Яҡшембәт (Күгәрсен районы)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Яҡшембәт (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12714</id>
    <revision>
      <id>1302871</id>
      <parentid>1137276</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5260" sha1="sdnpjk63przqyyhqoj61zngvx4vjz7y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яҡшембәт''' ({{lang-ru|Якшимбетово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 190 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238850008.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||190||89||101||46,8||53,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 74 км

== Урамдары ==
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|Дружбы (улица)}})
* С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000003.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Һылтанма буйынса уҡығыҙ. Якшимбетово&lt;ref&gt;[http://kuglib.ru/load/rodnoj_nash_kraj/istorija_sjol_i_dereven/jakshimbetovo/28-1-0-482 КУГАРЧИНСКАЯ ЦРБ]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Изгин Закир Искәндәр улы]] (1911—1961), юрист, дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1949 һәм 1954—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] юстиция министры, 1950—1954 йылдарҙа [[БАССР Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, 1957—1961 йылдарҙа БАССР Юғары Суды Рәйесе. Башҡорт АССР-ының дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12727590/ Изгин Закир Искандерович. Проект «Память народа», официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515041211/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12727590/ |date=2021-05-15 }}{{ref-ru}}{{V|3|01|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17968-ya-shemb-t-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|01|2021}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/yakshimbetovo-kugarchinskiy.html Якшимбетово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|3|01|2021}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>sdnpjk63przqyyhqoj61zngvx4vjz7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхъя (Салауат районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13277</id>
    <revision>
      <id>1302869</id>
      <parentid>1270747</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19583" sha1="c1gvo1i1b8d1w3iai0nbrm1gdk5qttr" xml:space="preserve">{{значения|Яхья (төшөнсәләр)}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Яхъя
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Яхъя}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54.966843 |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 58.081324 |lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Салауат районы{{!}}Салауат районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Ишембай ауыл советы (Салауат районы){{!}}Ишембай ауыл Советы
 | поселение в таблице      = 
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Яхия, Яхино
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Яхъя (Башкортостан) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Яхъя (Башкортостан) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452499
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80247815005
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Яхъя''' ({{lang-ru|Яхъя}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы ауыл. Ишембай ауыл биләмәһенә ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 333 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 247 815 005&lt;ref&gt;[http://www.gosspravka.ru/02/040/000017.html Яхъя ауылы «Госсправка» сайтында]&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 28 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (Салауат районы)|Ишембай]]): 6 км

Яхъя ауылы [[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы [[Оло Берҙәш]] йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 километр һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа 8 киломтр алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[Файл:Мечеть в деревне Яхъя.jpg|thumb|right|250px|Яхъя ауылы мәсете. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл.]]
Яхъя ауылына [[Көҙәй|Ҡыр-Көҙәй]] улусына ҡараған. Ҡыр-Көҙәй улусы [[башҡорттар]]ы, Ҡаратаулы башҡорттары кеүек, Ер биләүгә хоҡуҡ бирә торған ҡағыҙҙы (Владенная память) [[Пётр I]] батшаның үҙенән 1701 йылда алған.

Яхъя ауылына XVIII быуаттың 70-се йылдарында [[Оло Берҙәш]] йылғаһы буйында Ҡыр-Көҙәй башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылды Көҙәй улусы старшинаһы Яхъя Яҡшыевтың исеме менән атағандар. 1735-1740 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡандары өсөн Яхъяның атаһы нигеҙ һалған [[Йүрүҙән]] йылғаһының уң ярында урынлашҡан Яҡшы ауылы яндырылғанлыҡтан, улы йылғаның ҡаршы һул ярында, яңы урында, Яхъя ауылына нигеҙ һалған. Сөнки башҡорттар янғын булған ергә ҡабат өй төҙөмәйҙәр.

[[1795 йыл]]да Яхъя ауылындағы 27 йортта бөтәһе 128 кеше: 54 ир-ат, 74 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың күп булыуы XVIII быуаттың 30-70 йылдарындағы милли хәрәкәттәрҙең әүҙем ҡатнашыусы ир-егеттәрен даими рәүештә репрессияларға дусар иткәндәрен күрһәтә. 

[[1816 йыл]]да ла ҡатын-ҡыҙҙар күпселекте тәшкил иткән: 48 хужалыҡта 155 ир-егет һәм 169 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 

Ғаилә башлыҡтары араһында 6 ир-ат күп ҡатынлы булған. Был осрҙа уҡ мәсет булған.

Рәүиз материалында ауылда мәсет теркәлгән. 1834 йылғы VIII йәниҫәп буйынса ир-ат һаны артығыраҡ: 181, ҡатын-ҡыҙҙар 164. Артабан ошондай нисбәт һаҡланған.

[[1842 йыл]]да 371 кешегә 125 сирек ужым һәм 528 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 10 сирек картуф ултыртылған. 75 хужалыҡта йәшәгән 403 кешенең 394 йылҡыһы, 311 һыйыры, 116 һарығы, 34 кәзәһе булған. Барлығы 34 умарта һәм 42 солоҡ та иҫәпкә алынған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=515}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-&lt;/ref&gt;

&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Биләмә берәмектәренә инеүе
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл Советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] || [[Көҙәй|Ҡыр-Көҙәй]] улусы || [[Троицк өйәҙе]] || [[Ырымбур губернаһы]] || [[Рәсәй империяһы]]
|-
| [[1816]] || -се йорт || [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|8-се Башҡорт кантоны]] || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, [[Өфө өйәҙе]] ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы || [[Златоуст өйәҙе]] || [[Өфө губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  улусы || [[Мәсәғүт кантоны]] || [[Башҡорт АССР-ы|Автономиялы Башҡорт ССР-ы]] || [[РСФСР]]
|-
|[[1926]] ||  улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономиялы Башҡорт ССР-ы || [[СССР]]
|-
|[[1930]] ||  улусы || [[Ҡыйғы районы|Үрге Ҡыйғы районы (Үрге Ҡыйғы районы)]] || Башҡорт АССР-ы || СССР
|-
|[[1935]] || Яхъя ауыл Советы || [[Малаяҙ районы]] || Башҡорт АССР-ы || СССР
|-
|[[1941]] || Яхъя ауыл Советы|| [[Салауат районы]]|| Башҡорт АССР-ы || СССР
|-
|[[1990]] || Ишембай ауыл Советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] || [[Рәсәй Федерацияһы]]
|-
|}

== XIX быуаттың икенсе яртыһында Яхъя ауылының үҫеше ==
Яхъяла 1859 йылда 79 йортта 382 кеше, 1865 йылда Яхъя ауылының 71 хужалығында 393 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет булған. 

1895 йылда 105 йортта 517 кеше иҫәпкә алынған.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
1906 йылда Яхъя ауылында мәсет, 2 запас иген һаҡлай торған мөгәзәй булған. Ир-ат тау заводтарында ла хеҙмәт иткән.

1920 йылдағы совет йән иҫәбен алыу материалы 126 хужалыҡта 609 кеше йәшәгәнен күрһәтә.

2005 йылда Яхъя ауылына XX быуат башында барлыҡҡа килгән Яхъя разъезы ҡушыла. 2007 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә. 

Әлеге ваҡытта Яхъя ауылында төп мәктәп, интернат, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.

== Халҡы ==
Яхъя ауылында [[башҡорттар]] йәшәй (2002).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||609||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||512||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||432||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||268||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||368||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||333||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

{{ Население | Яхъя (Башкортостан) }}

== М. А. Круковский фотолары (1908 йыл) ==
&lt;gallery mode=packed-hover widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;300px&quot; caption=&quot;1908 йылда [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] тарафынан фотоға төшөрөлгән Ҡараяҡуп ауылы кешеләре&quot;&gt;
Башкирка из Яхьи.jpg|thumb|250пкс|
Башкиры из деревни Яхъя.jpg|thumb|250пкс|
Башкирка из деревни Яхъя в полном наряде.jpg|thumb|250пкс|
Запасные хлебные магазины. с.Яхъя.jpg|thumb|250пкс|
Башкир из деревни Яхъя 1908.jpg|thumb|250пкс|
&lt;/gallery&gt;

== С. Прокудин-Горский фотолары (1910 йыл) ==
1910 йылда ауылда фотограф, Рәсәйҙә төҫлө фотография пионеры Сергей Прокудин-Горский булып киткән. Ул төшөргән фотоларҙан күренеүенсә, Яхъя ауылы күркәм тәбиғәтле, ул заман өсөн ныҡлы ҡаралтылары, матур мәсете булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Бик тырыш, хужалыҡсан халыҡ йәшәгәне күренеп тора. Ауыл тимер юлдан алыҫ булмаған, ир-ат шунда эшләгәндер, сөнки «Тимер юлсы башҡорт» тигән фото ла ошонан йыраҡ түгел төшөрөлгән&lt;ref&gt;БАШКИРСКАЯ ДЕРЕВНЯ ЭХЬЯ[http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Биҙәкләп үрелгән ситәне иҫкергән, көнбағыштар сәскә атҡан йәшелсә баҡсаһы фотоһы ла бар. Йорттарҙың ҡапҡалары ныҡлы, улар араһында «урыҫ ҡапҡаһы» тип аталып йөрөтөлгән төрҙө лә бар, ҡоймалар буралап һалынған. Мәсетле ауыл өсөн бик тәбиғи — мосолмандарҙың ихата эсе күренмәҫкә тейеш булған, ҡатын-ҡыҙҙы шулай ҡурсалағандар.

Тәҙрәләр — биҙәкле ҡапҡаслы; йорт алдында ағастар үҫкән кәртәле баҡсалары бар. Һарай, ихата — тәртиптә, төҙөк.

Милли кейемдәр бәҫле, ҡырма бүрек, эшләпә кейгәндәре аңлашыла. Фотола болдорҙа ултырған ҡатын фотоһының кем булғанлығы асыҡланған, уның Фәрхиназ исемле булыуы билдәле ([[Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы]]).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250px&quot; caption=&quot;1910 йылда Яхъя ауылында С. М. Прокудин-Горский тарафынан яһалған фоторәсемдәр&quot;&gt;
Файл:Mosque in the Bashkir village Yakhino (1910).jpg|thumb|250пкс|Ауыл мәсете
Файл:Street in village Yahkino (Ekhia).jpg|thumb|250пкс|Ауыл урамы
Файл:Bashkir house (1910 yo).jpg|thumb|250пкс|Йорт
Файл:20660v.jpg|thumb|250пкс|Йәш башҡорт
Файл:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|250пкс|[[Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы|Милли кейемле башҡорт ҡатыны]]
&lt;/gallery&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Йәшел урам ({{lang-ru|}} Зелёная (улица)
* Торналы урамы ({{lang-ru|}} Турналинская (улица)
* Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица)
* Сәғәҙиев урамы ({{lang-ru|}} Сагадиева (улица)
* Ғәйфуллина урамы ({{lang-ru|}} Гайфуллиной (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Сәләхов урамы ({{lang-ru|}} Салахова (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-yahya/zelenaya-ulica/ Карта д. Яхъя. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Ер-һыу атамалары ==
''Тауҙар:''

''Йылғалар:'' [[Оло Берҙәш]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Тарихи ҡомартҡы:'' Яхъя ауылы янында Буран яҙмаһы (Бурановская писаница) табылды.  
== Билдәле кешеләре ==
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (6.11.1932—1.12.1998), театр актёры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983).
* [[Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы Йомағужина; 30.07.1921—2013), Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге нефтсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]] (20.03.1928—4.09.2020), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968), СССР-ҙың Халыҡ уҡытыусыһы (1982), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967), 8-се һәм 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970−1979), КПСС-тың XXIV съезы (1971) һәм Уҡытыусыларҙың беренсе Бөтә Союз съезы (1968) делегаты.
* [[Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы|Милли кейемле башҡорт ҡатыны — Фәрхиназ Сайранова]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Көҙәй]] 

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.{{ref-ru}} ISBN 978-5-87691-038-7.
* {{ИСДБ}}
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
* Г. Ҡотоева. Башҡортомдоң аҫылы Фәрхиназ [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122001250/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html |date=2018-01-22 }}
* Башкирская деревня Эхъя [http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm]
* В поисках деревни Эхья[https://prokudingorsky.livejournal.com/1932.html]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75675}}
* {{ИСДБ|страницы=515}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Салауат районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]</text>
      <sha1>c1gvo1i1b8d1w3iai0nbrm1gdk5qttr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡорт һитәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26112</id>
    <revision>
      <id>1302879</id>
      <parentid>1244551</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12730" sha1="7mhs473wr20l99wzssy6z4eb5ciy6tf" xml:space="preserve">[[Файл:Pierzga 2006.JPG|thumb|300 px| Рамдағы һары күҙәнәктәр һитә менән тултырылған]]
'''Һитә, манса''' — [[бал ҡорттары]]ның [[сәскә]] [[һеркә]]һенән йыйып, кәрәҙгә тултырып әҙерләгән аҙығы; кәрәҙ күҙәнәктәренә тултырылып, бал менән һылап ҡуйылған ҡорт йәттәһе&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь по пчеловодству (Г. Д. Зайнуллина, 2001)&lt;/ref&gt;. Һитәне ҡайһы бер райондарҙа '''манса''' тип тә йөрөтәләр. Ул — ашҡаҙанда еңел үҙләштерелеүсән бик ҡатмарлы һәм туҡлыҡлы аҙыҡ.

Ҡорттар сәскәнән сәскәгә ҡунып, һеркә йыя һәм уны умартала һитәгә әүерелдерә. Умарталыҡта көслө, таҙа бал ҡорттары, көслө күстәр аҫрау һитәнең муллығына бәйле. Йыл әйләнәһенә һәр бал ҡорто ғаиләһе 25 килограмм һитә тотона. Уның күп өлөшөн улар бала тәрбиәләгәндә ашай. Әгәр ояла һитә, болонда һеркә биреүсе сәскәләр булмаһа, эшсе ҡорттар бала тәрбиәләмәй, хатта үҫеп килгән [[ҡарышлауыҡ]]тарын умартанан сығарып ташлай. [[Башҡортостан]] шарттарында был хәл ҡайһы бер ҡоро йылдарҙа күҙәтелә. 

[[Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлеге]]нә ярашлы: («Бал ҡорттары» мәҡәләһе)
{|
|
''&lt;blockquote&gt; Һеркә йыйыла йәки бал ҡорто сәскәләгә һарылған саҡта уның тәнендәге төксәләргә йәбешә, йыйыу өсөн бал ҡорто аяҡтары ярҙамында кәрзиндәренә һәм һепергесенә тултыра ла, ҡойолмаһын өсөн бал менән һылап ҡуя.&lt;/blockquote&gt;''
|}

[[Ҙур энциклопедик һүҙлек]] буйынса: 
{|
|
''&lt;blockquote&gt; Һитә — сәскә һеркәһе, ул бал ҡорттары тарафынан йыйыла, кәрәҙ күҙәнәктәренә тәҫләп һалына, бал менән һылана, барлыҡҡа килгән һөт кислоталары менән консервалана. Бал ҡорттары өсөн аҡһымлы-углеводлы аҙыҡ.&lt;/blockquote&gt;''
|}

== Һитәнең составы ==
Һитә [[аминокислота]]ларҙан, [[витамин]]дарҙан һәм [[ферменттар]]ҙан тора. Улар ҡорттар өсөн биологик ҡиммәтле отошло&lt;ref&gt;[http://www.pchelovod.com/page80.html Состав перги — Пчеловодство в покупках — Пчеловод КOM]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Carnica bee on Hylotelephium 'Herbstfreude'.jpg|thumb|300 px|Һеркә йыйыусы бал ҡорто. Ҙурайтылған һүрәттә артҡы аяғындағы һитә йәттәһе күренеп тора]]

Йәттәнең бер өлөшө йәш ҡорттар тарафынан файҙаланыла, ҡурсаҡтар туҡландырыла. Башҡа өлөшөн йыйыусы ҡорттар күҙәнәктәргә тәҫләп һалалар. Улар үрсем янында ғына була. Ҡағиҙә буйынса, ҡорттар күҙәнәктәрҙе йәттә менән 0,4—0,8 өлөшөнә тултыра. Унан һуң [[һеркә]]не консервалау башлана. Шулай итеп һитә барлыҡҡа килә. Ул аҡһымға бай аҙыҡ булараҡ яҙ көнө бик кәрәк.

Һитә һеркәнән айырмалы стермлләнгән, шуның өсөн дә балҡорттарының организмында тиҙ үҙләштерелә. Туҡлыҡлылығы һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға, башҡа һеркәне алмаштырыусы матдәләргә ҡарата 9 тапҡырға юғарыраҡ. Һәм ул көслө антибиотик булараҡ һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға та көслө&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Хисматулина Н. З., Апитерапия. — Пермь: Мобиле, 2005. — 43 с.&lt;/ref&gt;.

Һитәлә һеркәгә ҡарағанда витаминдар ҙа күберәк. С витамины «ҡорт икмәгендә» 140—205 мг%, B1 — 0,4-1,5 мг%, B2 — 0,54-1,9 мг%, B6 — 0,5-0,9 мг%, P — 60 мг%, А — 50 мг%, Е — 170 мг%, Д — 0,2-0,6 мг%. Минераль тоҙҙар 4-7 мг% тәшкил итә, органик кислоталар — 1-5 мг%, ферменттар һәм гормондар аҙ миҡдарҙа билдәләнгән.&lt;ref&gt;А. Ф. Синяков «Большой медовый лечебник», 2006 год&lt;/ref&gt;

Һитәнең тәме һеркәнең төрөнән һәм сафлығынан тора. Ул поливитаминдарға оҡшаған. Сөнки күҙәнәктәрҙе ҡараһаҡ, унда төрлө төҫтәге ғатламдарҙан торғанын күрәбеҙ.

== Һитәнең күргәҙмәлелеге ==
Һитәнең өс төп төрө бар.

# Кәрәҙҙәге һитә. Иң тәбиғи, кеше тарафынан эшкәртелмәгән. Етешһеҙлектәре лә етерлек. Һаҡлауы ауыр, дым күберәк булһа күгәрә башлай. Ә ҡорола балауыҙ көйәһе ҡурсаҡтары тарафынан ашап бөтөлә. Һитәне иҫке, ҡарайған күҙәнәктәргә тултыралар. Сөнки был кәрәҙҙәрҙе улар өсөн таҙартыуы ауыр, сөнки бында балауыҙҙан тыш мерва (үрсем ҡурсаҡтарының күлдәктәре) бар. Тығыҙ итеп тултырылған кәрәҙле рамдың 50—60 % ғына һитә, башҡа өлөшөн мерва һәм балауыҙ, шулай уҡ дым тәшкил итә.
# Төйөлгән һитә йәки һитә пастаһы. Был кеше тарафынан эшләнә. Ит турағыс аша үткәрелеп, (30 % тирәһе) бал ҡушыла, ҡоро матдәләр 30—40 % тирәһе. Һәйбәт һаҡлана. Кире яҡтары: һитәнең ҡушылмаһы билдәһеҙ, состовы ла билдәһеҙ.
# Кәрәҙҙән алынған һитә. Алты мөйөшлө призмалы бөртөктәр. Балауыҙҙан һәм мерванан таҙартылған, киптерелгән. Яҡшы һаҡлана. Яҡшы эшкәртәкнә ваҡытта сит матдәләр ҡалмай (балауыҙ, мерва). Кеше тарафынан таҙартылһа ла, составы үҙгәрмәй. Технологияла туңдырып һаҡлангаг һитәнең состав үҙгәрә, сифаты кәмей тигән фекерҙәр бар. Шулай ҙа умарталарҙа, солоҡтарҙа ҡышын туңып торған һитә менән бал ҡорттары яҙ көнө үрсем туҡландырыу өсөн файҙалана.
# Һитәне һайлаған саҡта уның һеркә биреүсе сәскәләрҙең төрлөлөгөнә иғтибар итергә кәрәк. Ҡорттар тарафынан эшкәртелгән һитәне, был йәһәттән ике төргә бүлеп була.
# Монофлёр йәғни бер генә төрлө сәскәнән йыйылған. Ҡорттар һеркәне сәсеп үҫтерелгән культураларҙан йыя. Көнбағыш, ҡарабойҙай, рапс һәм башҡалар. Бындай йәттәләр һәм күҙәнәккә тәҫләп һалынған һитә бер төҫтө, бер төрлө була. ул әселеге, ҡырҡыулығы менән айырылып тора.
# Полифлёр йәғни төрлө сәскәнән йыйылған. Был йәттә төрлө сәскәләрҙән йыйыла. Көнөнә 2-5 төрлө йәттә алып ҡайталар, ә йәй буйы уның төрлөлөгө арта.

Һитәле рам төрлө төҫтәге күҙәнәктәрҙән тора. Шулай уҡ, хатта бер күҙәнәктәге тәҫләнгән ҡаттар ҙа төрлө-төрлө төҫкә эйә. Тик төҫтәр йә көнө генә айырыла, Йәй буйы һитә бешә(өлгөрә) һәм бер төҫлөгә әйләнә.

Тәмдәре лә төрлөсә була. Бер үк күҙәнәктә әсе, татлы, ҡырҡыу тәм менән булырға мөмкин.

== Ҡулланыу ==
Һитәлә бал күп булыу сәбәпле, унда углеводтар 2,5 тапҡырға күберәк.{{нет АИ|12|01|2010}} Улар глюкоза менән фруктоза. Липидтар 1,5 % тиклем түбәнәйә. Аҡһым һәм минираль матдәләр шулай уҡ һеркәгә ҡарағанда бик аҙ миҡдарҙа. Шулай уҡ С витамины миҡдары ла түбән, А,Е, һәм В витаминдары күберәк. Һитә организмда еңелерәк үҙләштерелә.

Һеркәгә алергияһы булған кешеләрҙең, һитәгә ҡарата ла алергия баолығы билдәләнгән.&lt;ref name=wong&gt;{{cite web
|title=Bee Pollen
|first=Cathy
|last= Wong
|url= http://altmedicine.about.com/cs/herbsvitaminsa1/a/Bee_Pollen.htm
|work= [[about.com]]
|date=2005-02-02
|accessdate= 2010-01-20
}}&lt;/ref&gt;

Һитә һерекәгә ҡарағанда антитоксик үҙенсәлектәре менән юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә. Ул организмда эритроциттарҙы, ретикулоциттарҙы һәм гемоглобинды күтәреүгә һәләтле. лейкоциттарҙың һәм лейкоцитар формуллаларҙың һанын нормалләштерүеҙе тәьмин итә. Һитә ҡорт йәттәһенә ҡарағанда эффектлыраҡ һәм етеҙерәк тәьҫир итә.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

Дауалау үҙенсәлектәре буйынса ул[[апитерапия]]ла ҡулланыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Балауыҙ]]
* [[Һеркә]]
* [[Бал ҡорто]]
* [[Умартасылыҡ]]
* [[Һеркәләнеү]]
* [[Апитерапия]]

== Сығанаҡ ==
* Шафиҡов И. В. Бал ҡортоноң наҙы бар. Өфө «Китап», 2006, 82-84-се биттәр.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.perga.ru Перга имеет серьёзные преимущества перед прочими витаминными препаратами и БАДами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321190202/http://www.perga.ru/ |date=2012-03-21 }}
* [http://www.beelife.org/yenciklopedija-pchelovodstva/produkty-pchelovodstva/perga О перге в клубе Пчеловодов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213070141/http://www.beelife.org/yenciklopedija-pchelovodstva/produkty-pchelovodstva/perga |date=2011-12-13 }}
* [http://med-na-dom.com.ua/ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%83 Противопоказания к приему пчелиной обножки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227070513/http://med-na-dom.com.ua/ru/%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%86%D1%83 |date=2011-12-27 }}

== Әҙәбиәт ==
* [http://medovik.com/apiterapia/post_1253786995.html Хисматулина Н. З., Апитерапия. — Пермь: Мобиле, 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522120033/http://medovik.com/apiterapia/post_1253786995.html |date=2012-05-22 }}

[[Категория:Умартасылыҡ]]</text>
      <sha1>7mhs473wr20l99wzssy6z4eb5ciy6tf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильмталь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29164</id>
    <revision>
      <id>1302872</id>
      <parentid>1235508</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T06:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Ilmtal.png]] → [[File:DEU Ilmtal (1996-2018) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1302872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5305" sha1="svg084nnibgru5sp2cb1yyk1te4pc74" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Ильмталь 
 |төп исеме                                         = Ilmtal 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Ilmtal (1996-2018) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 45|lat_sec     9 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 2|lon_sec  = 29 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 21 подрайон  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Вильфрид Нойланд&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 102,7  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 370  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 3925 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99326 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 056 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.ilmtal.eu 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Ильмталь''' ({{lang-de|Ilmtal}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 3925 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 102,7 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99326 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.ilmtal.eu Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928160531/http://www.ilmtal.eu/ |date=2007-09-28 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>svg084nnibgru5sp2cb1yyk1te4pc74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>15 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71755</id>
    <revision>
      <id>1302827</id>
      <parentid>1302716</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38864" sha1="4decdyyrv9w8qjh9hly8x8cln5li3eo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө.
** Татлы [[ҡыяр]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Археология|Археологтар]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1848]]: [[АҠШ]]-та теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1924]]: [[СССР]]-ҙа «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә.
* [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. 
* [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы.  1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). 
* [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан.  
* [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. 
* [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), ғалим-геофизик. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр  кандидаты (1954). [[СССР]]-ҙың почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.  
* [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), хеҙмәт ветераны. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), хеҙмәт ветераны. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан.
* [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), [[СССР]]-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм алдынғыһы. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012, ғалим[[Биотехнология|-биотехнолог]]. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан.
* [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары ветераны. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең  ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), ғалим-табип-невролог. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956), хеҙмәт ветераны, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[малсылыҡ]] алдынғыһы һәм ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), йырсы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан.
* [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
* [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан.
* [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан.
* [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан.
* [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002).
* [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан.
* [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. 
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). 
* [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. 
* [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986).
* [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. 
* [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан.  
* [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан.
* [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң).
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан.
* [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. 
* [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры.
* [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы.
* [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. 
* [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы.
* [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы.
* [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).
* [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры.
* [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры.
* [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты.
* [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З15]]
[[Категория:15 август]]</text>
      <sha1>4decdyyrv9w8qjh9hly8x8cln5li3eo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302830</id>
      <parentid>1302827</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39663" sha1="hlo97a5aqs60ttwym1rpa8sn9139zi2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө.
** Татлы [[ҡыяр]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Археология|Археологтар]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1848]]: [[АҠШ]]-та теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1924]]: [[СССР]]-ҙа «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә.
* [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. 
* [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы.  1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). 
* [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан.  
* [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. 
* [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), ғалим-геофизик. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр  кандидаты (1954). [[СССР]]-ҙың почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.  
* [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), хеҙмәт ветераны. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), хеҙмәт ветераны. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан.
* [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), [[СССР]]-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), хеҙмәт ветераны һәм алдынғыһы. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012, ғалим[[Биотехнология|-биотехнолог]]. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан.
* [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары ветераны. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең  ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), ғалим-табип-невролог. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956—2025), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Ҡәйүмова Надия Әнүәр ҡыҙы]] (1956), балалар табибы-стоматологы. Стәрлетамаҡ ҡала дауаханаһының балалар стоматологияһы бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы 
* [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[малсылыҡ]] алдынғыһы һәм ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), йырсы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). 
* [[Разумикин Геннадий Валентинович]] (1976), дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы дәүләт идаралығының цифрлы үҫеш министры. БР it-индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан.
* [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
* [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан.
* [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан.
* [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан.
* [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002).
* [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан.
* [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. 
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). 
* [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. 
* [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986).
* [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. 
* [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан.  
* [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан.
* [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң).
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан.
* [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. 
* [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры.
* [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы.
* [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. 
* [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы.
* [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы.
* [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).
* [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры.
* [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры.
* [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты.
* [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З15]]
[[Категория:15 август]]</text>
      <sha1>hlo97a5aqs60ttwym1rpa8sn9139zi2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302832</id>
      <parentid>1302830</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39651" sha1="r16cysfyxs41x4wqpjyj7x8oeitaync" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө.
** Татлы [[ҡыяр]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Археология|Археологтар]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1848]]: [[АҠШ]]-та теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1924]]: [[СССР]]-ҙа «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә.
* [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. 
* [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы.  1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). 
* [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан.  
* [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. 
* [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), геофизик-ғалим. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1954). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.  
* [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), төҙөүсе. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан.
* [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), СССР-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), быялаэшләүсе. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012), [[Биотехнология|-биотехнолог]]-ғалим. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан.
* [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең  ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), табип-невролог-ғалим. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956—2025), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Ҡәйүмова Надия Әнүәр ҡыҙы]] (1956), табип-стоматолог. [[Стәрлетамаҡ]] ҡала дауаханаһының балалар стоматологияһы бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы 
* [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), [[йыр]]сы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). 
* [[Разумикин Геннадий Валентинович]] (1976), дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы дәүләт идаралығының цифрлы үҫеш министры. БР it-индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан.
* [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
* [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан.
* [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан.
* [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан.
* [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002).
* [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан.
* [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. 
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). 
* [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. 
* [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986).
* [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. 
* [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан.  
* [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан.
* [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң).
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан.
* [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. 
* [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры.
* [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы.
* [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. 
* [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы.
* [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы.
* [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).
* [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры.
* [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры.
* [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты.
* [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З15]]
[[Категория:15 август]]</text>
      <sha1>r16cysfyxs41x4wqpjyj7x8oeitaync</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302836</id>
      <parentid>1302832</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39893" sha1="g3qodeapa27bw8njkz0i3eh2wufpft9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө.
** Татлы [[ҡыяр]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Археология|Археологтар]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1848]]: [[АҠШ]]-та теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1924]]: [[СССР]]-ҙа «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә.
* [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла.  
* [[1991]]: [[Башҡортостан]] менән [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] араһында Дуҫлыҡ Һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. 
* [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы.  1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). 
* [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан.  
* [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. 
* [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), геофизик-ғалим. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1954). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.  
* [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), төҙөүсе. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан.
* [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), СССР-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), быялаэшләүсе. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012), [[Биотехнология|-биотехнолог]]-ғалим. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан.
* [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең  ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), табип-невролог-ғалим. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956—2025), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Ҡәйүмова Надия Әнүәр ҡыҙы]] (1956), табип-стоматолог. [[Стәрлетамаҡ]] ҡала дауаханаһының балалар стоматологияһы бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы 
* [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), [[йыр]]сы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). 
* [[Разумикин Геннадий Валентинович]] (1976), дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы дәүләт идаралығының цифрлы үҫеш министры. БР it-индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан.
* [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
* [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан.
* [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан.
* [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан.
* [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002).
* [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан.
* [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. 
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). 
* [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. 
* [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986).
* [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. 
* [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан.  
* [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан.
* [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң).
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан.
* [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. 
* [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры.
* [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы.
* [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. 
* [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы.
* [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы.
* [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).
* [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры.
* [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры.
* [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты.
* [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З15]]
[[Категория:15 август]]</text>
      <sha1>g3qodeapa27bw8njkz0i3eh2wufpft9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхин Риза Хажиәхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72335</id>
    <revision>
      <id>1302867</id>
      <parentid>1301716</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7947" sha1="n79xz16hdhjaecqf2zuaalo3rxr27dt" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Яхин Риза Хажиәхмәт улы
 |изображение          = JahinRH.jpg
 |ширина               = 200 px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 13.06.1935
 |место рождения       = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Баймаҡ районы}} [[Абдрахман (Баймаҡ районы)|Абдрахман]] ауылы  
 |гражданство          = {{СССР}} &lt;br&gt; {{Россия}}
 |дата смерти          = 15.12.1998
 |место смерти         = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Баймаҡ районы}} [[Сосновка (Баймаҡ районы)|Сосновка]] ауылы
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Медаль Серп и Молот|1976}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}}
{{!}}-
{{!}}{{Государственная премия СССР|1979}}
{{!}}}
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{ФШ|Яхин}}
'''Яхин Риза Хажиәхмәт улы''' ([[13 июнь]] [[1935 йыл]] — [[15 декабрь]] [[1998 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. [[РСФСР]]-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1979).

== Биографияһы ==
Риза Хажиәхмәт улы Яхин 1935 йылдың 13 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Абдрахман (Баймаҡ районы)|Абдрахман]] тыуған.

1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозында комбайнсы булып эшләй. Хеҙмәт етештереүсәнлегендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1971—1973 йылдарҙа 8—13 мең, 1976 йылда 27 мең центнер ашлыҡ һуға. РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), Октябрь Революцияһы (1973) ордендары менән бүләкләнгән.

Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://www.baimak.ru/city/pride/citizen/ Баймаҡ районы муниципаль районы рәсми сайт: Почётные граждане города и района]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* {{warheroes|id=15092|star=Labor}}
* {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/2497-yakhin-riza-khazhiakhmetovich}}
*[http://urgaza.ru/library-portal/articles/211/1924/ .Научно-популярное издание – воспоминания знатного комбайнера Зилаирского зерносовхоза Баймакского района, кавалера высшего почетного звания «Герой Социалистического Труда» Яхина Ризы Хажиахметовича под названием &quot;Счастье хлебороба&quot; (Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. 56 с.):]
*[https://baimak.bashkortostan.ru/district/honorary/446/ Биография Р.Х.Яхина на официальном веб-ресурсе Администрации МР Баймакский район РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130013743/https://baimak.bashkortostan.ru/district/honorary/446/ |date=2020-11-30 }} 
*[https://vk.com/wall-121076135_15315 Биография Р.Х.Яхина на официальном веб-ресурсе Администрации МР Баймакский район РБ] 
*[http://old.baimaklib.ru/content/geroi-sotsialistiches.Баймаҡ үҙәк  китапханаһында  Яхин Риза Хажиәхмәт улының биографияһы тураһында. « Социалистик хеҙмәт батырҙары . Библиографик белешмә»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://tv-rb.ru/competitions/100-imyen-bashkortostana. БСТ  каналы сайтында Яхин Риза Хажиәхмәт улының биографияһы ]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://kryl-tvor.com/Publication/2018/moja_semja-moe_. Исследовательская работа Яхиной Гузелии Рашитовны на тему «История моей семьи» в номинации «Я – исследователь» (2017)]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bv02.rbsmi.ru/articles/pamyat/kosmicheskie-vy..Статья И.Н. Бикметова в газете «Баймакский вестник» «Космические высоты Героя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130052606/https://bv02.rbsmi.ru/articles/pamyat/kosmicheskie-vy..%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F |date=2020-11-30 }}
*[http://ponomarev-book.narod.ru/olderfiles/1/Ponomarev.. О работе Р.Х.Яхина в книге Пономарева А.П. «Моя беспокойная жизнь». Художественно-документальная повесть. Ростов на Дону: NB, 2012. 261 с.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

*[https://apkrb.info/press-service/news-districts/memor..Яхин Риза Хажиәхмәт улына  мемориаль таҡта асыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  
*[https://vk.com/wall-121076135_4066.Яхин Риза Хажиәхмәт улына  мемориаль таҡта асыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

*[https://vk.com/wall-5248986_19271 .«Советская Башкирия» гәзитендә  Каплиндың статьяһы  (1978 й.) «Двадцать пять звезд на бункере комбайна» (Риза Хажиәхмәт улы тураһында)] 

*[https://www.youtube.com/watch?v=53lWrWeMkxY.Видеосюжет МБУ «Баймак-ТВ» (2011) «Риза Яхин»]

*[https://vk.com/wall-93153683_4909?hash=a199a4f9c6a3f1...Видеосюжет МБУ «Баймак-ТВ» (2020), Яхин Риза Хажиәхмәт улының 85 йәшенә арнала] 

* [https://www.youtube.com/watch?v=BivvcK3ZfrI.Звезды на бункере комбайна Ризы Яхина. Из киножурнала &quot;Советский Урал&quot;, №44, 1979 г.]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорттарҙан Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)]]
[[Категория:Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы граждандары]]</text>
      <sha1>n79xz16hdhjaecqf2zuaalo3rxr27dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәниә Фәрхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72872</id>
    <revision>
      <id>1302839</id>
      <parentid>1291981</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9237" sha1="oozhp8l7x0stvyqfujkyysxsvmvwv81" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәниә Фәрхи''' (тулы исеме — ''Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова'', [[30 май]] [[1960 йыл]] — [[27 июль]] [[2017 йыл]]) — [[йыр]]сы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, [[Башҡортостандың халыҡ артисы|Башҡортостандың]] һәм [[Татарстан]]дың (2000) халыҡ артисы. [[Тәтешле районы]]ның [[Әнғәм Атнабаев]] исемендәге премияһы лауреаты (2018)&lt;ref name=&quot;ПАА&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1121514-legendarnaya-pevitsa-khaniya-farkhi-posmertno-stala-laureatom-premii-imeni-angama-atnabaeva/ Легендарная певица Хания Фархи посмертно стала лауреатом премии имени Ангама Атнабаева. Информационное агентство «[[Башинформ]]», 2018, 26 февраля]{{ref-ru}}{{V|26|02|2018}}&lt;/ref&gt;. 

== Биографияһы ==
Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова (ҡыҙ фамилияһы Хәлиҙуллина) 1960 йылдың 30 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Тәтешле районы [[Үрге Сәләй]] ауылында тыуған. Сығышы менән [[танып]] [[башҡорттар]]ынан. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Хәниә Фәрхиҙең ата-бабалары Танып улусы Ҡайпан түбәһенең [[Бүл-Ҡайпан|Бүлегарт-Ҡайпан]] ауылы аҫаба башҡорттарынан сыҡҡан. Уның шәжәрәһе һыҙығы шулай: ''Сәхәб → Рәхимғол → Тәүәбил → Әһлетдин → Сәҙрислам → Әжмөхәммәд&lt;ref&gt;Ҡартатаһы Әжмөхәммәд 1917 йылғы йән иҫәбен алыу документында милләте башҡорт булыуын күрһәткән.&lt;/ref&gt; → Фәрхелислам → Хәниә''&lt;ref name=&quot;Танып&quot; &gt;{{китап| автор=| заглавие=Материалы к родословной Хании Фархи // История башкирских родов. Танып. Том 6. / С. И. Ха­мидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, Ф. X. Гайсина, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гуме­рова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова| ссылка = http://vk.com/doc169347606_391899268?hash=7402ba33a45947dc0a&amp;dl=05495b8e31a4a2d2bd| ответственный = | место= Уфа| издательство= ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год= 2014| том= 6| страниц= 376| страницы=360—361| isbn=978-5-85051-629-1| ref=История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;.

Хәниә Фәрхи 2017 йылдың 27 июлендә тыуған ауылында йөрәк өйәнәгенән вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1027719-ne-stalo-narodnoy-artistki-bashkortostana-khanii-farkhi/ Не стало народной артистки Башкортостана Хании Фархи. ИА «Башинформ», 2017, 27 июль]{{ref-ru}}{{V|27|07|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1027762-faniya-sarkhi-skonchalas-ot-serdechnogo-pristupa/ Хания Фархи скончалась от сердечного приступа. ИА «Башинформ», 2017, 27 июль]{{ref-ru}}{{V|27|07|2017}}&lt;/ref&gt;. [[Ҡазан]] ҡалаһында ерләнде.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы 
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы  
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
* Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге премияһы лауреаты (2018)&lt;ref name=&quot;ПАА&quot; /&gt;

== Хәтер ==
* 2022 йылдың 30 майында Тәтешле районының үҙәге [[Үрге Тәтешле]] ауылында Хәниә Фәрхигә һәйкәл асылды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-05-31/v-bashkirii-otkrylsya-pamyatnik-hanii-farhi-2823710 В Башкирии открылся памятник Хании Фархи. ИА «Башинформ», 31 мая 2022 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-128772596_31581 Данлыклы якташыбыз Хәния Фәрхигэ һәйкәл ачу тантанасы. Татышлинский вестник, 30 мая 2022 года]{{V|1|06|2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-61870056_197626 В торжественной обстановке открыли памятник Хание Фархи]{{V|1|06|2022}}&lt;/ref&gt;. 
* Башҡортостанда Хәниә Фәрхи иҫтәлегенә «Онотолор тимә» төбәк-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар конкурсын үткәрелә. Уның тәүгеһе 30 майҙа буласаҡ&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1121521/ Башҡортостанда Хәниә Фәрхи иҫтәлегенә төбәк-ара башҡарыусылар конкурсы үтә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 26 февраль]{{V|26|02|2018}}&lt;/ref&gt;.
* Тәтешле районы үҙәге Үрге Тәтешле ауылының яңы микрорайонындағы урамға Хәниә Фәрхи исеме биреләсәк&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1028130-v-pamyat-ob-khanie-farkhi-nazovut-odnu-iz-ulits-v-verkhnikh-tatyshlakh/ В память об Хание Фархи назовут одну из улиц в Верхних Татышлах. ИА «Башинформ», 2017, 29 июль]{{ref-ru}}{{V|30|07|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|94482}}{{V|31|05|2022}}  
* [https://mir--znamenitostej-ru.turbopages.org/s/mir-znamenitostej.ru/xaniya-farxi-biografiya-lichnaya-zhizn-muzh-deti-semya/ Хания Фархи: биография, личная жизнь, муж, дети, семья. Сайт «Мир знаменитостей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119225859/https://mir--znamenitostej-ru.turbopages.org/s/mir-znamenitostej.ru/xaniya-farxi-biografiya-lichnaya-zhizn-muzh-deti-semya/ |date=2025-01-19 }}{{ref-ru}}{{V|28|05|2020}}
* [https://sntat.ru/news/culture/14-02-2020/gabdulhay-biktagirov-o-pokoynoy-supruge-hanie-farhi-s-kazhdym-dnem-mne-tolko-tyazhelee-5722694?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&amp;utm_campaign=dbr Габдулхай Биктагиров о покойной супруге Хание Фархи: «С каждым днем мне только тяжелее». Портал «События», 14 февраля 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421035744/https://sntat.ru/news/culture/14-02-2020/gabdulhay-biktagirov-o-pokoynoy-supruge-hanie-farhi-s-kazhdym-dnem-mne-tolko-tyazhelee-5722694?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&amp;utm_campaign=dbr |date=2021-04-21 }}{{ref-ru}}{{V|25|02|2020}}
* [https://ok.ru/video/357877682592 Хәния Фәрхи белән хушлашу. Камал театрыннан онлайн-трансляция]
* [https://ok.ru/video/321737068982 Хәния Фәрхи: &quot;Йөрисен йөрдем, яшисен яшәдем инде. Үлсәм дә үкенмим&quot;]
* [http://www.bashinform.ru/bash/801999/ Башҡортостанда тыуып үҫкән артистар — татар эстрадаһының иң популяр йырсылары иҫәбендә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]{{V|29|12|2015}}
* {{статья |автор=Эльмира Яковлева |заглавие=Хания Фархи: малоизвестные факты биографии |ссылка=http://v-chelny.ru/news/haniya-farhi-maloizvestnie-fakti-biografii/ |язык= |издание= |тип= |год=06.09.2000 |том= |номер=36 (202) |страницы= |issn=}}
* {{статья |автор=Айсылу Кадырова |заглавие=Хания Фархи: Я не помню, как попала в больницу |ссылка=http://www.evening-kazan.ru/articles/haniya-farhi-ya-ne-pomnyu-kak-popala-v-bolnicu.html |язык= |издание= Газета «Вечерняя Казань»|тип= |год= 26.03.2013|том= |номер= |страницы=|issn=}}
* [http://vk.com/haniafarhi Фан-клуб Вконтакте]

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Татарстандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Әнғәм Атнабаев исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>oozhp8l7x0stvyqfujkyysxsvmvwv81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Сафа Хөзәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104008</id>
    <revision>
      <id>1302840</id>
      <parentid>1299727</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11920" sha1="hf9ssuudc8mei4a3k436kmkvtms5kpz" xml:space="preserve">{{ФШ|Хәсәнов}}
{{Хәрби эшмәкәр
|имя     = Хәсәнов Сафа Хөзәм улы
|дата рождения  = 24.06.1916
|дата смерти    = 24.09.1973
|место рождения = [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], &lt;br /&gt;[[Өфө губернаһы]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ТУ|Стәрлебаш районы}}.&lt;/ref&gt;
|место смерти = [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылы, &lt;br /&gt;{{ВБУ|Стәрлебаш районы}}, [[БАССР]]
|изображение = Сафа Хасанов.jpg
|ширина = 200px
|описание изображения = 
|прозвище = 
|принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}}
|годы службы = 1938—1946
|звание = {{СССР, Старший лейтенант}}
|род войск = кавалерия
|командовал = 
|часть = [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]
|сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Медаль Золотая Звезда}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 2-й степени}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}}
{{!}}}
|связи =
}}

'''Хәсәнов Сафа Хөзәм улы''' ([[24 июнь]] [[1916 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219205606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;.
 
== Биографияһы ==  
Сафа Хөзәм улы Хәсәнов 1916 йылдың 24 июнендә &lt;ref&gt;{{warheroes|id=2069}}&lt;/ref&gt; (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 26 июнендә&lt;ref name=&quot;БТИЭП&quot;&gt;{{cite web|author=И. Ғ. Кәримова|datepublished=12.11.2019|url=https://www.bashenc.online/ba/articles/94816/|title=Хәсәнов Сафа Хөзәм улы|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы|accessdate=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;) [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; тыуған.

Мәктәптә 7 класс тамамлай. [[Башҡорт]]. КПСС ағзаһы. Бригадир, хисапсы, колхоз рәйесе булып эшләгән. Стерлетамаҡта совет-партия мәктәбен тамамлаған.

1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йыллың декабренән алып Ҡыҙыл Армияла. Сафа Хөзәм улы 1942 йылдың майынан, кесе лейтенант курсын тамамлағандан һуң, фронтҡа ебәрелә.

Миномёт взводы командиры гвардия кесе лейтенанты С. Х. Хәсәнов Гомель өлкәһе Брагин районын азат иткән осорҙа батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 27 сентябрендә взвод тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға, баҫып алынған плацдармда дошмандың өс ут нөктәһен туҡтатып, эскадронға Днепр йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә. Нивки ауылы өсөн һуғышта дошмандар уратып алған взвод сәғәт ярым дауамында дошман һөжүмен батырҙарса кире ҡаға&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot; /&gt;.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы ''«Фронтта немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштең хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шунда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн»'' гвардия кесе лейтенанты Хәсәнов Сафа Хөзәм улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года|ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf |язык= |издание= Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик |тип= газета|год= 1944|месяц= 1|число= 23|том= |номер= 4 (264)|страницы= 1|doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;.

1946 йылдан алып өлкән лейтенант Хәсәнов С. Х. - запаста, 1969 йылға тиклем Стәрлебаш районында колхоз, ауыл советы рәйесе булып эшләй.

1973 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылында вафат була һәм ерләнә.

== Батырлығы ==
{{Section-stub}}
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|150034771}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|150034771|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=51|лист=202, 203}}.&lt;/ref&gt;;
* [[Ленин ордены]] (15.01.1944)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (31.03.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|26321812}}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (27.09.1943)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|18506225}}&lt;/ref&gt;
* миҙалдар&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219205606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ |date=2022-02-19 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
{{Section-stub}}
* Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында бюст һәм мемориаль таҡта ҡуйылған.
* Стәрлебаш ауылындағы урам Герой исемен йөрөтә.
* 1975 йылда Геройҙың тыуған төйәгендә — Башҡортостандың Стәрлебаш районы Өмөтбай ауылында данлыҡлы яҡташтарына һәйкәл тантаналы асылды. Имя С. Х. Хәсәновтың исеме Башҡортостандың Милли музейында һәм 112-се Башҡорт кавалерия музейында ҡуйылған мемориаль таҡталарға 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бөтә 78 Советтар Союзы Геройҙары менән бергә алтын хәрефтәр менән уйып яҙылған. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}
* ''Ахмадиев Т. Х.'' Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* {{Книга:Герои Советского Союза|2}}
* Подвиги их бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965.
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с

== Һылтанмалар ==
* {{warheroes|id=2069}}
* {{ХДМ|url =http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh |accessdate=10.04.2016 }}
* {{ЭБЭ2013|701|автор=Каримова И. Г.}}
* [https://web.archive.org/web/20160312003305/http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh Республиканский музей Боевой Славы: Хасанов Сафа Хузямович].
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220219205606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ |date=2022-02-19 }}
* [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;000/Src/0009/9d7ce594 az-libr.ru].

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]]
[[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында взвод командирҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Стәрлебаш районы]]
[[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Колхоз рәйестәре]]
[[Категория:Стәрлебаш районында ерләнгәндәр]]

{{Hero-stub}}</text>
      <sha1>hf9ssuudc8mei4a3k436kmkvtms5kpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франко Ольга Фёдоровна (1896)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112861</id>
    <revision>
      <id>1302820</id>
      <parentid>1287578</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5143" sha1="6gkyoy6qfqc8l28tirjuumajcpzz3nn" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Ольга Франко
 |оригинал имени       = {{lang-uk|Ольга Федорівна Франко}}
 |изображение          = Ольга Франко (Білевич).jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = Ольга Фёдоровна Белевич
 |род деятельности     = ашнаҡсы, яҙыусы
 |дата рождения        = 24.7.1896
 |место рождения       = {{ТУ|Австро-Венгрия}}, Каменка-Буг районы, Выров ауылы 
 |гражданство          = {{Флагификация|Австро-Венгрия}}&lt;br&gt;{{Флагификация|СССР}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 27.3.1987
 |место смерти         = [[СССР]], УССР, Львов ҡалаһы 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = Пётр Иванович Франко
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 =
 |викисклад            =
}}

'''Франко Ольга Фёдоровна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Белевич'''; [[24 июль]] [[1896 йыл]] — [[27 март]] [[1987 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[Украина|украин]] кулинары, аш-һыу әҙерләү буйынса белешмә китаптары авторы. Педагог, ғалим-химик һәм иҡтисадсы, эҙип, этнограф һәм йәмәғәт эшмәкәре ''Петр Иванович Франконың'' ҡатыны.
 

== Биографияһы ==
Белевич Ольга Федоровна ул ваҡытта [[Австро-Венгрия]]ға ҡараған Выров ауылында 1896 йылдың 24 июлендә тыуа, шәхси гимназияны тамамлай. 1917 йылда Петр Франкоға кейәүгә сыға. 1920 йылда [[Вена]]ға күсенә, бында яраланғандан һуң ире дауаланған була. Венала Ауыл хужалығы юғары мәктәбе ҡарамағындағы ике йыллыҡ кулинар курстарын тамамлай.

Уның беренсе эше «Лагерҙәге кухня» (хәҙер раритет баҫма) була. «Тәүге украин дөйөм практик кухняһы» ([[Коломыя]], 1929, баш һүҙҙең
авторы — Петр Франко; тәүге ҡабатлап нәшер ителгән баҫма [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң донъя күрә — [[Львов]], 1990, Оксана Сенатович әҙәби эшкәртеүе, «Практик кухня» исеме аҫтында) Франко Ольга яҙған китаптарҙың иң яҡшыһы тип һанала. Икенсе билдәлелек яулаған эше — «Бөтә халыҡтар кухняһы» (Львов, 1937). Структураһы буйынса был баҫма «Практик кухня» китабынан айырылып тора — баҫмала йыл миҙгелдәренә ярашлы комплекслы иртәнге аш, төшкө аш, киске аш тәҡдим ителә.

Ольга менән Петр Франколарҙың ике ҡыҙы булған. Ольга Франко 90 йәшенә тиклем ғаиләһе өсөн аш-һыу әҙерләгән. 1987 йылдың 27 мартында Львовта вафат булған.

== Китаптары ==
* Франко О. Всенародна кухня / Літ. опрацювання, післям. І. Лучука. — Тернопіль: Навчальна книга — Богдан, 2009.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/54233 ''Валентина Неліна''. Хто готував? Невістка. Рецепти від Ольги Франко — дружини сина Каменяра // Україна молода, № 220, 25.11.2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018220904/http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/54233 |date=2017-10-18 }}
* [http://www.lvivpost.net/suspilstvo/n/5577 ''Іван Лучук.'' «Всенародна кухня» Ольги Франко // Львівська пошта, № 105(843), 4.09.2009]
* [http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/24554248.html ''Галина Терещук.'' Галицька кухня багата таємницями // Радіо Свобода, 20.04.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224121656/http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/24554248.html |date=2014-02-24 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1896 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>6gkyoy6qfqc8l28tirjuumajcpzz3nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115577</id>
    <revision>
      <id>1302846</id>
      <parentid>1287936</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7335" sha1="j6gplstzz8ksjry5ef2z2h3q889xl4t" xml:space="preserve">{{Музей
|название = Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы
|sort = 
|оригинал = 
|файл = 
|размер = 280px 
|подпись =  
 |lat_dir =N  |lat_deg =47.709978  |lat_min =  |lat_sec =
 |lon_dir =E  |lon_deg =40.207238 |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = RU
 |CoordScale    =2000
|основан = 1966 йыл
|местонахождение = [[Ростов өлкәһе]], Шахты ҡалаһы
|директор = Проскурова Нина Георгиевна
|проезд = 
|телефон = (8636) 22-59-18
|открыт = көн һайын (дүшәмбенән башҡа) 9.00–17.00
|билет = 20 һум
|ссылка = 
|Commons = 
}}

* {{External media
|image1=[https://img-fotki.yandex.ru/get/55231/36256508.49/0_8f211_340305ef_orig  Шахтинский краеведческий музей]
}}
'''Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — [[Ростов өлкәһе]] Шахты ҡалаһындағы музей. Музей бинаһы [[XIX быуат]] аҙағы ([[1896 йыл]]) архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Музейға [[1966 йыл]]да нигеҙ һалына, [[1967 йыл]]дың 18 майында асыла&lt;ref&gt;[http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=78253 Шахтинский краеведческий музей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.shakhty.su/2014/05/22/001/ Шахтинский краеведческий музей отметил свой профессиональный праздник]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kvu.su/news/society/shakhtinskiy_kraevedcheskiy_muzey_vnov_posetyat_babochki/?comments Шахтинский краеведческий музей вновь посетят бабочки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211075652/http://kvu.su/news/society/shakhtinskiy_kraevedcheskiy_muzey_vnov_posetyat_babochki/?comments |date=2017-02-11 }}&lt;/ref&gt;.

Музей адресы: 346500, [[Ростов өлкәһе]], Шахты ҡалаһы, Шевченко урамы, 149.

== Тарихы һәм һүрәтләмә ==
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы Шахты ҡалаһының уртаһында, [[1896 йыл]]да төҙөлгән боронғо бинала урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. [[1896 йыл]]да был бинала, Император ғали йәнәптәре — Император Николай II һәм император ҡатыны Александра Феодоровнаның тәхеткә ултырыу иҫтәлегенә, император ҡатыны Александра Феодоровна хөрмәтенә аталған, Александра сиркәү- приход (мәхәлләһе) мәктәбе эшләй башлай. Мәктәп [[1907 йыл]]дан өлгөлө мәктәп иҫәбендә була&lt;ref&gt;[http://www.culture.ru/institutes/12218/shahtinskiy-kraevedcheskiy-muzey Шахтинский краеведческий музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202055124/http://www.culture.ru/institutes/12218/shahtinskiy-kraevedcheskiy-muzey |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Бинаның үҙәк бүлмәһендә бейек көмбәҙ рәүешендәге түшәм музейҙа боронғолоҡ атмосфераһы тыуҙыра.

Музей [[Ростов өлкәһе]]нең эре муниципал музейы булып тора. Уның төп фондында 13 000 тирәһе экспонат иҫәпләнә. Музейҙа боронғо иконалар һәм фотографиялар, төрлө периодтарҙың тарихи документтары, көнкүреш әйберҙәре һәм ҡала халҡының шәхси әйберҙәре йыйылған. Үҙ ваҡытында [[СССР]] художество Академияһы музейға бүләк итеп 200-гә яҡын картина тапшыра.
Музейҙа тематик залдар бар: «Боронғо ҡала», «Мещандар көнкүреше», «Ҡаланың хәрби даны», «Дон крайы тәбиғәте». Музейҙың картиналар галереяһында графика, рәсем сәнғәте, биҙәү-ҡулланма сәнғәте һ.б. күргәҙмәләре үткәрелә, музыка һәм шиғриәт кисәләре, ҡаланың күренекле кешеләре менән осрашыуҙар үткәрелә. Музейҙа бөтәһе биш тематик зал бар. Уның Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына арналған ике залында ҡорал, һалдаттарҙың шәхси әйберҙәре, фотографиялары һәм документтары тупланған. Музей экспозицияларының береһе Дон тәбиғәтенә арналған, бында Дон крайында йәшәүсе хайуандар һәм ҡоштарҙың толобо ҡуйылған. Музейҙа регионда күмер сығарыу тарихы, [[XIX быуат|XIX]]—[[XX быуат]]тағы ҡала халҡының мещанлыҡ интерьеры менән танышырға була.

[[2015 йыл]]дың 12 ноябрендә музей администрацияһы, янған «Күмер сәнәғәте тарихы музейы» бинаһы территорияһынан, ҡаланың тыуған яҡты өйрәнеү музейы ихатаһына музей экспонаты — [[В. И. Ленин]] һәйкәлен алып сыға&lt;ref&gt;[https://fotki.yandex.ru/next/users/mmmm1986/album/112804/view/586256 Памятник В. И. Ленину]&lt;/ref&gt;. Артабан уны яңыртыу кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡараласаҡ.

Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһендә шағир Недогонов Алексей Иванович исемендәге әҙәби берекмә эшләй. А. И. Недогонов Александровск-Грушевский (хәҙерге [[Ростов өлкәһе]] Шахты ҡалаһы) ҡалаһында, [[1914 йыл]]дың 19 октябрендә тыуған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.museum.ru/M848 Шахтинский краеведческий музей]
* [http://shakhty-gorod.ru/city/museum.php Цели и задачи МУК «Шахтинский краеведческого музея»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920004842/http://shakhty-gorod.ru/city/museum.php |date=2017-09-20 }}
* [http://www.exmu.ru/museum_list/2870/shakhtinskiy_kraevedcheskiy_muzey/ Шахтинский краеведческий музей (Россия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325204939/http://www.exmu.ru/museum_list/2870/shakhtinskiy_kraevedcheskiy_muzey/ |date=2016-03-25 }}

[[Категория:Шахты (ҡала)]]
[[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]]</text>
      <sha1>j6gplstzz8ksjry5ef2z2h3q889xl4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шевчук Юрий Юлианович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125969</id>
    <revision>
      <id>1302849</id>
      <parentid>1295095</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75043" sha1="aana57cncmhhvfn83tf6hxmt2lg7ct2" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Юрий Шевчук
 |Изображение      = Юрий Шевчук в СПбДА. 22 ноября 2012 (2).jpg
 |Описание изображения = Юрий Шевчук Санкт-Петербург дини академияһында. [[22 ноябрь]] [[2012 йыл]]
 |Полное имя       = Юрий Юлианович Шевчук
 |Дата рождения    = 16.5.1957
 |Место рождения   = Ягодное ([[Магадан өлкәһе]]), [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Дата смерти      =
 |Место смерти     =
 |Страна           = {{SU}}&lt;br&gt;{{RU}}
 |Профессии        = йырсы, композитор, шағир, рәссам, музыкаль продюсер, рок-музыкант, актёр, [[Башҡортостан]]да барлыҡҡа килгән «ДДТ» төркөмө музыканты, башҡарыусы автор
 |Певческий голос   =  Лирик баритон
 |Жанры            = хард-рок, фолк-рок, джаз-рок, бард-рок, индастриал, эксперименталь рок, автор йыры
 |Коллективы       = [[ДДТ (төркөм)]]
 |Награды          = {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы}} 18 сентябрь 2003 йыл
 |Сайт             = [http://ddt.ru ddt.ru]
}}

'''Ю́рий Юлиа́нович Шевчу́к''' ([[16 май]] [[1957 йыл]], Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһы, [[Магадан өлкәһе]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең рок-[[музыка]]нты, [[йыр]]ҙар авторы, [[Шиғриәт|шағир]], актёр, рәссам һәм продюсер. «ДДТ» төркөмөн ойоштороусы, уның лидеры һәм алмашынмаҫ ҡатнашыусыһы.  «ДДТ театры» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтен ойоштора һәм уның етәксеһе була. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003 йылдың 18 сентябре)&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2003/09/22/52553/]&lt;/ref&gt;.

Тәүге йырҙарын Шевчук ватан бардтарына, беренсе сиратта [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкийға]], Булат Окуджаваға һәм Александр Галичҡа{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, шулай уҡ Көмөш быуаттың рус шағирҙары  — Осип Мандельштамға, Сергей Есенинға һәм башҡаларға эйәреп яҙа.  Шевчук ижадында гражданлыҡ-патриотик лирика, рухи камиллашыуға, көс ҡулланыуҙан баш тартыуға саҡырыу, социаль [[сатира]] һәм протест тематикаһы өҫтөнлөк итә. 2000-се йылдар уртаһынан Рәсәй оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша, был да уның ижадында сағыла. 

== Биографияһы ==
=== Бала сағы һәм йәшлеге ===
[[1957 йыл]]дың [[16 май]]ында [[Магадан өлкәһе]]нең Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһында украин һәм татар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук (1924 — 6.01.2013, Лабунь,  [[Хмельницкий өлкәһе]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]&lt;ref&gt;[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610338 Юлиан Сосфенович Шевчук]&lt;/ref&gt;), әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Шевчук (ҡыҙ фамилияһы — Гәрәева) (20.05.1925&lt;ref&gt;[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610335 Фаина Акрамовна Гариева]&lt;/ref&gt;).

Алты йәшенә тиклем Юрий һүрәт төшөрөү менән мауыға,  ғаилә 1964  йылда Нальчикҡа күскәс тә был шөғөлөн дауам итә. Музыка дәрестәре ала башлай. 

1970 йылда ғаилә [[Өфө]]гә күсә һәм Ленин урамындағы 43-сө йорттоң 9-сы фатирында төйәкләнә. Юрий Пионерҙар йортоноң  рәсем студияһында шөғөлләнә һәм мәктәптең «Вектор» ансамблендә уйнай. Шевчук музыка ҡоралдарында үҙ аллы өйрәнә —  баянда һәм гитарала уйнай, ә һүрәттәре төрлө конкурстарҙа наградалар ала, шул сәбәпле ул профессиональ рәссам булыу тураһында уйлана башлай. 

8-се класта уҡығанда  Шевчук футболкаһына арҡысаҡ төшөрә лә «[[Ғайса (пәйғәмбәр)|Иисус]] был хиппи» тип яҙа. Ҡала буйлап ошо футболкаһында йөрөгәнендә уны милиция тота&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/890010-echo/#element-text Своими глазами//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]&lt;/ref&gt;.

Мәктәпте тамамлағас, 1975 йылда Шевчук [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] художество-графика факультетына инә. Рәссам Я. Крыжевский менән таныша.  Институттың студенттар театрында ҡатнаша. Ошо ваҡытта  Юрий музыка менән һынлы сәнғәт араһында өҙгөләнә башлай.  Яңы шөғөл — шул саҡта модаға ингән рок-н-ролл менән «ауырыу» — еңә. Төркөм көнбайыш рок-төркөмдәренең кавер-версияларын башҡара.

Рәссам дипломы алған Шевчук йүнәлтмә буйынса Башҡортостандың [[Иглин]] ҡасабаһына эләгә. Рәсем дәресен уҡыта, шул уҡ ваҡытта  «Вольный ветер» һәм «Калейдоскоп» төркөмдәрендә уйнай, мәктәп кисәләрендә, мәҙәниәт йорттарындағы байрамдарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән Юрий автор йыры конкурсында приз яулай.

Ошо уҡ ваҡытта Юрий музыканттарҙың репертуарында  70-се йылдарҙа совет мәҙәниәте өсөн сит күренеш тип танылған рок-н-ролл ритмдары өҫтөнлөк алғаны өсөн тәүге тәнҡитте ишетә.

Йәш белгес өсөн мәжбүри мөҙҙәте тултырғас, [[1980 йыл]]да Шевчук [[Өфө]]гә ата-әсәһе янына ҡайта. Дини диссидент Борис Развеев менән таныша, ул биргән Инжил китабын, Солженицын менән Оруэллдың тыйылған әҫәрҙәрен уҡый. 

=== 1980-се йылдар ===
1979 йыл аҙағында бер танышының тәҡдиме буйынса  Шевчук Өфөләге «Авангард» мәҙәниәт йортонда репетициялар үткәргән бер исемһеҙ төркөмгә саҡырыла. Шулай итеп, 1980 йылда киләсәктә  «ДДТ» тигән исем менән билдәлелек аласаҡ рок-төркөм барлыҡҡа килә. Был ваҡытҡа Юрий шиғырҙар яҙа, уларҙы [[гитара]]ла уйнап башҡара. Егеттәр  студент кисәләрендә, ресторандарҙа, кинотеатрҙарҙа,  мәҙәниәт йорттарында, ғөмүмән, ҡайҙа мөмкин — шунда сығыш яһай. Улар ете йырҙан торған тәүге магнитоальбомдарын яҙҙыра, бөгөн был альбом «ДДТ-1» тигән атама менән билдәле. Төркөмдөң репертуарына ул саҡтарҙа популяр булған хард-рок, рок-балладалар, ритм-энд-блюз һәм рок-н-ролл инә, бөтә йырҙарҙа ла тиерлек фольклор интонациялары шәйләнә.

1980 йылда милиция капитанын туҡмаған өсөн Шевчук 15 тәүлеккә ҡулға алына, уға енәйәт яуаплылығы янай, әммә, үҙенең һүҙе буйынса, атаһы «алып ҡала». Был хәл тураһында Шевчук ошолай ти: «Мин күп нәмә тураһында уйландым. Мин унан яҡшыраҡ булып сыҡтым».

1982 йылда Шевчук [[Түбәнге Новгород|Горький]] ҡалаһына унда һөргөндә булған  Андрей Сахаров менән осрашырға тип килә, ләкин уны Сахаров йорто эргәһенә үткәрмәйҙәр.

1982 йылда «Комсомольская правда» гәзите Бөтә Союз  «Алтын камертон» конкурсын иғлан итә. Унда бөтә илдән төркөмдәр ҡатнаша. Шевчуктың төркөмө беренсе турҙан үтә, төркөмдөң рәсми атамаһы мәсьәләһе килеп тыуғас,  «ДДТ» тигән исем алына. Төркөм «Не стреляй» тигән йыр менән был конкурстың лауреаты була. 

Был «Камертон»да Шевчук конкурста ҡатнашҡан [[Череповец]] төркөмө «Рок-сентябрь» менән таныша. Был коллектив ул замандар өсөн уникаль техник мөмкинлектәргә эйә була һәм бергә яҙылырға тәҡдим итә{{Sfn|Махмутов|2015|pp=141-142}}. 1983 йыл башында Нефтселәр мәҙәниәт һарайының радиоузелында «Я уезжаю» тигән акустик альбомды яҙҙырғас{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, Шевчук Череповецҡа юллана, ләкин «Рок-сентябрь» лидерҙары «Земляне» рухындағы идеологик яҡтан үтемле йырҙар яҙҙырырға һәм провиницаль филармонияларҙың берәһенә эшкә урынлашырға план ҡорған булып сыға{{Sfn|Махмутов|2015|p=144}}. Ике айға һуҙылған тартҡылашыуҙарҙан һуң  Шевчук менән Сигачёв «Рок-сентябрь» музыканттары һәм уларҙың тауыш режиссёры Юрий Сорокин ярҙамы менән  «Компромисс» тигән альбомды (1983) яҙҙыра. Яҙма ил буйлап бик тиҙ тарала һәм «ДДТ» менән Шевчуктың исемен Ленинград рок-клубы йондоҙҙары кимәленә күтәрә.{{Sfn|Махмутов|2015|p=145}}

1984 йылда төпкөлдәге бик үк йәмле булмаған көн итмеште һүрәтләгән   «Периферия» тигән альбомды сығарғас,  Шевчуктың властар менән мөнәсәбәттәре тағы боҙола. Бер нисә тапҡыр концерттарын тыялар, әммә был йәш  музыканттарҙың билдәлелеген  арттыра ғына. Һөҙөмтәлә Шевчукты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] КГБ-һының һәм ВЛКСМ-дың урындағы бүлексәләренә саҡырталар һәм етди ҡатмарлылыҡтар килеп сыҡмаһын өсөн  [[Өфө]]нән китергә тәҡдим итәләр.  Матбуғатта Шевчукҡа ҡаршы мәҡәләләр баҫыла, уны «Наполним небо добротой» йырының тексы өсөн хатта  «[[Ватикан]] агенты» тип атайҙар&lt;ref&gt;[http://sovr.narod.ru/articles/85001.html «Менестрель с чужим „голосом“»]&lt;/ref&gt;, ә төркөмгә студияларҙа яҙылыуҙы тыялар. Шевчукты ВЛКСМ сафынан сығаралар. 

Тәүҙә музыканттар [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһына күсә, унда Юрий Шевчук тансыларҙа «Урфин Джюс» төркөмөндә уйнай, ләкин тиҙҙән унан да китергә тура килә. Шевчук ил  буйлап йөрөй, дуҫтарының фатирҙарында сығыш яһай. [[1985 йыл]]дың мартында ул саҡта бер кемгә лә билдәле булмаған  Александр Башлачёв менән   Шевчук [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһында  ветеринария институтының (Мәскәү проспекты, 99) 6-сы аудиторияһында ярым легаль концертта сығыш яһай. Был концерттың яҙмаһы һаҡланып ҡала һәм 1995 йылда «Кочегарка» тигән исем аҫтында сығарыла.  

1985 йылда  Шевчук  [[Мәскәү]]ҙә йыш була һәм фатирҙарҙа скрипкасы, гитарасы һәм йырсы Сергей Рыженко менән бергә йырлауын дауам итә.  Шундай концерттарҙың береһе һуңыраҡ илдә «Москва. Жара» (1985) тигән альбом булараҡ тарала.  

1985 йыл аҙағында Юрий ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] күсә.  Үҙ быуының йәш рок-музыканттары һәм рәссамдары кеүек урам һерпереүсе, кочегар, төнгө ҡарауылсы булып эшләй. 1987 йыл алдынан Шевчук  «ДДТ»ның яңы составын йыя: Шевчук, Андрей Васильев ([[гитара]]), Вадим Курылёв (бас-гитара, вокал) һәм Игорь Доценко (барабандар). Өфөләге «ДДТ»нан  Сигачёв ҡына ҡала, тиҙҙән ул да китә.

1987 йылдың яҙында  «ДДТ» 5-се Ленинград рок-фестивалендә яңы концерт программаһын күрһәтә, концерт төп асыш тип баһалана. Шул уҡ йылды Шевчук «Рок-87» видеофестивалендә, Мәскәү эргәһендәге Черноголовкала (июнь) һәм [[Подольск]]иҙа (сентябрь) үткән бөтә союз рок-фестивалдәрендә ҡатнаша.

1988 йылдың йәйендә «ДДТ» рок-клубтың 6-сы фестивалендә тағы уңышҡа өлгәшә, Балтик буйынан [[Камчатка]]ға тиклем концерттары дәррәү бара, иң яҡшы йырҙарынан торған «Я получил эту роль» (1989) альбомын яҙҙыра. Ошо ваҡытта төркөмгә билдәле джаз саксофонсы-флейтасыһы Михаил Чернов ҡушыла. 

=== 1990-сы йылдар  ===
[[Файл:Shevshuk3.jpg|справа|мини|300x300пкс|Юрий Шевчук соло акустик концерты менән [[Барнаул]]да]]
90-сы йылдар башында сәхнәлә көстәр урынын үҙгәртә, был ватан рок-музыканттарының тәртип моделендә сағыла. Билдәле булыуынса, Юрий Шевчук Николай Растогуев менән конфликтҡа инә&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=9479 Дихотомия-2010]&lt;/ref&gt;. Илдә рок-хәрәкәттең билдәле вәкилдәре йырҙарында ҡырҡыулыҡты кәметә. Ләкин Юрий Шевчук һәм «ДДТ» үҙҙәренең йүнәлешенә хыянат итмәй, лирик, философик, социаль йырҙар һәм альбомдар яҙҙырыуҙы дауам итә. 1992 йылда  Юрия Шевчуктың ҡатыны һәм илһамландырыусыһы — Эльмира Шевчук (Бикбова) 24 йәшендә рактан вафат була. 

Шевчук ҙур концерт программалары («Черный Пёс Петербург», «От и до» һ.б.) эшләй. 1993 йылдың 20 майында Санкт-Петербургтың тыуған көнө уңайынан төркөм  Һарай майҙанында асыҡ концерт бирә, унда 120 мең тамашасы була. Шул уҡ йәй төркөм  [[Берлин]]да «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» тигән халыҡ-ара фестивалдә ҡатнаша, ә көҙ йылдың  иң яҡшы рок-төркөмө булараҡ абруйлы «Овация» музыкаль премияһына лайыҡ була, Шевчук йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы тип табыла. 

Шевчук илдәге ваҡиғаларға — [[1993 йыл]]ғы ҡораллы ҡапма-ҡаршы тороуға, Чечнялағы һуғышҡа — киҫкен фекерен белдерә бара, ваҡиғалар уртаһында ҡайнай, йыш ҡына Рәсәй властарын тәнҡитләй, ҡырҡыу социаль темаларға интервью бирә&lt;ref&gt;[http://www.nneformat.ru/archive/?id=3467 «Московский Комсомолец» 27.11.1993 «УМРУ, НО СУКОЙ НЕ БУДУ!]&lt;/ref&gt;. 1995 йылда  Юрий Шевчук  [[Чечен Республикаһы|Чечняға]] бара. Ул блиндаждарҙа һалдаттар менән әңгәмәләшә, акустик концерттар менән сығыш яһай, бер нисә тапҡыр атыштар аҫтында ҡала.  Ошо сәфәрендә Шевчук  фажиғәле видеоһын төшөрә&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=7pxLMsdHZcw&amp;feature=related Шевчук в Чечне (ТВС)]&lt;/ref&gt;, унда һалдаттарҙың һәр береһенән үҙе менән таныштырыуҙы һәм ҡайһы яҡтан икәнен әйтеүҙе һорай. Бер нисә йылдан асыҡланыуынса, таҫмаға яҙылған ике тиҫтәләп егеттең һуғыштан береһе генә иҫән ҡайтҡан.&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Беҙ Чечняла өс ҙур концерт бирҙек: Ханҡалала, [[Грозный]]ҙа һәм «Северный» аэропортында. Һауа торошо осошҡа яраҡһыҙ ине, беҙ колонна булып Моздокҡа киттек. Алдыбыҙҙан һаҡлауһыҙ «Урал»  бара ине, уны утҡа тоттолар. Шофер ауыр яраланды. Беҙ урындағы комендатура ҡыуаҡтарҙы, йорттарҙы тикшереп сыҡҡансы ике сәғәт торҙоҡ. Шунан  ары ҡуҙғалдыҡ.  Туғандарыбыҙ  борсолоуҙан ни эшләргә белмәй ине, ә беҙ уларға бер ниндәй хәбәр бирә алмай инек, сөнки элемтә юҡ. Концерттарыбыҙ имен үтте. Беҙ унда ябай граждандар кеүек барҙыҡ,  бер ниндәй партияның да ҡурсалауы аҫтында булманыҡ. Беҙ тыныслыҡҡа өгөтләргә теләй инек, сөнки рок-н-ролл һәр ваҡыт шуның өсөн көрәшә ине. Концерттарҙа чечен яғы ла, Рәсәй яғы ла булды, ҡоралдары ла үҙҙәре менән ине, ләкин улар бер-береһенә атманы. Беҙ шуға өлгәшергә тырыша ла инек. Был бик шәп булды&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php Мёртвый город.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913025000/http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php |date=2017-09-13 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Минең бер «чечен» йырым бар, ихлас. «Мертвый город. Рождество». Грозныйҙағы Раштыуа көндәре тураһында ул. 

Шундай мәл булды, төнөн артиллерия утҡа тотҡандан һуң ҡар яуҙы. Мин подвалдан урамға сыҡтым, шыр туҙанмын. Тынлыҡ. Харабалар яй ғына кәфенгә төрөнгән кеүек аҡ ҡар менән ҡаплана... Ә иртәнгә ҡар яуҙы…
&lt;/blockquote&gt;Солох тураһында [[Хәсәүйорт]] договорына ҡул ҡуйғандан һуң  Юрий Шевчук 1996 йылдың көҙөндә Грозныйҙың  «Динамо» стадионында Чечен Республикаһы халҡы өсөн концерт бирҙе. Был  Борис Гребенщиковтың Рәсәй музыканттары Ханҡалала һалдаттар алдында ғына түгел, ә бөтә Чечня кешеләре өсөн дә сығыш яһарға тейеш тигән белдереүенә Шевчуктың яуабы була. 

1990-сы йылдар  Юрий Шевчукҡа һыҙланыуҙар ғына түгел, уңыштар ҙа килтерә. «ДДТ» төркөмө бер нисә альбом яҙҙыра: «Оттепель» (1990), «Пластун» (1991), «Актриса Весна» (1992), «Чёрный пёс Петербург» (1994), «Это всё...» (1994), «Любовь» (1996), «Рождённый в СССР» (1997), «Мир номер ноль» (1999). «Актриса Весна» альбомындағы «Что такое осень» йыры «Наше Радио»ның ХХ быуаттың иң яҡшы 100 йыры хит-парадына индерелә, ул икенсе урынды ала. 

Шевчук, ил буйлап ҡына түгел, сит илдәрҙә лә йыш гастролдә йөрөй. [[Германия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Австралия]], [[Венгрия]], [[Франция]], [[Япония]], [[Англия]], [[Канада]], [[Израиль]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре — бөтә ерҙә лә концерттар ҙур уңыш менән үтә.  

90-сы йылдар уртаһына Рәсәй [[Рок|рок-музыкаһының]] танылған мэтрына әйләнгән Юрий Шевчук йәш коллективтарға һәм башҡарыусыларға ярҙамын туҡтатмай. Дуҫтары менән бергәләп ҙур фестивалдәр ойоштора, унда ил буйлап йөрөгәндә һайлап алған талантлы музыканттарҙы саҡыра. Фестивалдән һуң ундағы иң яҡшы сығыштарҙың яҙмалар менән «ДДТ» лейбллы дискылар сығара. Шулай итеп, йәш музыканттар киң йәмәғәтселеккә танылыу мөмкинлеген ала.

Шевчуктың музыкаль эшмәкәрлегенең икенсе бер яғы — «Фонограммщик» һәм «Попса» тигән йырҙарындағы кеүек поп-башҡарыусылар менән аяуһыҙ көрәш. [[Киң мәғлүмәт саралары|Киң матбуғат сараларында]] тәнҡитле интервьюлар һәм мөрәжәғәттәр баҫтыра, тегеләргә ҡаҙалыуҙың төрлө юлдарын таба. Мәҫәлән, [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоровҡа]] ҡаршы Юрий Шевчук Филипптың эштән ебәргән тауыш режиссёрын файҙалана.  Улар икәүләп  [[Интернет]]та Филипптың сәхнәлә йырлаған ҡиәфәткә инеп, фонограммаға ҡушылып, ғәмәлдә ниндәй ауаздар сығарып тороуын тарата.  «ДДТ» төркөмө сығыштарҙа фонограмма ҡулланыуҙы көйләгән закон проектын эшләүҙә ҡатнаша. 

1998 йылдың 25 ғинуарында Шевчук  Владимир Высоцкий фондының «Своя колея» премияһына лайыҡ була, ләкин шәхси сәбәптәр арҡаһында премиянан баш тарта&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Фёдор Раззаков|заглавие=Владимир Высоцкий. Я, конечно, вернусь...|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2005|страницы=1136|страниц=1258|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда  «Фонд русской поэзии» нәшриәте Ю. Шевчуктың «Защитники Трои» тигән беренсе шиғыр китабын баҫып сығара. Инеш һүҙҙә яҙыусы, драматург һәм шағир Александр Володин былай тип яҙа:
''Ю.Шевчуктың шиғырҙары һәм йырҙары ерҙәге һәм күктәге тормошобоҙҙан күпте эсенә алған… Шашҡын, үҙәккә үткес, ҡайһы берҙә шаян юлдар. Һәм аҡыллы — тормоштоң үҙе кеүек.'' Шул уҡ 1999 йылда Шевчук [[Югославия]]ға уның бөтөнлөгөн яҡлап концерттар менән бара, суверен дәүләтте бомбаға тотҡан өсөн АҠШ-ты тәнҡитләй.   [[ЮНЕСКО]] өсөн Шевчук сербтарҙың Косово төбәгендәге юҡ ителгән православие ҡорамдары тураһында репортаждар төшөрә.  

1997 йылда яҙыусы Вячеслав Миронов Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр тураһында «Я был на этой войне» тигән китап яҙа, унда Шевчуктың һуғыш мәлендә булыуын һүрәтләгән өлөш тә ингән. &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
«…Беҙҙең колоннала бишенсе машинала икенсе батальондан килтерелгән &quot;ДДТ&quot; төркөмөнөң лидерымы, солисымы, шайтан белһен, Юрий Шевчук та китеп бара. Уны яраланған штаб начальнигы һәм яраланған тағы өс яугир менән бергә алып килделәр. Шәп егет булып сыҡты  был Шевчук, бөтәһе лә был үҙен әллә кем итеп тойор, йөндөҙланып маташыр тип көткәйне. Ни фига, өс тин баҡыр кеүек ябай, подвалда духтарҙың атыуҙары һәм контратакалары аҫтында икенсе батальн менән өс көн подвалда ултырып, шаһиттар һөйләүенсә, йәшенмәгән. Үҙен ысын мужиктарса тотҡан, яралыларға ярҙамлашҡан. Уға ҡорал бирмәгәндәр,  һуҡыр сысҡан кеүек бит, күрмәй, Хоҙай ҡушмаһын, тейҙереп ҡуйырҙар.  Ә ҡалҡанында мировой егет. Духтар бирелергә тәҡдим иткәндә радиостанция аша уларға үҙҙәрендә Шевчук барлығын әйткәндәр, ә тегеләр ышанмаған. Шунан йырлағанын тыңлаттырғандар, унан һуң ул тегеләр менән һөйләшкән. Тегеләр уны алып сығырға вәғәҙә иткән, гарантия биргәндәр. Был баш тартҡан. Тағы ла Шевчук яралыларҙы, беҙҙең бригадалағыларҙы ғына түгел, башҡаларҙы ла үҙ енең һәм дуҫтарының иҫәбенә Германияға дауаланырға ебәрергә вәғәҙә иткән (аҙаҡ беоенеүенсә, быны эшләгән дә). Протездар, инвалид коляскалары алып биргән, шау-шыуһыҙ ғына эшләгән быларҙы. Репортерҙарһыҙ, матбуғат конференцияларыһыҙ, шым ғына, тыйнаҡ ҡына. Ҡыҫҡаһы — Мужик…»
&lt;/blockquote&gt;

=== 2000-се йылдар ===
[[Файл:Цветы_2001_Мы_желаем_счастья_вам.jpg|мини|220x220пкс|Һулдан уңға: Андрей Макаревич, Юрий Шевчук, Михаил Чернов. «Цветы» төркөмөнөң юбилей концерты, 2001 йыл&lt;br&gt;
]]
2000 йылда төркөмдөң 20 йыллығы ҙур тур менән билдәләнә. 2000—2004 йылдарҙа «ДДТ» [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[Мәскәү]]ҙә һәм [[Санкт-Петербург]]та концерттар), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре ([[Беларусь|Белоруссия]], [[Грузия]], [[Украина]]) һәм донъя  ([[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Швейцария]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Англия]]) буйлап гастролдә йөрөй. «Просвистела» (1999), «Метель августа» (2000) дискылары, «Энциклопедия русского рока» серияһы йыйынтығы (2000) сығарыла.

2001 йылда  Юрий Шевчук Пилот төркөмөнөң  «Сказка о прыгуне и скользящем» альбомын яҙыуҙа ҡатнаша. 

Шевчук власҡа ҡарата бер ваҡытта ла ыңғай ҡарашта булмай, власть та уға йылы мөнәсәбәт күрһәтеп бармай. Мәҫәлән, Санкт-Петербургтың 300 йыллығына арналған рок-фестиваль үткәрттерелмй, һәм уны әҙерләүгә ҙур көс һалған Шевчук,  моңһоу шаяртып, гитарамды тотоп, «Любэ» төркөмө исеменән сыҡһам, президент ҡаршыһында ҙурыраҡ көскә эйә булыр инем, тип ҡуя. Шевчуҡа үҙәк телеканалдарға ла үткәрмәйҙәр. Әйтәйек, ХХ быуаттың  90-сы йылдарында Санкт-Петербургтың Һарай майҙанында булған данлыҡлы концертты ([[1993 йыл|1993]]) өс ай һайын тиерлек ҡабатлап торған Беренсе канал Шевчукты интервьюға ла саҡырмай, концерттарын да трансляцияламай, клиптарын да күрһәтмәй. 

Юрий Шевчук рок-фестивалдәрҙең күбеһендә ҡатнашып бармай, әммә автор йыры фестивален бер ҙә ҡалдырмай һәм унда төркөмдән башҡа үҙе генә йырлай.  2002 йылда ул 29-сы Валерий Грушин исемендәге фестивалдә ҡатнаша. 2007 йылда  Шевчук был фестивалдә (34-селә)  тағы була.  

2000-се йылдарҙа «ДДТ» ижадта яңы баҫҡысҡа күтәрелә. «Единочество 1, 2», (2002—2003), «Пропавший без вести» (2005), «Прекрасная любовь» (2007) альбомдарында донъяла кешенең әһәмиәтһеҙлеге һәм бөйөклөгө, тормошҡа һөйөү, дини мотивтар сағыла, хәҙерге осор йәмғиәтенең тәрән темалары күтәрелә.  Йырҙарҙы яҙҙырыуға рок-музыкаға хас булмаған халыҡйырҙарын башҡарыусылар, тынлы музыка ҡоралдары йәлеп ителә. 

1990-сы йылдарҙа Чечняла сығыш яһаған Шевчук Грозныйҙа үткәрелгән «Феникс» рок-фестивалендә ҡатнашыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html Заслуженный «заяц» Чечни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924020913/http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;. «Сәйәси пиар еҫе сыҡҡан» сарала ҡатнашырға теләмәүен белдерә&lt;ref&gt;[http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html Зачищенный фестиваль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924021618/http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

2004 йылда  «Ҡыҙғыл һары инҡилап» барғанда [[Киев]]та Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://h.ua/story/6635 Зачем я приглашал Юрия Шевчука на Майдан?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902063637/http://h.ua/story/6635 |date=2017-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Yuri_Shevchuk.20080315.jpg|слева|мини|Ю. Шевчук «Власть һәм мәҙәниәт: повестка 2008» тигән түңәрәк ҡорҙа, 2008 йылдың 15 марты (Архитектор йорто, Санкт-Петербург)]]
2007 йылда Шевчук әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» премияһы лауреаты була. Был награданан алынған бөтә аҡсаны ул Чечнялағы һуғыштарҙа һаулығы зыян күргән хәрби хеҙмәткәрҙәргә тапшыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/news.html?id=150470 Сайт телеканала «Культура».]&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 31 авгусында  [[Новосибирск]]иҙа Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайындағы концертынан һуң Юрий Шевчук үҙе мөрәжәғәт иткән бөтә радиостанцияларҙың да «Прекрасная любовь» тигән һуңғы альбомындағы  4 йырҙы тапшырыуҙан баш тартыуы, тик «Шансон» радиоһының ғына ФСБ генералы тураһындағы йырҙы тапшырырға, уныһын да тик төнгө 3-тән таңғы 5-кә тиклем генә ҡуйырға ризалашыуы тураһында белдерә. Йырсы быны цензура менән аңлата:&lt;ref&gt;[http://relax.ngs.ru/news/more/30785/ «НГС Релакс», «Наш президент умрёт…», 5 сентября 2007]&lt;/ref&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Мейеләрҙә цензура күкрәп сәскә атты, әлбиттә. Һуң, уларға әле бер кем янамаған, Кремлдән шылтыратмаған, ә улар алдан уҡ ҡурҡып тора.&lt;/blockquote&gt;2008 йылдың 3  мартында [[Санкт-Петербург]]та һайлау һөҙөмтәләре менән ризалашмағандарҙың «Риза түгелдәр маршы» акцияһында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;kasparov.ru&quot;&gt;[http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 Идём ко дну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612155517/http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 |date=2008-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 8 июнендә  Юрий Шевчук Петербург иҡтисади форумының «Нимә ул Рәсәй? Иҡтисад булмаған телдә һөйләшеү» тигән түңәрәк ҡоронда ҡатнаша. Шевчук статистика килтерә — [[2003 йыл]]дан Санкт-Петербургта 100-ләгән ҡомартҡы емертелгән. «ДДТ» лидеры шулай уҡ «артҡа кире ҡайтырға ярамай — фекерҙәр көрәше кәрәк, ә берҙәм „[[Берҙәм Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;“ түгел» тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/519700-echo/ Аудиозапись выступления Юрия Шевчука на Петербургском экономическом форуме]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.spbland.ru/i/30240/ SpbLand.ru / / Новости / Санкт-Петербург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310144124/http://news.spbland.ru/i/30240/ |date=2009-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html ПЭФ: Шевчук «подпортил» репутацию России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610001914/http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html |date=2008-06-10 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың 24 һәм 26 сентябрендә Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта «Не стреляй!» тип аталған һуғышҡа ҡаршы тематикаға һәм Шевчуктың Цхинвалға барыуына арналған концерттар үтә, ул Кавказдағы һуңғы ваҡиғаларға ҡарата мөнәсәбәтен белдерә һәм киҫкен фекерҙәрен әйтә. 

[[2008 йыл]]дың декабрь аҙағында музыкант «L’Echoppe (Ларёк)» тигән альбомын сығара, ул уны бер йыл элек  [[Париж]]да яҙҙырған була.

2009 йылдың йәйендә Шевчуктың «Сольник» тигән икенсе шиғыр китабы баҫыла&lt;ref&gt;[http://sim-life.spb.ru/post107117454 Видеозапись презентации книги Сольник в Петербургском «Доме книги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224054432/http://sim-life.spb.ru/post107117454 |date=2012-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-сы йылдар ===
2010 йылдың 25 авгусында «Лужники» ҙур спорт аренаһында U2 төркөмөнөң вокалсыһы Боно менән бергә йырлай, улар «Knocking on Heaven’s Door»  композицияһын башҡара.

2011 йылдың 25 июлендә «Forbes» журналының «Рәсәйҙең 50 иң данлыҡлы кешеһе» рейтингында 1 миллион АҠШ доллары күләмендәге килем менән 45-се юлды биләй&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/rating/50-zvezd-2011/2011 50 главных российских знаменитостей по версии Forbes]&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ Шевчук журналдың мәғлүмәттәрен кире ҡаға.

2012 йылдың яҙында Себер ҡалаларында ([[Кемерово]], [[Юрга]], [[Төмән]], [[Омск]]) «ДДТ» концерттарын өҙәләр &lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1923588 Ъ-FM — Юрий Шевчук: «Местные феодалы пытаются нас не пустить в свои вотчины, боятся»]&lt;/ref&gt;.

2013 йылда [[Финляндия]]ла Шевчуктың «Joka kevät minä kuolen» (рус. «Умираю каждою весной») тигән шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға.&lt;ref&gt;[http://reproduktor.net/2013/04/v-finljandii-izdali-knigu-stihov-shevchuka/ Репродуктор: В Финляндии издали книгу стихов Юрия Шевчука]&lt;/ref&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==

=== Сәйәсәттә ===
Влась менән килешмәүсәнлеген йыш белдерә  (атап әйткәндә,  «Риза түгелдәр маршы»нда ҡатнаша ). [[2010 йыл]]дың 7 мартында «Олимпийский» спорт комплексында власты, шоу-бизнесты, башҡа рок-музыканттарҙы тәнҡитләп сығыш яһай, Ходорковскийҙы эҙәрләүгә ҡаршы фекерен белдерә&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;539&quot;&gt;. &lt;/span&gt;Бынан алдыраҡ Шевчук Мәскәүҙең Хамовники судына барып, Михаил Ходорковский менән Платон Лебедевҡа тиҙерәк азат ителеүҙәрен теләп сыға&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110203030623/http://www.gzt.ru/topnews/politics/278764.html Юрий Шевчук пришёл на процесс по второму делу «ЮКОСа»]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=WrpoFzBbyMU&amp;feature=player_embedded#! Речь Шевчука в Олимпийском 7 марта 2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hro.org/node/7654 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613063119/http://hro.org/node/7654 |date=2010-06-13 }}&lt;/ref&gt;

2010 йылдың майында артистар менән музыканттарҙың [[Санкт-Петербург]]та премьер-министр [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән осрашыуында Шевчук унан &lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=fCP0mOeE4UE&amp;NR=1 Шевчук о встрече с Путиным]&lt;/ref&gt; илдә ысынлап та етди, ихлас, намыҫлы либералләштереү, демократлаштырыу премьерҙың  планына индерелгәнме икәнлеге тураһында һорай һәм киләһе риза түгелдәр маршы ҡыуып таратылырмы тигән һорау бирә, быларға Путин аныҡ яуап бирмәй&lt;ref&gt;[http://vdilyin.blogspot.com/2011/11/blog-post_18.html В.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=HmDUPbUn7bo&amp;feature=related Михаил Жванецкий о Шевчуке и Путине]&lt;/ref&gt;, ә риза түгелдәр маршы ҡыуып таратыла. Путиндың Шевчуктан: «''Ә һеҙҙең исемегеҙ нисек, ғәфү итегеҙ?''» тигән һорауы  популяр мемға әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 Зинаида Троицкая, ВВП и «ДДТ» //Частный корреспондент, 31 мая 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002165404/http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 |date=2017-10-02 }}&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 30 авгусында   «Коммерсантъ» гәзитенә интервьюһында Путин Юрий Шевчукты белмәгәнлеген раҫлай&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1495411 Ъ-Газета — Владимир Путин: даю вам честное партийное слово]&lt;/ref&gt;. Әммә ҡайһы бер баҫмалар тарафынан Путиндың эргәһендә Шевчук булыуын белгәнлеген иҫбатлай. Юрийҙың провокацион һорауына ул бары тик әңгәмәсене яңылыштыра торған КГБ ысулдарының береһен ҡулланған. Хатта Путина бер ҡасан да «ДДТ» төркөмө тураһында ишеткәне булмаған хәлдә лә, ул әңгәмәсеһенең исем-шәрифен белергә тейеш ине, сөнки осрашыу башланыр алдынан ярҙамсылары хөкүмәт башлығына һәр ҡатнашыусының досьеһын бирә. Башҡаларҙың бөтәһенә лә Владимир Владимирович исем-шәрифе менән өндәште. Шулай уҡ һәр ҡатнашыусы алдында өҫтәлдә ҡатнашыусыларҙың исем-фамилияһы яҙылған табличкалар ҙа тора ине&lt;ref&gt;http://newdaynews.ru/kiev/285622.html Путин использовал прием [//ru.wikipedia.org/wiki/КГБ КГБпротив] Юрия Шевчука.&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, үҙенең интервьюһында Шевчук осрашыу алдынан хөкүмәттән шылтыратып, ниндәй һорауҙар бирергә мөмкин икәнлеге тураһында иҫкәртеүҙәрен әйтә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/05/100531_shevchuk_seva.shtml Юрий Шевчук: «Путин — раб вертикали власти»]&lt;/ref&gt;.2010 йылдың 10 октябрендә Интернетта  сбор Юрий Шевчуктың 2012 йылда президент һайлауҙа ҡатнашыуын һорап ҡултамғалар йыйыу башлана &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/10/11/shevchuk/_Printed.htm|title=Пользователи Рунета выдвинули Шевчука в президенты России|date=2010-10-12|publisher=Пермский обозреватель|accessdate=2010-10-12}}&lt;/ref&gt;.  Шевчук был хаҡта ошолай ти:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Был турала ишеттем мин. Улар бөтәһе лә хаталана тип уйлайым. Ил минең президент булыуыма әҙер түгел. Көтөп торорға кәрәк.&lt;/blockquote&gt;Ике көндән (12 октябрҙә)  Шевчуктың ҡарашы үҙгәрә:&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Президентлыҡҡа ла бара алам, миңә барыбер. &lt;…&gt; Мин, әлбиттә, бөтөнләй сәйәсмән түгел, әммә башҡа берәү ҙә юҡ икән, —  президент та була алам, ни хәл итәһең. &lt;…&gt; Сәйәсәтме? Ҡайһы бер кеше аңламай  — минеке түгел был. Ләкин илдә янғын сыҡҡан икән, нимәлер эшләргә кәрәк, эсеңдә гражданлыҡты нисектер уятырға… Иң мөһиме, ил яҡты булһын,  берәй нәмә булһа ла ыңғайға китһен&lt;ref&gt;[http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0&amp;sp=true Рок-диссидент Шевчук грозит пойти в президенты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140523225717/http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0&amp;sp=true |date=2014-05-23 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;[[2010 йыл]]дың 13 октябрендә президент [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] билдәле рок-музыканттар менән осраша. Юрий Шевчук был осрашыуға саҡырылмай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://forum-msk.org/material/news/4378553.html|title=Медведевский протокол забоялся Шевчука|date=2010-10-13|publisher=forum-msk.org|accessdate=2010-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016152517/http://forum-msk.org/material/news/4378553.html |date=2010-10-16 }}&lt;/ref&gt;.  2011 йылдың февралендә Юрий Шевчук национал-большевик,  «Союз Заключенных» http://zeki.su/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126020538/http://zeki.su/ |date=2009-11-26 }}  проектында ҡатнашҡан Максим Громов башлаған «Хәҙерге Рәсәйҙең сәйәси тотҡондары балалары» хәйриә акцияһында ҡатнаша. Уның асылы сәйәси тотҡондар балаларының билдәле кешеләр менән фотоға төшөүенән тора. Шунан фотолар  тотҡондарҙың рухын күтәреү өсөн төрмәләргә һәм лагерҙарға ебәрелә&lt;ref&gt;[http://www.mr7.ru/articles/47585/ Почему известные артисты фотографируются с детьми заключенных?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311212632/http://www.mr7.ru/articles/47585/ |date=2012-03-11 }}&lt;/ref&gt;.
Юрий Шевчук был акцияла ике тапҡыр ҡатнаша.&lt;ref&gt;[http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html Спасибо Максиму Громову и Юрию Шевчуку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130304041617/http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html |date=2013-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/lib/14219001/ Политическая активистка, сторонница партии «Другая Россия»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zeki.su/novosti/2011/9/19125939.html Катрина Фомченкова (c Ю.]&lt;/ref&gt;.  2014 йылдың мартында Рәсәй ғәскәрҙәрен  Украинаға индереүгә ҡаршы фекер әйтә&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html Не прогибаться.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904084036/http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html |date=2014-09-04 }}&lt;/ref&gt;.  2014 йылдың майында Юрий Шевчук ҡаршы яҡтарҙы солохҡа саҡырып мәҡәлә баҫтыра&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html Юрий Шевчук: Светлой памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140612110316/http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html |date=2014-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 18 июнендә ДДТ төркөмөнөң Мәскәүҙә Йәшел театрҙағы концертында  Юрий Шевчук концерттың бөтә гонорары Доктор Лизаның фондына Донбасста зыян күргән кешеләргә ярҙам күрһәтеү өсөн күсереләсәген белдерә &lt;ref&gt;[http://www.intermedia.ru/news/259707 Группа «ДДТ» отказалась от «Осени» и перевела средства от концерта жителям Донецкой области]&lt;/ref&gt;. &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;&lt;br&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== Мәҙәниәттә ===
Санкт-Петербургтың тарихи биналарын һүтеүгә ҡаршы сығыш яһай, архитектура ҡомартҡыларына ҡағылышлы һуңғы йылдарҙа юғалтылған мәғлүмәттәрҙе йыя. Рәсәйҙең хәҙерге заман популяр музыкаһына ҡаршы, уны рухиәтһеҙ тип иҫәпләй. Юрий Шевчуктың исеме 2013 йылдың октябрендә тәҡдим ителгән Ватан тарихы буйынса берҙәм дәреслек концепцияһы проектыны персоналар исемелегенә индерелгән&lt;ref name=&quot;списперсон&quot;&gt;[http://ria.ru/society/20131030/973603568.html Единый учебник истории не расскажет о Ходорковском и Березовском] // [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА_Новости РИА Новости]. 30 октября 2013.&lt;/ref&gt;.

=== Хәйриәлек ===
Сулпан Хаматова әйтеүенсә, Юрий Шевчук „Ғүмер бүләк ит“ фондының формаль түгел, ысынлап тергеҙелеүе башында торған. &quot;Беҙгә бөтәһе лә киләсәкһеҙ тарих тип тыҡығанда, шул ауыр заманда беҙгә атлап өйрәнергә ярҙам иткән иңбашыбыҙ, ҡултыҡ таяғыбыҙ булды ул»&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html Ч. Хаматова, Время Шевчука, «Новая газета», № 53 от 16 мая 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423145556/http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html |date=2016-04-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе һәм шәхси тормошо ==
* Әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Гәрәева ([[20 май|20]].05.[[1925 йыл|1925]]), [[Татарҙар|татар]] &lt;ref name=&quot;empire&quot;&gt;[http://www.ozon.ru/context/detail/id/940117/ Николай Харитонов.]&lt;/ref&gt;{{уточнить страницу|25|5|2017}}. «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы һәм «Почётлы полярник» билдәһе менән бүләкләнгән.  Әлеге ваҡытта улы менән Санкт-Петербургта йәшәй. Әсәһе яҡлап олатаһы һәм өләсәһе — Әкрәм менән Тәлиға Гәрәевтәр. Олатаһы Заполярьеға күсә, бәлки, репрессиянан ҡотолоу маҡсатынандыр. Бер аҙҙан уның янына балаларын алып ҡатыны килә. Өләсәһе яҡлап ҡарт олатаһы менән ҡарт өләсәһе  Әмөдәрис һәм Нәвтүха, Өфөнән 60 километрҙағы  [[Таң (Благовар районы)|Мортаза]] ҡасабаһында йәшәгән. Ҡарт олатаһы бик диндар мосолман булған, хатта мулла булған тигән мәғлүмәт тә бар&lt;ref&gt;[http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ Ислам. Ислам в России, ислам в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704231632/http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ |date=2009-07-04 }}&lt;/ref&gt;. 1930-сы йылдарҙа репрессияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
&lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;Ҡарт олатайым мулла булған һәм ҡараштары өсөн 37 йылда атылған.  Ул ысын  мулла булған, ғәрәпсә бик яҡшы һөйләшкән, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Әкрәм олатайым да ғәрәп телен шәп белә ине, Тәлиға өләсәйем дә. Әкрәм олатайымдың бик боронғо Ҡөрьәне бар ине, ул уны мираҫ итеп миңә тапшырҙы, ул Библия менән йәнәш китап кәштәмдә  тора. Бына нимә ул минең өсөн мосолманлыҡ менән татарҙар. Улар минең ата-бабам, минең ҡаным. Был минең өсөн бик мөһим…&lt;ref&gt;[http://www.business-gazeta.ru/article/51626/ Юрий Шевчук: «Я предлагаю пожить десять лет спокойно и построить нормальную страну»]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
* Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук, [[Украиндар|украин]]Все параметры шаблона &amp;#x7B;[[Ҡалып:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}} должны иметь имя.&lt;/nowiki&gt;  [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513231954/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ |date=2016-05-13 }}&lt;span id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; pamyat-naroda.ru.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAp0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;26 апрель 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;,  1924 йылда Украинаның Хмельницкий районы Полонск районы Лабунь ауылында тыуа.  1942 йылда лейтенанттар мәктәбен тамамлай һәм фронтҡа китә. отдельная истребительно-противотанковая артиллерийская Баш Командование Резервының 19-сы истребитель-танкыға ҡаршы айырым артиллерия бригадаһының  (19 оиптабр РГК) 29.02.1944 йылғы №:1/н  бойороғо менән  өлкән сержант Шевчук Ю. С. алыш барышында дошман танкыларының уты аҫтында полк командованиеһының ҡамауҙағы батарея менән бәйләнеш линияһын тергеҙгән һәм полк командирының телдән әйтелгән бойороҡтарын бер нисә тапҡыр дошман ҡулсаһы аша сығып тапшырған  өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. 3-сө Украин фронтының  338-се истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкының 16.05.1944 сыҡҡан №:18/н  бойороғо буйынса полк комсоргы Шевчук Ю. С. «Хәрби хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградлана &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Медаль «За боевые заслуги»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32070062/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. Һуғышты  [[Вена]]&lt;nowiki/&gt;ла тамамлай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24095.4/323817/ Как защищали Родину отец Шевчука и дед Авербуха]&lt;/ref&gt;. КПСС сафына инә, дәүләт хеҙмәтендә эшләй, етәксе вазифалар биләй&lt;ref&gt;[http://ddt-msk.org/pressa/11.htm Юрий Шевчук: «Я жизнь люблю. Зачем мне клубы?» (1998 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205233624/http://ddt-msk.org/pressa/11.htm |date=2011-12-05 }}&lt;/ref&gt;. 1970 йылдан Өфөлә йәшәй. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] Сауҙа министрлығында бүлек етәксеһе була. 1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Николаевич, Орден Отечественной войны I степени|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522769538/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}&lt;/ref&gt;. Юрийҙың атаһы яҡлап олатаһы менән өләсәһе — Сосфен һәм Мария биш бала менән Украинанан Колыма крайына һөрөлгән була. Ике балалары ғына, шул иҫәптән Юлиан Шевчук иҫән ҡала.  2013 йылдың 6 ғинуарында Өфөлә үҙенең фатирында мәрхүм була.
* Һеңлеһе — Наталья Юлиановна. Ҡустыһы — Владимир Юлианович.
* Беренсе ҡатыны — Эльмира Бикбова (30.05.1967—13.03.1992), Өфөнән. 24 йәшендә мейе яман шешенән вафат була.Санкт-Петербургтың Волково зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.novdelo.ru/article.php?id=7695 Почему после смерти супруги Юрий Шевчук так и не женился?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Беренсе ҡатынынан улы Пётр (1987) ҡала, уны Шевчук баланың өләсәләре менән бергә тәрбиәләп үҫтерә. Пётр [[Кронштадт]]  Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. диңгеҙ пехотаһында хеҙмәт итә. 
1997 йылдың сентябрендә Шевчуктың актриса Марьяна Польеванан тағы бер улы Фёдор тыуа&lt;ref&gt;[http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk Почему не женится Юрий Шевчук?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203072241/http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk |date=2013-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ҡатыны (гражданлыҡ ҡатыны) — Екатерина&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юрій Шевчук: «Історії кохання»|url=https://www.youtube.com/watch?v=WeQN3WkqbYQ|accessdate=2014-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юрий Шевчук: «Мы — не официанты в искусстве»|url=http://9tv.co.il/news/2014/05/18/175857.html|accessdate=2014-07-21}}&lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;[http://vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html Юрий Шевчук: «У меня есть Катя.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218021402/http://www.vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html |date=2017-02-18 }}&lt;/ref&gt;

== Соло карьераһы ==
Төркөм менән берлектәге ижадынан тыш, Шевчук яңғыҙ йырлы бер нисә альбомын сығара:
* 1983 — Череповецкий магнитоальбом 
* 1995 — Кочегарка (1985 йылғы яҙма) 
* 1998 — 82 г. (1982 йылғы яҙма) 
* 2001 — Два концерта. Акустика (1997 йылғы яҙма) 
* 2005 — Москва. Жара (1985 йылғы яҙма) 
* 2007 — Прекрасная любовь 
* 2008 — L’Echoppe 
* 2009 — Сольник (шиғыр йыйынтығы; Новая газета нәшер иткән).

== Кинолағы эштәре ==

=== Актёрлыҡ эштәре ===
* «Публикация» (реж. Виктор Волков, 1988) — камео (ДДТ төркөмө менән) 
* «Духов день» (1990) — Иван Христофоров 
* «Город» (1990) — камео 
* «Вовочка» (2002) — алкоголик Александр Сергеевич 
* «Атаман» (2005) — камео, ер аҫты үткәүелендәге йырсы  (16 серия) 
* «Антонина обернулась» (2007) — Аркаша, психиатрк клиника пациенты 
* «Батюшка» (2008) — ауыл табибы
* «Жила-была одна баба» (2011) — Ишин, баш күтәреүселәр отряды командиры.
; документаль фильмдар
* «Я получил эту роль» (реж. М. Мельниченко, 1986)
* «Рок» (реж. Алексей Учитель, 1987)
* «Игра с неизвестным» (реж. Пётр Солдатенков, 1988)
* «Лимита» (реж. Е. Головня, 1989)
* «Город» (реж. Александр Бурцев, 1990)
* «Время ДДТ» (реж. В. Бледнов, 2002)
* «Костя и мышь» (2006)
* «Посольская церковь» (реж. Алексей Лушников, 2006)
* «Свобода по-русски» (реж. Андрей Смирнов, 2006)
* «Небо под сердцем» (реж. Виктория Каськова, 2012)
Рус православие сиркәүе тарихына арналған   «Земное и небесное» тигән күп сериялы фильмда алып барыусы булараҡ  ҡатнаша.  

2007 йылда  Юрий Шевчук «История государства Российского» тарихи проектының   500 серияһын тауышландыра.

=== Фильмдар өсөн музыка ===
[[Файл:2._Шевчук_Ю.Ю._(Казань,_16_декабря_2011_г.).JPG|справа|мини|266x266пкс|Юрий Шевчук (концерт группы «ДДТ» в [[Ҡазан|Казани]], 16 декабря [[2011 йыл|2011]] г.)]]
Юрий Шевчук йыр яҙған фильмдар:
* «Духов день» (1990) 
* «Ночь длинных ножей» (1990) 
* «Русский транзит» (1994) 
* «Кто, если не мы» (1998) 
* «Азазель» (2002) 
* «Ледниковый период» (2002) 
* «Вовочка» (2002) 
* «Господа офицеры» (2004) 
* «Дальнобойщики-2» (2004) 
* «Поцелуй бабочки» (2006) 
* «Антонина обернулась» (2007) 
* «Группа Zeta» (2007—2009) 
* «Батюшка» (2008) 
* «Отставник» (2009) 
* «Одиночка» (2010) 
* «Generation П» (2011) 
* «Ключ саламандры» (2011) 
* «Географ глобус пропил» (2013)

== Хеҙмәттәре, ҡаҙаныштары, бүләктәре  ==
Юрий Шевчуктың бүләктәре:
* Рәсәй МЧС-ы миҙалы («Ғәҙәттән тыш гуманитар операцияларҙа ҡатнашыусыға»)
* Эске эштәр министрлығының «Көмөш Тәре» отличие билдәһе
* «МАСТЕР КЛАСС» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең «Мастер» билдәһе
* [[Берлин]]да [[1994 йыл]]да үткән «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» фестиваленең  «Йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы» титулы
* Украина православие сиркәүенең Изге апостол Андрей Первозванный ордены ([[2012 йыл|2012]])&lt;ref&gt;[http://orthodox.org.ua/article/ki%D1%97v-blazhenn%D1%96shii-mitropolit-volodimir-nagorodiv-v%D1%96domikh-muzikant%D1%96v-tserkovnimi-nagorodami Блаженніший Митрополит Володимир нагородив відомих музикантів церковними нагородами // Офіційний веб-сайт Української Православної Церкви, 12.05.2012]{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* [[2010 йыл]]дың 16 ғинуарында   212924 һанлы астероидҡа Юрий Шевчук исеме ҡушылыу тураһында диплом тапшырыла.
Юрий Шевчук:
* «Алтын камертон» конкурсы лауреаты ([[1982 йыл|1982]])
* «Московский комсомолец» гәзите премияһы лауреаты
* «Петрополь» художество премияһы лауреаты ([[1999 йыл|1999]], [[2017 йыл|2017]])
* Царское Селоның «Художество премияһы» лауреаты  ([[2000 йыл|2000]])
* музыка өлкәһендә «Зәңгәр биттәр. Йыл кешеһе — [[2002 йыл|2002]]&lt;nowiki/&gt;» премияһы лауреаты
* [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ артисы (18.09.2003)
* әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» бойондороҡһоҙ премияһы лауреаты [[2007 йыл|2007]]
* мәҙәниәт һәм сәнғәт саралары менән кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн Мәскәүҙең Хельсинки төркөмө  премияһы лауреаты ([[2009 йыл|2009]])

== Китаптары ==
* Шевчук Ю. Защитники Трои. Книга стихов и песен (издание 2-е, дополненное) — С.-Пб.: Издательство Фонда Русской Поэзии при участии альманаха «Петрополь», 2000.
* Шевчук Ю. Сольник. Альбом стихов. — Москва: Книжный клуб 36.6, Новая газета. 2009.

== Әҙәбиәт ==
* {{Навигация
| Тема = Юрий Шевчук
| Викицитатник = Юрий Юлианович Шевчук
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.molva.ru/shev/article970.html Биографический обзор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619191540/http://www.molva.ru/shev/article970.html |date=2017-06-19 }}
* [http://www.ddt.ru/ Официальный сайт группы «ДДТ»]
* [http://echo.msk.ru/programs/beseda/501638-echo/ Юрий Шевчук: «Я в душе спартанец… Нас триста, а их легион»//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/personalno/541962-echo/ ДДТ «Не стреляй»&quot;//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]
* [http://newsmusic.ru/news_2_10064.htm Юрий Шевчук: Родина не имеет отношения к «Единой России»]
* [http://grani-tv.ru/entries/134/ Юрий Шевчук на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104040354/http://grani-tv.ru/entries/134 |date=2012-11-04 }}
* [http://gkatsov.com/DDT.htm Юрий Шевчук, Петрович и Манхэттен]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4114000/4114902.stm Юрий Шевчук: «рок-музыка — это когда не всё хорошо»]
* [http://www.echo.msk.ru/blog/severyukhin/717524-echo/ Статья «Певца Юрия Шевчука в Президенты!»]
* [http://www.vz.ru/culture/2009/6/16/297877.html Книга Юрия Шевчука «Сольник»]
* [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ ЮРИЙ ШЕВЧУК: «МЕНЯ В ЭТОЙ СТРАНЕ НИЧЕГО УЖЕ НЕ УДИВЛЯЕТ».] [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ — Интервью газете «Новая неделя»]

[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с мая 2017]]
[[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Өфө музыканттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:16 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй рок-музыканттары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>aana57cncmhhvfn83tf6hxmt2lg7ct2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шведагон пагодаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127777</id>
    <revision>
      <id>1302848</id>
      <parentid>1244881</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3413" sha1="tboecm6zjy6k8szt1ar44byd7fvribd" xml:space="preserve">{{ук}}

[[Файл:Shwedagon-Pano.jpg|thumb|]]
'''Па́года Шведагон''' ({{lang-my|ရွှေတိဂုံစေတီတော်}}) — [[Мьянма]]ның [[Янгон]] ҡалаһында урынлашҡан 98 метр бейеклектәге алтын менән ялатылған ступа.

Атамаһы «Shwe» ({{lang-my|алтын}}) һүҙенән һәм «Dagon» — [[Янгон]]дың боронғо исеменән барлыҡҡа килгән. Мьянмала иң хөрмәткә лайыҡ булған пагодала риүәйәт буйынса дүрт [[Будда]]ның ҡомартҡыһы һаҡлана: [[Какусандха]] таяғы,  [[Конагамана]]ның һыу фильтры, [[Кассапа]] туникаһының киҫәге һәм [[Будда Шакьямуни|Гаутаманың]] һигеҙ сәс бөртөгө.

Сит ил баҫҡынсылары пагодаға бер нисә тапҡыр үҙ дәғүәләрен белдерә. Мәҫәлән, 1608 йылда португал авантюрисы Филипе де Бриту-э-Никотенең ғәскәре уны талайҙар һәм 300 тонна ауырлығындағы аҫылташтар менән биҙәлгән Дхаммазеди бөйөк ҡыңғырауын урлайҙар. Ҡыңғырау Янгон йылғаһының ун метр тәрәнлектәге ләмле төбөнә бата һәм шунан бирле юғалған тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.mysticspot.ru/?p=213 Шведагон, Золотая ступа, Мьянма]&lt;/ref&gt;. 1825 йылда британдар Шведагонда урынлашҡан 23 тонна ауырлығындағы икенсе ҡыңғырауҙы алып китергә маташалар. Әммә [[Калькутта]]ға йүнәлгән кәмә ҡыңғырау менән бергә бата. Һөҙөмтәлә инглиздәр бирмаларға әгәп улар ҡыңғырауҙы сығарыуға ирешһәләр, Сингуминды ҡайтарырға вәғәҙә итәләр. Төбәк халҡы ҡыңғырау аҫтына бамбук бүрәнәләрен ҡыҫтырып, уны күтәрергә
өлгәшә&lt;ref&gt;[http://www.domcity.ru/ancient/3749/ Древние чудеса света / Пагода Шведагон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218153642/http://www.domcity.ru/ancient/3749 |date=2012-02-18 }}&lt;/ref&gt;.


== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web
 | author        = 
 | last          = 
 | first         = 
 | authorlink    = 
 | coauthors     = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.domcity.ru/ancient/3749/
 | title         = Древние чудеса света / Пагода Шведагон
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = 
 | accessdate    = 2009-03-25
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/665eLOGl1
 | archivedate   = 2012-03-11
}}


{{arch-stub}}

[[Категория:Будда ступалары|Шведагон]]
[[Категория:Мьянма будда храмдары|Шведагон]]
[[Категория:Мьянма пагодалары|Шведагон]]
[[Категория:Янгон]]</text>
      <sha1>tboecm6zjy6k8szt1ar44byd7fvribd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128817</id>
    <revision>
      <id>1302874</id>
      <parentid>1301260</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8679" sha1="rlxr4cn2a3wwxaji1l7w0u6zpjrds1j" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
|изображение          = 
|размер           = 150 px
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = журналист, шағир, прозаик
|дата рождения    = [[1939]]
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы
|гражданство      = {{USSR}} → {{RUS}}
|религия          =
|дата смерти      = 
|место смерти     = 
|отец             =
|мать             =
|дети             =
|награды и премии = [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты
|сайт             =
}}

'''Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы''' ([[18 июль]] [[1939 йыл]], [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы — [[9 апрель]] [[2016 йыл]])&lt;ref&gt;[https://www.culture.ru/events/4708443/85-letiyu-tulyaku-girfanovu-delegat-ivsemirnogo-kurultaya-bashkir-literaturnaya-vizitka  85–летию Туляку Гирфанову.«Делегат–IВсемирного Курултая башкир.»(Литературная визитка.)]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]]).

== Биографияһы ==
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1943 йыл]]да һәләк була&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;&gt;http://libmap.bashnl.ru/node/905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

Түләк [[Сәтәй-Бөрйән]] мәктәбендә 4 класты тамамлағас,[[Әлшәй районы]]ның [[Балғажы]] ауылында, артабан [[Никифар]] ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша.
[[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта&lt;ref name=&quot;bash.bashgazet.ru&quot;&gt;http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

1969—1971 йылдарҙа [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — [[Миәкә районы]] «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;bash.bashgazet.ru&quot;/&gt;?&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;/&gt;.

Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ның тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар [[Рәшит Шәкүр]], [[Әхәт Вилданов]] менән хеҙмәттәшлек итә. [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]]ҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә&lt;ref name=&quot;bash.bashgazet.ru&quot;/&gt;,&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора.

«Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;/&gt;.

== Наградалары ==
БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән.
[[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы]] делегаты (июнь [[1995]]).
[[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]])&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }} Ғүмер заяға үтмәне
* [http://libmap.bashnl.ru/node/905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }} Гирфанов Туляк Хабибрахманович
* [http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/] Туляк Гирфанов стал лауреатом премии имени Акмуллы
* [https://ok.ru/group/42664909930645/topic/47954586894485] Гирфанов Туляк Хабибрахманович

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24] Выпуск от 2014-07-20 09:30:03. Поэт, писатель Туляк Гирфанов</text>
      <sha1>rlxr4cn2a3wwxaji1l7w0u6zpjrds1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129122</id>
    <revision>
      <id>1302858</id>
      <parentid>1191010</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7976" sha1="p4rymmesvemf4vuxhtpmcukokhajcfu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы''' ([[1 февраль]] [[1935 йыл]] — [[20 февраль]] [[2010 йыл]]) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Рамаҙан Нурғәли улы Шәғәлиев 1935 йылдың 1 февралендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ауылында икмәк бешереүсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа. Рамаҙан алты бала араһында өсөнсө була. Олатаһы Хәлил малайҙы скрипкала уйнарға өйрәтә.

Урта мәктәпте тамамлағас, Рамаҙан Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡый, әммә аҡса етмәү сәбәпле, дәрестәрен ҡалдырып, Силәбеләге Силәбе машиналар эшләү заводына ФЗУ-ға уҡырға инә. Крансы булып эшләй. Беренсе эш хаҡына уҡ баян һатып ала, артабан бер ҡасан да унан айырылмай.

[[1959 йыл]]да Силәбе киске музыка мәктәбен тамамлап, шул уҡ йылды «Мечел» акционерҙар йәмғиәтенең мәҙәниәт йортонда башҡорт театры ойоштора (хәҙер — «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбле). [[1975 йыл]]да «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбленә менән «Халыҡ ансамбле» тигән маҡтаулы исем бирелә.

[[1958 йыл]]да гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай, Өфө һәм Силәбенең шиғри йыйынтыҡтарында һәм альманахтарҙа сыға. [[1962]]—[[2007]] йылдарҙа Силәбеләге өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе була. «Откровенно говоря» тип аталған беренсе шиғырҙар йыйынтығы [[1973 йыл]]да рус теленә тәржемә ителеп баҫылып сыға.

== Китаптары ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 280px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = ...
Пусть отступлюсь я невзначай,&lt;br /&gt;
Ты накажи меня сурово,&lt;br /&gt;
Лишь с Родиной не разлучай &lt;br /&gt;
И не лишай родного слова!

Һөйгәнемдән айырһаң, айыр әйҙә,&lt;br /&gt;
Ҡанатымды ҡайырһаң, ҡайыр әйҙә.&lt;br /&gt;
Тик айырма мине тыуған илемдән,&lt;br /&gt;
Мәхрүм итә күрмә туған телемдән.

 | Подпись         = ''Рамаҙан Шәғәлиев.''
}}

* Күңелле тау. Балалар өсөн шиғырҙар китабы: ([[Силәбе]], 1991),
* Йәнлектәрҙең бишек йырҙары ([[Өфө]], 1993)
* Откровенно говоря: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1973 — 96 с., 5 000 экз.;
* Твоя черемуха: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1979. — 72 с., 5 000 экз.;
* Безымянные звезды: Стихи. Уфа, 1981;
* Йәнлектәрҙең бишек йырҙары: шиғырҙар. Өфө, 1983;
* Страна озер: Стихи. Уфа, 1994;
* Короче говоря: Стихи. Уфа, 1998.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)
* Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2002)
* Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://kunashak.ru/about/info/news/12380/ Быть почётным — честь. Администрация Кунашакского района Челябинской области. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|26|01|2020}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Әлибай С. Моңло егет //Ағиҙел, 1995, № 2;
* Урал литературный библиографический справочник. Челябинск, 1988.
* Рамазанов Г. Пятиголосье // Лит. Россия. 1970. 20 мая;
* Валеев Р. О сокровенном // ВЧ. 1973. 21 июня.

== Һылтанмалар ==
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/95901/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126153132/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/95901/ |date=2020-01-26 }} ШӘҒӘЛИЕВ Рамаҙан Нурғәли улы. «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы] {{V|26|01|2020}}   
* {{книга
 | автор         = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]]
 | заглавие      = Шагалеев Рамазан Нургалиевич.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = [[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 639
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* http://posredi.ru/knb_She_Shagaleev.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203163358/http://posredi.ru/knb_She_Shagaleev.html |date=2016-12-03 }}
* [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=4531 Шагалеев Рамазан Нургалиевич]
* [http://kirovka.ru/enc/?id=4531 Шагалеев Рамазан Нургалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409002636/http://kirovka.ru/enc/?id=4531 |date=2014-04-09 }}

[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>p4rymmesvemf4vuxhtpmcukokhajcfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмәғилев Тимур Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131888</id>
    <revision>
      <id>1302860</id>
      <parentid>1299713</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44687-38</username>
        <id>48620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҫәрҙәре */</comment>
      <origin>1302860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12867" sha1="lj5t9b9ixebwvt3q425ba8yuk7354kc" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Исмәғилев Тимур Александрович''' ([[27 февраль]] [[1982 йыл]]) — Рәсәйҙең хәҙерге заман композиторы, пианист, аранжировкалар яһаусы.

== Биографияһы ==
Тимур Александрович Исмәғилев 1982 йылдың 27 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған.

Бала сағында өйҙә булған бөтә музыка ҡоралдарын да: [[фортепиано]], баян, тальян, Һарытау гармунын үҙләштерә. 11 йәшенән музыка яҙа башлай, 1995—2000 йылдарҙа [[Сабитов Рөстәм Нариман улы|Рөстәм Сабитов]] етәкселегендә композиция менән шөғөлләнә. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ҡарамағындағы махсус урта музыка мәктәп-лицейын фортепиано класы буйынса профессор Л. И. Алексеевала тамамлай. 2005 йылда Мәскәү консерваторияһының композиция класын профессор А. В. Чайковский етәкселегендә тамамлай, 2008 йылда — аспирантурала уҡып бөтә (етәксеһе — А. В. Чайковский, ғилми етәксеһе — профессор, сәнғәт фәндәре доктор С. И. Савенко). Аспирантлыҡ фәнни эшенең темаһы — «DSCH. Монограмма тураһындағы монография эскизы» («DSCH. Эскиз монографии о монограмме»).

2004—2006 йылдарҙа В. В. Шахиджанян сайтында «Йәш композитор көндәлеген» алып бара; уның «клавиатурала СОЛО» компьютер программаһына музыка ижад итә (фортепиано өсөн 100 пьеса) һәм студияла яҙҙыра. 2004 йылдың декабренән — Светлана Безроднаяның Рәсәй дәүләт академия камера «Вивальди-оркестрының» аранжировщигы. 2006 йылда Святослав Рихтерҙың мемориал сайтын төҙөй.

Заманса академик һәм импровизацион музыка концерттарын ойоштороусыларының береһе. Дмитрий Бавильскийҙың «Талап ителгәнгә ҡәҙәр. Хәҙерге заман композиторҙары менән әңгәмә» китабына индерелгән әңгәмәселәрҙең береһе.

== Әҫәрҙәре ==
'''Оркестр өсөн әҫәрҙәр'''

Камера оркестры өсөн ''Көй һәм скерцо'', ор. 5 (1997, 2002). О. А. Даукаеваға арнала.

Виолончель һәм оркестр өсөн ''Концерт'', ор. 17 (2004-05)

Ҡыллы оркестр өсөн ''Элегия'', ор. 40 (2011, 2017). Михаил Туриковҡа арнала.

'''Вокал әҫәрҙәре'''

Сопрано һәм фортепиано өсөн ''Япон шағирҙарының дүрт шиғыры'', ор. 7 (1998). Р. Н. Сабитовҡа арнала.

''Мостай Кәримдән,'' ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн диптих, ор. 9 (1999). Павел Волонихинға арнала.

''«Бер картина тарихы»,'' Аркадий Аверченконың ошо уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса ир-ат тауышы өсөн, виолончель, рояль, препарировланған рояль һәм магнитофон өсөн моносвистакль, ор. 11 (2001)

''«121»,'' Дмитрий Пригов тексына ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн вокал циклы, ор. 15 (2003)

''Хафиздан,'' сопрано һәм фортепиано өсөн вокал циклы (2011). Екатерина Юдинаға арнала.

''Өс эпиграмма'' ир-аттың түбән тауышы һәм фортепиано өсөн, ор. 41 (1999, 2017)

'''Камера-инструменталь әҫәрҙәре'''

Ҡыллы квартет өсөн ''Триптих'', ор. 4 (1996)

''Альфред Шниткеға эпитафия''. Ҡыллы квартет, фортепиано һәм челеста өсөн, ор. 6 (1998, икенсе редакция — 2014)

Скрипка һәм орган өсөн ''Хәсрәтле музыка'', ор. 8 (1999). «Минең олатайым, Абдрафик Закир улы Исмәғилев иҫтәлегенә».

''Ҡыллы квартет'', ор. 14 (2002-03, икенсе редакция — 2006)

Фортепиано һәм скрипка өсөн ''Фантазия'', ор. 16 (2003-04)

''EDES…'': флейта, кларнет, скрипка, виолончель һәм препарированланған рояль өсөн, ор. 20 (2007)

''Оҙон көй'': аккордеон (йәки баян), флейта, кларнет, торба, скрипка, альт, виолончель һәм контрабас өсөн, ор. 21 (2008)

''Ике ҡаралама һәм йыр'': виолончель солоһы өсөн, ор. 22 (2010). Золтан Алмашиға бағышлана.

''Новелла'': альт солоһы өсөн, ор. 23 (2010).

''Киске музыка'': флейта, скрипка, альт һәм виолончель өсөн, ор. 24 (2010)

''Диалог'': соло скрипка өсөн, ор. 27 (2011). Михаил Туриковҡа арнала.

''Ауыл көйе'': баян йәки аккордеон өсөн, ор. 30 (2013). «Минең өләсәйем иҫтәлегенә».

''Трио'': скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн, ор. 31 (2013)

''Баҫҡыс'': контрабас солоһы өсөн, ор. 35 (2014)

''Соната'': скрипка һәм фортепиано өсөн, ор. 36 (2015)

''Алты ҡулға өс пьеса'': фортепиано өсөн, ор. 37: «Марш», «Ноктюрн», «Токката» (2010-16). «Әсәйемә».

''Күгәрсен тарихы'': флейта солоһы өсөн, ор. 39 (2016). Ян Крулға бағышлана.

'''Фортепиано өсөн әҫәрҙәр'''

''Халыҡ рухындағы сюита'', op. 1: «Азамат» (башҡорт халыҡ йырҙын эшкәртеү, ирекле), «Бейеү», «Бишек йыры», «Марш» (1995-96). Р. Н. Сабитовҡа арнала.

''Халыҡ темаһына вариациялар'', op. 2 (1995-96). Л. И. Алексееваға арнала.

''Полифоник эскиздар'', op. 3 (1996)

''Партита-приношение'', ор. 10, ете өлөштән: Инеш, Соната, Интермеццо, Sinfonia, Ludus mortis, VI, Пассакалия (2000).

''Джон Кейджҡа бағышлауҙар'', ор. 12 (2001)

''Паганини темаһына вариациялар'', ор. 13 (2002, икенсе редакция — 2003). 

''24 инеш'', ор. 18 (2005-10). Михаил Туриковҡа арнала.

''Блюз тонындағы дәфтәр'', ор. 19 (2005-06). Сергей Булавинға бағышлана.

''«Йәшен»'' (Рәшит Назаров шиғыры буйынса), ор. 25 (2011). Илдар Харисовҡа арнала.

''Багателдар'', ор. 28 (2012). Борис Иоффеға арнала.

''Рудик өсөн бишек йыры'', ор. 29 (2012)

''Axis'', ор. 32 (2012-13)

''Үҙгәртеүҙәр'', ор. 33 (2013)

''7'', ор. 34 (2014)

''Яҙғы эскиздар'', ор. 38 (2016)

== Транскрипциялары ==
Төрлө составтағы 600-ләп транскрипция, аранжировка һәм оркестровка авторы. Был жанрҙағы мөһим хеҙмәттәре:
* Ҡыллы, клавишалы һәм һуҡма ҡоралдар өсөн [[Чайковский Пётр Ильич|П. И Чайковскийҙың]] «Евгений Онегин» операһының ҡыҫҡартылған инструменталь версияһы (2005-06)
* Аккордеон, фортепиано, һуҡма һәм ҡыллы инструменттар өсөн [[Чарли Чаплин|Ч. Чаплин]] фильмдарына музыкаль сюита (2006)
* Фортепиано, ҡыллы һәм һуҡма инструменттар өсөн [[Имре Кальман|И. Кальмандың]] «Сильва» опереттаһына сюита (2007)
* Фортепиано, ҡыллы һәм һуҡма инструменттар өсөн [[Иоганн Штраус (ул)| И. Штраустың]] «Ярғанат» опереттаһына сюита (2007)
* Торба, аккордеон, фортепиано, һуҡма һәм ҡыллы инструменттар өсөн Н. Ротаның музыкаһынан «Амаркорд» һәм «Крестный отец» фильмдарына сюита (2008-09)
* Бәләкәй симфоник оркестр өсөн [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д. Шостакович]] музыкаһынан «Гамлет» фильмына сюита (2011)

== Мәҡәләләре ==
* Исмагилов Т. Способы композиторской работы Шостаковича с монограммой DSCH // Музыка в Средней и Восточной Европе (XVIII—XX вв.) / Ред.-составитель И. Харисов. Берлин: Gesellschaft für OSTEUROPA-FÖRDERUNG, 2013. С. 3-10. (Kulturwelten 17: 2013/1). ISSN 1864-3183&lt;br /&gt;
* [http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_vpechatlenie_o_shostakoviche_ostanetsya_na_vsyu_zhizn_23700 «Впечатление о Шостаковиче останется на всю жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305082627/http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_vpechatlenie_o_shostakoviche_ostanetsya_na_vsyu_zhizn_23700 |date=2018-03-05 }}
* [http://www.topos.ru/article/iskusstvo/timur-ismagilov-chast-naslediya-rakhmaninova-malo-kto-znaet «Часть наследия Рахманинова мало кто знает…»]
* [http://www.chaskor.ru/article/vozmozhna_li_segodnya_garmoniya_v_muzyke_i_v_mire_20960 «Возможна ли сегодня гармония в музыке и в мире?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020212227/http://www.chaskor.ru/article/vozmozhna_li_segodnya_garmoniya_v_muzyke_i_v_mire_20960 |date=2017-10-20 }}, заочный круглый стол композиторов в «Частном корреспонденте» (2010)

== Һылтанмалар ==
* [http://imslp.org/wiki/Category:Ismagilov%2C_Timur Ноты произведений Тимура Исмагилова на International Music Score Library Project]
* [https://www.youtube.com/watch?v=J5nyQXvTSIM Тимур Исмәғилев. «Йәшен» (Рәшит Назаров шиғыры буйынса)]
* [http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_ya_by_mog_sochinyat_muzyku_dazhe_v_gluhoj_derevne_24251 «Я бы мог сочинять музыку даже в глухой деревне»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405153308/http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_ya_by_mog_sochinyat_muzyku_dazhe_v_gluhoj_derevne_24251 |date=2018-04-05 }}, беседа с Дмитрием Бавильским (2011)
* [http://1001.ru/authors/96/ Дневник молодого композитора]
* [http://timalism.livejournal.com/ Блог в Живом Журнале.]
* [https://web.archive.org/web/20060210134116/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3441 Моносвистакли Тимура Исмагилова], интервью интернет-газете БАШвестЪ (2003)

[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>lj5t9b9ixebwvt3q425ba8yuk7354kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханов Һаҙый Йыһанур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138609</id>
    <revision>
      <id>1302829</id>
      <parentid>825563</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1764" sha1="jf0wdv6vzrk2ngfmzs4be5nqrd69yza" xml:space="preserve">{{Ук}}

''' Ханов Һаҙый Йыһанур улы''' ([[1895 йыл]], [[Өфө губернаһы]], [[Златоуст өйәҙе]], Мырҙалар улусы, [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылы) — БАССР-ҙың Юғары суды ағзаһы, тройка рәйесе.

== Биографияһы ==
Ханов Һаҙый Йыһанур улы 1895 йылда Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусында Арҡауыл ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. ВКП(б) ағзаһы.

== Репрессияға хөкөм ителеүе ==
[[1937 йыл]]дың 4 ноябрендә 58-се статья, 7-се, 11-се пункттары буйынса 5 йылға иркенән мәхрүм ителгән; һуңғараҡ — срогы күрһәтелмәгән һөргөнгә хөкөм ителгән.

[[1955 йыл]]дың 10 октябрендә {{comment|аҡлана|реабилитациялана}}.

== Сығанаҡтар ==
* Книга памяти Республики Башкортостан
* БД «Жертвы политического террора в СССР»; Книга памяти Республики Башкортостан


== Һылтанмалар ==
* [https://nekropole.info/ru/Hadij-Hanov-1059520 Хадый Ханов]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]
[[Категория:Репрессияланғандар]]</text>
      <sha1>jf0wdv6vzrk2ngfmzs4be5nqrd69yza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янғантау (геопарк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139083</id>
    <revision>
      <id>1302862</id>
      <parentid>1206875</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41563" sha1="rkmgpcul37v9l3kpnoi9e5yybqas8de" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:YanganTau.jpg|альт=|мини|275x275пкс|Геопаркка ингән урындағы стела]]
'''«Янғантау» геопаркы''' — [[ Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] биләмәһендә урынлашҡан геология, биология, тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекттары комплексы. Геопарк территорияһында халыҡ-ара әһәмиәтле геологик объекттар: Мәсетле, Оло Лука, Лаҡлы геологик киҫелештәре һәм [[Янғантау (тау)|Янғантау]] урынлашҡан.

2019 йылдың 1 сентябрендә «Янғантау» геопаркы [[Рәсәй]]ҙә беренсе булып [[ЮНЕСКО]] геопарктарының глобаль селтәренә индерелде&lt;ref name=&quot;ГС&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1347544-v-bashkirii-geopark-yangan-tau-vklyuchen-v-globalnuyu-set-geoparkov-yunesko/ В Башкирии «Янган-тау» включен в глобальную сеть геопарков ЮНЕСКО. ИА «Башинформ», 1 сентября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|1|09|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Геопарк майҙаны 1700 км² тәшкил итә. Территория Башҡортостан Республикаһының Салауат районы сиктәрендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Әшә районы|Әшә]] һәм [[Ҡытау-Ивановск районы|Ҡытау-Ивановск]] райондары һәм Ҡытаутамаҡ ҡала округы менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡала округы һәм [[Һатҡы районы]] менән йәнәшә. Төньяҡ-көнбайыштан геопарк Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы|Нуриман]], төньяҡ-көнсығышта — [[Ҡыйғы районы]] менән сиктәш, ә төньяҡта ул республикаһының [[Дыуан районы]] менән йәнәшә.

=== Рельефы ===
[[Файл:Карта_геопарка.jpg|альт=|мини|280x280пкс|Геопарктың карта-схемаһы]]
Геопарк территорияһы рельефы {{comment|түбәле-ҡырлалы-теҙмәле|холмисто-увалисто-грядовая}} тигеҙлекте кәүҙәләндерә. {{comment|Ҡалҡыулыҡ|холмы}}тар, {{comment|арҡа|увалы}}лар һәм {{comment|үҙән|пыль}}дәр араһындағы тау {{comment|теҙем|гряда}}дәре көньяҡтан төньяҡҡа йүнәлтелгән һәм аралыҡтағы тектоник структуралар йүнәлеше менән тап килә. Көньяҡ Урал тау структураларының күпселегенән айырмалы, {{comment|субкиңлек|субширотное}} йүнәлешле [[Ҡаратау|Ҡаратау һырттары]] ғына үҙенә башҡа.

=== Тупрағы ===
Геопарк территорияһында булған ҡара һоро урман тупрағы һәм аҡһыл һоро урман тупрағы ҙур таралыш алған. Йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарында аллювиаль тупраҡ күҙәтелә. Геопарктың төньяғында көлһыулатылған уңдырышлы ҡара тупраҡ ҡатламынан тора. Тупраҡты барлыҡҡа килтереүсе төп тоҡомдар — элювиаль-делювиаль һәм делювиаль тоҡомдар.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Почвы Башкортостана|ответственный=|издание=|место=Уфа|издательство=&quot;Гилем&quot;|год=1995|страницы=|страниц=383 с.|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;

=== Климаты ===
Территория климаты ҡырҡа континенталь, уртаса йылы. Уртаса йыллыҡ температура +1,5 °С, ғинуар айының уртаса температураһы — −15,4 °С, июлдә уртаса температура — + 17,8 °С. Йылы осорҙа (апрель-октябрь) уртаса йыллыҡ яуым-төшөм һаны 565 мм. Уртаса ҡар ҡатламы бейеклеге — 44 мм. Йыл дауамында көньяҡ-көнбайыш (29 %) һәм һәм көньяҡ (17 %), яҙ һәм йәй — көньяҡ-көнбайыш (14-26 %), яҙ һәм йәй — көньяҡ-көнбайыш (14-26 %) ел өҫтөнлөк итә, елдең уртаса тиҙлеге — 3,4 м/с.
{{Климат местности|Положение=left|Ширина=40%|Место_род=Геопарка Янган-Тау|Источник=Данные метеостанции с. Месягутово|Янв_ср = -15.4|Янв_ср_осад = 26|Фев_ср = -15.0| Фев_ср_осад = 24|Мар_ср = -7.8|Мар_ср_осад = 30|Апр_ср = 2.8|Апр_ср_осад = 29|Май_ср = 11.2|Май_ср_осад = 49|Июн_ср = 16.4|Июн_ср_осад = 72|Июл_ср = 17.8|Июл_ср_осад = 82|Авг_ср = 15.8|Авг_ср_осад = 70|Сен_ср = 9.6|Сен_ср_осад = 57|Окт_ср = 2.1|Окт_ср_осад = 51|Ноя_ср = -6.6|Ноя_ср_осад = 38|Дек_ср = -13.0|Дек_ср_осад = 37|Год_ср = 1.5           |Год_ср_осад = 565|Янв_влажн = 81| Янв_ветер = 3.9|Фев_влажн = 78|Фев_ветер = 3.8|Мар_влажн = 79|Мар_ветер = 3.9|Апр_влажн = 75|Апр_ветер = 3.1|Май_влажн = 63|Май_ветер = 3.5|Июл_влажн = 74|Июл_ветер = 2.4|Авг_влажн = 76|Авг_ветер = 2.3|Сен_влажн = 80|Сен_ветер = 3.2|Окт_влажн = 81|Окт_ветер = 4|Ноя_влажн = 83|Ноя_ветер = 3.8|Дек_влажн = 82|Дек_ветер = 4.1|Год_влажн = 76|Год_ветер = 3.4|Июн_влажн=66|Июн_ветер=3.2}}

=== Ер өҫтө һыуҙары ===
Тигеҙлек Әй һәм [[Йүрүҙән]] йылғалар системаһы ярҙамында {{comment|һыуҙан арына|дренируется}}. Карст үҫеше менән бәйле булғанлыҡтан, йылға селтәре тигеҙ бүленмәгән. 404 км оҙонлоғондағы Йүрүҙән йылғаһы Башҡортостандың иң ҙур йылғалары исемлегенә инә.

=== Флораһы һәм фаунаһы ===
Флораһы ҡатнаш — бореаль-немораль-далалы. Үҫемлектәр башлыса ҡайын урмандарынан тора. Ҡырлаларҙың һәм түбәләрҙең ташлы битләүҙәрендә бөртөклө һәм ҡылғанлы төрлө үләнле дала. Ҡаратау һырттары буйлап Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш сиге ареалынан торған ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар үҫә. Йылға үҙәндәрендә һәм карст депрессияларында һаҙлыҡтар киң таралған.

Фаунаһы башлыса урманлы: мышы, ҡабан сусҡа, ҡоралай, бүре, һеләүһен, һоро айыу, ябай төлкө, {{comment|үрғуян|заяц-русак}}, {{comment|урман эте|янут, енотовидная собака}} янут, ябай тейен, урман {{comment|һуҫар|куница}}ы, америка шәшкеһе, ондатра, {{comment|ҡондоҙ|бобр}}, бурһыҡ, сапсан, {{comment|диңгеҙ бөркөтө|орлан-белохвост}}, ҡор, һуйыр, {{comment|ҡурпысыҡ|вальдшнеп} һ.б. ҡоштар; рептилиялар - кеҫәрткеләр, туҙбаш, ҡара, {{comment|еҙ йылан|медянка}}. Йылғаларҙа балыҡ күп.

== Геологияһы ==
[[Файл:YanganTau_mountains.jpg|альт=|слева|мини|275x275пкс|Киҫәташ {{comment|киҫелеш|разрез}}е]]
«Янғантау» геопаркы территорияһы тау тоҡомдары йәшенең рифейҙан алып [[дүртенсел осор]] ҡатламдарына тиклемге киң диапазонын үҙ эсенә ала. Төбәктә төрлө тау тоҡомдары: ҡомташтар,[[Алевролит| алевролиттар]], {{comment|һәүерташ|сланцы}}, [[Эзбизташ|эзбизташтар]], мергелдәр, кварциттар, [[Доломит|доломитар]], конгломераттар, [[балсыҡлы тупраҡ]], [[балсыҡ]], ҡом, ҡырсынташлыҡ, күл-һаҙ {{comment|ултырма|отложения}}лары таралған. Геопарк территорияһында ике ҙур тектоник структура: Көнсығыш Европа платформаһы (Пермь-Башҡорт {{comment|көмбәҙ|свод}}е) һәм [[Урал тауҙары|Урал йыйырсыҡлы өлкәһе]] (Йүрүҙән-Сылва депрессияһы) һәм Урал алды бөгөлөшөнөң [[Башҡорт мегантиклинорийы]] (Ҡаратау структура комплексы)&lt;ref&gt;http://geolvestnik.ufaras.ru/volumes/2018_01/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803194616/http://geolvestnik.ufaras.ru/volumes/2018_01/ |date=2018-08-03 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.libnauka.ru/journal/priroda/priroda-2018-1/sozdanie-geoparka-yunesko-v-bashkirii-priroda/#read&lt;/ref&gt;айырылып тора.

[[Пангея|Пангей]] материгы барлыҡҡа килгәндә, геопарк районы Көнсығыш Европа платформаһы сиктәрендә боронғо диңгеҙ бассейны шельфын кәүҙәләндергән. Континенталь массаларҙың төкәшеүе йыйырсыҡланыу процестары һәм шарьяждар барлыҡҡа килеүе менән {{comment|ҡушылып барған|сопровождалось}}.

== Үҙенсәлекле геологик объекттар ==
[[Файл:Mechetlino_section.jpg|альт=|мини|275x275пкс|Мәсетле киҫелеше]]
1. '''[[Мәсетле киҫелеше|Мәсетле {{comment|киҫелеш|разрез}}е]]''' — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә пермь этабындағы пермь системаһының (290—285 миллион йыл элек) [[ әртә]] һәм көңгөр ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект. Ултырмаларҙа фораминиферҙар (фузулинид), аммоноидеялар, конодонттар, остракодтар, брахиоподтар, [[балыҡтар]], каламиттар, эзбизташ ылымыҡтарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар. Әртә-көнгөр йәшендәге ылымыҡтарҙың һирәк ҡалынлыҡтағы ҡомло-балсыҡлы һыҙаты аша кәүҙәләнә. Геологик өҫкә сығыу оҙонлоғо — 750 метрға, бейеклеге 100 метрға тиклем.

Мәсетле киҫелеше [[Геохронологик шкала|Халыҡ-ара стратиграфик шкаланың]] көңгөр ярусының аҫҡы сиге глобаль стратотибы («алтын ҡаҙаҡтар») кандидаты булып тора. Әртә һәм көңгөр ярустары араһындағы сиктәр Neostreptognathodus pnevi Kozur et Movshovitsch конодонттар барлыҡҡа килеүе буйынса билдәләнә. Глобаль корреляция өсөн Мәсетле киҫелешендә күп һанлы аммоноидеяларҙың (әртә ярусы ултырмаларында — Uraloceras fedorowi, көңгөр тоҡомдарында — Clausiuraloceras ырыуы вәкилдәре) булыуы мөһим.

2. Бөтә геопаркка исем биргән '''Янғантау тауы ''' һирәк геотермаль феноменының сағылышы булып тора. Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған ҡалҡыулыҡты кәүҙәләндерә. Ҡалҡыулыҡтың абсолют нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 416 метрҙа, итәге — 252 метрҙа. [[Янғантау (тау)|Янғантау тауы]] сиктәрендә ҡайнар газ һәм быу сыға торған 5 участка һүрәтләнгән. Ер ҡуйынының йылыныуы 300 ºС ашыу булыуы билдәләнгән. Башҡорт теленән тәржемә иткәндә тауҙың атамаһы «янған тау» тигән мәғәнәне аңлата. Ер шарында платформа шарттарында вулкан эшмәкәрлеге менән бәйләнмәгән термаль процестарҙың интенсив рәүештә беленгән аҙ осраған бер урыны.

XVIII быуаттан башлап тауҙа ғилми тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Янғантау феномены генезисының 7 фаразы тәҡдим ителгән, хәҙерге ваҡытта ике фараз иң популяры: битуминоз һәүерташарҙың ер аҫты яныуы/{{comment|әселәнеүе|окисление}} ([[Петер Симон Паллас|Паллас]], 1773; Штильмарк, 1958; Пучков, Абдрахманов, 2003; һ. б.), шулай уҡ Янғантауҙың температура аномалиялары тектоник тәбиғәтенең килеп сығыу теорияһы — убылып төшөү зоналарында тоҡомдарҙың ышҡылыуы (Миловидов, Огильди, 1948), шарьяжлы пластиналар ышҡылыуы арҡаһында (Ниғмәтуллин, [[Казанцева Тамара Тимофеевна|Казанцева]], [[Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы|Камалетдинов]], Казанцев, 1996; Казанцева, 2014). Оҙаҡ ваҡыт дауамында был территорияның температура феноменын дауалау маҡсатында ҡулланалар, 1950-се йылдарҙан шул уҡ исемле курорт эшләй.

3. '''Оло Лука киҫелеше''' — ташкүмер осоро башҡорт ярусы стратотибы. Киҫелеш Оло Лука ауылына ҡаршы, Йүрүҙән йылғаһының һул ярында Кропачёво станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 15 километрҙа урынлашҡан. С. В. Семихатова уны «Уралдың көнбайыш битләүендә башҡорт ҡатламдарының типик {{comment| яланғасланыу|пыль}}ы обнажение» тип һүрәтләгән һәм брахиоподтар фаунаһы ҡылыҡһырлаған. Оло Лука киҫелеше лаҡлы тибына ҡарай. {{comment|Ике быуынлы|двучленный}}: аҫҡы өлөшөндә карбонатлы һәм өҫкө өлөшөндә башлыса терригенлы төҙөлөшө башҡорт ярусының үҙенсәлеге булып тора.

4. '''Лаҡлы уйымы''' — башҡорт ярусының терәк {{comment|уйым|разрез}}ы. Башлыса органогенлы [[эзбизташ]]тар менән кәүҙәләндерелгән сюранский, аквасский һәм асҡынбаш подъярустарына бүленә. Асҡынбаш подъярусы эзбизташтарына өҙөклөк менән өҫкө карбондың куркин {{comment|ҡатламы|свита}}, алевролиттар һәм эзбизташтар аргиллиттары ҡатламы, ятҡан.

5. '''Күҫәләр көкөрт сығанағы''' — Башҡортостан Республикаһының тәбиғи гидрогеологик ҡомартҡыһы. Сығанаҡтар Күҫәләр ауылының көнбайыш ситендә, Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Аҫҡы пермь әртә {{comment|ҡат|ярус}}ы эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Һыуҙың минераллашыуы 1,0 г/л тиклем тәшкил итә. Ҡайһы бер шишмәләрҙә ҡырсынташлыҡтарҙа саф көкөрт ултырмалары күҙәтелә.

6. '''Ҡорғаҙаҡ сығанағы''' — Башҡортостан Республикаһы тәбиғи гидрогеологик ҡомартҡыһы. Комсомол ауылының көнбайыш ситендә урынлашҡан. Минераль һыуҙар дебиты 100—125 л/сек тәшкил иткән иң көслө ер аҫты сығанағы. Сығанаҡ һыуы шифалы — эсәр һыу сифатында ҡулланыла.

7. '''Ҡаратау һырттары -''' [[Көньяҡ Урал]]дың көнбайыш армыттары. Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә башҡа Урал орогены тектоник структуралары {{comment|субмеридиональ|располагающийся вдоль меридиана}} урынлашһа, һырттың үҙенсәлеге булып {{comment|субкиңлек|субширотное}}кә һуҙылыуы тора. Ҡаратау һыртының уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 600 метр. 10 километрҙан артҡан ҡеүәткә эйә рифей-венд диңгеҙ карбонат-терриген ултырмаларынан тора. [[Ҡаратау|Ҡаратау комплексы]] сиктәрендә көнсығыштан бер-береһенә ҡапланған бик күп шарьяж пластиналар айырылып тора. Ҡаратау һырты структураһы күп йылдар дауамында — Ф. Н. Чернышев (1889), Н. В. Дорофеев, В. Н. Рябинин (1929), М. М. Тетяев (1938), Н. С. Шатский (1945) һ. б. тарафынан вертикаль-блоклы тип һанала ине. 1954 йылда тәүге тапҡыр [[Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы]] көньяҡ-көнсығыштан һырттың боронғо ҡатламдарының [[Өфө яйлаһы]]ның йәшерәк тоҡомдарына ҡапланыуы хаҡында һығымта яһаны, һәм был артабан [[Урал тауҙары|Урал тауҙарының]] шарьяж-ҡапланмалы төҙөлөшлө булыуын иҫбатларға нигеҙ булды.

== Төҙөлөү тарихы ==
Геопарк Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең  2017 йылғы бойороғо менән булдырылды. Территорияла 20-нән ашыу геологик объект, шуларҙан 3 (Мәсетле, Оло Лука киҫелештәре, [[Янғантау (тау)|Янғантау]]) халыҡ-ара, 10 – милли һәм 21 объект  – белем биреү әһәмиәтендәге. Салауат районының [[Янғантау (тау)|Янғантау тауы]] гидротермаль феномены менән бәйле бальнеологик ресурстары донъяға билдәле.

Геопарк менән идара итеү, фән һәм геобелем, туризм, эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге партнёрҙар ҡатнашлығында, «[[Янғантау шифаханаһы]]» акционерҙар йәмғиәте базаһында тормошҡа ашырыла.

== Геопарктың тәбиғи мираҫы ==
Геопарктың тәбиғәт {{comment|үҙенсәлеге|уникальность}} [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китаптарына]] ингән үҫемлек һәм хайуан төрҙәренең күп төрлөлөгө менән бәйле. Шулай уҡ территорияла Рәсәйҙең милли һәм халыҡ-ара әһәмиәткә эйә «Өфө яйлаһы» БС-022 төп орнитология биләмәһе лә урынлашҡан. Геопарктың туғыҙ тәбиғи һәм геологик объекты айырыуса һаҡланған территориялары төбәк селтәренә инә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.yantau.ru/geopark-yangan-tau/index.php|title=Геопарк &quot;Янган-Тау&quot;|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

Әй һәм Йүрүҙән йылғалары буйынса {{comment|ҡом һайыҫҡаны|кулик-сорока}} һәм {{comment|сапсан|ыласындар төрө}}дарҙың тығыҙ популяциялары билдәләнгән. Геопаркта {{comment|селән|цапля}}дәрҙең Башҡортостан Республикаһындағы ике эре колонияһы бар. Бындай үҙенсәлек территорияла бердвотчинг (watching bird) –  экотуризмдың иң популяр булған йүнәлештәренең береһен үҫтереү мөмкинлектәрен бирә.

== Геопарктың мәҙәни һәм белем биреү мираҫы ==
[[Файл:Bashkir_dance_in_Yangan-Tau.jpg|альт=|слева|мини|275x275пкс|Башҡорт милли бейеүе]]
Территория '''матди булмаған мәҙәниәттең '''юғары үҫеш кимәле менән айырыла. Йыл һайын районда   башҡорт халҡының мәҙәни традицияларын һаҡлауға йүнәлтелгән «Салауат йыйыны» халыҡ-ара фестивале үткәрелә. Күп һанлы кәсепселек һәм һөнәрселек: солоҡсолоҡ, йылҡысылыҡ, ҡымыҙсылыҡ, халыҡ кейемдәре менән музыка ҡоралдары әҙерләү, көршәкселек һәм дағалау эше, бағымсылыҡ үҫешкән.  Район халҡы сәсәндәр – мифтар һәм риүәйәттәр һөйләүселәр  - ярыштарында ҡатнаша.

'''Матди мәҙәни мираҫ''' 32 археология ҡомартҡыларында (ҡурғандар, ҡаласыҡтар, ултыраҡтар, мәмерйә тораҡтары) сағылған, шуларҙың – 9-ы федераль әһәмиәттәге, мәҫәлән, Иҙрис мәмерйә торағы һәм Иҙрис {{comment|яҙмаһы|писаница}}. [[Лаҡлы мәмерйәһе|Лаҡлы, Иҙрис]] һәм Урмантау мәмерйәләре, [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе|Ҡорғаҙаҡ сығанағы]], [[Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары|Күҫәләр көкөрт сығанағы]],[[Лаҡлы| Лаҡлы ауылы]] янындағы Ҡапҡа -Таш, Яхъя киҫелеше, Лимоновский һырты һ.б. геообъекттарҙы барып күреү маҡсатында ойошторолған экскурсия-турист маршруттары эшләй.  Геопарк территорияһында ошо ерҙең геологик, тәбиғи тарихы буйынса белем бирерлек, төньяҡ-көнсығыш [[Башҡорттар|башҡорттарының]] мәҙәниәтенә һөйөү уятырлыҡ 24 музей эшләй. Район үҙәге Малаяҙ ауылындағы [[Салауат Юлаев]] музейын, «Янғантау» курортының «Каравелла» диңгеҙ музейын барып күреп, райондың геологик һәм тәбиғи тарихын өйрәнеп була. 

2018 йылдан геопарк «Йәш геолог» республика ялан профиль лагеры сиктәрендә гидрометрия, радиометрия, минералогия һәм петрография, палеонтология буйынса {{comment|уҡыуҙар|занятие}}ҙың даими майҙансығына әйләнде. Бында күп йылдар мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн «Йүрүҙән» атамаһын йөрөткән сара үткәрелә. Территорияла [[Башҡорт дәүләт университеты]] география факультеты студенттарының ялан тәжрибәләре уҙғарыла.

== Туризм ==
Геопарк территорияһында 20 туристик маршруттан торған селтәр булдырылған:
* геопарк мәмерйәләре буйынса 3 спелеомаршрут
* Әй һәм Йүрүҙән йылғалары буйлап 8 һалда ағыу маршруты
* бер нисә төп геообъекттарға (Мәсетле һәм Ахун киҫелештәре; [[Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары|Күҫәләр көкөрт сығанағы]] һәм [[Ҡорғаҙаҡ шишмәһе|Ҡорғаҙаҡ сығанағы]]) 2 геологик тур
* этнография-крайҙы өйрәнеү буйынса махсуслашҡан  «{{comment|Мөғжизәле яҡ|Чудный край}}», «[[Петер Симон Паллас|П. С. Паллас]] эҙҙәре буйлап» һәм «[[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горский]] эҙҙәр буйынса» маршруттары
* ҡош яратыусылар өсөн Рәсәй территорияһының «Өфө яйлаһы» БС-022 төп орнитология биләмәһе буйынса үткән орнитологик маршрут 
* ҡатнаш һәм йәйәүлеләр экскурсиялары

== ЮНЕСКО геопаркы статусын алыу тарихы ==
«Янғантау» геопаркы [[ЮНЕСКО]] эгидаһы аҫтында 2002 йылдан бирле эшләүсе бөтә донъя милли геопарктар селтәренә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/earth-sciences/unesco-global-geoparks/|title=UNESCO Global Geoparks|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;ингән геопарк статусын Рәсәйҙә беренсе булып алыуға дәғүә итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Геопарк «Янган-Тау» в Башкортостане может первым в России получить статус ЮНЕСКО|author=Гузель Реанова|url=https://resbash.ru/news_m/40087|work=Газета - «Республика Башкортостан»|date=22.07.2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804142331/https://resbash.ru/news_m/40087 |date=2018-08-04 }}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 15 сентябрендә ЮНЕСКО геопарктарының [[Италия]]лағы Адамелло-Брента ҡалаһында (унда Милли парк урынлашҡан) үткән 8-се Халыҡ-ара конференцияһында  «Янғантау» геопаркының бөтә донъя милли геопарктар селтәренә инеүгә дәғәүә иткән ғаризаһы хупланды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1211628-geopark-yangan-tau-odobren-dlya-vklyucheniya-v-globalnuyu-set-yunesko/ Геопарк «Янган-Тау» одобрен для включения в глобальную сеть ЮНЕСКО. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 14 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|16|09|2018}}&lt;/ref&gt;. Был форумда Башҡортостан Республикаһының Экология һәм тәбиғәт менән файҙаланыу министры Илдар Һаҙыев етәкселегендәге БР делегацияһы ҡатнашты. Министр «2019 йылда «Янғантау» геопаркы барлыҡҡа килеүе тураһында рәсми белдереү яһаласаҡ», тип хәбәр итте.

Донъяның 38 илендә барлығы 140 геопарк бар. «Янғантау» геопаркы Рәсәй Федерацияһының тәүге геопаркы булып ҡаласаҡ.

2019 йылдың 1 сентябрендә ЮНЕСКО геопарктары Советының [[Индонезия]]ла уҙған ултырышынды «Янғантау» геопаркын ЮНЕСКО геопарктарының глобаль селтәренә индереү тураһында ҡарар ҡабул ителде. Яңы объекты йәмәғәтселек ҡарамағына тәҡдим итеү һәм уның менән таныштырыу Геопарктарҙың Азия-Тымыҡ океан селтәренең 3—6 сентябрҙә үтәсәк алтынсы симпозиумында буласаҡ&lt;ref name=&quot;ГС&quot; /&gt;.

== Геопарк объекттары тураһында мәҡәләләр ==
* [http://www.bashinform.ru/detalno/1343538/ Альфред Акбашев. Что даст Башкирии статус геопарка ЮНЕСКО в Янган-Тау? ИА «Башинформ», 23 августа 2019 года]{{ref-ru}}{{V|23|08|2019}}
* Абдрахманов Р. Ф. Пресные подземные и минеральные лечебные воды Башкортостана. – Уфа: Гилем, Башк. энцикл., 2014. Табл. 63, илл. 63, фото 16, библ. 119 назв. 416 с. + вкл.
* Ардисламов Ф. Р. Геологические памятники природы и меры по их охране и рациональному использованию в Республике Башкортостан / Вестник Башкирского университета. 2017. Т. 22. № 2. С. 418-423. &lt;nowiki&gt;http://bulletin-bsu.com/arch/2017/2/4-2/&lt;/nowiki&gt;
* Бойко М. С. Развитие раннепермского семейства Paragastrioceratidae (ammonoidea) на Урале / Палеонтологический журнал. 2010. № 3. С. 31-37.
* Галиев А. Ф. История изучения феномена горы Янган-тау П.С. Палласом // Вопросы гуманитарных наук. 2017. № 1 (88). С. 24-25.
* Иванова Р. М. Башкирский ярус Урала // Биостратиграфия среднего–верхнего палеозоя Русской платформы и складчатых областей Урала и Тянь-Шаня. М.: ВНИГНИ, 1995. С.20–29.
* Исмагилов Р. А., Фархутдинов И. М., Фархутдинов А. М. Создание геопарка ЮНЕСКО в Башкирии // Природа. № 1. 2018. С. 35–41.
* Казанцев Ю. В., Казанцева Т. Т., Загребина А.И., Газизова С.А. Структурная геология северо-востока Башкортостана. Уфа: АН РБ, Отделение наук о Земле и экологии, 1999. — 131 с.
* Казанцева Т. Т. К Проблеме падения температур, дебитов горячих паров и сухих газов в недрах курорта Янгантау // Геология. Известия Отделения наук о Земле и природных ресурсов Академия наук Республики Башкортостан. 2013. № 19. С. 68-78.
* Казанцева Т. Т. О происхождении и сохранении феномена горы Янгантау // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 2014. Т. 19. № 3. С. 16-28.
* Камалетдинов М. А. Покровные структуры Урала. М.: Наука. 1974. 230 с.
* Кисин А. Ю. Структурное положение тектонического блока Каратау / Литосфера. 2008. № 4. С. 35-47.
* Кутыгин Р. В. Clausiuraloceras mechetlense, новый вид аммоноидей из кунгура Южно-Уральского региона // Палеонтологический журнал, 2018, в печати.
* Наливкин В.Д. Стратиграфия и тектоника Уфимского плато и Юрюзано-Сылвенской депрессии. Л.;М: Гостоптехиздат, 1949. 205 с. (Труды/ ВНИГРИ; Нов. сер.; Вып.46).

Нуруллин Р. Метеорит горы Янгантау // Черные металлы. 2015. № 1 (997). С. 79-80.

Пазухин В.Н., Николаева С.В., Кулагина Е.И. Срединная граница карбона на южном Урале и в Приуралье / В сборнике: Палеозой России: региональная стратиграфия, палеонтология, гео- и биособытия Материалы III Всероссийского совещания. 2012. С. 169-172.

Пучков В.Н., Абдрахманов Р.Ф. Особенности газогидро-геотермальных явлений горы Янгантау и прилегающих территорий (Южный Урал) // Литосфера. – 2003. – № 4. – С. 65–77.

Пучков В.Н., Кисин А.Ю., Шанина С.Н. Природный доменный процесс горы Янган-тау (Западный Урал) // Литосфера. 2012. № 5. С. 166-172.

Салимов М. Дорогами славных конников / Ватандаш. 2017. № 5 (248). С. 3-9.

Семихатова С.В. Брахиоподы башкирских слоев СССР. 1. Род Choristites Fischer. М., 1941. 151 с. (Труды/ ПИН АН СССР; Т.XII; Вып.4).

Синицына З.А. Башкирский ярус по р.Лаклы на западном склоне Южного Урала //Стратиграфия и геология карбона Южного Урала и восточной окраины Русской платформы/ БФАН СССР. Уфа. 1975. С.86–94.

Сунгатуллин Р.Х., Сунгатуллина Г.М. Комплексная характеристика эталонных разрезов приуральского отдела пермской системы в Республике Башкортостан // Геология, полезные ископаемые и проблемы геоэкологии Башкортостана, Урала и сопредельных территорий: Сборник статей / 12-я Межрегиональная научно-практическая конференция, Уфа, 21–23 мая 2018 г. – Уфа , 2018. С. 160-168.

Ураимов Ш.М. Санжыра (летопись) как исторический источник  // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2016. № 8-1. С. 203-206.

Фархутдинов И.М. Уникальный геологический объект в качестве учебного полигона для изучения геологии Урала // Геология. Известия Отделения наук о Земле и природных ресурсов Академии наук Республики Башкортостан. 2012. № 18. С. 33–41.

Фархутдинов И.М., Белан Л.Н., Фархутдинов А.М., Исмагилов Р.А. Богдан Е.А. Геопарк ЮНЕСКО как потенциал культурного и экономического развития// Разведка и охрана недр. №4. 2018. С. 50–53.

Хурамшин И.Ш. Изучение состава конденсата пара курорта Янгантау // Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физической культуры. 2011. № 1. С. 32-34.

Черных В.В., Г.В. Котляр, Р.В. Кутыгин, Т.В. Филимонова, Г.М. Сунгатуллина, Г.А. Мизенс, Р.Х. Сунгатуллин // Геологические памятники Республики Башкортостан как потенциальные «золотые гвозди» Международной стратиграфической шкалы

Чувашов Б.И., Черных В.В. Разрез Мечетлино (Южный Урал) – потенциальный лимитотип нижней границы кунгурского яруса // ДАН, 2011, т. 441, № 5. С. 657-660.

Balabanov, Y.P., Sungatullin, R.Н., Sungatullina, G.M., 2017. Paleomagnetic and petromagnetic characteristics of the reference sections Cisuralian Series Permian System. In: International conference on paleomagnetism and rock magnetism, Kazan, pp. 9.

Balabanov, Y., Sungatullin, R., Sungatullina, G., Kosareva, L., 2018. Paleomagnetic Studies of the Mechetlino Section (Southern Urals). In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research - From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 44–51.

Chernykh V.V., Chuvashov B.I., Davydov V.I., Schmitz M.D. Mechetlino Section: A candidate for the Global Stratotype and Point (GSSP) of the Kungurian Stage (Cisuralian, Lower Permian) // Permophiles, 2012, № 56, pp. 21–34.

Chernykh, V., Kotlyar, G., Kutygin, R., Filimonova, T., Sungatullina, G., Mizens, G., Sungatullin, R., Isakova, T., Boiko, M., Ivanov, A., Mychko, E., 2018. Paleontological Characteristics of the Mechetlino Section (Southern Urals). In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research - From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 70–82.

Ivanov A.O. Chondrichthyans from the Lower Permian of Mechetlino, South Urals, Russia // The Bulletin of Geosciences, 2016, № 92 (4), pp. 717-729.

Kotlyar G., Sungatullina G., Sungatullin R. GSSPs for the Permian Cisuralian Series stages // Permophiles, 2016, № 63, pp. 32–37.

Sungatullin, R., Mizens, G., Sungatullina, G., Gareev, B., Batalin, G., 2018. Geochemistry of the Lower Permian Mechetlino and Dal’ny Tulkas Sections, Southern Urals. In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research - From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 216-224.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.bashinform.ru/longread/geopark/ ЛЕНТА НОВОСТЕЙ ЛОНГРИДЫ: Зачем в Башкирии создали геопарк «Янган-Тау»?]{{ref-ru}}
* [https://vk.com/bash_tv #БстКультура Яңылыҡтар, 15 сентябрь 2018 йыл]
* {{ООПТ|Янгантау}}

[[Категория:Алфавит буйынса махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Рәсәй геопарктары]]
[[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>rkmgpcul37v9l3kpnoi9e5yybqas8de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар Әхтиялы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147214</id>
    <revision>
      <id>1302878</id>
      <parentid>1288158</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramazan15</username>
        <id>36846</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288158|1288158]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Вандализм</comment>
      <origin>1302878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2489" sha1="c8pidzct9vfhs6c6z5fajg4pidj6nyi" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Татар Әхтиялы''' (''Әхтиял''; {{lang-tt|Татар Әхтиялы}}, {{lang-ru|Татарский Ахтиял}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Менделеевск районы]] ауылы.

== География ==
Ауыл [[Менделеевск]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref name=&quot;ТЭ&quot;&gt;Татарская энциклопедия.&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1680 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Алабуға өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Кураково улусы составына керә.

Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ТЭ&quot; /&gt;.

1879 йылда ауылда һыу тирмәне, 1887 йылда мәктәп теркәлгән&lt;ref name=&quot;ТЭ&quot; /&gt;.

1921 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Бөндөж районы, 1931 йылдан — [[Алабуға районы]], 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан [[Менделеевск районы]] составында була&lt;ref name=&quot;ТЭ&quot; /&gt;.

== Халҡы ==
XX быуат башында [[башҡорттар]]ҙан тыш ауылда дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән.

{{Численность населения
 | 1836 = 146
 | 1859 = 177
 | 1870 = 190
 | 1887 = 244
 | 1905 = 333
 | 1911 = 370
 | 1920 = 402
 | 1926 = 279
 | 1938 = 498
 | 1949 = 412
 | 1958 = 369
 | 1970 = 315
 | 1979 = 248
 | 1989 = 162
 | 2002 = 129
| source = &lt;ref name=&quot;ТЭ&quot; /&gt;
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Менделеевск районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Менделеевск районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]]</text>
      <sha1>c8pidzct9vfhs6c6z5fajg4pidj6nyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150175</id>
    <revision>
      <id>1302857</id>
      <parentid>1292952</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7953" sha1="481b0d64na16z78af4nrsmbuhmhkwqc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Насретдин Туси исемендәге Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы''' (ШАО, {{lang-az|N.Tusi adına Şamaxı́ Astrofízika Rəsədxanası́}} ) — Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә 1435 метр бейеклектә, район үҙәге [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]]нән 22 километрҙа һәм [[Баҡы]]нан 144 километрҙа урынлашҡан, Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы Астрофизика секторы базаһында асылған [[обсерватория]]. Нигеҙе [[1960 йыл]]да  һалына. Обсерваторияны ойоштороуға билдәле ғалим Йософ Мәмәдалиев ҙур өлөш индерә.  

[[1981 йыл]]да обсерваторияға урта быуаттар [[Математик|математигы]], физигы һәм астрономы Мөхәммәт Насретдин Туси  исеме бирелә.

Обсерватория хеҙмәткәрҙәре өсөн  Йософ Мәмәдалиев исемендәге (Пиркули) ҡасаба төҙөлә.

2008 йылдың сентябренән  капиталь  ремонт-төҙөлөш һәм фәнни-техник ҡорамалдарҙы модернизациялау башлана. 2013 йылдың 16 майында Шәмәхә астрофизика обсерваторияһында капиталь ремонт, реконструкция һәм автоматлаштырыу эштәре тамамлана&lt;ref&gt;[http://www.trend.az/news/politics/2151306.html Президент Ильхам Алиев: Азербайджан должен стать научным центром региона.] ''Trend.az, 17.05.2013''&lt;/ref&gt;.

== [[Телескоп]]тары ==
Төп ҡорамалы  — Германиянан алынған  рефлектор, көҙгөһөнөң диаметры — 2 метр, 1966 йылдан бирле файҙаланыла&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ek7QxH61Xwk Новости Дня о ШАО (1966 г.)]&lt;/ref&gt; һәм Кавказ аръяғында беренсе ҙур [[телескоп]] булып тора&lt;ref&gt;[http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=18&amp;num=727 Шемахинская астрофизическая обсерватория (ШАО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614150302/http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=18&amp;num=727 |date=2007-06-14 }} ''Astrolab.ru''&lt;/ref&gt;.

Обсерваторияла йәнә түбәндәгеләр  ҡулланыла:

* Горизонталь ҡояш телескобы,   [[Ҡояш]]атмосфераһына спектр тикшеренеүҙәре үткәреү өсөн тәғәйенләнгән төп көҙгөһөнөң диаметры — 50 см.
* 20/13 сантиметрлы АФР-2 хромосфера-фотосфера стандарт телескобы, Ҡояш хеҙмәте ихтыяждары өсөн ҡулланыла;
* АЗТ-8 рефлекторы, көҙгөһөнөң диаметры 70 см;
* «Карл Цейс» фирмаһының рефлекторы,  көҙгөһөнөң диаметры 60 см;
* Мәҡсүтов  сисемаһының менискылы телескобы.

Батабат тауында ([[Нахичеван Автономиялы Республикаһы|Нахичеван АР]]) 2300 м бейеклектә  [[1971 йыл]]дан Батабат астрофизика обсерваторияһы эшләй.  Унда ҙур ҡояш коронографы тора, көҙгөһөнөң  диаметры — 53 см, шулай уҡ 70 сантиметрлы Ай-планета телескобы, Цейс-600,  ФАС-3А һәм киң мөйөшлө экспедицион  астрограф бар.

== Баҫмалар ==

* «Циркуляр ШАО»

== ШАО директорҙары ==

* Солтанов  Ғаджибәк Фаражулла оғлы, ([[1951]]—[[1980]])
* Гусейнов Октай Хангусейн оғлы, ([[1980]]-??)
* Аббасов Алик Рза оғлы, (??-??)
* Исмаилов Зохраб Аббасали оғлы, (??-??)
* Гусейнов Камран Әхмәт оғлы, (??-??)
* Әхмәтов Шмидт Буньяд оғлы, (??-[[1997]])
* Кулиев Әйүб Сәләх оғлы ([[1997 йыл]]дан). 

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2001-593s.jpg|Фәйләсүф, математик һәм астроном Насретдин Тусиҙың тыуыуына 800 йыл тулыуға арнап сығарылған Әзербайжан маркаһы
Файл:SHAO.JPG|ШАО-ҙың 2 метрлы телескобы
Файл:Shemakhy Astrophysical Observatory.JPG|Шәмәхә обсерваторияһы күренеше
Файл:Shamaxi Astrofizika.jpg|Әзербайжан маркаһы. Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы.
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад|Викискладе]] есть медиафайлы по теме [[c:Category:Shamakhi Astrophysical Observatory|Шемахинская астрофизическая обсерватория]]
* [http://bse.sci-lib.com/article123641.html ШАО в Большой советской энциклопедии]
* [http://www.shao.az/ Официальный сайт Обсерватории]
* [http://www.science.az/ru/shao/index.htm Шамахинская Астрофизическая Обсерватория им. Н. Туси на сайте НАНА]
* [http://astropedia.ru/251/ ШАО в «Астропедии»]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bse.chemport.ru/shemahinskaya_astrofizicheskaya_observatoriya.shtml Д.Шестопалов, К.Шапиро. Планета учителя Сорина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428122152/http://bse.chemport.ru/shemahinskaya_astrofizicheskaya_observatoriya.shtml |date=2008-04-28 }}
* [http://www.vnezemnoe.com/sputnik-io-i-vulkanicheskaya-aktivnost/ Внеземное — информация о космосе. Спутник Ио и вулканическая активность]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=79&amp;id=14824&amp;c=928 ШАО за 40 лет.]
* [http://www.starlab.ru/showthread.php?t=2148 Из истории обсерватории …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027104944/http://starlab.ru/showthread.php?t=2148 |date=2013-10-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20070221185329/http://www.sai.msu.su/EAAS/rus/confs/cong2005/thesises.pdf Оптические телескопы ШАО]
* [http://lfvn.astronomer.ru/forum/index.php?topic=198.0 Подписан договор о сотрудничестве с Шамахинской обсерваторией]

[[Категория:Әзербайжандың астрономик обсерваториялары]]
[[Категория:Коронографтар менән тәьмин ителгән астрономик обсерваториялар]]
[[Категория:1960 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Әзербайжан Милли фәндәр академияһы]]</text>
      <sha1>481b0d64na16z78af4nrsmbuhmhkwqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157954</id>
    <revision>
      <id>1302825</id>
      <parentid>1300594</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29626" sha1="m1f0p5a4a0qdd26uhxegu844z94vqwr" xml:space="preserve">{{Персона
|изображение=Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы.jpg}}
'''Фәйзрахман Фәссәхетдин улы Фәссәхетдинов''' (24.07.[[1925]]—06.04.[[2009]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, өлкән сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған. Һөнәре — агроном&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997814100/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3D6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Фаизер Фассахович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/f/fas-fen/index.html «Еңеүселәр» китабынан]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы [[1925 йыл]]дың 24 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер — Салауат районы) Илсекәй ауылында Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы менән Ғафарова Мәстүрә Әмерғәзе ҡыҙының күп балалы ғаиләһендә тыуа. Илсекәйҙә башланғыс мәктәпте тамамлай, артабан күрше Тирмән ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый&lt;ref&gt;''Миңһылыу Абдуллина''. Атайғынам, атайым!/ Йәшлек. 19 май 2009 йыл. № 58&lt;/ref&gt;.

«Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, келәттә ашлыҡ елгәрә, иҫәпсе эшендә лә үҙен һынай.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң да [[Совет Армияһы]] сафтарында бик оҙаҡ хеҙмәт итә.

[[1950 йыл]]дың яҙында ғына тыуған ауылына әйләнеп ҡайта.

[[1953]]—[[1956]] йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумы|Стәрлетамаҡ колхоз рәйестәрен әҙерләү ауыл хужалығы мәктәбе]]н отличие менән тамамлай.

Фәйзрахман Фәссәхетдин улы 30 йылдан артыҡ [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы XXI партсъезд исемендәге колхозының баш агрономы булып намыҫлы хеҙмәт итә.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1943 йыл]]дың март айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла. III Украин фронты армияһы составында Украина ерҙәрен дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. Йәш сержант башта автоматсы, артабан — пулемётсы булып хеҙмәт итә.
 
Алты ай дауамында Алкин хәрби часында хәрби күнекмәләр ала. Был осорҙо ветеран бик аяныс итеп хәтергә ала: унда буласаҡ яугирҙар аслыҡтан яфалана. Бигерәк тә Скрипай фамилиялы бер кешене ғәйепләп иҫкә ала ине.

Һалдатҡа Чкалов өлкәһе (хәҙер — Ырымбур өлкәһе, Новосергиевский районы) Платовка станцияһында урынлашҡан Краснохолм пехота училищеһында уҡыу тәҡдим ителә, әммә унда урта белемлеләрҙе генә ҡабул иткән булалар&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997812277/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фассахов Файзрахман Фассахович]&lt;/ref&gt;.
 
Ниһайәт, [[1943 йыл]]дың сентябрендә 2000 һалдатты Өфө станцияһынан теплушкаларға тейәп оҙаталар.

Сержант Фәйзрахман Фәссәхов III Украин фронтына ҡараған 57-се гвардия уҡсылар дивизияһының 170-се уҡсылар полкы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711153003/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 |date=2021-07-11 }}&lt;/ref&gt; составында отделение командиры вазифаһында һуғыша&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

Днепр йылғаһы аша тимер юл күпере емерек хәлдә була. Ары-бире терәтелгән свайҙарҙа ғына торғанлыҡтан, бер юлы тик икешәр вагонды ғына сығарып булған. Юғалтыуҙар кисереп, ғәскәрҙе ҡаршы ярға сығарып бөтәләр.
{{цитата|Вагондарҙан төшөүгә, киҫәкләп, сей ит тараттылар. Кем нисек әтмәләштерә ала, шулай итеп ризыҡланы был өлөштәрҙе. Шул саҡ, ялтырауыҡ күк төҫкә буялған тәреле немец самолёттары килеп сыҡты һәм, утлы ямғыр менән ҡойондороп, осоп үтте. Күп кенә иптәштәр, алышта ҡатнаша ла алмай, һәләк булды.|}}

Был ваҡиғалар Урта Дон һөжүм операцияһы менән тап килә. Кәрәк булған һайын, окоптар ҡаҙып, оборонаға әҙерләнеп, өшөп-туңып, ҙур ауырлыҡтар менән үтәләр һалдаттар көҙгө юлды. Ҡыш тыны һиҙемләнһә лә, яугирҙарҙың күбеһенең өҫтөндә йоҡа гимнастёрка, шинель һәм аяҡтарында обмотка була.

[[1943 йыл]]дың 5 декабрендә (Сталин Конституцияһы көнө) Фәйзрахмандың һул ҡалаҡ һөйәге аҫтына снаряд ярсығы инеп ултыра. Күп ҡан юғалтып өлгөргән 19 йәше менән барған йәш егетте Дружковка ҡаласығы госпиталенә алып киләләр&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84303796/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2753750 Память народа. Фассахетдинов Ф. Ф.]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 5 декабрендә күрһәткән батырлығы өсөн 1947 йылдың 6 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711153003/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 |date=2021-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Госпиталдән һуң, [[1944 йыл]]дың 8 апрелендә, 15-се айырым мотомехбригада составында һалдат тағы алғы һыҙыҡҡа оҙатыла. 

1944 йылдың 19 ғинуарынан механикалаштырылған корпус составына ингән бригада 3-сө Украин фронтына, артабан 8-се гвардия армияһына буйһонған, 12 февралдән 4 мартҡа тиклем 8-се армия резервында торған 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 5-17 мартында 4-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған мехкорпус составында Широкое районынан Николаев өлкәһе биләмәһендәге Новый Буг, Снигирёвка йүнәлешендә һөжүм итә. 

3-сө Украин фронтының резервында бер аҙ торғандан һуң, 15-се айырым мотомехбригада 1944 йылдың 30 мартынан 13 апреленә тиклем механикалаштырылған корпус составында Сталино (хәҙер — Донецк), Одесса ҡалалары, Одесса өлкәһе Грибовка йүнәлешендә һөжүмдә ҡатнаша.
&lt;ref&gt;[http://divizia-rkka.ru/15-%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B3/]&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Украина, [[Молдова]] ерҙәрен дошмандан азат иткән Карпат-Днепр стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә башҡарылған Одесса хәрби операцияһында ҡатнаша. [[Көньяҡ Буг]] йылғаһы ярында, [[Тирасполь]] ҡалаһы ҡаршыһында оборонала ятҡанда, дауахананан һуң нығынып та өлгөрмәгән организм тағы бирешә. Яугир ҡурҡыныс диагноз — үпкә плевриты менән тағы госпиталгә эләгә. Был юлы Одесса ҡала госпиталендә һәм Пенза өлкәһе Чаадаевка ауылындағы госпиталдә ярты йыл дауалана, һәм табиптарҙың иҫ киткес ныҡышмалылығы арҡаһында ғына тере ҡала. Бигерәк тә йәһүд милләтле өлкән йәштәге табип әбейҙе йылы итеп хәтерләй ул.&lt;ref&gt;''Минсулу Абдуллина''. Слово об отце./ На земле Салавата. 25 мая 2005 года. № 43&lt;/ref&gt;

'''Тарихи белешмә''' 1942 йылдың декабрендә Воронеж, ә 1942 йылдың 19 декабренән — Көньяҡ-Көнбайыш (2-се формирование, 1943 йылдың 20 октябренән — 3-сө Украин) фронттары составына ингән 6-сы армия Урта Дон һөжүм итеү операцияһында (16-30 декабрь), ә 1943 йылдың ғинуар аҙағы — февралендә — Донбассты азат итеү операцияһында һәм [[Харьков]]тан көньяҡтараҡ немец ғәскәрҙәренең контрһөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Донбасс операцияһы барышында армия, һуғыша-һуғыша, 250 километрға тиклем ара үтә, 16 сентябрҙә Лозовая ҡалаһын азат итә һәм операция һуңында үҙенең һул флангыһы менән Днепрға сыға, йылғаны аша сығып, Звонецкое һәм Войсковое райондарында плацдарм яулай.

1944 йылдың ҡышы һәм яҙы 6-сы армия составындағы ғәскәрҙәр эҙмә-эҙлекле Никополь-Кривой Рог (30 ғинуар — 29 февраль), [[Николаев өлкәһе]]ндә Березнеговатое-Снигирёвка (6-18 март) һәм Одесса һөжүм итеү операцияларында (26 март — 14 апрель) ҡатнаша.
  
[[1943 йыл]]дың 22 сентябренән 30 сентябренә тиклем Лоевтан Запорожьеға тиклем 750 километрға һуҙылған фронт һыҙығында ғәскәрҙәр [[Днепр]]ға сыға һәм, күп кенә плацдармдарҙы яулап, Үҙәк, Воронеж, Дала, Көньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре Днепр йылғаһын кисә. Сентябрь аҙағына Украинаның Һул яры тулыһынса тиерлек азат ителә. Немец-фашист командованиеһының Днепрҙа фронтты стабилләштереү планы өҙөлә.

[[1943 йыл]]дың октябрь-декабре, 2-се этапта, плацдармдар өсөн көсөргәнешле көрәш йәйелдерелә. Юғары Баш командование Ставкаһы Днепрҙың һул ярында дошмандың күпер алды нығытмаларын юҡ итеү һәм яуланған плацдармдарҙы киңәйтеү бурысын ҡуя. 12 октябрҙә Воронеж (20 октябрҙән — 1-се Украин) фронты Киев йүнәлешендә һөжүм башлай һәм 6 ноябрҙә Киевте (1943 йылғы Киев һөжүм итеү операцияһы) азат итә.

Коростень, [[Житомир]] һәм Фастовҡа һөжүмде үҫтереп, фронт ғәскәрҙәре 150 километрға тиклем алға сыға һәм Днепрҙың уң ярында Киев стратегик плацдармы булдыра. 1943 йылдың ноябре-декабрендә дошмандың контрһөжүмгә күсергә һәм Киевте яуларға маташыуы (1943 йылғы Киевте обороналау операцияһы) килеп сыҡмай. 

Шул осорҙа 2-се, 3-сө һәм 4-се Украин фронттары Украинаның Көньяғында — Днепрҙың түбәнге ағымында Кировоград һәм Кривой Рог йүнәлешендә ныҡышмалы һуғыша ине. 2-се һәм 3-сө Украин фронттары армиялары 3 ай дауам иткән алыш барышында дошмандың Запорожье плацдармын юҡ итә, Запорожье һәм Днепропетровск ҡалаларын азат итә һәм Днепрҙа стратегик әһәмиәткә эйә 2-се ҙур плацдарм булдыра.

[[1944 йыл]]дың март-апрелендә Фәссәхов Фәйзрахман Фәссәх улы армия генералы Р. Я. Малиновский командованиеһы аҫтында 3-сө Украин фронтының Днепр-Карпат стратегик һөжүм итеү операцияһы сиктәрендә барған яуҙарында ҡатнаша. Дошмандың Көньяҡ Буг һәм Днестр йылғалары араһында урынлашҡан диңгеҙ яр буйы  группировкаһын юҡ итеү, ҡала-порт [[Одесса]]ны һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән [[Румыния]] араһындағы дәүләт сигенә сығыуҙы ла индереп, [[Ҡара диңгеҙ]]ҙең төньяҡ-көнбайыш яр буйын азат итеү операцияның төп маҡсаты булып тора&lt;ref&gt;[http://divizia-rkka.ru/3-й-украинский-фронт/ III Украин фронты ]&lt;/ref&gt;.

Һуңғараҡ 37-се запас уҡсылар бригадаһында, [[Пенза өлкәһе]], Чаадаев районы хәрби комиссариатына ҡараған хәрби-күсереү пунктында теркәлә. Сөнки Чаадаевка эшселәр ҡасабаһында урынлашҡан 4582-се эвакогоспиталдә дауалана.

4582-се госпиталдән һауығып сыҡҡандан һуң, 1944 йылдың 31 авгусында 2-се Куйбышев пехота училищеһына уҡырға тәҡдим ителә.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ Фасахов Файзер Фасахович. Направление во 2-е Куйбышевское пехотное училище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711154734/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ |date=2021-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520190628 II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырылыуы тураһында]&lt;/ref&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711153003/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 |date=2021-07-11 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]
* Отличный пулемётчик билдәһе

== Ғаиләһе ==
Атаһы Фәссәхетдин Фәтхетдиновтың ике ҡатыны була. Фәхернисанан Ғәйнинур, Миңдәхмәт, Миңдевафа, Хәлилрахман, Мәстүрәнән Шәрифә, Фәйзрахман, Шаһиәхмәт, Сәүиә исемле ул-ҡыҙҙары тыуа. Миңдәхмәт ағаһы менән Хәлилрахман тиҫтер туғаны [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк була.

Фәйзрахман Фәссәхетдин улы [[1951 йыл]]да Сафия Нәғим ҡыҙы Хәкимоваға өйләнә. Биш бала тәрбиәләп, бөтәһенә лә педагогик белем алырға ярҙам итә улар.

Балалары: Миңһылыу, Әғзәм, Флорида, Альфрида, Гүзәл талапсан мөхәббәткә ҡоролған мөнәсәбәттәр солғанышында дөрөҫ тәрбиә һәм тормош йүнәлеше алып үҫә.

{{цитата|Бик күңелсәк, тәьҫирләнеүсән, шатлыҡты ла, ҡайғыны ла йөрәге аша үткәреп, фәһем алып һәм ғибрәт итеп йәшәне атайыбыҙ. Өлгөлө шәхес булды. Ғәҙел, намыҫлы, башын ғорур йөрөтөүсе, тура һүҙле, хәстәрлекле, шәфҡәтле етәксе лә, яғымлы, шаяртып, күңел күтәреүсе атай ҙа булды ул. Ҡыҙыҡһыныусан, киң эрудициялы ине, бик күп нәфис әҙәбиәт уҡыны.|}} тип хәтерләй уны балалары.

== Хәтер ==
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Фассахетдинов Файзрахман Фассахетдинович]]

== Сығанаҡтар ==
* [http://900igr.net/prezentacija/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-otets-fassakhetdinov-fajzrakhman-fassakhetdinovich-s1925-goda-7.html Ғилми-тикшеренеү эше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226195324/http://900igr.net/prezentacija/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-otets-fassakhetdinov-fajzrakhman-fassakhetdinovich-s1925-goda-7.html |date=2020-02-26 }}

== Әҙәбиәт ==
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* ''Минсулу Абдуллина''. Слово об отце./ На земле Салавата. 25 мая 2005 года. № 43
* ''Миңһылыу Абдуллина''. Атайғынам, атайым!/ Йәшлек. 19 май 2009 йыл. № 58

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84303796/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2753750 Память народа. Фассахетдинов Ф. Ф.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997814100/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D24.07.1925%26static_hash%3D6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Фаизер Фассахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 Фасахов Файзер Фасахович. Медаль &quot;За отвагу&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711153003/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80449766/?static_hash=6d1fd4e922ef700991185861398ad8b1v1 |date=2021-07-11 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1997812277/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1925%26static_hash%3Dcd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Фассахов Файзрахман Фассахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ Фасахов Файзер Фасахович. Направление во 2-е Куйбышевское пехотное училище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711154734/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp85158933/ |date=2021-07-11 }}
* [https://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/f/fas-fen/index.html «Еңеүселәр» китабынан]
* [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520190628 II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырылыуы тураһында]
* [https://yandex.ru/images/search?text=%D1%84%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D1%84%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wizФәссәхетдинов Фәйзрахман һәм бер туғандары Миңдәхмәт менән Хәлилрахмандың, Шаһиәхмәттең фотолары]
* [http://divizia-rkka.ru/3-й-украинский-фронт/ III Украин фронты ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Двуязычность/ru=Фассахетдинов Файзрахман Фассахетдинович}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>m1f0p5a4a0qdd26uhxegu844z94vqwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шкуратова Зинаида Фёдоровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158560</id>
    <revision>
      <id>1302850</id>
      <parentid>1201153</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11624" sha1="lxjn4s3fm0i3hs7hsesqpnyxxsjz89x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шкуратова Зинаида Федоровна''' ([[28 ғинуар]] [[1924 йыл]]) — фронт шәфҡәт туташы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һуғыш яланынан Ҡыҙыл Армияның 120-нән ашыу яраланған яугирын алып сыға һәм 3 меңдән ашыу һалдат һәм офицерға медицина ярҙамы күрһәтә&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Михаил Горюнов. Весенняя музыка и сотни тюльпанов: в Самаре под окнами участницы Великой Отечественной войны провели мини-парад // Комсомольская правда. — 2020. — 8 марта&quot;&gt;[https://www.kp.ru/daily/27098.5/4175289/ Михаил Горюнов. Весенняя музыка и сотни тюльпанов: в Самаре под окнами участницы Великой Отечественной войны провели мини-парад // Комсомольская правда. — 2020. — 8 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИА «Рассвет». Татьяна Воронина. Старшина Шкуратова с Волги&quot;&gt;[http://rassvet-info.ru/events/samara/shkuratova.html ИА «Рассвет». Татьяна Воронина. Старшина Шкуратова с Волги]&lt;/ref&gt;. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

== Биографияһы ==
Зинаида Федоровна Шкуратова [[1924 йыл]]дың [[28 ғинуар]]ында [[Куйбышев өлкәһе]]нең Кинель ҡалаһында тыуған. 13-сө мәктәптә белем ала. Комсомолға ингәс, 1940 йылдың ҡышҡы каникулында санитар поездда башҡа ҡыҙҙар менән бергә Выборг эргәһенә совет-фин һуғышында яраланған яугирҙарҙы госпиталгә оҙатып барыу өсөн һуғыш яланына ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Зинаидаға 17 йәш була һәм ул үҙ теләге менән район военкоматына барып, Куйбышев ҡалаһына шәфҡәт туташтары әҙерләү тиҙләтелгән курстарына 4,5 айға уҡырға ебәрелә. Зина Шкуратова госпиталдәрҙә медицина практикаһын «Михаил Ломоносов» теплоход-госпиталендә үтә&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot;/&gt;. Медицина шәфҡәт туташтары курсын тамамлағандан һуң фронтҡа ебәрелә. 1943 йылдың ғинуарында ант ҡабул итә һәм 69-сы армияның уҡсылар батальоны менән бергә Харьков янына ебәрелә. Харьков янында ҡаты, ҡан ҡойғос һуғыштар бара, нескә генә Зинаида яу яланынан ут һәм снарядтар ямғыры аҫтынан ярылған яугирҙәрҙе алып сыға, улар: а медицина ярҙамы күрһәтә. Зинаида Федоровна Калинин, Воронеж, Көньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк һәм 1-се Белоруссия фронттары алыш алып барған урындарҙа медсестра була. Курск һуғышы тамамланып барғандағы бер алышта яу яланында яралыны бәйләгән ваҡытта яҡында ғына немец снаряд ярылып, контузия ала. Ялан госпиталендә оҙаҡ дауаланғандан һуң фронтта 3-сө армияның медицина ротаһы составында була, Украинаны азат итеүҙә ҡатнаша. Еңнүҙе Берлинда ҡаршылай, Рейхстаг стенаһына: «Волганан старшина Шкуратова» тип яҙып ҡалдыра&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot;&gt;[http://redstar.ru/starshina-shkuratova-raspisalas-na-rejhstage/?attempt=1 Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922122723/http://redstar.ru/starshina-shkuratova-raspisalas-na-rejhstage/?attempt=1 |date=2020-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

Старшина Зинаида Федоровна Шкуратова яу яланынан 120-нән ашыу яралыны алып сыға, Ҡыҙыл Армияның 3 меңдән ашыу һалдат һәм офицерына медицина ярҙамы күрһәтә.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Германияла хеҙмәт итә, алты йыл Магдебургтың совет һалдаттары һәм офицерҙары дауаланған1408-се армия госпиталендә эшләй&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot;/&gt;. Һуңынан тыуған ҡалаһы [[Һамар|Куйбышев]]&lt;nowiki/&gt;ҡа ҡайта, фельдшер-акушерҙар мәктәбен тамамлап, оҙаҡ йылдар Красноглинск районында төрлө медицина учреждениеларында эшләй. Һуңынан 10 йыл самаһы ведомствонан тыш һаҡта хеҙмәт итә, Зинаида Федоровна хаҡлы ялға милиция сержанты дәрәжәһендә китә&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot;/&gt;.

Бер нисә йыл элек Зинаида Федоровна шундай йөкмәткеле рәхмәт хаты ала: «Мин һеҙ 1943 йылда Харьков өсөн барған алыштарҙан алып сыҡҡан яралы капитан Леонид Михайлович Селяковтың ейәне. Рәхмәт. Павел». Капитаны Леонид Михайлович Селяков Зинаида Федоровнаға арнап шиғыр яҙа&lt;ref&gt;[https://63.мвд.рф/gumvd/history/Veteran/item/3131286 Ветеран Великой Отечественной войны сержант милиции в отставке Зинаида Федоровна Шкуратова отметила своё 91-летие]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2019 йылда Зинаида Федоровна Шкуратованы 95 йәше менән Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] ҡотлай&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы одендары
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби батырлығы өсөн»,
* «Батырлыҡ өсөн», 
* «Сталинградты обороналаған өсөн», 
* «Берлинды алған өсөн» һәм башҡа бик күп миҙалдар&lt;ref name=&quot;Андрей Бондаренко. Старшина Шкуратова расписалась на рейхстаге // Красная звезда. — 2020. — 13 марта&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Михаил Горюнов. Весенняя музыка и сотни тюльпанов: в Самаре под окнами участницы Великой Отечественной войны провели мини-парад // Комсомольская правда. — 2020. — 8 марта&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ИА «Рассвет». Татьяна Воронина. Старшина Шкуратова с Волги&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26456368/ Память народа. Шкуратова Зинаида Фёдоровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121002715/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26456368/ |date=2025-01-21 }}
* [https://63.ru/text/spring/69021169/ В Самарской области ветерана Великой Отечественной войны поздравили парадом у дома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326112352/https://63.ru/text/spring/69021169/ |date=2020-03-26 }}
* [https://ria.ru/20200308/1568312803.html В Самаре для 96-летней участницы войны провели мини-парад]
* [https://63.мвд.рф/gumvd/history/Veteran/item/3131286 Ветеран Великой Отечественной войны сержант милиции в отставке Зинаида Федоровна Шкуратова отметила своё 91-летие]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Һамар өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>lxjn4s3fm0i3hs7hsesqpnyxxsjz89x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чуйков Василий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162203</id>
    <revision>
      <id>1302842</id>
      <parentid>1236388</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13327" sha1="1zhq949aipgrohmcptlczyapy9agyps" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Василий Иванович Чуйков''' ([[12 февраль]] (31 ғинуар) [[1900 йыл]] — [[18 март]] [[1982 йыл|1982]],) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы ([[1955]]). Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1944]], [[1945]]).

Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң Баш командующийы ([[1949]]—[[1953]]), Киев хәрби округы ([[1953]]—[[1960]]) командующийы, СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР Оборона министры урынбаҫары ([[1960]]—[[1964]]), СССР Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре начальнигы ([[1961]]—[[1972]]). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы ([[1961]]—[[1982]]).

[[1942]] — [[1946 йыл]]дарҙа — [[Сталинград алышы]]нда айырылып торған 62-се армия (8-се гвардия армияһы) командующийы.

== Биографияһы ==
[[1900 йыл]]дың [[31 ғинуар|12 февралендә]] Тула өлкәһенең (хәҙер Мәскәү өлкәһе) Серебряные Пруды ауылында (хәҙер ҡасаба) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә (8 ағаһы (Петр, Андрей, Иван, Илья Федор) һәм апаһы була) тыуа. Урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=328 Биография В. И. Чуйкова на сайте «Герои страны»].&lt;/ref&gt;. Атаһы — Иван Ионович Чуйков (3.03.1865 — 27.06.1958), православие динле крәҫтиән. Әсәһе — Елизавета Федоровна Чуйков (ҡыҙ фамилияһы — Карякина 5.09.1865 — 29.03.1958), православие динле крәҫтиән.

Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә (1907—1911) дүрт класс тамамлай һәм 12  йәшендә Петроградҡа эшкә китә, тибенге оҫтаханаһында эшләй башлай. [[1917 йыл]]да [[Кронштадт]]та минерҙар отрядында юнга булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;sve&quot;&gt;{{Книга:Советская военная энциклопедия|8|486}}&lt;/ref&gt;. [[1919 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|8}}
* {{Книга:Герои Советского Союза|2}}
* {{Книга:ВОВ. Энциклопедия}}
* ''Егоршин В. А.'' «Фельдмаршалы и маршалы». М., 2000.
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. М., 1996.
* ''Соловьев Д. Ю.'' Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.97—99.
* Сталинградская эпопея. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1968.
* {{книга
|автор          = Коллектив составителей и редакторов
|часть          = 
|заглавие       = Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.: Документы и материалы.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = [[РОССПЭН]]
|год            = 2006
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 336
|серия          = 
|isbn           = 5-8243-0694-X
|тираж          = 1000
|ref = Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.
}}
* {{книга
 | автор         = Ларин М. Ю., Хватов А. В.
 | часть         = 
 | заглавие      = Неизвестные войны России
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = ООО «Дом Славянской книги»
 | год           = 2012
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 480
 | isbn          = 
}}
* {{книга
 | автор         = [[Якупов, Назым Мухаметзянович|Якупов Н.М.]], 
 | часть         =  
 | заглавие      = Весну принесли на знамёнах
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = Одесса
 | издательство  = «Маяк»
 | год           = 1984
 | том           = 
 | страницы      = 91—96
 | страниц       = 
 | isbn          = 
}}
* Чуйков Вас. Ив.//''Коллектив авторов. Главный редактор А. М. Прохоров.''[[Советский энциклопедический словарь]].2-е издание.- М.:Советская энциклопедия,1983- С.1493.
* Чуйков Василий Иванович//''Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии [[Огарков, Николай Васильевич|Н. В. Огарков]].''Военный энциклопедический словарь.- М.:Военное издательство,1983- С.812
* Чуйков Василий Иванович//[[Советская военная энциклопедия]] в 8 томах. — М.: Воениздат,1976-1980,том 8,С.486.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{Warheroes|id=328}}
* [http://stalingradskaya-bitva.ru/чуйков-василий-иванович-командарм/ Чуйков Василий Иванович Биография полководца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029044146/https://stalingradskaya-bitva.ru/%D1%87%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC/ |date=2020-10-29 }}
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11843247@morfHeroes Чуйков Василий Иванович на сайте Минобороны России]
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/ Боевой путь на сайте «Память народа»]
* [http://100.histrf.ru/commanders/chuykov-vasiliy-ivanovich/ Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев» [[РВИО]]].
* {{Подвиг Народа}}
* [http://rian.ru/video/20110222/337405256.html Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле»].
* [https://web.archive.org/web/20110621004617/http://memorial.ppolk.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=43&amp;Itemid=66 Воспоминания и письма]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/time/674457-echo/ Победа. Одна на всех: Маршал Чуйков]
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A7%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Чуйков Василий Иванович на сайте « Память народа 1941—1945»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618112009/https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A7%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2021-06-18 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Халхин-Голдағы Еңеүҙең 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]]
[[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1982 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>1zhq949aipgrohmcptlczyapy9agyps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162597</id>
    <revision>
      <id>1302822</id>
      <parentid>964791</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7009" sha1="raes0zcorzanfz506dz67z6t9djfapa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фәйезов  Фәйзрахман  Вәлетдин улы ''' ([[16 декабрь]] [[1921 йыл]] — [[19 октябрь]] [[1998 йыл]]) — [[БАССР]]-ҙың [[Шишмә районы]] Салауат исемендәге колхоз рәйесе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире.

== Биографияһы ==
Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы [[1921 йыл]]дың 16 декабрендә БАССР-ҙың Шишмә районы Уразбахты ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта. Күп балалы ғаиләлә өлкәне була. 13 йәшенән башлап  эшләй.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1937 йылда Шишмә МТС-ында  баҫыусылыҡ бригадаһы хисапсыһы булып башлай.  1937—1938 йылдарҙа тракторсылар курсында уҡый һәм 1941 йылға  тиклем Шишмә МТС-ында тракторсы булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Көнбайыш, Балтика һәм Белорус фронтында һуғыша. Ике тапҡыр яралана.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150949939/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201040911/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150949939/ |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;
 1946-1954 йылдарҙа Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң Шишмә МТС-ында механизатор булып эшләй. 1955 йылда Салауат исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана, 1959  йылда «Дуҫлыҡ» колхозы менән берләшкәнгә тиклем был вазифала эшләй.
Баш механик, һуңынан эреләтелгән  «Дуҫлыҡ» колхозында бригадир булараҡ,    Фәйезов Фәйзрахман  ауыл хужалығы техникаһы яҡшы торошон  һәм уның юғары етештереүсәнлеген тәьмин итә. Уның етәкселегендә йыл һайын механизаторҙар коллективы комбайндарҙы  5 июлгә әҙерлек линейкаһына ҡуя,  урып йыйыу эштәре барышында техник әҙерлеккә айырыуса ҙур иғтибар  итә.

Агротехник сараларҙың бөтөн комплексын ҡулланыу һәм тупраҡты сифатлы эшкәртеү һөҙөмтәһендә бригада бер нисә йыл дауамында  иген һәм техник культураларҙың  тотороҡло юғары  уңышын ала.

«Сталинец-6» комбайнында  1951 йылда  35 эш көнөндә 8213 центнер иген культуралары һәм  һәм 122 центнер үлән орлоҡтары урып-йыйыуҙа   юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн  1952 йылдың 10 июлендә СССР  Юғары Советы Президиумы Указы менән  Ф. В. Фәйезовҡа  [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә, РСФСР-ҙың ҡулланыусылар кооперацияһының  дүртенсе съезында, III Бөтә Союз колхозсылар съезында ҡатнаша. БАССР  Юғары Советының дүртенсе саҡырылыш  депутаты итеп һайлана.

«Дуҫлыҡ» колхозы эреләтелгәндән һуң 1982 йылда пенсияға киткәнгә тиклем 1967 Салауат исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй.

Файзрахман Вәлетдин улы 1998 йылдың 19 октябрендә вафат була.

== Наградалары ==

* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1952)
* Ике [[Ленин ордены]] (1950, 1951), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971),  I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) , миҙалдар  менән бүләкләнә

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. — 624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

Дерипаско А. Достойный руководитель // Герои труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1970.

== Һылтанмалар ==
http://zemlyaki.name/person.php?person_id=898{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}

https://web.archive.org/web/20140114023438/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/332-faizov-fajzrakhman-valetdinovich
[[Категория:4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Шишмә районында вафат булғандар]]
[[Категория:1998 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:19 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Шишмә районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>raes0zcorzanfz506dz67z6t9djfapa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоментовский Александр Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164522</id>
    <revision>
      <id>1302831</id>
      <parentid>1282927</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10408" sha1="o0maihoxn8ihh49xr6p5wweiulwm385" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хоментовский Александр Степанович''' ([[11 март]] ([[24 март]]) [[1908 йыл]] — [[14 март]] [[1986 йыл]]) — [[СССР]] геологы.

== Биографияһы ==
Александр Степанович Хоментовский 1908 йылдың 11 (24) мартында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында тыуа. 1930 йылда Себер технологиялар институтын ([[Томск]]) тамамлай.

1930—1937 йылдарҙа — Көнсығыш Себерҙә геология партиялары начальнигы. 1938—1941 йылдарҙа— Красноярск педагогия институты уҡытыусыһы. 1941—1943 йылдарҙа — [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-]]ла хеҙмәт итә ([[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша). 1943—1954 йылдарҙа — СССР Күмер сәнәғәте министрлығының (Ырымбур) «Южуралуглеразведка» тресы баш геологы, бер үк ваҡытта 1943—1951 йылдарҙа Ырымбур педагогия институты доценты. 1951 йылда Көнсығыш Ҡытайҙа геология-разведка эштәренә етәкселек итә, уның методикаһы буйынса унда 16 күмер ятҡылығы асыла&lt;ref&gt;[http://wiki.tpu.ru/wiki/Хоментовский_Александр_Степанович#.D0.9D.D0.B0.D0.B3.D1.80.D0.B0.D0.B4.D1.8B.2C_.D0.B7.D0.B2.D0.B0.D0.BD.D0.B8.D1.8F Электронная энциклопедия: Томский политехнический университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012002655/http://wiki.tpu.ru/wiki/%D0%A5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87#.D0.9D.D0.B0.D0.B3.D1.80.D0.B0.D0.B4.D1.8B.2C_.D0.B7.D0.B2.D0.B0.D0.BD.D0.B8.D1.8F |date=2015-10-12 }}&lt;/ref&gt;. 1955—1957 йылдарҙа— Һарытау университетының геология кафедраһы мөдире. 1957—1958 йылдарҙа — ғилми кадрҙар әҙерләү өсөн Ҡытайҙа командировкала була. 1958—1960 йылдарҙа— Пермь политехник институтының геология кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта Пермь университетының файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү һәм разведкалау кафедраһы мөдире, профессоры (1959—1960). 1960 йыл — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Алыҫ Көнсығыш филиалы президиумы рәйесе. 1968—1970 — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Хабаровск комплекслы ғилми-тикшеренеү институтын ойоштороусы һәм тәүге директоры. 1971—1972 йылдар — Пермь политехник институтының геология кафедраһы мөдире. 1973 йылда — [[Ырымбур дәүләт университеты|Ырымбур политехник институты]]ның инженер геологияһы һәм геодезия кафедраһы мөдире. 1976—1984 йылдар — Ырымбур тәбиғи ресурстарҙы һаҡлау һәм рациональ ҡулланыу ғилми-тикшеренеү институты директоры. 1976-1986йылдар — СССР География йәмғиәтенең Ырымбур бүлеге мөдире.

Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1938). [[Фән докторы|Геология-минералогия фәндәре докторы]] (1954). Профессор (1955). [[Урал]] һәм [[Себер]]ҙә тектоника һәм күмер ятҡылыҡтары барлыҡҡа килеү законлылығы өлкәһендә белгес. 1940 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы.

СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1960). [[Ырымбур дәүләт университеты|Ырымбур университетын]]ың &quot;Почет китабы&quot;на индерелгән (1998)&lt;ref&gt;[http://www.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007pers/548-549.ssi Хоментовский Александр Степанович // Российская академия наук. Сибирское отделение: Персональный состав]&lt;/ref&gt;.

А. С. Хоментовскийҙың ғилми-методик эшләнмәләре Көньяҡ Уралда, Рәсәйҙең алыҫ Көнсығышында, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, Кореяла, [[Вьетнам]]да күмер ятҡылыҡтары асылыуға килтерә.

=== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ===
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены]]
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (30.7.1943; Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән була)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17011511/ Сайт «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004131203/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17011511/ |date=2015-10-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* ете юбилей миҙалы
* «Ҡытай-совет дуҫлығы» миҙалы ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]])
* өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950)&lt;ref&gt;Сталинская премия за выдающиеся изобретения и коренные усовершенствования методов производственной работы (1950)#Третья степень|Сталинская премия за выдающиеся изобретения и коренные усовершенствования методов производственной работы (1950). Третья степень, п. 157&lt;/ref&gt; — яңы күмер ятҡылыҡтарын асҡан өсөн (Көньяҡ Уралдағы Төйлөгән һоро күмер ятҡылығы).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Академия наук. Персональный состав. М., 1997. Кн. 2. 600 с. С. 548—549, 577, 582.
* Журнал ТПУ «Томский политехник», 2004, № 10, с. 199.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95252}}{{V|22|03|2021}}   
* {{Сотрудник РАН|52635|Александра Степановича Хоментовского}}
* Хоментовский Александр Степанович // [http://www.spsl.nsc.ru/win/nelbib/soran/person.pdf Российская академия наук. Сибирское отделение: Персональный состав / Сост. Е. Г. Водичев, Г. М. Запорожченко, О. Н. Калинина и др. Новосибирск: Наука, 2007. 603 с.] ISBN 978-5-02-032106-9.
* [https://pnipuhistory.wordpress.com/2017/03/03/%d1%85%d0%be%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d1%82%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d1%80-%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b8%d1%87/ Статья] на сайте ПНИПУ
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Томск политехник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Ырымбурҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1986 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>o0maihoxn8ihh49xr6p5wweiulwm385</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164884</id>
    <revision>
      <id>1302868</id>
      <parentid>1284685</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14186" sha1="a8anpobh5xpkmxe2kiruci3rk2lfu6u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы''' ([[16 август]] [[1921 йыл]] — [[23 ноябрь]] [[1993 йыл]]) — совет, [[Татарҙар|татар]] композиторы, пианист, [[Педагогика|педагог]]. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).

== Биографияһы ==
Рөстәм Мөхәмәтхажи улы Яхин 1921 йылдың 16 авгусында [[Ҡазан]] ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

Музыка менән ун өс йәшендә шөғөлләнә башлай. Ҡыҫҡартылған срок буйынса (өс йыл ярым) П. И. Чайковский исемендәге 1-се Ҡазан балалар музыка мәктәбен тамамлай (уҡытыусыһы А. В. Чернышева).

Мәктәп уҡытыусылары кәңәше буйынса [[1937 йыл]]да Мәскәүгә күсә, унда Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге музыка училищеһында уҡый (фортепиано класы, уҡытыусыһы А. Г. Руббах), әммә [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башланып, уҡыу туҡтатылып тора.

Ауырыу сәбәбе буйынса (операциянан һуң) Ҡазанға ҡайта, унда бер ни тиклем ваҡыт татар радиокомитетында пианист — концертмейстер булып эшләй. Ошо осорҙа тәүге композициялар ижад итә башлай.

[[1942 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сафына алына&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%AF%D1%85%D0%B8%D0%BD&amp;first_name=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC&amp;middle_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920114251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%AF%D1%85%D0%B8%D0%BD&amp;first_name=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC&amp;middle_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-09-20 }}&lt;/ref&gt;. Һуғыш осоронда зенит-артиллерия дивизияһында уҡсы булып хеҙмәт итә, ә һуңынан ПВО Мәскәү фронты йыр һәм бейеү ансамблендә пианист-аккомпаниатор була (1942—1945).

1950 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай (композиция класы, уҡытыусыһы В. А. Белый, һуңынан Ю. А. шапорин һәм махсус фортепиано буйынса уҡытыусыһы В. М. Эпштейн). Ҡазанға ҡайта һәм 1950—1952 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһында композициян һәм камера ансамбле дәрестәрен алып бара.

Беренсе татарпианист-солисы булараҡ билдәле, концерт-башҡарыу эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә.Күп йылдар дауамында композитор һәм пианист булараҡ гастролдәр менән йөрөй, Советтар Союзы ҡалалары буйлып үҙ әҫәрҙәрен башҡара. Башҡа авторҙар музыкаһын да башҡара. 1968 йылда Финляндияға концерт менән бара, 1977 йылда Югославия Халыҡ-ара музыка фестивалендә ҡатнаша.

Симфоник концерттарҙа солист булараҡ дирижерҙар Г. Столяров, В Павлов ([[Болгария]]), Г. Рождественский, Н. Факторович, Ф. Мансуров, А Фридлендлер, Н. Рахлин һәм башҡалар менән ҡатнаша.

Уның әҫәрҙәрен А. Огнивцев, А Ведерников, А Днишев, Р. Джаманова, А Кривченя, Е. Серкебаев, Г Туфтина, Н. Поставничева һәм башҡалар башҡара.

[[Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны|Татарстан Республикаһының дәүләт гимны]] авторы.

21 йырҙар һәм романстар, инструменталь музыка, клавир фортепиано клавир концерттары йыйынтыҡтары нәшер ителгән.

1948 йылдан — СССР Композиторҙар Союзы ағзаһы. Бер нисә тапҡыр РСФСР һәм Татар АССР-ы Композиторҙар союзы идаралығы ағзаһы итеп һайлана.

1993 йылдың 23 ноябрендә Ҡазанда вафат була. Яңы Татар биҫтәһе татар зыяратында ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Ҡатыны — Тазетдинова Хәлимә Зәкир ҡыҙы (1923—2004). Балалары юҡ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1964 йыл|1964]])
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1981)&lt;ref&gt;[http://www.naslediebulgar.ru/kompozitory/yahin_rustem_muhamethazeevich/ Яхин Рустем Мухаметхазеевич — Казанская продюсерская компания «НАСЛЕДИЕ БУЛГАР»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1986)
* Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты ([[1959 йыл|1959]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] ([[1957 йыл|1957]])
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]([[1945 йыл|1945]])
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы|«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»]] миҙалы ([[1945 йыл|1945]])
* В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы юбилей миҙалы ([[1970 йыл|1970]])
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] ([[1982 йыл|1982]])
* «СССР Ҡораллы көстәренә — 70 йыл» миҙалы ([[1988 йыл|1988]])
* «Фронтовик 1941—1945» билдәһе.

== Әҫәрҙәре ==
* Оркестр менән фортепиано өсөн концерт (1951)
* кантаталар: «Урал» ([[Ҡадир Даян|К. Даян]] һүүҙәре, 1949), «Иҙел» (Р. Харис һүҙҙәре)
* камера-инструменталь ансамблдәре: фортепиано һәм скрипка өсөн соната (1948) һәм поэмалар (1954), виолончель һәм фортепиано өсөн элегия, скрипка өсөн — «Һүҙһеҙ йыр», «Боронғо көй»
* фортепиано өсөн тауыш менән: 400-гә яҡын йыр һәм романстар (шуларҙың 13 төрлө конкурс премияларына һәм дипломдарына лайыҡ була), шул иҫәптән «Мин һине онота алмайым» (М. Ноғман һүҙҙәре., 1949), «Күңелгә яҙ килде» (Г. Насретдинова һүҙҙәре), «Шағир» драматик монологы ([[Ғабдулла Туҡай|ҒТуҡай]] һүҙҙәре, икеһе лә — 1951), «Тулҡын» ([[Муса Йәлил|М. Йәлил]] һүҙҙәре), «Моабит зинданында» вокаль циклы (М. Йәлил һүҙҙәре, 1955—1956), «Осма, һандуғас» (Г. ЗәйнәшеваҺүҙҙәре, 1968), «Көҙгө көйҙәр» М. Ғәлиев һүҙҙәре, 1976), «Аҡ елкән» (М. Ноғман һүҙҙәре, 1978), «Ҡояшлы ямғыр» вокаль циклы (Р.. Харис һүҙҙәре, 1980). Һуғыш ваҡытында яҙған йырҙары: «Зенитсылар маршы», «Мәскәү хаҡында йыр», «Ислә, иптәш», «Кңңеллерәк, взвод» һәм башҡалар.
* фортепиано өсөн: соната, сюита (4 өлөш) (1941—1948), «Вальс-экспромт», пьеса (20-нән ашыу).
* халык йырҙарын эшкәртеү

== Хәтер ==
* 3-сө Ҡазан музыка мәктәбе Р. Яхин исемен йөрөтә.
* Ҡазанда бер урамға Яхин исеме бирелгән
* Ҡазанда, Оло Ҡыҙыл урамында, Ҡазан консерваторияһы бинаһы ҡаршыһында Рөстәм Яхинға һәйкәл ҡуйылған.
* 2003 йылда Р. Яхин исемендәге I Халыҡ-ара ; 2007 йылда — II Халыҡ-ара конкурсы камера йырсылары һәм концертмейстерҙары конкурсы уҙғарылды.

=== Р. Яхин исемендәге Халыҡ-ара камера йырсылары һәм концертмейстеры конкурсы лауреаттары ===
* Васильев Владимир Михайлович — концертмейстеры премия лауреаты (2007), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, филармония музыкаль-әҙәби лекторийы художество етәксеһе, опера йырсыһы (бас).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.naslediebulgar.ru/kompozitory/yahin_rustem_muhamethazeevich/ Наследие Булгар — Яхин Рустем Мухаметхазеевич]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.tassr90.ru/people/2010/04/19/52507/ Выдающиеся люди Татарии — Яхин Рустем Мухаметхазеевич]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mtss.ru/?page=yahin_rustem Статья на mtss.ru]
* [https://web.archive.org/web/20090420065758/http://www.tatar.ru/?DNSID=a203ba83046f7c66bcc9fd107160f57c Статья на tatar.ru]
* [http://classic-online.ru/ru/composer/Yahin/2851 Композиции Р. Яхина в Архиве классической музыки]
[[Категория:СССР Композиторҙар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат музыка педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат пианистары]]
[[Категория:Рәсәй пианистары]]
[[Категория:СССР пианистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса пианистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>a8anpobh5xpkmxe2kiruci3rk2lfu6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәйзулин Хәниф Шәкир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171375</id>
    <revision>
      <id>1302823</id>
      <parentid>1230150</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4993" sha1="gbwcbak471o1pd5kdlqt1ishs23bqg2" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Фәйзуллин}}
'''Фәйзулин Хәниф Шәкир улы''' ( рус. Файзулин Ханиф Шакирович; [[9 апрель]] [[1921 йыл]] — [[17 октябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Хәниф Шәкир улы Фәйзулин 1921 йылдың 9 апрелендә хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һаҡмар районы]] [[Үрге Себенле]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, милләте — башҡорт. [[Ырымбур]] ҡалаһында рабфак тамамлағандан һуң, Ырымбур уҡытыусылар институтында уҡый. [[1939 йыл]]да Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. [[1941 йыл]]да ул Куйбышев (хәҙер Һамар ҡалаһы) пехота училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдың авгусынан алып — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында&lt;ref name=&quot;фхш&quot;&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0009/231218ba|title=Файзулин Ханиф Шакирович|publisher=AZ Library|accessdate=2014-9-7|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың октябрендә гвардия өлкән лейтенанты Хәниф Фәйзулин 37-се Дала фронтының 92-се уҡсылар дивизияһы 280-се гвардия уҡсылар полкының рота командиры итеп тәғәйенләнә. 1943 йылдың 17 октябрендә [[Днепр өсөн алыш]]та уның ротаһы немецтарҙың контратакаларын кире ҡаға-ҡаға, ҡаты һуғыш барышында [[Днепропетровск өлкәһе|Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһе]] Пятихатский районының Лиховка ауылы янында дошман оборонаһын өҙә һәм был ауылды немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итә. Хәниф Фәйзулин шул алышта һәләк була&lt;ref name=&quot;фхш&quot;&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0009/231218ba|title=Файзулин Ханиф Шакирович|publisher=AZ Library|accessdate=2014-9-7|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының [[1944 йыл]]дың [[22 февраль]] Указы менән гвардия өлкән лейтенанты Хәниф Шәкир улы Фәйзулинға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы»]] тигән юғары исеме бирелә, ул шулай уҡ [[Ленин ордены]]&lt;ref name=&quot;фхш&quot;&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0009/231218ba|title=Файзулин Ханиф Шакирович|publisher=AZ Library|accessdate=2014-9-7|lang=ru}}&lt;/ref&gt; менән бүләкләнә.

Советтар Союзы Геройы Хәниф Фәйзулинға тыуған ауылы Үрге Себенлелә бюст ҡуйылған&lt;ref name=&quot;фхш&quot;&gt;{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0009/231218ba|title=Файзулин Ханиф Шакирович|publisher=AZ Library|accessdate=2014-9-7|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=19338|author=Олег Кожухарь|accessdate=2014-12-15}}
*[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150033742/? Память народа. Документы о награждении.Файзулин Каниф Шакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904183417/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150033742/ |date=2021-09-04 }}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Һаҡмар районында тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>gbwcbak471o1pd5kdlqt1ishs23bqg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакиров Сабир Шакир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175565</id>
    <revision>
      <id>1302845</id>
      <parentid>1069523</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6836" sha1="8427vxp1ukoo9c5g8r7x83wqh0vb2fm" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Шакиров Сабир Шакир улы''' ([[21 май]] [[1921 йыл]] — [[5 март]] [[1988 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, автоматсылар взводы командиры, һуңынан дивизия командиры генерал Беловтың адъютанты, гвардия капитаны. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Сабир Шакиров [[1921 йыл]]дың [[21 май]]ында [[Асҡын районы]] [[Ҡашҡа (Асҡын районы)|Ҡашка]] ауылында күп балалы ғаиләлә донъяға килә. [[1937]]—[[1939 йыл]]дарҙа Дыуан ауыл хужалығы техникумында белем ала.&lt;br&gt;
[[1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа халыҡ хужалығы иҫәбенең Асҡын районы бүлегендә участка инспекторы булып эшләй башлай.&lt;br&gt;
[[1940 йыл]]да [[Ҡариҙел]] районы [[Үрге Һөйән]] ауылында десятник булып эшләй.

== Хәрби хеҙмәте ==
Сабир Шакиров [[1940 йыл]]да Эшсе Крәҫтиән [[Ҡыҙыл Армия]]һына саҡырыла,[[1940]]—[[1942 йыл]]дарҙа [[Хабаровск]] хәрби-пехота училищеһы курсанты була.&lt;br&gt;
[[1942 йыл]]да фронтҡа китә һәм 112-се Башҡорт атлы дивизияһында автоматсылар взводы командиры булып хәрби юлын башлай, шунан дивизия командиры адъютанты булып дауам итә. «Батырлыҡ һәм дан юлы» тигән иҫтәлектәр китабында генерал Белов былай тип яҙа: {{Цитата|Дивизия частары менән идара итеүҙә минең адъютант гвардия өлкән лейтенанты Сабир Шакировтың ярҙамы ҙур булды. Кәүҙәгә ул ҙур түгел ине. Уның хәйләкәр ҡара күҙҙәре барыһын да күрә һәм хәтергә ала ине. Йыш ҡына теге йәки был бойороҡты шифрлап торорға ла ваҡыт булмаған саҡта, Шакиров уларҙы асыҡ текст менән бирә ине. Тик башҡорт телендә, сөнки һәр полк штабында башҡорт милләтенән булған офицер йәки радист бар ине. Был минең частарға биргән бойороҡтарҙың тиҙ үтәлеүенә булышлыҡ итте. Шул ук ваҡытта йәшеренлек тә һаҡланды. Сабир Шакиров миңә тәрҗемәсе булараҡ та ярҙам итте.|}}&lt;br&gt;
[[1942 йыл]]дың 12 июнендә уң ҡулы яралана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)&lt;ref name=&quot;Шакиров С. Ш&quot;&gt;[https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/921365?static_hash=9ada5dd017ebfbf52ea5c5f6e6513e9av2 Шакиров Сабир Шакирович]&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)&lt;ref name=&quot;Шакиров С. Ш&quot; /&gt;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie25031228/ Шакиров Сабир Шакирович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215814/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie25031228/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы.

== Ғаилә хәле ==
Тормош иптәше Фәһәмиә Саҙретдин ҡыҙы менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләйҙәр.

== Һуғыштан һуңғы тормошо ==
* [[1947 йыл]]да — Ҡыйғы район Советы рәйесе урынбаҫары.
* [[1947]]—[[1948 йыл]]дарҙа Асҡын районы маслопром идарасыһы.
* [[1948]]—[[1950]] — Асҡын район Советы секретары, Тюйное Озеро леспромхозында директорҙың сәйәси эш буйынса урынбаҫары, шунда уҡ лесопункт начальнигы.
* [[1950]]—[[1957]] — Асҡын леспромхозы директоры.
* [[1959]]—[[1964]] — Мичурин, XXII партсъезд исемендәге колхоздар рәйесе.
* [[1964]]—[[1975]] йылдарҙа колхоз—ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе.
* [[1975]]—[[1981]] — Асҡын районы архитекторы.
* [[1981]]—[[1984]] — «Алға» колхозы рәйесенең төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
* [[1984 йыл]]да хаҡлы ялға сыға.

[[1988 йыл]]дың [[5 март]]ында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie25031228/ Шакиров Сабир Шакирович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215814/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie25031228/ |date=2021-06-02 }} {{V|06|07|2021}}
* {{китап|Путь мужества и славы|автор= Белов Г.А.|заглавие= |место= Уфа |издательство= Башкирское книжное издательство.|год= 1985 |страниц= 168 }}
* {{китап|Ышаныч|автор= Зайдуллин Я.Р.|заглавие= |место= Асҡын ауылы |издательство=Аскын районының ижтимагый-сәяси гәзите |год= 29 май 2015 |страниц= № 62,63}}
* Асҡын тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музее материалдары менән тулыландырылды

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>8427vxp1ukoo9c5g8r7x83wqh0vb2fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәймәрҙәнов Мөбәрәк Нурый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175644</id>
    <revision>
      <id>1302851</id>
      <parentid>1085702</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3664" sha1="7jo2xklh69ioqyisi0ldkowfiklvq48" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Шәймәрҙәнов Мөбәрәк Нурый улы''' [[1909 йыл|(1909 йыл]] — 19? йыл) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. Ветеринар. Старшина. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] [[1943 йыл|(1943]], [[1945 йыл|1945)]], II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2143-shajmardanov-mubarak-nurievich?Itemid=104 Шаймарданов Мубаряк Нуриевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПН&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80827673/ Шаймарданов Мубарак Нуреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027183859/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80827673/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1909 йыл]]да Башҡортостандың хәҙерге [[Благовар районы]] Ломов ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ҡатыны Әминә менән ветеринария станцияһында ветеринар булып эшләгәндәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында уны төҙөй башлағандан алып, 1941 йылдың декабрь айынан, [[1945 йыл]]дың майына тиклем хеҙмәттә була. 275-се кавалерия полкы; 58-се гвардия кавалерия полкында (16 гвардия кавалерия дивизияһы) ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә (Хәрби званиелары: кесе ветфельдшер; ветеринария хеҙмәте гвардия старшинаһы; ветеринария хеҙмәте старшинаһы; гвардия старшинаһы)&lt;ref name=&quot;ПН&quot; /&gt;. Ике тапҡыр йәрәхәтләнә — муйыны һәм һул яҡ ботон дошман пуляһы тишеп үтә. Дивизия аттарының һаулығы тураһында ҡайғыртыу ветеринарҙар өҫтөндә була.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Әминә (1924), ветеринар. Балалары: Лиза (1937), Лена (1939), Рәлиф (1942), Рида (1946), Римма (1948), Рәйлә (1958).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)&lt;ref name=&quot;ПН&quot; /&gt;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)&lt;ref name=&quot;ПН&quot; /&gt;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;ПН&quot; /&gt;
* «За боевые заслуги» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2143-shajmardanov-mubarak-nurievich?Itemid=104 Шаймарданов Мубаряк Нуриевич]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80827673/ Шаймарданов Мубарак Нуреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027183859/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80827673/ |date=2021-10-27 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>7jo2xklh69ioqyisi0ldkowfiklvq48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175677</id>
    <revision>
      <id>1302863</id>
      <parentid>1255141</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="h4xgumqj7120o50tjoqbe1dba2q2d12" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{Фамилиялаш|Яппаров}}
{{Ук}}
'''Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы''' ([[1907 йыл]] — [[21 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, артиллерист&lt;ref name=&quot;ЯППАРОВ Минигали Галимович&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/38-lichnyj-sostav-divizii/bukva-ya/155-yapparov-minigali-galimovich?Itemid=104 ЯППАРОВ Минигали Галимович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы [[1907 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Миәкә районы]] [[Миәкәбаш]] ауылында&lt;ref name=&quot;Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы&quot;&gt;[http://www.miaki.ru/history/xf.html Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227211017/http://www.miaki.ru/history/xf.html |date=2019-12-27 }}&lt;/ref&gt;, икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[Миәкә районы]] [[Әнәс]] ауылында&lt;ref name=&quot;ЯППАРОВ Минигали Галимович&quot; /&gt; тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, Ҡыҙыл Армияға Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;ЯППАРОВ Минигали Галимович&quot; /&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда артиллерист булып хеҙмәт итә. [[1942 йыл]]дың [[21 ноябрь|21 ноябрендә]] [[Сталинград]] өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Волгоград өлкәһе) Перелазовский районы Перелах хуторы янындағы бәрелештә һәләк була һәм шунда зыяратта ерләнгән&lt;ref name=&quot;ЯППАРОВ Минигали Галимович&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.miaki.ru/history/xf.html Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227211017/http://www.miaki.ru/history/xf.html |date=2019-12-27 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/38-lichnyj-sostav-divizii/bukva-ya/155-yapparov-minigali-galimovich?Itemid=104 ЯППАРОВ Минигали Галимович]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67542680/ Память народа. Яппаров Минигалий Галимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214548/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67542680/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>h4xgumqj7120o50tjoqbe1dba2q2d12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усманов Мансур Хәбибулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175716</id>
    <revision>
      <id>1302816</id>
      <parentid>1069494</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="ofpouww14mlttvsrfq5hk91qyd4kro9" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Усманов Мансур Хәбибулла улы''' ([[1915 йыл]] — сентябрь [[1944 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[рядовой]], ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Мансур Хабибуллович&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2133-usmanov-mansur-khabibullovich?Itemid=104 УСМАНОВ Мансур Хабибуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Усманов Мансур Хәбибулла улы [[1915 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] Кешәнне ауыл Советы [[Кешәнне]] ауылында тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Өфө ҡалаһының Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Мансур Хабибуллович&quot; /&gt;, икенсе материалдар буйынса 1941 йылда Өфө районы Крыкинстройҙан билдәһеҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан&lt;ref name=&quot;Усманов Мансур&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570668/ Память народа. Усманов Мансур Хабибуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215524/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570668/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt; саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның орудие расчеты составында хеҙмәт итә. 1943 йылдың ноябрь айында яралана. 1944 йылдың июленән хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә, сентябрҙә рәсми рәүештә хәбәрһеҙ юғалған тип таныла&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Мансур Хабибуллович&quot; /&gt;.

== Ғаиләһе ==
Мансур Усманов һуғышҡа алынғанға тиклем өйләнгән була. Ҡатыны ошо уҡ ауылдыҡы — Х. Усманова&lt;ref name=&quot;Усманов Мансур&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2133-usmanov-mansur-khabibullovich?Itemid=104 УСМАНОВ Мансур Хабибуллович]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570668/ Память народа. Усманов Мансур Хабибуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215524/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54570668/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>ofpouww14mlttvsrfq5hk91qyd4kro9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усманов Нәсибулла Усман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175720</id>
    <revision>
      <id>1302817</id>
      <parentid>1232568</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3383" sha1="rsav5w2smpjabwoco32eqd2xlw3uqii" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Усманов Нәсибулла Усман улы''' ([[1907 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, сержант, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Насибулла Усманович&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2134-usmanov-nasibulla-usmanovich?Itemid=104 УСМАНОВ Насибулла Усманович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Усманов Нәсибулла Усман улы [[1907 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ташлы]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Насибулла Усманович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot; Усманов Н. У.&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15157287/ Усманов Н. У.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605064057/https://1418museum.ru/heroes/15157287/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда Әлшәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot; УСМАНОВ Насибулла Усманович&quot; /&gt;. Һуғыштан иҫән-һау әйләнеп ҡайта. 1987 йылда вафат була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076197032/ Усманов Насибулла Усманович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215538/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076197032/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Усманов Нәсибулла Усман улы һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн 1942 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Насибулла Усманович&quot; /&gt;. 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ Насибулла Усманович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot; Усманов Н. У.&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1520115533 Юбилейная награда Насибуллы Усманова]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2134-usmanov-nasibulla-usmanovich?Itemid=104 УСМАНОВ Насибулла Усманович]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/15157287/ Усманов Н. У.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605064057/https://1418museum.ru/heroes/15157287/ |date=2021-06-05 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81118399/ Память народа. Усманов Насибулла Усманович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>rsav5w2smpjabwoco32eqd2xlw3uqii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усманов Хәбибулла Хәсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175732</id>
    <revision>
      <id>1302818</id>
      <parentid>1232569</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3511" sha1="39r2ukzseb3y0grovlsx3v2puvizro3" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Усманов Хәбибулла Хәсән улы''' ([[1913 йыл]]&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2135-usmanov-khabibulla-khasanovich?Itemid=104 УСМАНОВ]&lt;/ref&gt; — [[2 февраль]] [[1945 йыл]]&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усманов Хабибулла Хасанович&quot;&gt;[https://vk.com/wall-13317567_24402 Усманов Хабибулла Хасанович]&lt;/ref&gt;) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944) кавалеры&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Усманов Хәбибулла Хәсән улы [[1913 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Маҡар районы]] [[Әптек]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усманов&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/8350295/ Усманов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605105451/https://1418museum.ru/heroes/8350295/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. [[Маҡар районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составында 148‑се гвардия артиллерия-миномет полкының 4-се батареяһы орудие номеры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;УСМАНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Усманов Хабибулла Хасанович&quot; /&gt;. Усманов Хәбибулла Хәсән улы 1945 йылдың 2 февралендә Германияның Регендорф ҡалаһы янында һәләк була һәм шунда ерләнгән&lt;ref name=&quot;Усманов Хабибулла Хасанович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot; УСМАНОВ&quot; /&gt;. Ҡатыны Усманова Ғәйшә (Маҡар районы Әптек ауылы)&lt;ref name=&quot;Усманов Хабибулла Хасанович&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|Батырлыҡ өсөн]] миҙалы (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4264631/ Книга памяти. УСМАНОВ Хабибулла Хасанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214624/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4264631/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2135-usmanov-khabibulla-khasanovich?Itemid=104 УСМАНОВ Хабибулла Хасанович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/8350295/ Усманов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605105451/https://1418museum.ru/heroes/8350295/ |date=2021-06-05 }}
* [https://vk.com/wall-13317567_24402 Усманов Хабибулла Хасанович]

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>39r2ukzseb3y0grovlsx3v2puvizro3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175733</id>
    <revision>
      <id>1302824</id>
      <parentid>1301189</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8620" sha1="gv19kbe8m75tm66bonzdke4x987j92v" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы''' ([[17 июль]] [[1912 йыл]] — [[1 октябрь]] [[1997 йыл]])- 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 313 кавалерия полкының 3, 4 эскадрондары командиры. Гвардия капитаны. Баҡалы районы «Большевик» һ.б.колхозы рәйесе. [[Ватан һуғышы ордены|I-cе дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref name=&quot; Орден Отечественной войны. Наградной документ Фархутдинова Анвара Нуретдиновича&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520190014/ Орден Отечественной войны. Наградной документ Фархутдинова Анвара Нуретдиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211520/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520190014/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943)&lt;ref name=&quot;Наградной документ Фархутдинова А.Н.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21527798/?static_hash=1194411310c483d917763911c29919c0v1 Наградной документ Фархутдинова А. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605110239/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21527798/?static_hash=1194411310c483d917763911c29919c0v1 |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1912 йыл]]да Башҡортостандың хәҙерге [[Баҡалы районы]] Килкабыҙ ауылында (ҡайһы бер документтарҙа [[Ҡорос-Ҡаран]] ауылында тиелгән{{ЫС юҡ|9|06|2021}}) тыуған. 1934 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1936 йылға тиклем кавалерияла хеҙмәт итә. Армиянан һуң, һуғышҡа тиклем хәҙерге [[Баҡалы районы]] «Большевик» колхозы рәйесе була&lt;ref name=&quot;Село Тактагулово.История&quot;&gt;[http://taktagul.ru/page/history Село Тактагулово. История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605111743/http://taktagul.ru/page/history |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. (Туҡтағол тулы булмаған урта мәктәбе директоры булып [[Мурзин Даян Баян улы|Даян Баян улы Мурзин]] эшләй). 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Чкалов (Ырымбур) кесе командирҙар әҙерләү мәктәбен тамамлай. Башта һалдаттарҙы һуғышҡа әҙерләү менән шөғөлләнә, Башҡортостанда формированиела торған 113-сө кавалерия дивизияһының 276-сы кавалерия полкында хеҙмәт итә. Бер аҙҙан уға үҙ полкынан иң яҡшы һалдаттарҙы һайлап, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на күсергә бойоралар. Лейтенант Әнүәр Фәрхетдиновҡа яҡташтары колхоздың иң шәп «Рулетка» исемле атын бүләк итә. Атҡа күп командирҙарҙың күҙе төшә, тик Фәрхетдинов атынан айырылмай. Ул Г. Д. Маҡаев етәкселек иткән 313-сө кавалерия полкының 3-се, һуңыраҡ 4-се эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә (һуңыраҡ 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы тип атала). 1943 йылдың ноябренән 1946 йылдың ғинуарына тиклем ПФС һәм ОВС начальнигы урынбаҫары була.
 
[[Днепр]]ҙың уң яҡ яры өсөн барған алышта күрһәткән батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен бирергә тигән тәҡдим булһа ла{{ЫС юҡ|9|06|2021}}, уға 1943 йылдың 14 октябрендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] тапшырыла.

Хеҙмәт иткән подразделениелары: 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы; һуғыштан һуң: 15-се кавалерия дивизияһының 75-се кавалерия полкы; Баҡы хәрби округының 31-се механизацияланған дивизияһының 99-сы гвардия механизацияланған полкы; Кавказ аръяғы хәрби округы.

Һуғыштан һуң дивизия [[Кавказ]]ға юл ала. Әнүәр Фархетдинов хеҙмәтенең аҙағынаса аты менән айырылмай, уны 1946 йылда үҙ колхозына кире алып ҡайтып тапшыра{{ЫС юҡ|9|06|2021}}. Тимәк, Миәкә районындағы «Ҡорос» (Керчь) исемле ат бер үҙе генә ҡайтмай Башҡортостанға. Әнүәр Фархетдиновты яҡташтары яңынан [[Туҡтағол (Баҡалы районы)|«Большевик» колхозы]] рәйесе итеп һайлай. Һуңыраҡ ул «Яңы тормош», «Яңы көс» колхоздары рәйесе була, [[Иҫке Ҡорос]] һәм Иҫке Маты ауыл ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе, Баҡалы икмәк комбинаты директоры булып эшләй{{ЫС юҡ|9|06|2021}}.
 
1997 йылдың 1 октябрендә Баҡалы ауылында вафат була.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)&lt;ref name=&quot;Наградной документ Фархутдинова А.Н.&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Учетно-послужная карта Фархутдинова Анвара Нуретдиновича&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2767564/?static_hash=1194411310c483d917763911c29919c0v1 Учетно-послужная карта Фархутдинова Анвара Нуретдиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605110241/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2767564/?static_hash=1194411310c483d917763911c29919c0v1 |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;
* I-cе дәрәжә Ватан һуғышы (1985)&lt;ref name=&quot;Наградной документ Фархутдинова Анвара Нуретдиновича&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520190014/ Наградной документ Фархутдинова Анвара Нуретдиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211520/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520190014/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Бөйөк Ватан һуғышында (1941–1945) Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2767564/?static_hash=af42ea869d07c98ac819c8d9f4a0270ev1 Память народа. Фархутдинов Анвар Нуретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215722/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2767564/?static_hash=af42ea869d07c98ac819c8d9f4a0270ev1 |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://vk.com/album-84523294_209730721?act=comments Фархутдинов Анвар. Фотографии, копии приказов]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>gv19kbe8m75tm66bonzdke4x987j92v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175803</id>
    <revision>
      <id>1302852</id>
      <parentid>1078851</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3038" sha1="7j88hkcsuigvh6vu0e4ktdyxakdx2oc" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы''' ([[1902 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия [[рядовой]]ы&lt;ref name=&quot;Шаймухаметов Х. Б.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ Память народа. Шаймухаметов Хазимухамет Баймухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816113153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;ШАЙМУХАМЕТОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2146-shajmukhametov-khazimukhamet-bajmukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ШАЙМУХАМЕТОВ Хазимухамет Баймухаметович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы]] [[1902 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мишкә районы]] Әнәс ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1942 йылдың 14 июнендә Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһына эләгә, дивизияның комендант взводында күсер булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ШАЙМУХАМЕТОВ&quot; /&gt;.

Хәрби ҡаһарманлыҡ эшләгән көндәре: 1943 йылдың 18-19 сентябре (1944 йылдың 31 авгусында иғлан ителгән 28/н һанлы бойороғо)

== Наградалары ==
Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы һуғыштағы батырлығы өсөн 1944 йылдың 31 авгусында Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана&lt;ref name=&quot;Шаймухаметов Х. Б.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ШАЙМУХАМЕТОВ&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ Память народа. Шаймухаметов Хазимухамет Баймухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816113153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ |date=2022-08-16 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2146-shajmukhametov-khazimukhamet-bajmukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ШАЙМУХАМЕТОВ Хазимухамет Баймухаметович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>7j88hkcsuigvh6vu0e4ktdyxakdx2oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхисламов Вәли Шәйхислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175814</id>
    <revision>
      <id>1302855</id>
      <parentid>1236416</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="ke2anpdfjqbuy8zbv550tkd9x4x10hg" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйхисламов}}
'''Шәйхисламов Вәли Шәйхислам улы''' ([[1903 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero2800832/ Память народа. Шайхисламов Вали Шайхелисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712075959/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero2800832/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Шайхисламов Вали Шайхисламович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1344727/ Шайхисламов Вали Шайхисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607062353/https://1418museum.ru/heroes/1344727/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Шәйхисламов Вәли Шәйхислам улы [[1903 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Йөннө]] ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot; /&gt;. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Илеш районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot; /&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62 гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шайхисламов Вали Шайхисламович&quot; /&gt;.

Хәрби ҡаһарманлыҡ эшләгән көндәре: 1945 йылдың 24-25 апреле (1945 йылдың 1 июнендә иғлан ителгән 4/н һанлы бойороҡ)&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Шайхисламов Вали Шайхисламович&quot; /&gt;.

Наградалау документында ошондай юлдар яҙылған&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot; /&gt;:
{{Цитата|Гвардия ҡыҙылармеецы 3 эскадрон пулемет тачанкаһы ат тотоусыһы Шәйхисламов Вәли Метлов ауылында нығынған дошман төркөмөн юҡ иткәндә, 1945 йылдың 24 апреленән 25 апреленә ҡарай төндә, дошман уты аҫтында ваҡытында пулемет менән тачанканы алғы һыҙыҡҡа алып сыға, ә аҙаҡ ышыҡ урында аттарын йәшерә, патрон таҫмаһының хәрби әҙерлеген тикшерә. Бынан тыш, хәрби хәлдең ауыр шарттарында үҙенең аттарын һаҡлап ҡала ала, уларҙы яҡшы тәрбиәләй һәм аҙыҡ менән тәьмин итә.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945)&lt;ref name=&quot;Шайхисламов В. Ш.&quot; /&gt;.
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;Шайхисламов Вали Шайхисламович&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero2800832/ Память народа. Шайхисламов Вали Шайхелисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712075959/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero2800832/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2148-shajkhislamov-vali-shajkheslamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ШАЙХИСЛАМОВ Вали Шайхесламович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/1344727/ Шайхисламов Вали Шайхисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607062353/https://1418museum.ru/heroes/1344727/ |date=2021-06-07 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>ke2anpdfjqbuy8zbv550tkd9x4x10hg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175819</id>
    <revision>
      <id>1302835</id>
      <parentid>1243499</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7587" sha1="enndiholunprlyikpjrnk4twwyqmm8n" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы''' ([[30 ғинуар]] [[1905 йыл]] — [[27 июнь]] [[1984 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се артиллерия һәм миномет полкы командиры. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], III дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]], [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Сәйфулла Хәлил улы Хәбиров 1905 йылдың 30 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы [[Абҙан (Архангел районы)|Абҙан]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы [[Инйәр]] йылғаһы буйлап һал ағыҙыу менән шөғөлләнгән. 13 йәшенән Сәйфулла атаһына һалсы эшендә ярҙамлаша, урманға һунарға йөрөй. [[1927 йыл]]да Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла. Ике йылдан ауылына ҡайта. Яңы ойошторолған «Ҡыҙыл Инйәр» колхозында эшләй, ауыл Советы рәйесе вазифаһына һайлап ҡуйыла. Колхоздың беренсе тракторында ер һөрә. Республика хәрби комиссариаты йәштәрҙе [[Ҡазан]]дағы артиллеристар курсына йыя. Хәбиров үҙ теләге менән курсҡа яҙыла, уны тамамлағас, [[Алыҫ Көнсығыш]]ҡа хеҙмәт итергә китә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, [[Башҡорт АССР-ы]] етәкселеге милли дивизия ойошторорға ҡара итә, һәм Сәйфулла Хәбировты Өфөгә саҡыртып алалар. Ул 101-се артдивизиондың батарея командиры итеп тәғәйенләнә. Дивизия хәҙерге Липецк өлкәһе Тербуны ауылы янында немец ғәскәре менән 1942 йылдың 2 июлендәге тәүге алышта һынатмай. Сәйфулла Хәбиров [[Сталинград]]ты обороналау, Черниговты азат итеү, Днепр йылғаһын аша
сығыу, Белоруссия, Польшаны азат итеү, Берлинды алыу операцияларында ҡатнаша.

1953 йылда отставкаға сыға һәм Өфөгә ҡайтып, ғүмеренең аҙағынаса Өфөлә йәшәй, йәштәр менән осрашыуҙарҙа, Хәрби дан музейҙарын ойоштороуҙа ҡатнаша, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының фронтта күрһәткән батырлыҡтары тураһында һөйләй, дивизияның үткән юлының карта-схемаһын төҙөүҙә ҡатнаша.

[[1984 йыл]]да Өфө ҡалаһында вафат булған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары ==
* [[Ленин ордены]]
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1561425214/ Орден Красного Знамени. С. Х. Хабиров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214545/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1561425214/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* III дәрәжә Кутузов ордены
* Александр Невский ордены
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560869294/ Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214441/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560869294/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;
* миҙалдар.

== Хәтер ==
* Сәйфулла Хәбиров исеме Архангел районы [[Абҙан (Архангель районы)|Абҙан]] ауылындағы бер урамға бирелгән (Абҙан ауыл Советы депутаттарының 1999 йылдың 22 декабрендәге Ш сессияһы ҡарары){{ЫС юҡ|9|07|2021}}
* [[Өфө]] ҡалаһында С. Х. Хәлилов йәшәгән Әй урамы, 76 һанлы йортта таҡтаташ асылған (2020)&lt;ref&gt;[http://khazigaleev.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/96/ Увековечивание памяти Х. С. Хабирова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607093615/http://khazigaleev.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/96/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;
* Архангел районы Абҙан урта мәктәбе стенаһында С. Х. Хәбиров иҫтәлегенә таҡтаташ асылған (2005)
* Абҙан мәктәбе музейында уға арналған мөйөш бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://soyuzpoisk.ru/pamjat_i_gordost/Nashi_geroi/detail.php?ID=6392 Хабиров Сайфулла Халилович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=Хабиров&amp;first_name=Сайфулла%20&amp;middle_name=Халилович&amp;date_birth_from=&amp;static_hash=e9cdc0d76f7bd7fd1ed5b749eb0bf4d9v1&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 Память народа. Хабиров Сайфулла Халилович]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1562216521/ Картотека инстранных наград Хабирова С. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215615/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1562216521/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103980428/ Память народа. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215654/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103980428/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>enndiholunprlyikpjrnk4twwyqmm8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175847</id>
    <revision>
      <id>1302847</id>
      <parentid>1069525</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2594" sha1="r9o1hbiobc3l9i7sq4eymzqmkubmbv4" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы, Шаһиев Ғәлиәхмәт Юлмөхәммәт улы''' (1914 — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2139-shageev-galiakhmet-yullukanovich?Itemid=104 ШАГЕЕВ Галиахмет Юллуканович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33465669/ Наградной список] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709194351/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33465669/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы 1914 йылда хәҙерге Башҡортостандың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Аҡташ]] ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы военкоматынан хәрби хеҙмәткә саҡырылы. 16 Гвардия кавалерия дивизияһының 148-се Гвардия артиллерия-миномет полкының 1-се батареяһында ашнаҡсы, телефонист, ат ҡараусы булып хеҙмәт итә.

Оборона министрлығының Үҙәк архивында «16.02.1945 Браллентин районындағы алышта дошмандың контатакаһын кире ҡаҡҡанда шәхси ҡоралы ярҙамында һигеҙ дошман офицерын һәм һалдатын юҡ итте» тигән яҙма һаҡлана.&lt;ref&gt;ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 1481.&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref&gt;Реквизиты документа награждения: ЦАМО. Картотека награждений, шкаф 96, ящик 29.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>r9o1hbiobc3l9i7sq4eymzqmkubmbv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡупов Ғимран Гәрәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175852</id>
    <revision>
      <id>1302870</id>
      <parentid>1267225</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="2avexokl3p3ljer008u5lox8dwgn6tc" xml:space="preserve">{{фш|Яҡупов}}
{{Ук}}
'''Яҡупов Ғимран Гәрәй улы''' ([[1913 йыл]] — июль, [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. Һуғышҡа тиклем колхоз рәйесе була.

== Биографияһы ==
Ғимран Гәрәй (ҡайһы бер документтарҙа Ғәббәс улы{{ЫС юҡ|9|07|2021}}) Яҡупов 1913 йылда Йомағужа (хәҙер Мәләүез) районы [[Түбәнге Таш]] ауылында донъяға килгән. Һуғышҡа тиклем ауылда колхоз рәйесе булып эшләгән. 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составында ул ваҡыттағы Курск өлкәһе (хәҙерге Липецк өлкәһе) [[Икенсе Тербуны]] ауылы янында Брянск фронтының бер участкаһында 1942 йылдың июлендә немец ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Майор [[Макаев Ғариф Дәүләт улы|Ғариф Маҡаевтың]] 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт иткән. 1942 йылдың 22 июлендә һәләк булған, туғандар ҡәберлегендә ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163169/ Память народа. Якупов Гимран Гареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215701/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163169/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны — Хәйриә Кинйәбулат ҡыҙы (1915—2013), 1942 йылда фронтҡа китер алдынан иптәшен һуңғы тапҡыр Алкино станцияһына барып күрә. Дүрт балаһын яңғыҙы ҡарап үҫтерә.

== Хәтер ==
Ғимран Гәрәй улы Яҡупов исеме Липецк өлкәһе Икенсе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендәге обелискка яҙылып ҡуйылған&lt;ref name=&quot;Имя на обелиске&quot;&gt;[https://school-science.ru/9/18/44135 Имя на обелиске]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/38-lichnyj-sostav-divizii/bukva-ya/1459-yakupov-gimran-gareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Якупов Гимран Гареевич]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160386761/ Память народа. Якупов Гимран Гареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215633/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160386761/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://kungak.rbsmi.ru/articles/khaly-tauyshy/aumy-y-y-kh-rm-tle-redaktsiya/ Көнгәк гәзите.13.02.2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608072618/https://kungak.rbsmi.ru/articles/khaly-tauyshy/aumy-y-y-kh-rm-tle-redaktsiya/ |date=2021-06-08 }}
* [http://war.lib48.ru/images/doc/2019/golovy.pdf З.Вахитов. Склоняем головы перед героями]

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>2avexokl3p3ljer008u5lox8dwgn6tc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхисламов Хәләф Шакир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175882</id>
    <revision>
      <id>1302856</id>
      <parentid>1069531</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="ie1vfv9ik7zipssbf92jrp70sn7bpx4" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйхисламов}}
'''Шәйхисламов Хәләф Шакир улы''' ({{lang-ru|Шайхисламов Халяф Шакирович}}) (1912 – 28.5.1958) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты.&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2149-shajkhislamov-khalyaf-shakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97455564/ Шайхисламов Халяф Шакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214005/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97455564/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1912 йыл]]да хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылында тыуған. 1941 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас Баймаҡ районы военкоматы хәрби хеҙмәткә саҡыра. 275 кавалерия полкында генерал-майор [[Күсимов Таһир Тайып улы|Кусимовтың Т. Т.]] атын ҡараусы булып хеҙмәт итә.

«Комендантура бүлегенең командиры, өлкән сержант Хәләф Шәйхисламов төнөн үҙенең полкы яулап алған Выхвостово ауылын тикшереп йөрөгәндә, полк урынлашҡан йорт эргәһендәге һарайҙа ҡул пулемәты һәм автомат менән ҡоралланған гитлерселәр группаһына тап килә. Хәләф 3 немец һалдатын юҡ итә, бер офицер һәм ике дошман һалдатын пленға ала.
Днепр йылғаһын форсировать иткәндә, ул туҡтамаҫ дошман уты аҫтында, санитар повозкалар булмаһа ла, бер үҙе кисеү аша 30 яралы полкташ иптәштәрен һәм 9 ҡаты яраланған офицерҙы кисеү аша эвакуациялай.
Шул уҡ ваҡытта Хәләф Шәйхисламов ябай ғына һал ҡорамалары ярҙамында штаб повозкаларын һәм ат ҡараусыларын Днепр аша үткәрә», - тип тасүирлау уның тураһында 1943 йылдың 15 октябрендә 58—се гвардия атлы полкы командиры, гвардия подполковнигы Таһир Күсимов.&lt;ref&gt;ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2310.&lt;/ref&gt;

Һуғыштан иҫән-һау әйләнеп ҡайта. 1946 йылдан [[Баймаҡ районы]] Түбә руднигында эшләй, 1956 йылдан [[Күгиҙел]] ауылында ферма управляющие булып эшләй.

Шәйхисламов Хәләф Шакир улы [[1958 йыл]]дың [[28 май]]ында вафат була.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>ie1vfv9ik7zipssbf92jrp70sn7bpx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175889</id>
    <revision>
      <id>1302854</id>
      <parentid>1069529</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4820" sha1="5j3d677v0g9cjkaugra8dfzig5y0ngk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы''' ({{lang-ru|Шайхутдинов Муллагали Шайхутдинович}} (1914 — 1966) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2155-shajkhutdinov-mullagali-shajkhutdinovich?Itemid=104 ШАЙХУТДИНОВ Муллагали Шайхутдинович. Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1914 йыл]]да хәҙерге Башҡортостандың [[Миәкә районы]] [[Сатай]] ауылында тыуған. 1941 йылда Миәкә районы воекоматы тарафынан [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғышҡа]] алына. 16 гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия полкында писарь булып хеҙмәт итә. 1951 йылда демобилизациялана.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;

[[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]на тәҡдим ителгән ғаризала ошондай һүҙҙәр яҙылған: «24.04.1945 Ориенбург өсөн алышта Гогенцеллорен каналы аша күпер дошмандар тарафынан шартлатыла. Эскодронды боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн иптәш Шәйхетдинов инициатива күрһәтте. Боеприпастарҙы канал ярына бушатты ла бритчаны (ат арбаһын) тағы ла беоприпастар алып килергә ебәрҙе. Үҙе ҡул аҫтында булған таҡта, ишек, бүрәнәләрҙән һал бәйләп боеприпастарҙы канал аша икенсе ярға сығарҙы һәм Ориенбург ҡалаһын алырға тигән хәрби заданиены үтәргә булышлыҡ итте».&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30092025/ Архивный источник: ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7421] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213213/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30092025/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

Шәйхетдинов Муллағәли Шәйхетдин улы [[1966 йыл]]да вафат.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1108465625/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DШайхутдинов%26first_name%3DМуллагали%26middle_name%3DШайхутдинович%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Dc0616ae75eefbef78ed0a8a0e150b8c2v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga1160819 Наградной документ]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>5j3d677v0g9cjkaugra8dfzig5y0ngk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәйезов Абзам Ахун улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176001</id>
    <revision>
      <id>1302821</id>
      <parentid>1232577</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3364" sha1="a143wpd5haysyi32fe3jibipzhp9ixd" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Фәйезов Абзам Ахун улы''' '''({{lang-ru|Фаизов Абзам Ахунович}})''' (1903—?)— [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/29-lichnyj-sostav-divizii/bukva-f/2023-faizov-abzam-akhunovich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero26598464/ Фаизов Абзам Ахунович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213116/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero26598464/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/6001413/ Дорога памяти. Музейный комплекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611182332/https://1418museum.ru/heroes/6001413/ |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1903 йыл]]да, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың [[Дәүләкән районы]]нда тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Дәүләкән районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;

Полк командиры [[Күсимов Таһир Тайып улы|Т. Т. Кусимов]]тың хәрби наградаға тәҡдим иткән рәсми хатында «Гвардия рядовойы Фәйезов Абзам Ахун улы хәрби алыштар барышында аттарҙы дағалап торҙо һәм хәрби задаиниены 100 процент үтәргә булышлыҡ итте», тип яҙылған.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21230391/?static_hash=2b3607ddfc1e6c119bfed47175bdafe7v1 Приказ подразделения №: 260/н от: 23.10.1943 Издан: 58 гв. кп 16 гв. кд 7 гв. кк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611181644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21230391/?static_hash=2b3607ddfc1e6c119bfed47175bdafe7v1 |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>a143wpd5haysyi32fe3jibipzhp9ixd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чернов Иван Логинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176148</id>
    <revision>
      <id>1302841</id>
      <parentid>1069521</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4128" sha1="80j854arwnp5dbmoxsvws0jpd5ztxm9" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Чернов Иван Логинович''' (? [[1911 йыл]] — [[27 июль]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, кесе лейтенант, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 294-се кавалерия полкының эскадрон взводы командиры&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;&gt;.[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/32-lichnyj-sostav-divizii/bukva-ch/51-chernov-ivan-loginovich?Itemid=104 Личный состав Чернов Иван Логинович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Иван Логинович Чернов 1911 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] Дәүләкән станцияһында хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән]] ҡалаһында тыуған.
[[1941 йыл]]да Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полк эскадронының взвод командиры булып хеҙмәт итә. [[Курск]] өлкәһе хәҙер [[Липецк өлкәһе]] [[Тербун районы]]ның Озерки ауылында яуҙа һәләк була&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] ([[1942]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163138/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D3b90fe6df34fb5787eeb45002ddf8425v2%26last_name%3DЧернов%26first_name%3DИван%26middle_name%3DЛогинович%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;  Наградной лист Чернова Ивана Логиновича]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/32-lichnyj-sostav-divizii/bukva-ch/51-chernov-ivan-loginovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Чернов Иван Логинович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163138/ Память Народа.Донесения о потерях. Наградные документы Чернова Ивана Логиновича{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214438/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163138/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:27 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1942 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>80j854arwnp5dbmoxsvws0jpd5ztxm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхелисламов Ғабдулла Ислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176179</id>
    <revision>
      <id>1302853</id>
      <parentid>1069528</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7082" sha1="he7g4crl7pklrmgaurtlkwsctzs3jyd" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шәйхелисламов Ғабдулла Ислам улы''' (? [[1905 йыл]] — [[17 апрель]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия сержанты, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкының орудие замковойы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943)&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/53-shajkh-l-islamov-gabdulla-islamovich?Itemid=104 Личный состав Шайх(л)исламов Габдулла Исламович ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғабдулла Ислам улы Шәйхелисламов 1905 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] Дәүләкән станцияһында хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһында тыуған.&lt;br&gt;
[[1941 йыл]]дың декабрь айында Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында орудие замковойы булып хеҙмәт итә.&lt;br&gt;
[[1944 йыл]]дың 17 апрелендә [[Украина ССР-ы]] Волынь өлкәһе Боблы ауылында яраларынан вафат була&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot; /&gt;

== Батырлығы ==
[[1944 йыл]]дың 1 октябрендә барған һуғышта тәүәккәллеге һәм орудиеһынан мәргән атыуы менән эскадрондарҙың һөжүмен ҡеүәтләп, ярҙам итеп тора. Дошмандың ике ут нөктәһен юҡ итә, фашистар пулеметтан ут сәсеп ятҡан һарайҙы яндыра. Бының менән ул эскадрондарҙың артабанғы һөжүм итеүсе хәрәкәтенә булышлыҡ итә. Был батырлығы өсөн Шәйхелеисламов Ғабдулла Ислам улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257106/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DШайхлисламов%26first_name%3DГабдулла%26middle_name%3DИсламович%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_k Документы о награждении. Описание подвига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616043022/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257106/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_k |date=2021-06-16 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1944]])&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot; /&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1943]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/53-shajkh-l-islamov-gabdulla-islamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Шайх(л)исламов Габдулла Исламович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257106/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DШайхлисламов%26first_name%3DГабдулла%26middle_name%3DИсламович%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_k Память Народа. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616043022/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257106/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_k |date=2021-06-16 }}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:17 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1944 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>he7g4crl7pklrmgaurtlkwsctzs3jyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ураҙбаев Ҡоҙабай Лоҡман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176210</id>
    <revision>
      <id>1302814</id>
      <parentid>1046620</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4183" sha1="o3xfiuxqyih4u1hnfq39tla25vlgva9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ураҙбаев Ҡоҙабай Лоҡман улы''' ([[1920 йыл]] — [[1997 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы]] 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадроны ҡылыссыһы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2125-urazbaev-razbaev-k-kh-udabaj-l-p-ukmanovich?Itemid=104 УРАЗБАЕВ (Разбаев) Кудабай (Худабай) Лукманович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985) кавалеры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ҡоҙабай Лоҡман улы Ураҙбаев 1920 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Сыңғыҙ]] ауылында&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тыуған. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. Данлыҡлы 112-се башҡорт кавалерия (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия) дивизияһында хеҙмәт итә: 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы. Алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылда ике тапҡыр иң юғары хәрби һалдат наградаһы — «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Һуғыштан яраланғандан һуң 1944 йылда ҡайта.

1997 йылды Баймаҡ районы [[1-се Этҡол]] ауылында вафат була һәм шунда ерләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (1985)
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (28 март 1943&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1509997222/?static_hash=1051fb6db0ceb294a8751b9452c7bddev2 Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195351/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1509997222/?static_hash=1051fb6db0ceb294a8751b9452c7bddev2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;; 18 октябрь 1943&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1509997609/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213244/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1509997609/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9 май 1945)
* Юбилей миҙалдары

== Хәтер ==
Ураҙбаев Ҡоҙабай Лоҡман улының исеме Башҡортостандың Баймаҡ районы буйынса Хәтер китабына{{ЫС юҡ|8|07|2021}} индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2125-urazbaev-razbaev-k-kh-udabaj-l-p-ukmanovich?Itemid=104 УРАЗБАЕВ (Разбаев) Кудабай (Худабай) Лукманович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054684/ Уразбаев Кудабай Лукманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054684/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>o3xfiuxqyih4u1hnfq39tla25vlgva9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янбаев Рәхмәт Янбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176273</id>
    <revision>
      <id>1302861</id>
      <parentid>1178157</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4462" sha1="am54t2cw75m1897p1m9ku7t1ce042j6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Янбаев Рәхмәт Янбай улы''' ({{lang-ru|Янбаев, Рахмет Янбаевич}}) ([[1901]] — [[13 декабрь]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, минометсы. 

== Биографияһы ==
Рәхмәт Янбай улы Янбаев 1901 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Иҫке Сибай]] ауылында&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&gt;&lt;/ref&gt; тыуған. 1942 йылдың 20 мартында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында минометсы хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&gt;&lt;/ref&gt;. Хәрби юлы 1942 йылдың 1 майында башлана һәм 22 ноябрҙә тамамлана&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52165345/ Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213241/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52165345/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. Рәхмәт Янбаев умрау аҫты һөйәге артерияһы ауыр яраланып, госпиталдә дауалана. 2670-се эвакогоспиталдә алып барылған документта теркәлгәнсә,  яраларынан мандымай 1942 йылдың 13 декабрендә  һәләк була, [[Тамбов өлкәһе]], Ржаска станцияһы зыяратында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;., шулай уҡ Иҫке Сибай ауылында Буденный урамы, 19 йортта йәшәгән ҡатыны Янбаева Байбикәмә (шулай яҙылған) күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
*Янбаев Рәхмәт Янбай улының исеме Баймаҡ районының электрон Хәтер китабына индерелгән&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&amp;page=10&amp;p=157 Память. Башкортостан. Книга 5. 157 бит]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108277239/ Янбаев Рахмет Янбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214535/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108277239/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>am54t2cw75m1897p1m9ku7t1ce042j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фазлыев Хан Йәлил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176490</id>
    <revision>
      <id>1302819</id>
      <parentid>1069499</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6101" sha1="3b524wbtspx8npaq4ptvn3xyv01a4ns" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Фазлыев (Фазлаев) Хан Йәлил улы''' ([[1913 йыл]] — [[7 апрель]] [[1944 йыл]])— [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы.[[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры ([[1943]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1864690/? Память Народа. Докуиенты о награждении Фазлаева Хая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213312/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1864690/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Хан Йәлил улы Фазлыев (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Фазлаев) [[1913 йыл]]да [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылында тыуған. [[1942 йыл]]да Күгәрсен районы [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы взводының командир ярҙамсыһы, 1944 йылдан 10-сы гвардия кавалерия дивизияһының 40-сы гвардия кавалерия полкы 2-се эскадрон ҡылыссылар бүлеге командиры, 1945 йылдан 13-сө гвардия кавалерия составында хеҙмәт итә.&lt;br&gt;
[[Чехословакия]]ның Бродско ауылы өсөн яуҙа һәләк була һәм шунда ерләнә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/29-lichnyj-sostav-divizii/bukva-f/2020-fazly-a-ev-khan-yalilovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112--й кавалерийской дивизии» Личный состав. Фазлыев Хан Ялилович]&lt;/ref&gt;.Ул яңынан ерләнә.Кәүҙәһе [[Братислава]] ҡалаһының Хәрби-мемориаль комплексы «Славин»ға ҡуйыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie33137461/? Память Народа. Фазлыев Хан Ялолович. Документы о захоронении{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Батырлығы ==
Һуғыш яланынан сафтан сыҡҡан пулемёттарҙы алып сыға, бының менән эскадрондың ҡоралын кәметмәй, һаҡлап алып ҡала. Был батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562360/? Наградной лист Фазлаева Хана ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628033129/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562360/ |date=2021-06-28 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
[[1944 йыл]]дың 27 октябрендә [[Дебрецен]] ҡалаһы өсөн барған һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45289184/? Память Народа. Наградной лист Фазлыева Хана Ялоловича{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211513/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45289184/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1943]])&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot; /&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/29-lichnyj-sostav-divizii/bukva-f/2020-fazly-a-ev-khan-yalilovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Фазлыев Хан Ялилович]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1864690/? Память Народа. Документы о награждении Фазлаева Хана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213312/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1864690/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45289184/? Память Народа. Наградной лист Фазлыева Хана Ялоловича{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211513/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45289184/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]]
[[Категория:1944 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Чехословакияла вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>3b524wbtspx8npaq4ptvn3xyv01a4ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176703</id>
    <revision>
      <id>1302834</id>
      <parentid>1145209</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="pjo3vzo304hy0wppvjxlmc96suhh7ls" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб (Хәбир) улы''' (1913 йыл -?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;ХМХ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1837-khabibov-mubarak-khabibovich?Itemid=104#:~:text=Материалы.%20ХАБИБОВ%20Мубарак%20Хабибович%20(1913)%2C,в%20Красную%20Армию%20Татышлинским%20РВК ХАБИБОВ Мубарак Хабибович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөбәрәк Хәбиб улы Хәбибов 1913 йылда хәҙерге Башҡорт АССР-ның Тәтешле районы Үрге Ҡоҙаш ауылында тыуған. 1942 йылдың декабрендә Тәтешле район хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа саҡырыла&lt;ref name=&quot;ХМХ&quot; /&gt;.

62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадрон ҡылыссылар отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ полктың кейем-һалым склады мөдире була. Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ-көнбайыш, Үҙәк һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. 1945 йылда  [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә. Был наградаға тәҡдим ителгән документта (14.06.1945) ошондай юлдар бар:
«Хәбибов иптәш 18.01.1945 й. Томашув ҡалаһы өсөн алыш барышында үҙенең отряды менән Пилица йылғаһын дошман уттары аҫтында боҙ һәм таҡта ҡалдыҡтарын кисеп сығып дошман окоптарын бәрҙе. Уның отряды был алышта ҡыйыулыҡ күрһәтте. Хәбибов үҙе өс немец һалдатын юҡ итте.
21.04.1945 й. Вандлитц ҡалаһы һәм станцияһы өсөн барған һуғышта иптәш Хәбибов, отряды менән эскадрондың уң яҡ флангы аша хәрәкәт итеп, алыш урынына беренселәрҙән булып килеп етте. Вокзал станцияһында торған эшолонға ҡасыу юлын япты. Бәрелеш ваҡытында дошмандың 15 һалдаты юҡ ителде, 7 гитлерцы пленға алынды…»&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/29587627 Память народа. Хабибов М. Х.]&lt;/ref&gt;

1994 йылдың 7 февралендә вафат була&lt;ref&gt;[https://березовский.рф/simbatron_cms/pobeda_directions/pobeda_letters/pobeda_table/item1268.html Участник ВОВ Хабибов М. Х.]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945 йыл)
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены (1985 йыл)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944 йыл)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1837-khabibov-mubarak-khabibovich?Itemid=104#:~:text=Материалы.%20ХАБИБОВ%20Мубарак%20Хабибович%20(1913)%2C,в%20Красную%20Армию%20Татышлинским%20РВК ХАБИБОВ Мубарак Хабибович]{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=Хабибов&amp;first_name=Мубарак&amp;middle_name=Хабибович&amp;static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 Хабибов Мубарак Хабибович (Хабибов Мубарак Хабирович)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%9C%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA&amp;middle_name=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 |date=2021-07-09 }} {{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>pjo3vzo304hy0wppvjxlmc96suhh7ls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайсин Лоҡман Мәсәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176768</id>
    <revision>
      <id>1302873</id>
      <parentid>1247175</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T06:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4043" sha1="di71dt7wn6pvum0ax9ymnm2o36irl5q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғайсин Лоҡман Мәсәлим улы''' ([[8 март]] [[1908 йыл]] — [[14 декабрь]] [[1988 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты&lt;ref name=&quot;ГЛМ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/886-gajsin-lukman-musalimovich?Itemid=104 ГАЙСИН Лукман Мусалимович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Лоҡман Мәсәлим улы Ғайсин 1908 йылдың 8 мартында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Көбәк (Бүздәк районы)|Көбәк]] ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан алына&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/27261413/#:~:text=Гайсин%20Лукман%20Масалимович%7CМусалимович%20родился%20дд.мм.1908.,Орден%20Отечественной%20войны%20II%20степени Гайсин Л. М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181716/https://1418museum.ru/heroes/27261413/#:~:text=Гайсин%20Лукман%20Масалимович%7CМусалимович%20родился%20дд.мм.1908.,Орден%20Отечественной%20войны%20II%20степени |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби юлы ==
62-се гвардия кавалерия полкының 76 миллиметрлы пушкалар батареяһының төҙәүсеһе (тоҫҡаусы) булып хеҙмәт итә. 1942 йылда [[Курск өлкәһе]]нең «Ҡыҙыл Яр» колхозы өсөн алышта, шулай уҡ 1943 йылда Украина ССР-ның Чернигов өлкәһе Клочково ауылы янындағы яуҙа, 1945 йылда Польшаның Радевишт пунктын һәм Германияның Браденбург ҡалаһы янындағы бәрелештәрҙә үҙенең батырлығы, ҡыйыулығы, тиҙлеге менән башҡаларҙан айырыла. Ике тапҡыр еңелсә яралана. 1946 йылда демобилизациялана һәм тыуған ауылында эшләй. 1988 йылдың 14 декабрендә вафат була, тыуған ауылы Көбәктә ерләнә&lt;ref name=&quot;ГЛМ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Награда тураһында документтары&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26349847/ Наградные документы. ГАЙСИН Лукман Мусалимович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217215112/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26349847/ |date=2024-12-17 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943 йыл)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943 йыл)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1945 йыл)
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены (1945, 1985 йылдар)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/886-gajsin-lukman-musalimovich?Itemid=104 ГАЙСИН Лукман Мусалимович]{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75511334/ Память народа. Гайсин Лукман Мусалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213945/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75511334/ |date=2021-07-09 }}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>di71dt7wn6pvum0ax9ymnm2o36irl5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чурилов Иван Ефимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176806</id>
    <revision>
      <id>1302843</id>
      <parentid>1046503</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5155" sha1="0rwfnp2kv8bp63rjuupeudhgfbfkbof" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Чурилов Иван Ефимович''' ([[1920 йыл]] — [[18 октябрь]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия кесе сержант. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы 27-се гвардия уҡсылар полкы яугиры, отделение командиры&lt;ref name=&quot;Баймакский военкомат&quot;&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&amp;page=10Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 146]&lt;/ref&gt;. Яуҙа алған йәрәхәттәрҙән вафат булған, [[Калуга өлкәһе|Смоленск өлкәһе]] Козельск районы Шемякино ауылында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51840195/?static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1 Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709202314/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51840195/?static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Справка семье Чурилова Ивана Ефимовича для получения пособия. Дата выдачи 26 марта 1942 года.jpg|thumb|Иван Ефимович Чуриловтың ғаиләһенә бирелгән белешмә. Бирелеү ваҡыты 26.03.1942]]
== Биографияһы ==
Иван Ефимович Чурилов 1920 йылда тыуған. Баймаҡ тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, тарихсы М.М. Маннаповтың эҙләнеүҙәренән, Чуриловтар ғаиләһе Баймаҡҡа [[Ырымбур өлкәһе]] [[Кваркен районы]] (ул ваҡытта [[Йылайыр кантоны]]) Яңы Кура ауыл советынан күсеп килгән. Иван йәш саҡтан эшләй башлай. 1934 йылда Түбә руднигында итексе булып эшләй&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/historical-background/mining/218/1548/  Горное дело]&lt;/ref&gt;. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. ВЛКСМ ағзаһы. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһының 27-се гвардия уҡсылар полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Аҙаҡҡы хеҙмәт урыны 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы штабы тип күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Гв. кесе сержанты Иван Чурилов яу яланында ҡаты яралана, алған яраларҙан төҙәлә алмай һәм 1942 йылдың 18 октябрендә госпиталдә вафат була. Смоленск өлкәһе (хәҙер [[Калуга өлкәһе]]) Козельск районы Шемякино (хәҙер бөткән ауыл) ауылында ерләнә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса шул уҡ райондың Славышено ауылында&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie260526461/?static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1 Документы о захоронении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709202317/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie260526461/?static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;). Документтарҙа уның Баймаҡ ҡалаһы Чапаев урамы, 36 йорт, 12 фатирҙа йәшәгән әсәһе Евросинья Дмитриевна Чурилова күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Чурилов Иван Ефимовичтың исеме Башҡортостандың Баймаҡ районы Хәтер китабына&lt;ref name=&quot;Баймакский военкомат&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Калуга өлкәһе Хәтер китабына индерелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati406391605/?static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1 Книга памяти. Калужская область. Том 11, стр. 132] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205854/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati406391605/?static_hash=d9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
1. ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 818883; Дело ист. информации: 1117
2. Книга памяти. Калужская область. Том 11
3. Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 146

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>0rwfnp2kv8bp63rjuupeudhgfbfkbof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176821</id>
    <revision>
      <id>1302837</id>
      <parentid>1145620</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1563" sha1="8cxmd38x00ue3o7gh5gz3ppu6c1nx66" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=сентябрь 2021}}
{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

'''Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы''' ([[1912 йыл]] — [[декабрь]] [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64989893/ Память народа. Документ, уточняющий потери.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709192748/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64989893/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.Рядовой.

== Биографияһы ==
1912 йылда хәҙерге [[Көйөргәҙе районы]] Беренсе Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Артабан Яҡуп тулы булмаған урта мәктәбендә дауам итә.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Мәрйәм Рамаҙан ҡыҙы ошо уҡ ауылдан. Ауыл муллаһы Хөсәйенов Рамаҙан хәҙрәттең ҡыҙы. Һуғышҡа тиклем уларҙың ике балалары тыуа. Ололары Ғәзизйән, кесе улдары Марат.

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>8cxmd38x00ue3o7gh5gz3ppu6c1nx66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176870</id>
    <revision>
      <id>1302828</id>
      <parentid>1145626</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2035" sha1="h4oixoo8nlvmdnb6wq7xiulhjgwqz17" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=сентябрь 2021}}
{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

'''Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы''' ([[1904 йыл]] — ???) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64989893/ Память народа. Документ, уточняющий потери.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709192748/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64989893/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Халиҡов Миңнеғәли 1904 йылда Бәләкәй Илкәнәй ауылында тыуған (ауылдың хәҙерге исеме Бәләкәй Муса). Үҙенең хәрби хеҙмәт юлын ул 1920 йылдарҙа уҡ Мәләүез ғәҙәттән тыш хәлдәр отрядында башлаған. 1925 −1930 йылдарҙы баҫмасыларға ҡаршы көрәштә 82-се Ҡыҙыл байраҡлы атлылар полкы составында ҡатнаша.
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]н хәрби кадр булараҡ ҡаршылай. [[Башҡорт атлы дивизияһы]]н төҙөүҙә ҡатнаша. Иң тәүҙә атлылар разведкаһы, аҙаҡтан кавалерия эскадроны командиры була. [[лейтенант|Өлкән лейтенант]] Халиҡов М. М. был данлы дивизия сафында һуғыша. Уның хәрби юлы — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның хәрби юлы, ул [[Башҡортостан]]да ойошторола һәм [[Берлин]] ҡалаһында һуғышты тамамлай.


[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>h4oixoo8nlvmdnb6wq7xiulhjgwqz17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиәхмәт (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178394</id>
    <revision>
      <id>1302877</id>
      <parentid>1247706</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3372" sha1="absw97riu1te2zoojn4t8y6uztbau1k" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ғәлиәхмәт''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

== Этимологияһы ==
Ғәлиәхмәт исеме [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] үҙләштерелгәнг, ғәли+әхмәт; бөйөк Әхмәт&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt; тигәнде аңлата.

== Билдәле кешеләр ==
[[Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы]] — [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нең тәүге осоронда әүҙем ҡатнашҡан эшмәкәрҙәрҙең береһе.&lt;br&gt;

[[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы]] — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре. [[Башҡорт мәркәз шураһы]] һәм [[Кесе Ҡоролтай]] ағзаһы.&lt;br&gt;

[[Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы]], Шаһиев Ғәлиәхмәт Юлмөхәммәт улы [[1914 йыл|(1914 — ?)]] — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2139-shageev-galiakhmet-yullukanovich?Itemid=104 ШАГЕЕВ Галиахмет Юллуканович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33465669/ Наградной список] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709194351/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33465669/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Фамилия ==
[[Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы]] ([[30 декабрь]] [[1921 йыл]] — [[30 октябрь]] [[2009 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] кесе лейтенанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры.

== Ауылдар ==
[[Ғәлиәхмәт]] ({{lang-ru|Галиахметово}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла районындағы]] ауыл.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>absw97riu1te2zoojn4t8y6uztbau1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179013</id>
    <revision>
      <id>1302876</id>
      <parentid>1271859</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24210" sha1="d12uq7twbhxtwji7b1q1tcnhi1zz491" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ғәли''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла ҡулланыла. 
== Этимологияһы ==
Ғәли (Ғәле) [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] үҙләштерелгән, дәрәжәле, бөйөк, оло, юғары; ҡәҙерле;&lt;ref&gt;[[Сөләймәнова Резида Әхмәтйән ҡыҙы|Сулейманова Р. А.]] [https://kitaptar.bashkort.org/book/5016 Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }} — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.&lt;/ref&gt; тигәнде аңлата.

== Билдәле кешеләр == 
[[Ғәли Соҡорой]] (төп исеме — Кейеков Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улы; [[8 ғинуар]] [[1826 йыл]] [[1828 йыл|(1828 йыл)]] — [[10 декабрь]] [[1889 йыл|1889 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] мәғрифәтсеһе, шағир.&lt;br&gt;

[[Муса Ғәли]] (псевдоним, төп исеме — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев; [[15 октябрь]] [[1923 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[2004 йыл|2004 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] шағиры, драматург һәм тәржемәсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[1956 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы]], [[1947 йыл|1947 йы]]лдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре|РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] [[1982 йыл|(1982)]], [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[1979 йыл|(1979)]]. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы [[1985 йыл|(1985)]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] [[1973 йыл|(1973)]], [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы]] [[1993 йыл|(1993)]] ордендары кавалеры.&lt;br&gt;

[[Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы]], Ғәли Рафиҡи [[29 июль|(29 июль]] [[1890 йыл]] — [[11 март]] [[1945 йыл|1945 йыл)]] — уҡытыусы, яҙыусы. [[1928 йыл|1928]] — [[1945 йыл]]дарҙа [[Бәләбәй педагогия колледжы|Бәләбәй педагогия училищеһы]] уҡытыусыһы.&lt;br&gt;

[[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы]] [[12 июнь|(12 июнь]] [[1950 йыл]] — 15 ноябрь 2009 йыл) — [[Башҡорттар|башҡорт]] йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] [[1989 йыл|(1989)]]. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[1997 йыл|(1997)]].&lt;br&gt;

[[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы]] [[16 ғинуар|(16 ғинуар]] [[1919 йыл]] — [[26 ноябрь]] [[1989 йыл|1989 йыл)]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы. [[1957 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[1969 йыл|(1969)]] һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың [[1979 йыл|(1979)]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты]] [[1983 йыл|(1983)]]. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы [[1985 йыл|(1985)]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] [[1945 йыл|(1945)]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] [[1986 йыл|(1986)]] ордендары кавалеры.&lt;br&gt;

[[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] [[3 август|(3 август]] [[1903 йыл]] — [[14 август]] [[1977 йыл|1977 йыл)]] — агроном, иҡтисадсы, [[партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы [[1961 йыл|(1961)]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] [[1948 йыл|(1948)]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|ике «Почёт Билдәһе» ордендары]] [[1944 йыл|(1944,]] [[1957 йыл|1957)]]  кавалеры.&lt;br&gt;

[[Али ибн Әбү Талип|Али (Ғәли) ибн Әбү Талип]] ибн Ғәбд әл-Моталлип ибн Хашим ибн Ғәбд-әл-Манаф  ({{lang-ar|علي بن أبي طالب}} {{IPA|[ʕaliː ibn ʔæbiː t̪ˤɑːlib]}}; яҡ. [[600 йыл]] — [[24 ғинуар]] [[661 йыл]]) — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре &lt;ref name=&quot;Али&quot;&gt;{{ИЭС2007|Али (Ғәли) ибн Абу Талиб|http://slovar-islam.ru/books/a.html#AliibnAbuTalib71}}&lt;/ref&gt;; [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлиф ([[656]]—[[661]] ) һәм [[шиғыйҙар]]ҙың беренсе [[имам]]ы. Идара иткән осорҙа хәҙрәти Ғәлигә Әмир әл-Мөьминин (мөьминдәр юлбашсыһы) исеме бирәләр&lt;ref name=&quot;Али&quot;/&gt;.
Ғәли Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; артабан ул Исламдың тәүге йылдарындағы бар ваҡиғаларында һәм [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. ''Мин ғилем ҡалаһы булһам, Ғәли ошо ҡаланың асҡысы»'' — ти торған булған Рәсүл. Хәлиф [[Усман (халиф)|Усман]]ды фетнә күтәргән һалдаттар үлтергәндән һуң хәҙрәти Ғәли хәлиф булып ҡала. [[Мүәвиә]] күтәргән фетнәгә ҡаршы сыға, [[Харижиттар|харижит]] ҡулынан һәләк була.&lt;br&gt;

[[Ҡол Ғәли]]  ({{lang-tt|Кол Гали, Qol Ğəli}}, {{lang-cv|Кул Али}}; [[1183]]—[[1236]] йылдар) — [[Волга]]-[[Урал]] төбәгендә йәшәгән халыҡтарҙың бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «[[Ҡисса-и Йософ]]» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса [[башҡорттар]]ҙың [[әйле]] ырыуынан&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106154937/http://encycl.bash-portal.ru/kul_gali.htm |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р. Г. Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.&lt;/ref&gt; булған, [[Волга буйы Болғары]]ның [[Биләр|Бүләр (Биләр)]] һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын [[1233]] йылда яҙған.&lt;br&gt;

[[Фәйезов Ғәли Биктимер улы]] [[20 июль|(20 июль]] [[1948 йыл|1948 йыл)]] — ғалим-философ, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.&lt;br&gt;

[[Ҡадир Ғәли]], '''Ҡадир-Ғәлибәк Жалайырлы''' (XVI быуат уртаһы — XVII быуат башы)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7381-adir-li|ҠАДИР ҒӘЛИ, Ҡадир   Ғәлибәк Жалайырлы}}&lt;/ref&gt;, [[Себер ханлығы|Себер]] һәм [[Ҡасим ханлығы|Ҡасим]] ханлыҡтарында батша шағиры, яҙыусы. Сығышы менән Жалайыр ҡәбиләһенән&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt; (''Qadırğalï Jalayir / Жалайыр Қадырғали'', ҡушаматы Ҡарачи) — ҡаҙаҡ йылъяҙмасыһы, XVI—XVII быуаттарҙа йәшәгән сәйәси эшмәкәр.&lt;br&gt;

[[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] [[25 сентябрь|(25 сентябрь]] [[1951 йыл|1951 йыл)]] — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. [[2000 йыл|2000]] — [[2017 йыл]]дарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре [[2009 йыл|(2009)]].&lt;br&gt;

[[Алтынбаев Ғәли Мансур улы]] [[19 ноябрь|(19 ноябрь]] [[1956 йыл|1956 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] музыканты, аккомпаниатор-концертмейстер, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] [[2012 йыл|(2012)]].&lt;br&gt;

[[Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы]] [[15 октябрь|(15 октябрь]] [[1890 йыл]] — [[25 ноябрь]] [[1959 йыл|1959 йыл)]] — совет [[партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. [[1919 йыл]]дың [[Июль|июленән]] [[1920 йыл]]дың [[Октябрь|октябренәсә]] [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе. [[Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры [[1944 йыл|(1944)]].&lt;br&gt;

[[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]] ([[5 март]] [[1907 йыл]] — [[25 октябрь]] [[1973 йыл]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, 3-сө уҡсылар батальоны командирының сәйәси бүлеге буйынса урынбаҫары (Ялан фронты 37-се удар армияһы 92-се гвардия уҡсылар дивизияһы 280-се уҡсылар полкы). Гвардия капитаны&lt;ref name=&quot;Вебсити&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120508072119/http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1128 Бердин Г. И.]&lt;/ref&gt;. [[Советтар Союзы Геройы]] [[1944 йыл|(1944)]].&lt;br&gt;

[[Мәзитов Ғәли Әхмәт улы]] [[14 сентябрь|(14 сентябрь]] [[1912 йыл]] — [[30 ғинуар]] [[1993 йыл|1993 йыл)]] — [[совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин (1939—1940)]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]]тарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы [[1954 йыл|(1954)]]. [[Советтар Союзы Геройы]] [[1944 йыл|(1944)]].&lt;br&gt;

[[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] [[20 март|(20 март]] [[1905 йыл|1905]], [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] [[Һарыкүлмәк]] ауылы (хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ районы)]] — [[24 апрель]] [[1982 йыл|1982]], [[Өфө|Өфө)]] — тәржемәсе, журналист. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы [[1954 йыл|(1954)]].&lt;br&gt;

[[Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы]] [[1904 йыл|(1904 йыл — ?)]] — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры&lt;ref name=&quot;Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1295-mugallimov-galej-mugallimovich?Itemid=104 Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y МУГАЛЛИМОВ Галей Мугаллимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214459/https://1418museum.ru/heroes/28102346/?SEARCH=Y |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.&lt;br&gt;

[[Мәхмүт Ғәли]] (Мәхмүт бине Ғәли бине Ғүмәр әл-Болғари әс-Сараи әл-Ҡәрдәри) — [[XIII быуат|XIII]] — [[XIV быуат]]тарҙа йәшәп ижад иткән [[Төрки халыҡтар|төрки]] шағиры.&lt;br&gt;

[[Сираев Ғәли Фазлый улы]] ({{lang-ru|Сираев Галей Фаздиевич}}; [[1915 йыл|1915 йыл — ?)]] — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, старшина.&lt;br&gt;

[[Сәйетов Ғәли Сәйет улы]] ({{lang-ru|Саитов Гали Саитович}}; [[1917 йыл|1917 йыл — ?)]] — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, өлкән сержант. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры [[1985 йыл|(1985)]].&lt;br&gt;

[[Ҡатай Ғәли бей]], Ғәли бәк, Ҡатай хан — был исемдәр барыһы ла [[Ҡатай|Ҡатай ырыуы]] бейе Ғәлиҙең ҡушаматтары. Ул [[XIV быуат]] аҙағында- [[XV быуат]] башында йәшәгән. Сығышы — Бөйөк Ляо империяһы императорҙары Юлуйҙар затынан.&lt;br&gt;

[[Абдуллин Ғәли Хәлил улы]] ({{lang-ru|Абдуллин Гали Халилович}}) [[1914 йыл|(1914 — ?)]] — [[112-се Башҡорт  кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкының административ хеҙмәте гвардия старшинаһы, полк штабының өлкән писаре. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.&lt;br&gt;

[[Сафин Ғәли Ҡорбан улы]] ({{lang-ru|Сафин Галий Курбанович}}; [[1915 йыл|1915 йыл — ?)]] — [[112-се  Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се легендар Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы. [[1942 йыл]]дың [[7 июль|7 июле]]ндә хәбәрһеҙ юғала.&lt;br&gt;

[[Ғәлиев Ғәли Талха улы]] [[1950 йыл|(1950 йыл)]]  —  ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. [[2013 йыл|2013]] — [[2016 йыл|2016 йы]]лдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның Өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институты директоры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылынан.&lt;br&gt;

[[Йөҙйәшәров Ғәли Кинйәғол улы]]([[1909 йыл]]&lt;ref name=&quot;Юзьяшаров Гали Кинзагузович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/19952745/ Юзьяшаров Гали Кинзагузович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605190653/https://1418museum.ru/heroes/19952745/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[Мәҡсүт (Бөрйән районы)|Мәҡсүт]] ауылы&lt;ref name=&quot;Юзъяшаров&quot;&gt;[https://vk.com/wall-115778612_4899 Юзъяшаров]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; ЮЗЪЯШАРОВ Гали&quot;&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-1941-1945-%D0%B3%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/%D1%8E-%D1%8F/ ЮЗЪЯШАРОВ Гали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017122913/https://veteran1945.jimdofree.com/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-1941-1945-%D0%B3%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/%D1%8E-%D1%8F/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt; — [[10 июль]] [[1942 йыл]]&lt;ref name=&quot;Юзьяшаров Гали Кинзагузович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Юзъяшаров&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ЮЗЪЯШАРОВ Гали&quot; /&gt;) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;Юзьяшаров Гали Кинзагузович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ЮЗЪЯШАРОВ Гали&quot; /&gt;.&lt;br&gt;

[[Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы]] [[6 июль|(6 июль]] [[1948 йыл|1948 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы.&lt;br&gt;

[[Ишмырҙин Ғәли Мөхәмәтйән улы]] [[15 март|(15 март]] [[1903 йыл]] — [[14 август]] 1942 йыл) — һынаусы лётчик, майор. [[Өфө]] аэроклубының беренсе етәксеһе. [[Башҡорттар]]ҙан һәм [[Башҡортостан]]дың беренсе лётчигы.&lt;br&gt;

[[Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы]] [[1 сентябрь|(1 сентябрь]] [[1908 йыл]] — [[13 сентябрь]] [[1982 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән лейтенанты&lt;ref name=&quot;РАХМАТУЛЛИН Гали&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/250-rakhmatullin-gali-khismatullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. РАХМАТУЛЛИН Гали Хисматуллич]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Рахматуллин Галей Хисматуллович&quot;&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/rahmatullin-galey-hismatullovich Рахматуллин Галей Хисматуллович]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы]] ({{lang-ru|Зиганша Асадуллович Галли, Галли Джианшах Эседович}}; [[1894 йыл]]  — [[1938 йыл|1938 йыл)]] — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[партия]]-дәүләт эшмәкәре.&lt;br&gt;

[[Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы]]({{lang-ru|Гали Хайруллович, Галей Хайруллович, Гали Хайруллич}} ([[1903]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, 275-се кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры. Өлкән лейтенант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры [[1942 йыл|(1942]], [[1946 йыл|1946)]]&lt;ref name=&quot;Учетно-послужная картотека. Вахитов Галий Хайруллович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85198103/ Учетно-послужная картотека. Вахитов Галий Хайруллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017123208/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85198103/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Орден Красной Звезды. Вахитов Галей Хайруллович. 1946&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ Орден Красной Звезды. Вахитов Галей Хайруллович. 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017123210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдар == 
[[Ғәли-Буҙат]] ({{lang-ru|Галей-Бузат}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлебаш районы]]ндағы ауыл.&lt;br&gt;

[[Ғәли (Һамар өлкәһе)|Ғәли]] ({{lang-ru|Алькино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Һамар өлкәһе]] Похвистнево районы ауылы. Ғәли ауыл биләмәһенең үҙәге.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ == 
[[Ғәли Соҡорой музейы]] — танылған ғалим, [[XIX быуат]] [[Башҡорттар|башҡорт]] мәғрифәтсеһе [[Ғәли Соҡорой музейы|Ғәли Соҡоройҙың мемориаль музейы]], [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Тәтешле районы]] [[Иҫке Соҡор |Иҫке Соҡор ауылы]]нда урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>d12uq7twbhxtwji7b1q1tcnhi1zz491</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикбулатов Игорь Хөснөт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179847</id>
    <revision>
      <id>1302864</id>
      <parentid>1302807</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1302864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7966" sha1="ad3ie12qi5euf2y6gczlu1xwnmiwoov" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикбулатов Игорь Хөснөт улы''' ({{lang-ru|Бикбулатов Игорь Хуснутович;}} [[19 октябрь]] [[1941 йыл]]—[[14 февраль]] [[2026 йыл]] ) — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1986—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы уҡытыусыһы, кафедра мөдире, филиал директоры. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1986). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы.

== Биографияһы ==
Игорь Хөснөт улы Бикбулатов 1941 йылдың 19 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] ҡасабаһында ауыл хеҙмәтсәндәре ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Б.Э.&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/80951/ Башҡорт энциклопедияһы / Бикбулатов Игорь Хөснөт улы]&lt;/ref&gt;.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң [[Өфө нефть  институты]]ның нефть һәм газ технологияһы факультетына уҡырға инә. 1963 йылда юғары һөнәри белем алғас, йүнәлтмә буйынса эшкә [[Стәрлетамаҡ]] синтетик каучук заводына ебәрелә&lt;ref name=&quot;Б.И.&quot;&gt;[https://www.bashinform.ru/news/910148-vidnye-deyateli-nauki-bashkortostana-igor-bikbulatov-k-75-letiyu-uchenogo-khimika/ Башинформ/ Видные деятели науки Башкортостана: Игорь Бикбулатов]&lt;/ref&gt;. Бында ул аппаратсы, аҙаҡ инженер-тикшеренеүсе булып эшләй.
[[1968 йыл]]дан-лаборатория начальнигы , һуңынан үҙәк завод лабораторияһы начальнигы урынбаҫары вазифаһын башҡара.
[[1973 йыл]]дан СССР Дәүләт хлор етештереү сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институты Стәрлетамаҡ филиалын директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.&lt;br&gt;
[[1986]]—[[2011 йыл]]дарҙа Өфө нефть институтының һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы директоры һәм бер үк ваҡытта дөйөм химик технология кафедра мөдире.

[[2003 йыл]]дан экология һәм тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта [[1997 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының Стәрлетамаҡ филиалы лабораторияһын етәкләй (хәҙер БР ФА-ның Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының химия һәм промэкология бүлеге лабораторяһы).

== Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре ==
[[1970 йыл]]дан химия фәндәре кандидаты, [[1985 йыл]]дан — химия фәндәре докторы.
Фәнни хеҙмәттәре бутадиендың цикллы олигомерҙарын, хлоргидриндарҙы һәм уларҙың оксидтарын сәнәғәттә синтезлау технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Игорь Хөснөт улы хлоргидрин оксидтарын алыу өсөн ресурс һаҡлаусы технологиялар, синтетик каучуктарҙың мономерҙарын — углеводородтарҙы дегидрирлауҙың экологик яҡтан хәүефһеҙ технологияһы, химик технологиялар өсөн экологик тышлыҡтар концепцияһы (үткәргес торбалар һәм башҡалар өсөн махсус тышлыҡтар уйлап таба) тәҡдим итә. Уйлап табыуҙары СССР-ҙың хлор сәнәғәте предприятиеларында индерелә һәм ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Б.Э.&quot; /&gt;. 350-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 60 уйлап табыу авторы.
* «Безотходное производство хлоргидринов». Мәскәү, 2000;
* «Микроволновое излучение и интенсификация химических процессов». Мәскәү, 2003 (авторҙаш);
* «Промышленная экооболочка». Мәскәү, 2008.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Дүрт саҡырылыш рәттән Стәрлетамаҡ ҡала советына депутат итеп һайланған&lt;ref name=&quot;Б.И.&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
[[1991]]—[[1995 йыл]]дарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында халыҡтың һаулығын һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса комитеттың рәйесе булып тора.&lt;br&gt;
[[2010]]—[[2012 йыл]]дарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт советын етәкләй.&lt;br&gt;
[[1999 йыл]]дан Халыҡ-ара педагогик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.&lt;br&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991);
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006);
* [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы.
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80951}}{{V|19|10|2021}}
* [https://www.bashinform.ru/news/910148-vidnye-deyateli-nauki-bashkortostana-igor-bikbulatov-k-75-letiyu-uchenogo-khimika/ Башинформ/ Видные деятели науки Башкортостана: Игорь Бикбулатов]

[[Категория:19 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>ad3ie12qi5euf2y6gczlu1xwnmiwoov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302865</id>
      <parentid>1302864</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1302865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7965" sha1="97s5j9pxfb9pfpe5i6z5pua0wh9qmsc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикбулатов Игорь Хөснөт улы''' ({{lang-ru|Бикбулатов Игорь Хуснутович;}} [[19 октябрь]] [[1941 йыл]]—[[14 февраль]] [[2026 йыл]]) — [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1986—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы уҡытыусыһы, кафедра мөдире, филиал директоры. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1986). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы.

== Биографияһы ==
Игорь Хөснөт улы Бикбулатов 1941 йылдың 19 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] ҡасабаһында ауыл хеҙмәтсәндәре ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Б.Э.&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/80951/ Башҡорт энциклопедияһы / Бикбулатов Игорь Хөснөт улы]&lt;/ref&gt;.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң [[Өфө нефть  институты]]ның нефть һәм газ технологияһы факультетына уҡырға инә. 1963 йылда юғары һөнәри белем алғас, йүнәлтмә буйынса эшкә [[Стәрлетамаҡ]] синтетик каучук заводына ебәрелә&lt;ref name=&quot;Б.И.&quot;&gt;[https://www.bashinform.ru/news/910148-vidnye-deyateli-nauki-bashkortostana-igor-bikbulatov-k-75-letiyu-uchenogo-khimika/ Башинформ/ Видные деятели науки Башкортостана: Игорь Бикбулатов]&lt;/ref&gt;. Бында ул аппаратсы, аҙаҡ инженер-тикшеренеүсе булып эшләй.
[[1968 йыл]]дан-лаборатория начальнигы , һуңынан үҙәк завод лабораторияһы начальнигы урынбаҫары вазифаһын башҡара.
[[1973 йыл]]дан СССР Дәүләт хлор етештереү сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институты Стәрлетамаҡ филиалын директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.&lt;br&gt;
[[1986]]—[[2011 йыл]]дарҙа Өфө нефть институтының һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы директоры һәм бер үк ваҡытта дөйөм химик технология кафедра мөдире.

[[2003 йыл]]дан экология һәм тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта [[1997 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының Стәрлетамаҡ филиалы лабораторияһын етәкләй (хәҙер БР ФА-ның Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының химия һәм промэкология бүлеге лабораторяһы).

== Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре ==
[[1970 йыл]]дан химия фәндәре кандидаты, [[1985 йыл]]дан — химия фәндәре докторы.
Фәнни хеҙмәттәре бутадиендың цикллы олигомерҙарын, хлоргидриндарҙы һәм уларҙың оксидтарын сәнәғәттә синтезлау технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Игорь Хөснөт улы хлоргидрин оксидтарын алыу өсөн ресурс һаҡлаусы технологиялар, синтетик каучуктарҙың мономерҙарын — углеводородтарҙы дегидрирлауҙың экологик яҡтан хәүефһеҙ технологияһы, химик технологиялар өсөн экологик тышлыҡтар концепцияһы (үткәргес торбалар һәм башҡалар өсөн махсус тышлыҡтар уйлап таба) тәҡдим итә. Уйлап табыуҙары СССР-ҙың хлор сәнәғәте предприятиеларында индерелә һәм ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Б.Э.&quot; /&gt;. 350-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 60 уйлап табыу авторы.
* «Безотходное производство хлоргидринов». Мәскәү, 2000;
* «Микроволновое излучение и интенсификация химических процессов». Мәскәү, 2003 (авторҙаш);
* «Промышленная экооболочка». Мәскәү, 2008.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Дүрт саҡырылыш рәттән Стәрлетамаҡ ҡала советына депутат итеп һайланған&lt;ref name=&quot;Б.И.&quot; /&gt;.&lt;br&gt;
[[1991]]—[[1995 йыл]]дарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында халыҡтың һаулығын һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса комитеттың рәйесе булып тора.&lt;br&gt;
[[2010]]—[[2012 йыл]]дарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт советын етәкләй.&lt;br&gt;
[[1999 йыл]]дан Халыҡ-ара педагогик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.&lt;br&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991);
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1998);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006);
* [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы.
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80951}}{{V|19|10|2021}}
* [https://www.bashinform.ru/news/910148-vidnye-deyateli-nauki-bashkortostana-igor-bikbulatov-k-75-letiyu-uchenogo-khimika/ Башинформ/ Видные деятели науки Башкортостана: Игорь Бикбулатов]

[[Категория:19 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>97s5j9pxfb9pfpe5i6z5pua0wh9qmsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182999</id>
    <revision>
      <id>1302875</id>
      <parentid>1209102</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6709" sha1="142qqvrjjwlhly7tmt4dcuabucp06hq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы''' (1 май 1949 йыл, Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылы) — инженер-механик,  ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83794}}&lt;/ref&gt;. 
== Биографияһы ==
Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов 1949 йылдың 1 майында  Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң [[Өфө авиация институты]]на уҡырға инә һәм уны 1971 йылда инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1971 йылдан  Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты): материалдарҙың ҡаршылығы кафедраһы профессоры. 1980 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Неосесимметричная деформация оболочек двигателей при эволюциях летательного аппарата» темаһына диссертация яҡлай,ә 2003 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Разработка теории и методов расчета динамики, жесткости и устойчивости составных оболочек вращения» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref name=&quot;Газизов Хатиб Шарифзянович&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B1_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Газизов Хатиб Шарифзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510105643/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B1_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rusist.info/book/450083 Газизов Х. Ш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510110620/https://rusist.info/book/450083 |date=2022-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге деформацияланыусы ҡаты есем механикаһына арналған. Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов “рамлы” контурҙың, күп ҡатламлы конструкцияларҙың һәм башҡаларҙың ҡушма көплөктәре әйләнешенең иҫәпләү алымдарын уйлап таба, улар авиация двигателдәрен эшләүҙә, түбән температураларҙа күләмле штамплау инструменттарын яһағанда ҡулланыла. Фәнни хеҙмәттәре көплөктәрҙең һыҙыҡһыҙ теорияһына, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһының һанлы ысулдарына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;Газизов Хатиб Шарифзянович&quot; /&gt;.

Уйлап табыусы Ғәзизов Хётиб Шәрифйән улы түбәндәге патенттар авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/408470 Хатиб Шарифзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510113630/https://patentdb.ru/author/408470 |date=2022-05-10 }}&lt;/ref&gt;:

- Күп ҡырлы изделиеларҙы ултыртыу өсөн  ҡаты иретмәле матрица. Уйлап табыу металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеүгә ҡағыла һәм гайка кеүек күп ҡырлы продукция әҙерләгәндә ҡулланыла ала.

- Ярым ҡыуыш эсле стерженлы киртләсле деталдәр эшләү ысулы. Уйлап табыу металдарҙы баҫым менән эшкәртеүгә ҡағыла һәм вал, сигәләр,  шип корпусы кеүек киртләсле формалағы ярым  ҡыуыш эсле стерженлы деталдәр эшләгәндә ҡулланыла ала.

== Хеҙмәттәре&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83794}}&lt;/ref&gt; ==
*  Метод конечных элементов в геометрически нелинейных задачах теории тонких упругих оболочек. М., 2002 (авторҙаш);
* Элементы тензорного исчисления, Уфа, 2006 (авторҙаш);
* Термоупругие напряжения в соединениях и элементах конструкций. 2‑е изд., доп. М., 2008 (авторҙаш).
* Динамика и жесткость вращающихся роторов ГТД / Х. Ш. Газизов; М-во образования Рос. Федерации, Уфим. гос. авиац. техн. ун-т. - [Препр.]. Өфө  2002. 

== Һылтанмалар ==
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B1_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Газизов Хатиб Шарифзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510105643/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B1_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-10 }}
* {{БЭ2013|83794}}
* [https://rusist.info/book/450083 Газизов Х. Ш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510110620/https://rusist.info/book/450083 |date=2022-05-10 }}
* [https://patentdb.ru/author/408470 Хатиб Шарифзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510113630/https://patentdb.ru/author/408470 |date=2022-05-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>142qqvrjjwlhly7tmt4dcuabucp06hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183133</id>
    <revision>
      <id>1302859</id>
      <parentid>1279781</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10245" sha1="jv3fej1adv3xbxsvefo2vr2dbjtjs2v" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улы|Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы}}
{{Шәхес
 |имя                  = Хәйҙәр Хызыр улы Шәһиев
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |полное имя           =
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 29.10.1953
 |место рождения       = [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] ауылы, {{ТУ|Ишимбайский район|Ишембай районында}}, [[Башҡорт АССР-ы]], [[РСФСР]]
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |гражданство          = {{флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 |подданство           = 
 |род деятельности     = Колхоз рәйесе&lt;br&gt;[[Башҡорт АССР-ы]]ның 357-се Стәрлетамаҡ территориаль һайлау округынан СССР халыҡ депутаты&lt;br&gt;Стәрлетамаҡ районы хаҡимиәте башлығы (2000-2012) 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = {{Дуҫлыҡ ордены}}&lt;br&gt;{{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре,}}
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
'''Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улы''' ([[29 октябрь]] [[1953 йыл|1953]], [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] ауылы, [[Ишембай районы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) ― СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне, СССР халыҡ депутаты [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 357-се Стәрлетамаҡ территориаль һайлау округынан, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] муниципаль район «[[Стәрлетамаҡ районы]]» хакимиәте башлығы (2006—2012)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://apkrb.info/press-service/news-districts/pochyotnyy-grazhdanin-sterlitamakskogo-rayona-shagiev-haydar-hzyrovich/ ПОЧЁТНЫЙ ГРАЖДАНИН СТЕРЛИТАМАКСКОГО РАЙОНА. ШАГИЕВ ХАЙДАР ХЗЫРОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1953 йылдың 29 октябрендә [[Ишембай районы]]ның [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] ауылында ([[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) тыуған.

1969 йылда [[Стәрлетамаҡ]] совхоз-техникумының зоотехник бүлегенә уҡырға инә. 1973 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтына]] уҡырға инә, уны 1978 йылда тамамлай, ғалим-агроном квалификацияһы менән «Агрономия» һөнәре буйынса диплом ала. Шул уҡ йылда [[Башҡорт АССР-ы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] «Дружба» колхозының баш агрономы вазифаһына тәғәйенләнә.

1981 йылда [[Өфө ҡалаһы]]нда идара итеүсе кадрҙар курсын тамамлай, шунан һуң [[Стәрлетамаҡ районы]]ның «Ҡорос» колхозы рәйесе, 1984 йылда — шул уҡ райондың Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана.

1989 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының 357-се Стәрлетамаҡ территориаль һайлау округынан СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Шулай уҡ [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты итеп һайлана, бер нисә тапҡыр район Советы депутаты була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

1998 йылда [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] хакимиәте башлығы була. 2000 йылда [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә, 2006 йылда — Башҡортостан Республикаһының муниципаль район [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. Был вазифала 2012 йылға тиклем эшләй.

Дуҫлыҡ ордены, «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Салауат Юлаев» ордены, «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Ул шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Президентынан «Ауыл хужалығы өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм хеҙмәт уңыштарына өлгәшкәне өсөн» рәхмәт хаты ала.

Хеҙмәттәге уңыштары өсөн Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» һәм «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. 2010 йылда «Стәрлетамаҡ районының почетлы гражданы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Әлеге ваҡытта хаҡлы ялда&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Шаһиева Рәмилә Әнүәр ҡыҙы, ике ҡыҙы һәм ейәндәре&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1997)
* [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] (2003)
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2008)
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» миҙалы (2004)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Урыҫ православие сиркәүенең &quot;III дәрәжә изге кенәз Даниил Московский&quot;ордены (2006)
* «Рәсәй агросәнәғәт комплексы үҫешенә индергән өлөшө өсөн» алтын миҙал (2006)
* СССР халыҡ депутаты (1989)&lt;ref&gt;[http://supsov.narod.ru/HTML/D2130.HTML/ ШАГИЕВ Хайдар Хзырович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Стәрлетамаҡ районының Почетлы гражданы (2010)&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/2348/ Шагиев Хайдар Хзырович]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mkset.ru/news/society/24-07-2012/odin-iz-chlenov-vliyatelnoy-semi-ostavil-kreslo-glavy-sterlitamakskogo-rayona/ Один из членов влиятельной семьи оставил кресло главы Стерлитамакского района]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://depdela.ru/sagijev-kajdar-kzyrovic/ Шагиев Хайдар Хзырович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220515075705/https://depdela.ru/sagijev-kajdar-kzyrovic/ |date=2022-05-15 }}

[[Категория:Рәсәй райондары башлыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй агрономдары]]
[[Категория:СССР агрономдары]]
[[Категория:Колхоз рәйестәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Ишембай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>jv3fej1adv3xbxsvefo2vr2dbjtjs2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яруллин Харис Хафиз улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183336</id>
    <revision>
      <id>1302866</id>
      <parentid>1147065</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7534" sha1="ryob7wcv2udaz83h3oz3c18b4bop0km" xml:space="preserve">{{ФШ|Яруллин}}
{{Ук}}
'''Яруллин Харис Хафиз улы''' ([[14 июль]] [[1924 йыл]] — [[3 октябрь]] [[1987 йыл]]) — ғалим-физиолог. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123188648/?static_hash=1b2e1fe844b6cb63fb4ad0664beba77dv4 Память народа. Сводная информация. Яруллин Харис Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522114610/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123188648/?static_hash=1b2e1fe844b6cb63fb4ad0664beba77dv4 |date=2022-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013|75642}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Харис Хафиз улы Яруллин [[1924 йыл]]дың 14 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәсәғүт кантоны]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның
[[Ҡыйғы районы]]) [[Йыланлы]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|96399}} Яруллин Харис Хафиз улы&lt;/ref&gt;.

1942 йылдың 8 мартында Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. Уҡсылар дивизияһының артиллерия полкы составында дошманға ҡаршы һуғыша.

''[[1942 йыл]]дың [[12 ғинуар]]ында [[Сталинград алышы]] барышында:{{цитата башы}} 3-сө дивизиондың фельдшеры өлкән сержант Яруллин Харис Хафиз улы ҡамалған немец төркөмөн ҡыйратыу барышында 10 ғинуарҙан 31 ғинуарға тиклем алғы һыҙыҡта тәүге медицина ярҙамы күрһәтте. 1943 йылдың 12 ғинуарында ПМН-да беренсе ярҙам күрһәтеп, 391-се истребитель противотанковый полкының яралы командирын ПМН-дан алып сыҡты. Шул уҡ көндә 1-се Совхоз районында башҡа частарҙың 25 ҡыҙылармеецына һәм 780-се уҡсылар полкы командирына тәүге медицина ярҙамы күрһәтте.'' [[1924 йыл]]ғы, ВКП (б) ағзалығына кандидат {{цитата аҙағы}}

1946 йылдың 11 октябрендә медицина хеҙмәтенең гвардия лейтенанты булып Совет Армияһынан демобилизациялана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123188648/?static_hash=1b2e1fe844b6cb63fb4ad0664beba77dv4 Память народа. Сводная информация. Яруллин Харис Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522114610/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123188648/?static_hash=1b2e1fe844b6cb63fb4ad0664beba77dv4 |date=2022-05-22 }}&lt;/ref&gt;.

1946 йылдан алып [[Дүшәмбе (ҡала)|Сталинабад]] ҡалаһында Республика клиник дауаханаһында, 1947—52 йылдарҙа Республика тире‑венерология диспансерында хеҙмәт итә.

[[1952 йыл]]да [[Дүшәмбе]] (Сталинабад) ҡалаһында (хәҙер — Абуали ибни Сино (Авицена) исемендәге) [[Таджикский государственный медицинский университет|Тажик медицина институтын]] тамамлаған.

[[1955 йыл]]дан [[Мәскәү]] ҡалаһындағы СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм [[1959 йыл]]дан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, [[1970 йыл]]дан — Медик‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире&lt;ref&gt;{{БЭ2013|75642}} Яруллин Харис Хафизович&lt;/ref&gt;.

Фәнни эшмәкәрлеге йыһанға осоу шарттарына тап килгән йоғонто аҫтында космонавлыҡҡа кандидаттарҙың һәм космонавтарҙың резервтағы мөмкинлектәрен билдәләү өсөн организмдағы төрлө системаларҙың функцияларын тикшереү ысулдарын әҙерләүгә һәм камиллаштырыуға арналған.

Яруллин Х. Х. ҡатнашлығында аяҡ‑ҡулдарҙы пневматик массажлау өсөн ҡоролма эшләнгән.

200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы&lt;ref&gt; {{БЭ2013|96399}} Яруллин Харис Хафиз улы&lt;/ref&gt;.

[[1987 йыл]]дың 3 октябрендә [[Мәскәү]] ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt; {{БЭ2013|96399}} Яруллин Харис Хафиз улы&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (9.05.[[1945 йыл|1945]])
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (7.05.[[1945 йыл|1945]])
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (3.02.[[1943 йыл|1943]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16311078/ Память народа. Награждение. Яруллин Харис Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522114609/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16311078/ |date=2022-05-22 }}&lt;/ref&gt;
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (6.11.[[1985 йыл|1985]])

== Хеҙмәттәре ==
* Клиническая реоэнцефалография. 2‑е изд., перераб. и доп. М., 1983.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|96399}} Яруллин Харис Хафиз улы
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16311078/ Память народа. Награждение. Яруллин Харис Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522114609/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16311078/ |date=2022-05-22 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123188648/?static_hash=1b2e1fe844b6cb63fb4ad0664beba77dv4 Память народа. Сводная информация. Яруллин Харис Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522114610/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123188648/?static_hash=1b2e1fe844b6cb63fb4ad0664beba77dv4 |date=2022-05-22 }}

[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>ryob7wcv2udaz83h3oz3c18b4bop0km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаймөхәмәтов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184666</id>
    <revision>
      <id>1302844</id>
      <parentid>1300669</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="l8tluftm5homqaw02zuhgflx9gj578r" xml:space="preserve">'''Шаймөхәмәтов''' — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

'''Шаймөхәмәтова''' — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

== Билдәле йөрөтөүселәр ==
* [[Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы]] ([[1902 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия [[рядовой]]ы&lt;ref name=&quot;Шаймухаметов Х. Б.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ Память народа. Шаймухаметов Хазимухамет Баймухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816113153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50841442/ |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;ШАЙМУХАМЕТОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/2146-shajmukhametov-khazimukhamet-bajmukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ШАЙМУХАМЕТОВ Хазимухамет Баймухаметович]&lt;/ref&gt;.
* [[Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы]]  ([[27 июль]] [[1911 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[1979 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы, 1937—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы]]  ([[21 март]] [[1957 йыл]]) — педагог, рәссам-график. Республика балалар сәнғәт мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015). 

----
* [[Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы]]  (ижади псевдонимы ''Гөл Мирһаҙый'' — ''Гуль Мирхади'' — ''Гөл Мирһади''; [[23 апрель]] [[1971 йыл]]) — [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 
* [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]]  ([[12 ноябрь]] [[1951 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең музыка белгесе, педагог, сәнғәт фәндәре докторы (2001), профессор (2001), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).  «Проблемы музыкальной науки» һәм «Креативное обучение в Детской музыкальной школе» журналдарының баш мөхәррире&lt;ref name=&quot;kreativ&quot;&gt;[http://lab-ms.narod.ru/biblioteka/katalog/izdaniya/nauchno-metodicheskii_vestnik_kreativnoe_obuchenie_v_dmsh/ «Креативное обучение в Детской музыкальной школе». Сайт Лаборатории музыкальной семантики.]&lt;/ref&gt;, музыкаль семантика фәнни өлкәһендәге йүнәлеште ойштороусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;''Холопова В. Н.'' [http://symplex.ru/item.php?id=811 Введение. Июнь 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107132444/http://symplex.ru/item.php?id=811 |date=2014-01-07 }} // Теория музыкального содержания: Уч. пособие.— 1-е изд.— СПб.: Планета Музыки, 2006.— ISBN 5-8114-0600-2&lt;br&gt;«…Своё направление развито Лабораторией музыкальной семантики под руководством профессора Л. Н. Шаймухаметовой…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саввина Л. В. [http://dissercat.com/content/zvukoorganizatsiya-muzyki-xx-veka-kak-obekt-semiotiki Звукоорганизация музыки XX века как объект семиотики]. Диссертация на соискание учёной степени доктора искусствоведения; Саратовская государственная консерватория (академия) имени Л. В. Собинова, 2009.&lt;br&gt;«В настоящее время получает всестороннее развитие одна из составных частей семиотики музыкальная семантика, в частности, данная проблема широко разрабатывается лабораторией музыкальной семантики Уфимского института искусств им. 3. Исмагилова, которым руководит доктор искусствоведения, профессор Л. Шаймухаметова».&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;/&gt;,  Музыкаль семантика лабораторияһы ғилми етәксеһе&lt;ref name=&quot;trudi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;&gt;''Казанцева Л. П.'' [http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html Научные чтения по музыкальному содержанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928043928/http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html |date=2013-09-28 }} // [[Астраханская государственная консерватория]]. Журнал «Камертон», № 7. (автор — доктор искусствоведения, профессор)&lt;br&gt;''«В наше время проблематика музыкального содержания привлекает к себе многих исследователей. Однако, пожалуй, наиболее плодотворно она развивается в трех реально существующих научных школах — Москвы, Уфы (в „Лаборатории музыкальной семантики“) и Астрахани-Волгограда».''&lt;/ref&gt;.

{{Фамилиялаштар исемлеге}}</text>
      <sha1>l8tluftm5homqaw02zuhgflx9gj578r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәлитов Рәхим Әнүәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187280</id>
    <revision>
      <id>1302838</id>
      <parentid>1251414</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="2fc1a2t1dm94441yczhdtkjznc3fami" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәлитов Рәхим Әнүәр улы''' ([[15 февраль]] [[1923 йыл]] — [[13 октябрь]] [[2004 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон (1945) һуғыштарында ҡатнашҡан яугир. ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Рәхим Әнүәр улы Хәлитов 1923 йылдың 15 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Йылайыр кантоны]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]) [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған.

1941—1942 йылдарҙа [[Ҡолғана]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, һуңынан директоры.

1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 35-се уҡсылар дивизияһының 196-сы уҡсылар полкы 2-се пулемет ротаһының старшинаһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id11603/ 196 стрелковый полк 35 стрелковой дивизии (196 сп)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221219124613/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id11603/ |date=2022-12-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Сталинград алышы]]нда, 1945 йылда Алыҫ Көнсығыш фронттағы алыштарҙа ҡатнаша.

Рәхим Әнүәр улы 1947 йылда демобилизацияланғандан һуң [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡытыусы булып эшләй. 1948 йылда [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы]]н тамамлай.

Ул — 1948 йылдан алып «Берлек» промартеле, 1952 йылдан — Бөрйән район урман химияһы сәнәғәте союзы ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы) 1953 й. — «1 Май» промартеле ([[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылы, 1958 йылдан алып рәйес) бухгалтеры.

;Артабанғы хеҙмәт юлы:
* 1960 йыл — промартель партия комитеты секретары
* 1961 йылдан — рәйес урынбаҫары
* 1962—1979 йылдарҙа — Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе (колхоз идараһы [[Исламбай]] ауылында урынлаша)

Рәхим Әнүәр улы Хәлитов 2004 йылдың 13 октябрендә вафат була һәм Берәтәк ауылында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* ӀӀ дәрәжә Дан ордены (1985)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1966)
* Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970)

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Халитов Рахим Анварович|страница=545}}
* Портал «Память Народа»&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=Халитов&amp;first_name=Рахим&amp;middle_name=Анварович&amp;date_birth_from=15.02.1923&amp;static_hash=6b4fe385cc299ae4e5afba1a65664f84v1&amp;data_vibitiya_period=on&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 Халитов Рахим Анварович]&lt;/ref&gt;
{{Портал|Шәхестәр|Бөрйән районы}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]][[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]][[Категория:Бөрйән районында вафат булғандар]][[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Ғәлиәкбәр]]</text>
      <sha1>2fc1a2t1dm94441yczhdtkjznc3fami</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серб-хорват теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192559</id>
    <revision>
      <id>1302815</id>
      <parentid>1297622</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2108</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1302815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32787" sha1="s9r5qxpv6ruvluyk53os2kyj6llnih1" xml:space="preserve">{{Тел
|цвет = һинд-европа
|имя = Серб-хорват теле
|самоназвание = ''srpskohrvatski jezik/српскохрватски језик''
|страны = {{Флагификация|Югославия}} — башта,&lt;br&gt;{{Флагификация|Босния и Герцеговина}},&lt;br&gt;{{Флагификация|Сербия}},&lt;br&gt;{{Флагификация|Хорватия}},&lt;br&gt;{{Флагификация|Черногория}}
|регионы = 
|официальный язык =
|регулирующая организация =
|число носителей = 21 миллионға яҡын&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=SRC Ethnologue 14 report for language code:SRC&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131162156/http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=SRC |date=2006-01-31 }}&lt;/ref&gt;
|рейтинг =43
|статус =
|вымер =
|категория = [[Евразия телдәре]]
|классификация =
[[Һинд-европа телдәр ғаиләһе]]
:[[Славян тармағы]]
::[[Көньяҡ славян телдәре]] төркөмө
:::Көнбайыш төркөмсәһе
|письмо = [[кириллица]] (вуковица), [[латиница]] (гаевица)
|ГОСТ 7.75–97 =
|ISO1 = sh (юҡҡа сыҡҡан)
|ISO2 = 
|ISO3 =hbs
}}
[[Файл:Serbo croatian languages2006.png|thumb|280px|рәсми телдәр: серб теле, хорват теле, босний теле һәм черногор теле (2006)]]

'''Серб-хорват теле''' (шулай уҡ ''серб-хорват теле'', ''хорват-серб теле'', ҡайһы берҙә ''югослав теле''; srpskohrvatski/српскохрватски, hrvatskosrpski/хрватскосрпски, bosansko-hrvatsko-srpski jezik/босанско-хрватско-српски језик) — [[көньяҡ славян телдәр]]ене[[Махсус:Һуңғы үҙгәртеүҙәр|ң]] береһе. Элекке Югославияла әҙәби тел (әммә 1954 йылдан рәсми рәүештә ике әҙәби норманың булыуы таныла), Югославия тарҡалғандан һуң тел өҫтө койнеһы булып тора. Элекке [[Югославия]] ([[Словения]]нан һәм [[Төньяҡ Македония]]нан башҡа) территорияһындағы диалекттар йыйылмаһына таяна.

[[Ҙур Рәсәй энциклопедияһы]] серб-хорват телен «сербтар, хорваттар, босняктар һәм черногорҙар теле» тип билдәләй&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Сербохорватский язык|id=3657787|автор=Е. И. Якушкина|том=30|страницы=66—67|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Элекке Югославияның төрлө республикаларында төрлөсә атала:

* [[Сербия]]ла — серб-хорват теле;
* [[Хорватия]]ла — хорват-серб теле;
* [[Босния һәм Герцеговина]]ла — босния-хорват-серб теле;
* в [[Черногория]] босний-хорват-черногор-серб теле.

== Тарихи диалекттар ==
[[Файл:Dijalekti-Štokavskog-narečja.svg|слева|мини|Штокав диалекты картаһы]]
[[Файл:Serbo_croatian_dialects_historical_distribution_2.png|справа|мини|XVI быуатҡа тиклем диалекттарҙың тарихи таралыуы (ҙур масштаблы миграцияларҙың башы).]]

Тарихи һөйләштәр (наречия), өс төп зона: чакав, штокав һәм кайкав наречиелары, «что» алимашы ҡайҙа нисек әйтелә, наречие ла шундай атама алған: ''ча'' — ча, ''што'' — што һәм ''кај'' — кай) — үҙ-ара аралашҡанда, аңлашып булһа ла, аныҡ айырмалыҡтар ҙа етерлек.

Сербияның көнсығышындағы торлак диалекты, ошо билдә буйынса «штокав» зонаһына инһә лә, грамматик (исем парадигмаһын ябайлаштырыу) һәм лексик яҡтан болгар һәм македон телдәре, шулай уҡ Румыния территорияһындағы карашев һөйләше менән яҡынлаша.

Чакав һәм кайкав диалекттары, Хорватия территорияһында ғына ҡулланылғанлыҡтан һәм уларҙа фәҡәт католиктар ғына һөйләшкәнлектән, хәҙер хорват теленең бер өлөшө тип һанала. Чакав диалектының территорияһы байтаҡ кәмегән (ул Адриатика диңгеҙе яры буйында ғына һаҡланған) һәм словен теленә бик яҡын кайкав диалекты биләмәһе лә күпкә аҙыраҡ.

Штокав диалекты, үҙ сиратында, тарихи көнбайыш (Босния, Хорватияның көнсығышы) һәм көнсығыш (көнсығыш өлөшөнән һәм Черногориянан башҡа Сербия) таралыу зонаһына бүленә. XVI быуаттан башлап көньяҡ славян ерҙәрендә көсәйгән миграциялар тарихи диалект өлкәләрен йотто һәм яйлап штокав диалекты нигеҙендә дөйөм әҙәби тел барлыҡҡа килде. Берҙәм әҙәби норма килеп сыҡмаһа ла, быға тиклем серб-хорват теленең варианттары тип аталған (серб, хорват, босния, черногор) телдәренең рәсми (әҙәби) нормалары штокав диалектына нигеҙләнгән.

== Тарихы ==

=== Барлыҡҡа килеүе ===
[[Файл:Dalj_Street_sign.JPG|right|thumb|Хорватиялағы Даль ауылында ике телдә яҙылған күрһәтеү билдәләре]]
XIX быуат уртаһына тиклем православ серб ерҙәре, өлөшләтә католик, өлөшләтә православ Хорватияһы һәм өлөшләтә католик, өлөшләтә православ, ә ғибәҙәт ҡылыу, һуңынан өлөшләтә исламләштерелгән Босния территорияларында әҙәби традициялар үҙаллы, айырым диалекттар нигеҙендә үҫешә. Католик хорват һәм босний өлкәләренең полиүҙәклегендә серб православие традицияларының сағыштырма мәҙәни гомогенлығы осорҙоң төп һыҙаты булып тора, унда һәр ваҡыт өс төп диалект системаһы нигеҙендә (Истрия, Далмация, Дубровник-Рагуза, Славония, Босния) үҙ әҙәбиәте була.
Берҙәм серб-хорват теле нигеҙҙәре XIX быуат башында серб мәғрифәтсеһе, грамматисы, лексикографы һәм яҙыусыһы Вук Караджич тарафынан һалынған, һуңынан берҙәм әҙәби тел булдырыу тураһында ҡарар 1850 йылда Вена әҙәби килешеүе менән серб һәм хорват интеллектуалдары араһында раҫланған. XIX быуаттың икенсе яртыһында Ҡараджич стандарты нигеҙендәге серб-хорват телен өҫтәмә кодификациялау барған. Бер үк ваҡытта самалы масштабта булһа ла, был зона диалекттары нигеҙендә башҡа әҙәби нормалар ҙа була (мәҫәлән, Австрияла градищан-хорват теле, кайкав әҙәби теле).

=== Хорват нормаһының айырымланыуы ===
[[Усташтар]] режимы неологизмдар барлыҡҡа килтереү юлы менән яһалма рәүештә хорват әҙәби телен серб теленән айырырға тырышҡан (ул ваҡыттағы барлыҡ неологизмдар ҙа телдә үҙләшмәгән).

1954 йылда Новисад килешеүе төҙөлгән, унда серб-хорват теленең хорват һәм серб варианттарының барлығы танылған.

1967 йылдың 16 мартында Хорватия интеллигенцияһы вәкилдәре (Мирослав Крлежа, Радослав Катичич, Томислав Ладан, Далибор Брозович) Хорват әҙәби теленең исеме һәм хәле тураһында Декларацияға ҡул ҡуя, улар өс кенә түгел, ә дүрт телдең: словен, хорват, серб һәм македон телдәренең тиң хоҡуҡлығын, шулай уҡ Хорватия республикаһында властың бөтә органдарында хорват телен ҡулланыуҙы талап итә. Шул уҡ ваҡытта «Матица сербская» («''Матица српска''») хорват мәҙәниәтенең төп учреждениеһы «Матица Хорватская» («''Matica hrvatska''») хеҙмәттәшлектә төҙөп ятҡан &quot;Ҙур серб-хорват һүҙлеге&quot;н тамамлауҙан баш тартты. Был декларация, Белград ҡалаһында хөкүмәттең ныҡ ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, телдәрҙең берләшеү сәйәсәте туҡтатылғайны. Ваҡиғаларҙы башлаған был декларация тарихта «Хорват яҙы» исеме менән атала.

Югославия тарҡалғанға тиклем «статус кво» һаҡланған: Хорватияла «хорват йәки серб» (1974 йылдан алып) исеме аҫтында хорват теле ҡулланылған, шул уҡ ваҡытта Сербияла был тел «серб-хорват теле» тигән атама менән ҡулланылыуын дауам иткән. Власҡа Слободан Милошевич килгәнсе шулай дауам иткән.

=== Әҙәби норманың тарҡалыуы ===
Югославия тарҡалғандан һуң, бер ни тиклем урындағы әҙәби йолаларҙы иҫәпкә алып, тарихи һәм диалект принцибы буйынса, милләтселек нигеҙендә яһалма фекер айырымланыуы арҡаһында, элекке көньяҡ югослав республикаларында үҙ тел стандарттары әүҙем формалаша башлай. Сербияла (әлеге ваҡытта серб теле тип атала) һәм Хорватияла шулай эшләнде. Боснияла өс тел рәсми статусҡа эйә: серб, хорват һәм босний (ҡайһы берҙә рус әҙәбиәтендә «босан» тип йөрөтөлә). 2006 йылдан бойондороҡһоҙ булып киткән Черногорияла ҡайһы берҙә черногор теле лә бар (был телде булдырыу хәрәкәте 1995 йылдан башлана һәм бойондороҡһоҙ Черногория Конституцияһына ярашлы, черногор теле дәүләт теле булып тора).

Мәҫәлән, Хорватияла «консерватив неологизмдар» тураһында — йәғни үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына хорват тамырҙарынан яһалған һүҙҙәр (славян нигеҙле һүҙҙәр) төҙөү тураһында ҡәтғи (йыш ҡына ғәмәлдә ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ) ҡағиҙәләр индерелә. Күп осраҡта был тенденция 1940-сы йылдарҙағы тел практикаһын дауам итә. Парадоксаль хәл килеп тыуҙы — ҡайһы бер осраҡтарҙа серб тамырҙарынан барлыҡҡа килгән хорват неологизмдары ысын хорват кайкав һәм чакав диалекттары һүҙҙәрен ҡыҫырыҡланы. Босний телендә, интеллигенция яғынан ҡаршылыҡ тыуҙырмаған, (Балҡан ярымутрауында, Югославияның бөтә территорияһында, боронғо тел синонимдары менән бер рәттән тәҡдим ителгән) төрки һүҙҙәр, ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре нығытыла.

Заманса серб стандарты Югославия СФР-да яҙылған телгә яҡыныраҡ һәм был осраҡлы түгел. Әммә үҙ нормаларын булдырып, айырымланыуға ынтылыш Сербияла ла күренеп тора. Сербия һәм Черногория союзы тарҡалғандан һуң, Сербия конституцияһы рәсми яҙыу нормаһы тип кириллицаны ғына күҙ уңында тота, ләкин көнкүрештә һәм айырым матбуғат баҫмаларында латиница СФРЮ заманына ҡарағанда ла йышыраҡ файҙаланыла.

Шулай итеп, серб-хорват теле бик яҡын вариҫ туған телдәргә тарҡала: был мәсьәлә уның күпселек йөрөтөүселәренең (шул иҫәптән, эмиграцияла ла), был мәсьәлә ярайһы уҡ ныҡ сәйәсиләштерелде һәм миллилек менән бәйле. Сит ил лингвистары, әммә хәҙер ҙә йыш ҡына берҙәм серб-хорват теле тураһында һөйләй, ә яңы милли варианттарға улар араһында айырма принципиаль булғанда йәки һүҙ диалекттар тураһында барған осраҡта мөрәжәғәт итә.

Хорват теленең кайкав һәм чакав диалекттары араһындағыға ҡарағанда, мәҫәлән, серб, хорват һәм босний телдәренең әҙәби нормалары араһында айырма күпкә әҙерәк (улар бөтәһе лә штокавицаға нигеҙләнгән).

== Серб, хорват, босний телдәре араһындағы айырмаларҙың ҡыҫҡа исемлеге ==
=== Алфавит ===
Серб-хорват теле өсөн ике яҙма системаһы: серб латиницаһы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kovceg.tripod.com/pm_vukova_latinica.htm|title=Milosavljević Petar, Vukova latinica, 2006  (серб.)   Дата обращения  6.11.2020|access-date=2020-11-05|archive-date=2021-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307002344/https://kovceg.tripod.com/pm_vukova_latinica.htm|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; йәки хорват латиницаһы (гаевица) һәм серб кириллицаһы (вуковица) ҡулланыла. Боснияла һәм Черногорияла кириллица һәм латиница рәсми рәүештә тигеҙ, әммә Черногорияла латиница күпселек баҫмаларҙа өҫтөнлөк итә (1990-сы йылдарға тиклем Черногорияла кириллица ғына файҙаланыла). Хорватияла латиница ғына ҡулланыла (XIX быуатҡа тиклем шулай уҡ глаголица ҡулланылған). Сербияла кириллица рәсми рәүештә өҫтөнлөклө алфавит булып тора, әммә рәсми булмаған осраҡта латиница йыш ҡына ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта Сербияның бер нисә гәзите латиницала ғына сыға. Интернетта ла латиница өҫтөнлөк итә.

Черногорияла элекке Югославияның башҡа илдәрендә ҡулланылмаған өҫтәмә хәрефтәр ''ś'' һәм ''ź'' (кириллицала — ''С́'' һәм ''З́'') индерелгән.

=== Элекке «ять» ===
Ҡайһы бер диалекттарҙа был өн — «э» (яҙмала — ''e''), икенселәрендә йомшаҡ «е» йәки «ие» тигән һүҙҙәрҙә (яҙмала — ''je'' йәки ''ije'', һуҙынҡының оҙонлоғона һәм баҫымға ҡарап, хатта бер тамырлы һүҙҙәрҙә лә яҙыу айырылыуы мөмкин; мәҫәлән, хорв. ''vrijeme'' — «время», ләкин ''suvremenik'' — «современник») үҙгәргән; яҙыу хатта бер нисә һүҙҙә лә сағыла ала; мәҫәлән, хорв. Шуға күрә «экав» йәки «иекав» диалекттары (шулай уҡ «икав» диалекттары, унда «ять» «и»ға әйләнгән) бар. Хорват телендә рәсми рәүештә, «экав» (мәҫәлән, ''greška'' — «ошибка») һәм бик күп булмаған «икав» (мәҫәлән, ''dio'' «часть», ''ismijavati'' «высмеивать») бөрсөктәре менән, «иекав» нормаһы ғына таныла. Черногорияла һәм Боснияла йыш ҡына «иекав» нормаһы, Сербияның үҙендә — «экав» нормаһы ҡулланылһа ла, серб телендә «экав» һәм «иекав» нормалары формаль яҡтан тигеҙ. Миҫалдар: хорв. ''vrijeme'' («время, погода») — серб. ''време'', хорв. ''rječnik'' («словарь») — серб. ''речник''. Шулай итеп, әгәр текст «иекав» нормаһы буйынса латиница менән яҙылһа, был текст, моғайын, хорват йәки черногорский телендә була; был шарттарҙың береһе булһа ла үтәлмәй икән — серб телендә.

=== Инфинитив ===
Серб телендә, болгар һәм македон телдәрендә кеүек, «да + ҡылымдың зат формаһы» конструкцияһы менән инфинитивты ҡыҫырыҡлап сығарыуға тотороҡло әүәҫлек бар. Миҫал: хорв. ''Hoću jesti'' (''Я хочу есть'') — серб. ''Хоћу да једем'' (инфинитив: ''јести'').

=== Үҙләштермәләр ===
Хорватияла хөкүмәт славян тамырҙарынан барлыҡҡа килгән неологизмдар тарафынан үҙләштермәләрҙең ҡыҫырыҡланыуына йүнәлтелгән пуризм сәйәсәтен үткәрә. Миҫал: хорв. ''sveučilište'' [свэучилиштэ] («университет») — серб. ''универзитет'', хорв. ''nogomet'' [ногомэт] («футбол») — серб. ''фудбал'' һ.б. Әммә тәжрибә күрһәтеүенсә, нигеҙҙә канцелярия ҡулланылышындағы неологизмдар йәшәй. 1941—1945 йылдарҙа Анте Павеличтың усташ хөкүмәте «беҙҙең сербтар менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығыбыҙ юҡ» сәйәсәте сиктәрендә шулай уҡ әүҙем рәүештә неологизмдар индерә: (''krilnik'' «генерал», ''slikopis'' «киноплёнка», ''munjovoz'' «трамвай» һ.б.), әммә һуғыштан һуң улар юҡҡа сыға һәм хәҙерге хорват телендә тергеҙелмәй. Киреһенсә, серб телендә үҙләштерелгән һүҙҙәр ярайһы уҡ киң ҡулланыла. Шулай уҡ серб теленең хорват теленән айырмаһы ай атамаларында сағыла: серб телендә ай атамалары, хәҙерге рус телендәге кеүек, латынға барып тоташа (''фебруар'', ''март'', ''април'', хорват телендә, бер үк айҙың атамалары һәр телдә тап килмәүгә ҡарамаҫтан, хәҙерге белорус, украин, поляк һәм үрге лужиц телдәрендәге кеүек, славян исемдәре файҙаланыла (''veljača'' «февраль», ''ožujak'' «март», ''travanj'' «апрель»).

=== Урындағы лексика ===
Бында айырмалар ныҡ күҙгә ташлана. Миҫалдар: серб. ''позориште'' («театр») — хорв. ''kazalište'' һ.б. Уларға серб телендә үҙләшкән, әммә хорват телендә юғалған хәҙерге яҙыусыларҙың нелогизмдарын индерергә була, һәм киреһенсә. Ҡайһы саҡта бер үк һүҙ серб һәм хорват телдәрендә төрлө мәғәнәгә эйә: ''voz'' — серб. «поезд», хорв. воз, «телега». Ләкин әгәр ҙә сербтар диалект һүҙҙәрен (хәҙерге хорват неологизмдарынан тыш) ҡулланыуға, шулай уҡ «иекав» әйтелешенә һәм яҙыуына түҙеп ҡараһалар ҙа, Хорватия хөкүмәте, киреһенсә, телдән &quot;сербизм&quot;дарҙы алып ташлау кампанияһын үткәрә.

=== Аффикстар ===
Серб һәм хорват телдәрендә бер үк һүҙьяһалыш аффикстары төрлө дәрәжәлә продуктив. Мәҫәлән, хорват телендә профессияларҙы һәм шөғөлдәрҙе билдәләү өсөн ''-nik'' и ''-telj'' суффикстары киң ҡулланыла, серб телендә — һирәк, улар урынына ''-ац'', ''-ач'', ''-ица'', ''-ар'' һ. б. ҡулланыуҙы яҡшыраҡ тип иҫәпләйҙәр. Фәҡәт серб йәки хорват теленә генә хас аффикстар бар: мәҫәлән, серб ''са-''һына хорват sa- йәки su тап килеүе мөмкин.

=== Сит ил исемдәрен, фамилияларын һәм ҡайһы бер атамаларын тапшырыу ===
Хорват һәм босний яҙмаларында (миҫал: ''[[Пицца|pizza]]''), серб телендә (хатта латиница ҡулланғанда ла) — транскрипция (миҫал: ''пица''/''pica'') уларҙың тәүге яҙыуы ҡулланыла.

=== Лексикалағы айырымлыҡтарға миҫалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;3&quot; style=&quot;margin-left:1em&quot;
! [[Рус теле]]
! [[Хорват теле]]
! [[Серб теле]] (кириллица)
! Серб (латиница)
|-
| «Сравнение»
| ''Usporedba''
| ''Поређење''
| ''Poređenje''
|-
| «Европа»
| ''Europa''
| ''Европа''
| ''Evropa''
|-
| «Нидерланды»
| ''Nizozemska''
| ''Холандија''
| ''Holandija''
|-
| «Итальянцы»
| ''Talijani''
| ''Италијани''
| ''Italijani''
|-
| «Вселенная»
| ''Svemir''
| ''Васиона, Свемир''
| ''Vasiona, Svemir''
|-
| «Позвоночник»
| ''Kralježnica''
| ''Кичма''
| ''Kičma''
|-
| «Воздух»
| ''Zrak''
| ''Ваздух''
| ''Vazduh''
|-
| «Образование»
| ''Odgoj''
| ''Васпитање''
| ''Vaspitanje''
|-
| «Неделя»
| ''Tjedan''
| ''Седмица, Недеља''
| ''Sedmica, Nedelja''
|-
| «История»
| ''Povijest''
| ''Историја, Повест''
| ''Istorija, Povest''
|-
| «Штаны»
| ''Hlače''
| ''Панталоне''
| ''Pantalone''
|-
| «Живот»
| ''Trbuh''
| ''Стомак, трбух''
| ''Stomak, trbuh''
|-
| «Наука»
| ''Znanost''
| ''Наука''
| ''Nauka''
|-
| «Лично»
| ''Osobno''
| ''Лично''
| ''Lično''
|-
| «Лицо»
| ''Osoba''
| ''Лице, Особа''
| ''Lice, Osoba''
|-
| «Организация Объединённых Наций»
| ''Ujedinjeni Narodi'' или{{-}}''Organizacija Ujedinjenih Naroda''
| ''Уједињене Нације'' или{{-}}''Организација Уједињених Нација''
| ''Ujedinjene Nacije'' или{{-}}''Organizacija Ujedinjenih Nacija''
|-
| «Хлеб»
| ''Kruh''
| ''Хлеб''
| ''Hleb''
|-
| «Искусственное»
| ''Umjetno''
| ''Вештачко''
| ''Veštačko''
|-
| «Крест»
| ''Križ''
| ''Крст''
| ''Krst''
|-
|«Шея»
|''Šija''
|''Врат''
|''Vrat''
|-
|«Зеркало»
|''Zrcalo''
|''Огледало''
|''Ogledalo''
|-
|«Тысяча»
|''Tisuća''
|''Хиљада''
|''Hiljada''
|}

=== Башҡалар ===
Синтаксиста, һорау конструкцияларында ({{lang-hr|je li…}} йәки ''da li…'' — ''серб.'' тик ''да ли…''), һ.б. әллә ни ҙур булмаған айырмалар бар.

== Фонетика һәм транслитерация ==
Серб телендә «х» йә «й» өндәренең һуҙынҡылар араһындағы позицияһын «в»-ға үҙгәртеү әүәҫлеге бар. Миҫалдар: хорв. ''kuhati'' — серб. ''кувати'' йә ''кухати'' (ике вариант та тигеҙ хоҡуҡлы), хорв. ''uho'' — серб. ''ухо'' йә ''уво'', хорв. ''vjerojatno'' — серб. ''вероватно'' һ.б.
Ләкин ул даими түгел һәм күрше македон телендәге кеүек һуҙынҡылар араһында һәм һүҙҙең аҙағында «х»-ның тулыһынса юҡҡа сығыуына килтергән тиклем көслө түгел. Бынан тыш, серб телендә ҡайһы бер осраҡта унан һуң һуҙынҡы булмағанда төшөп ҡалыусан һуҙынҡы ''l'' ''о''-ға күсә, хорват телендә бөтә формаларҙа ла һаҡлана: серб. ''као'' — хорв. ''kal'', серб. ''престоница'' — хорв. ''prijestolnica''.

== Тәржемә миҫалдары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Рус теле
!Хорват теле
!Босний теле
!Серб теле (латиница)
!Серб теле (кириллица)
|-
| «Что касается выхлопных газов и загрязнения воздуха в Иерусалиме, было бы необходимо принять меры по обеспечению безопасности!»
| ''U pogledu ispušnih plinova i zagađivanja zraka u Jeruzalemu, bilo bi potrebno poduzeti mjere sigurnosti!''
| ''U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno preduzeti mjere bezbjednosti!''
| ''U pogledu izduvnih gasova i zagađivanja vazduha u Jerusalimu, bilo bi potrebno da se preduzmu mere bezbednosti!''
|''У погледу издувних гасова и загађивања ваздуха у Jерусалиму, било би потребно да се предузму мере безбедности!''
|}

== Таралыу өлкәләре ==
* Серб теле — Сербияның, Черногорияның һәм Босния һәм Герцеговина составындағы Сербия Республикаһының рәсми теле.
* Хорват теле — Хорватияла һәм Босния һәм Герцеговина составындағы Мосолман-хорват федерацияһында.

Элекке Югославияла йәшәүселәр (словендарҙан һәм македондарҙан тыш) урындағы лексиканы ҡулланмаһалар, бер-береһен һүҙлекһеҙ аңлай ала. Урындағы лексиканы ҡулланыу, тел диалекттары ҡайһы берҙә башҡа телдәр менән сағыштырғанда бер-береһенән күберәк айырылғанлыҡтан, бер ил эсендә лә аңлашылмаусанлыҡтар тыуҙырыуы мөмкин.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Серб кириллица алфавиты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Багдасаров А. Р.|заглавие=История развития хорватско-сербских этноязыковых отношений (1940-1990-е гг. XX в.) // Славянский вестник. Вып. 2|ссылка=http://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/sv2/bagdasarov.pdf|место=М.|издательство=МАКС пресс |год=2004 |страницы=608}}
* ''Кречмер А. Г., Невекловский Г.'' [http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/KretschNewekl_SerbohorvJazyk.pdf Сербохорватский язык (сербский, хорватский, боснийский языки)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022205343/http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/KretschNewekl_SerbohorvJazyk.pdf |date=2016-10-22 }} // Языки мира: Славянские языки. / РАН. Институт языкознания. Ред. колл.: А. М. Молдован, С. С. Скорвид, А. А. Кибрик и др. — М.: Academia, 2005.
* {{книга|автор=Мартынова М. Ю.|заглавие=Балканский киризис: народы и политика|ссылка=http://dev.eurac.edu:8085/mugs2/do/blob.pdf?type=pdf&amp;serial=1150729550739|место=М.|издательство=Старый сад|год=1998|страницы=466|ISBN=5-201-13730-x}}
* ''[[Соболев, Андрей Николаевич (лингвист)|Соболев А. Н.]]'' Сербохорватский язык // Основы балканского языкознания. — СПб., 1992.

== Һылтанмалар ==
{{Interwiki|sh|Glavna stranica / Главна страница|сербохорватском|}}
{{wiktionarycat|type= сербохорватского языка|category=Сербохорватский язык}}
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=374-16 Группа языка сербско-хорватска]{{ref-en}}
* [http://govori.tripod.com/ Štokavski jezik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230710230141/https://govori.tripod.com/ |date=2023-07-10 }}{{ref-sr}}
* [https://slavic.world Сравнение слов южнославянских языков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211225004839/http://slavic.world/ |date=2021-12-25 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Славянские языки}}
{{Сербскохорватские языки}}

[[Категория:Серб-хорват теле]]</text>
      <sha1>s9r5qxpv6ruvluyk53os2kyj6llnih1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики Иранды ярата 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>200608</id>
    <revision>
      <id>1302826</id>
      <parentid>1295176</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һөҙөмтәләр */</comment>
      <origin>1302826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7959" sha1="8yd4ptry9irarsi5g002whyenrnj4xu" xml:space="preserve">{{WAM
|header = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[File:WikiLovesIran.png|300px]]&lt;/div&gt;Вики Иранды ярата&lt;br/&gt;&lt;small&gt;2026 йылғы вики-марафон&lt;/small&gt; 
|subheader = 01-31 май көндәрендә &lt;small&gt;(UTC буйынса)&lt;/small&gt; Башҡортса Википедияла үтеүсе, [[Иран]] менән бәйле теләһә ниндәй темаға арналған мәҡәләләр менән байытыу марафонында ҡатнаш!
&lt;p&gt;&lt;small&gt;Был биттең ҡыҫҡа адресы &lt;nowiki&gt;https://w.wiki/MRun&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;&lt;/p&gt;
__NOTOC__ 
|body =
* Бәйгенең [[m:Wiki_Loves_Iran_2026|төп халыҡ-ара инглизсә бите]].
** [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Articles|Тәҡдим ителгән мәҡәләләр исемлеге]].

&lt;blockquote&gt;&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Берәй тема тураһында мәҡәләне табыу йәки булдырыуҙы башлап ебәреү өсөн, һүҙбәйләнеште аҫтағы тәҙрәгә индерегеҙ һәм төймәгә баҫығыҙ.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 95%; margin-bottom:.5em;&quot;&gt;&lt;inputbox&gt;
type=search
width=90
buttonlabel=Яңы мәҡәлә яҙыу йәки булған мәҡәләгә күсеү 
searchbuttonlabel=Тулы текстлы эҙләү
break=yes
&lt;/inputbox&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Тәртип ==
[[Файл:Iranian_Wikimedians_User_Group_Logo_-_no_text.svg|100px|Iranian_Wikimedians_User_Group|right]]
Бәйге [[:m:Iranian_Wikimedians_User_Group/Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркөмө|Викимедиа ҡулланыусыларҙың Иран төркөмө]] тарафынан ойошторола, башҡарыла һәм бүләкләнә.

* Мәҡәләләр:
** [[Иран]] тураһында булырға тейеш.
** '''Бәйге барышында''' булдырылған йәки тулыландырылған.
** Өҫтәлгән материал күләме кәм тигәндә мәғәнәле '''3000 байт''' ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Iran_2026/Rules халыҡ-ара этап ҡағиҙәләре]).
** Башҡортса Википедияның '''ғәмәлдәге тәртиптәрен боҙмаҫҡа тейеш'''.
** Вики-бот ярҙамында статистик күрһәткестәре менән генә айырылған стандарт йөкмәткеле мәҡәләләр '''түгел'''.
** 2026 йылдың 1 майынан 0:01 менән 31 майҙың 23:59 ([[UTC]]) ваҡыттары араһында [[Махсус:Яңы биттәр|яңы булдырылған]].
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм айырым тел бүлегендәге урындарға бәйле.
** Башҡортса Википедияла һәр зачётлы ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме һәм файҙалы өлөшө бер нисә урында мәңгеләштерелә. Урындағы жюри быны хәстәрләй алыу өсөн, байытылған/булдырылған мәҡәләләрҙе [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Таблица|түбәндәге таблицаға]] урынлаштырыуығыҙ һорала.
** 10 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусылар финалистар араһына инә.
** Булдырылған/яҡшыртылған мәҡәләләр яғынан алдынғы 3 ҡатнашыусы ([[Википедия:Марафондар/Вики Рамаҙанды ярата/2026#Баһалау тәртибе|мәҡәләләрҙе баһалау формулаһы]] буйынса файҙалы мәғлүмәт) шулай уҡ «Башҡортса Википедияла Иран илсеһе 2026» дәрәжәһенә лайыҡ була, шәхси битендә һәм бәйгенең урындағы Дан галереяһында таныла.
* Жюри ҡарарына шикәйәт итеп булмай.

|footer =

* Процесты Викимедиа йәмғиәтенең тәжрибәле төркөмө ойоштора һәм [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Баһалау тәртибе|баһалай]].

}}

== Жюри ==

* Жюри рәйесе, техник башҡарыусы — {{u|Il Nur}} ([[Ҡазан]])
* Жюри рәйесе — {{u|Fxan}} ([[Ҡазан]])

== Баһалау тәртибе ==

* [[Проект:Вики Иранды ярата 2026#Баһалау тәртибе|Күрһәтелгән талаптарға]] тура килгән, өҫтәлгән материал күләме кәм тигәндә 3000 байт булған мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы сифатлы итеп асҡан, материалды [[Википедия:Викилаштырыу|викилаштырған]] һәм һүрәтләгән, күләме кәм тигәндә 3000 байт булған мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан кәм булған ҡатнашыусылар һәм/йәки башҡорт мәҙәниәте менән бәйле темалар буйынса мәҡәләләр яһаған өсөн баллдар коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

Ҡатнашыусы 1 мәҡәлә өсөн максималь 2/4 балл ала ала.

== Бүләкләү ==
Wiki Loves Iran 2026 ҡатнашыусылары халыҡ-ара һәм урындағы приздар отоу мөмкинлегенә эйә.

'''Халыҡ-ара приздар: (5 приз)'''
* Донъя рейтингында беренсе урын: (70$)
* Донъя рейтингында икенсе урын: (55$)
* Донъя рейтингында өсөнсө урын: (40$)
* Донъя рейтингында дүртенсе урын: (30$)
* Донъя рейтингында бишенсе урын: (30$)


Урындағы бүләктәр:

* Ozon сертификаттары менән 1 500 һум.

* Бүләкләү өсөн ойоштороусылар яуаплы.

== Таблица ==

Мәҡәләләрҙе өҫтәү өсөн аҫтағы төймәгә баҫығыҙ һәм таблица аҙағына был кодты ҡуйығыҙ ҙа һаҡлағыҙ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;
| {{u|{{subst:REVISIONUSER}}}} || {{:Wiki Loves Iran 2026/Participate/{{subst:REVISIONUSER}}}} ||
|- &lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Унда һеҙҙең исем менән исемлек сығыр. Мәҡәләләрҙе [[m:Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List|үҙегеҙҙең биткә индереп]] күрһәтеп барыу кәрәк буласаҡ.

&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{Clickable button 2|1= Үҙегеҙҙе бында баҫып өҫтәгеҙ|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wiki_Loves_Iran_2026/Participate/List&amp;action=edit|class=mw-ui-constructive}}&lt;/div&gt;

=== Һөҙөмтәләр ===

Урындағы бүләктәр:

* Беренсе урын - Юлдашева Луиза (73 мәҡәлә) (2500 сум).
* Икенсе урын - Akkashka (11 мәҡәлә) (500 сум).

Татарча Википедияла 10 мәҡәләнән артығын яҙыусы булмағанға, Башҡортса Википедияла приз суммаһы 3000 тиклем күтәрелде.

=== Башҡортса Википедияла «Иран» ===
&lt;categorytree&gt;Иран&lt;/categorytree&gt;

[[Категория:Проект:Вики Иранды ярата 2026]]</text>
      <sha1>8yd4ptry9irarsi5g002whyenrnj4xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-15</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201407</id>
    <revision>
      <id>1302833</id>
      <timestamp>2026-08-14T19:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Mattupetty Lake View.jpg</comment>
      <origin>1302833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="r1h6l9m9fwaqcqffbv2v8w6v1tce72v" xml:space="preserve">Mattupetty Lake View.jpg</text>
      <sha1>r1h6l9m9fwaqcqffbv2v8w6v1tce72v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>