Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1855 1302920 1291620 2026-08-16T15:19:42Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1302920 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{Цвет|Россия}} | Цвет2 = | Русское название = | Оригинальное название = Учалы районы | Герб = Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png | Флаг = Flag of Uchaly rayon (Bashkortostan).png | Описание флага = Учалы районы флагы | Страна = [[Рәсәй]] | Статус = муниципаль район | Изображение = Utchaly.gif | Гимн = | Входит в = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}} | Включает = 1 ҡала, 23 ауыл биләмәһе | Столица = [[Учалы]] | Крупный город = | Крупные города = | Дата = [[1930 йыл]] | Глава = Дәүләтгәрәев Фәрит Фәтих улы | Название главы = Муниципаль район хакимиәте башлығы | Глава2 = Кәримов Дамир Усман улы | Название главы2 = Муниципаль район советы рәйесе | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Учалинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Учалинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }} | Место по населению = 6 | Плотность = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} / 4549 round 2) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]] | Конфессиональный состав = [[мосолмандар]], православиелылар | Площадь = 4549 | Место по площади = 4 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Location of Uchalinskiy rayon (Bashkortostan).svg | Часовой пояс = {{MSK+2}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Код автомобильных номеров = 02, 102 | Сайт = https://uchaly.bashkortostan.ru/ | Параметр1 = {{ОКАТО|80253000000}} | Название параметра1 = [[ОКАТО]] | Примечания = |Категория в Commons =Uchalinsky District }} [[Файл:Urals river Bashkortostan.JPG|thumb|300px|right| Урал ҡасабаһы янында [[Яйыҡ|Яйыҡ (Урал)]] йылғаһы аша күпер]] '''Учалы районы''' — [[Башҡортостан]]дың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — [[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы. == География == Учалы районы [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондары, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] һәм [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] ҡала округтары, [[Верхнеурал районы|Верхнеурал]], [[Уй районы|Уй]] һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] райондары менән сиктәш. Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын. Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә [[Әүәләк]], [[Ирәндек|Кесе Ирәндек]] тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — [[Ирәмәл]], уның итәгенән [[Ағиҙел йылғаһы]] башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ [[Яйыҡ]], [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] һәм [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғалары ағып сыға. Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫеш алған. == Тарих == Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]на ҡараған улустар индерелә. Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем [[Ырымбур губернаһы]]на ингән [[Верхнеурал өйәҙе|Үрге Урал өйәҙенең]] Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — [[Ҡарағужа]]), Көҙәй (үҙәге — [[Һөйәрғол]]), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — [[Учалы (ауыл)|Учалы]]) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә<ref>[http://ufagen.ru/places/uchalinskiy Троицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости]</ref>. 1930—1970 йылдарҙа район үҙәге ''[[Учалы (ауыл)|Учалы ауылында]]'' урынлаша. 1970 йылдан район үҙәге [[Учалы]] ҡалаһына күсерелә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} ; Урбанизация Ҡала шарттарында ([[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы) район халҡының {{ #expr: ({{ Население | Учалы | ч }} * 100 / {{ Население | Учалинский район | ч }} round 2) }} % йәшәй. ; Милли составы 2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 64,3 %, [[урыҫтар]] — 18,2 %, [[татарҙар]] — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Транспорт == Район аша [[Белорет]] — [[Учалы]] — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] — [[Силәбе]], [[Учалы]] — [[Магнитогорск]] ([[Ахун (Учалы районы)|Ахун ауылы]] йәки [[Межозёрный]] аша), [[Учалы]]— [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] — Ларино — [[Силәбе]] автомобиль юлдары үтә. == Тимер юлы == Район аша [[Рәсәй тимер юлдары]] Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса [[Учалы]]—[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]—[[Өфө]]—[[Күмертау]]—[[Ырымбур]] поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд [[Күмертау]]ға тиклем, 2005 йылдан — [[Өфө]]гә тиклем, 2010 йылдан — [[Мейәс (ҡала)|Мейәскә]] тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр. == Билдәле шәхестәр == === Хәрбиҙәр === * [[Мортазин Муса Лот улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) Рәйесе, 1928—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияның аттар яңыртыу бүлеге башлығы. * {{МиҙалБ}} [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] (Матросов Александр Матвеевич) — [[Советтар Союзы Геройы]]. * {{МиҙалБ}} [[Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * {{МиҙалБ}} [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы]] — Дан орденының тулы кавалеры. * [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хилажев Мәүлит Хилаж улы]] (1916—1997) — Дан орденының тулы кавалеры. * {{МиҙалБ}} [[:ru: Кровко, Пётр Михайлович|Кровко Пётр Михайлович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1941 йылда Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. * {{МиҙалБ}} [[:ru: Ташкин, Михаил Александрович|Ташкин Михаил Александрович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1940 йылда шулай уҡ Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. === Cәйәсмәндәр === * [[Рәсүлев Талха Ғайса улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлидиҙең]] яҡын көрәштәштәренең береһе. * Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14.11.1890—31.05.1927) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары<ref>[http://www.bashinform.ru/news/784457-ismagil-sultanov-odin-iz-pervykh-narkomov-avtonomnoy-bashkirii-k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь]</ref>. * [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Учалы районының [[Көсөк (Учалы районы)|Көсөк]] ауылында вафат булған. * [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]] — 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалы етәксеһе. * [[Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. * Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/77552/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> . * [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идараһы рәйесе<ref>[http://www.uwrb.ru/pages=4 Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206195310/http://uwrb.ru/pages=4 |date=2013-12-06 }}</ref> . === Спортсылар === * [[:ru: Юсупов, Марсель Жалилевич|Йосопов Марсель Йәлил улы]] — көрәшсе. * [[:ru: Азнабаев, Олег Фаритович|Аҙнабаев Олег Фәрит улы]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Кочкаев, Кирилл Сергеевич|Кочкаев Кирилл Сергеевич]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Секретов, Андрей Вадимович|Секретов Андрей Вадимович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Бородин, Илья Александрович|Бородин Илья Александрович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. === Фән эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] — [[философия|философ]]. * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] — инженер-механик * [[Ғәлиев Ғәлиб Барый улы]] — физик, инженер. * [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы]] — филолог, 2000—2013 йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның ректоры. * [[Заһиров Наил Хәйбулла улы]] — тау инженеры, Себер федераль университетының (Красноярск) кафедра мөдире<ref>[http://journal.sfu-kras.ru/sites/journal.sfu-kras.ru/files/13_zagirov.pdf Загиров Наиль Хайбуллович]</ref> . * [[Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы]] - математик, физика‑математика фәндәре докторы. * [[Имашев Урал Булат улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] — ООО НПП «Буринтех» директоры, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] профессоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 Ишбаев Гниятулла Гарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114175723/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 |date=2016-11-14 }}</ref> . * [[:ru: Карамова, Лена Мирзаевна|Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы]] — табип, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты. 1962—1966 йылдарҙа Учалы дауаханаһы табибы. * Магжанов Рим Вали улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|БДМУ]] кафедра мөдире<ref>[http://rehab3.blog.ru/77265059.html Магжанов Рим Валеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511203449/http://rehab3.blog.ru/77265059.html |date=2013-05-11 }}</ref>. * Минасов Булат Шамил улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] кафедра мөдире<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Минасов Булат Шамильевич ]</ref>. * [[Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы]] — математик, физика‑математика фәндәре докторы<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедраһы мөдире ]</ref> . * [[Төпәев Салауат Харис улы]] (18.02.1924), ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). [[Кәрим (Учалы районы)|Кәрим (Төпәй)]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төпәев Салауат Харис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421182859/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>. * [[Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы]] (23.02.1939), ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тәбиғи‑география факультеты деканы. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965). [[Илсе]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421180053/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|02|2019}}</ref>. === Дин әһелдәре === * [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы]] — ишан, [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында мәсет имамы, билдәле «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен асыусы. * [[Рәсүлев Ғабдрахман]] (1889—1950) — мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты]] дини идаралығының рәйесе. === Хужалыҡ эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] — 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. * [[:ru: Баталин, Юрий Петрович|Баталин Юрий Петрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт төҙөлөш комитеты, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары. * [[:ru: Блюхер, Василий Васильевич|Блюхер Василий Васильевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш механигы, билдәле инженер. * [[Ғайсин Салауат Мөхтәр улы]] — «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 Гайсин Салават Мухтарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082001/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 |date=2016-03-05 }}</ref>. * [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шаһиморат улы]] (21.09.1938), педагог, [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы|Башҡортостандың Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылынан<ref>[https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261888/ Муниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|09|2018}}</ref>. * Уйылданов Салауат Ғәли улы — «Уфаоргсинтез» ААЙ генераль директоры<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/state_assembly_kurultai/structure/deputies/9371/?sphrase_id=8236 Вильданов Салават Галиевич]</ref> . * [[Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]] (25.12.1928—24.09.2016), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәләүез]], 1983—1986 йылдарҙа — [[Ишембай]] ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|23|12|2018}}</ref>. === Хужалыҡ алдынғылары === * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Нигаматуллин Рамазан Муллагалеевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Шәйәхмәтов Фазулла Зайнулла улы]] — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[:ru: Фатхуллин, Ашраф Ахметович|Фәтҡуллин Әшрәф Әхмәт улы]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (1914—2012) — комхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы]] (20.02.1936—25.09.2010) — сиҙәмсе-механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Назаров Николай Григорьевич]] — бригадир, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. * [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] — таусы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты бригадиры. * [[Игелеков Абрар Ғабдулла улы]] — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы. === Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре, === ==== Артистар ==== * [[Аллаярова Нажия Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]] * [[:ru: Амиров, Алмас Хадисович|Алмас Әмиров]] * Мортазин Әхәт Мотаһар улы ==== Композиторҙар ==== * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]] (1957—2013) ==== Йырсылар ==== * [[Солтанов Абдулла Авзал улы|Абдулла Солтанов]] * [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]] * [[Нәзифә Ҡадырова]] * [[:ru: Байрамгулова, Ниля Ильясовна|Байрамғолова Нәйлә Ильяс ҡыҙы]] * [[Айгөл Һағынбаева]] ==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ==== * [[Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы|Талха Ғиниәтуллин]] * [[Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы]] (1904—1974) * [[Хисаметдинова Рәмзилә Миндеғәли ҡыҙы|Рәмзилә Хисаметдинова]] (1949 — 1995)  * [[Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы|Мөхәммәт Хәйҙәров]] * [[Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы|Мәүлит Ямалетдинов]] ==== Журналистар ==== * [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Рәүеф Хәй улы]] — СССР Журналистар союзы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты. * Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы, РФ Кинематографистар союзы премияһы лауреаты (1999), «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (2002). «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). * Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы- * Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы * Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы * Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/karimova_rs.html ]</ref> — башҡорт телевидениеның тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625133503/http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ |date=2017-06-25 }}</ref><ref>[http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html Легендар диктор Рәсимә Кәримова вафат булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707070515/http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html |date=2017-07-07 }}</ref>. == Административ бүленеш == [[Учалы районы]]на 1 ҡала һәм 18 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Амангилде ауыл Советы (Учалы районы)|Амангилде ауыл Советы]] | [[Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Амангильдинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ахун ауыл Советы (Учалы районы)|Ахун ауыл Советы]] | [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ахуновский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Бөйҙө ауыл Советы (Учалы районы)|Бөйҙө ауыл Советы]] | [[Бөйҙө]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Буйдинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Илсе ауыл Советы (Учалы районы)|Илсе ауыл Советы]] | [[Илсе]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ильчинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Илсеғол ауыл Советы (Учалы районы)|Илсеғол ауыл Советы]] | [[Илсеғол (Учалы районы)|Илсеғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ильчигуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Иманғол ауыл Советы (Учалы районы)|Иманғол ауыл Советы]] | [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Имангуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Кирәбе ауыл Советы (Учалы районы)|Кирәбе ауыл Советы]] | [[Кирәбе]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кирябинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)|Ҡунаҡбай ауыл Советы]] | [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кунакбаевский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Мансур ауыл Советы (Учалы районы)|Мансур ауыл Советы]] | [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Мансуровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Миндәк ауыл Советы (Учалы районы)|Миндәк ауыл Советы]] | [[Миндәк]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Миндякский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]] | [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Наурузовский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)|Поляковка ауыл Советы]] | [[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Поляковский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Сәфәр ауыл Советы (Учалы районы)|Сәфәр ауыл Советы]] | [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сафаровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)|Туңғатар ауыл Советы]] | [[Комсомольск (Учалы районы)|Комсомольск]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тунгатаровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ураҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Ураҙ ауыл Советы]] | [[Ураҙ (Учалы районы)|Ураҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уразовский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Уральск ауыл Советы (Учалы районы)|Уральск ауыл Советы]] | [[Уральск (Учалы районы)|Уральск]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уральский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Учалы|Учалы ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Учалы]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Учалы | тс }} |- | [[Учалы ауыл Советы (Учалы районы)|Учалы ауыл Советы]] | [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Учалинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы)|Яңы Байрамғол ауыл Советы]] | [[Яңы Байрамғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Новобайрамгуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Uchalinsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Учалы районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80045}} * [[OpenStreetMap]] һәм [[:en:Shuttle Radar Topography Mission|SRTM]] нигеҙендә эшләнгән [http://hikebikemap.de/?zoom=12&lat=54.29507&lon=59.38414&layers=00B00TFFFF Учалы районының картаһы]. * [http://yaik.pressarb.ru/«Яйыҡ» Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120050541/http://yaik.pressarb.ru/ |date=2010-11-20 }}. * [http://uchalinsky.bkr.sudrf.ru/ Учалы ҡалаһы һәм районының суды]. {{Учалы районы ауылдары}} {{Учалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Учалы районы]] ic0vc85jhzrj8zru92byt1vdg0ia2s2 1302947 1302920 2026-08-17T07:48:23Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1302947 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{Цвет|Россия}} | Цвет2 = | Русское название = | Оригинальное название = Учалы районы | Герб = Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png | Флаг = Flag of Uchaly rayon (Bashkortostan).png | Описание флага = Учалы районы флагы | Страна = [[Рәсәй]] | Статус = муниципаль район | Изображение = Utchaly.gif | Гимн = | Входит в = {{s|[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]}} | Включает = 1 ҡала, 23 ауыл биләмәһе | Столица = [[Учалы]] | Крупный город = | Крупные города = | Дата = [[1930 йыл]] | Глава = Дәүләтгәрәев Фәрит Фәтих улы | Название главы = Муниципаль район хакимиәте башлығы | Глава2 = Кәримов Дамир Усман улы | Название главы2 = Муниципаль район советы рәйесе | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = | Языки = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] | Население = {{ Население | Учалинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Учалинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }} | Место по населению = 6 | Плотность = {{ #expr: ({{ Население | Учалинский район | ч }} / 4549 round 2) }} | Место по плотности = | Национальный состав = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]] | Конфессиональный состав = [[мосолмандар]], православиелылар | Площадь = 4549 | Место по площади = 4 | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = Location of Uchalinskiy rayon (Bashkortostan).svg | Часовой пояс = {{MSK+2}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Код автомобильных номеров = 02, 102 | Сайт = https://uchaly.bashkortostan.ru/ | Параметр1 = {{ОКАТО|80253000000}} | Название параметра1 = [[ОКАТО]] | Примечания = |Категория в Commons =Uchalinsky District }} [[Файл:Urals river Bashkortostan.JPG|thumb|300px|right| Урал ҡасабаһы янында [[Яйыҡ|Яйыҡ (Урал)]] йылғаһы аша күпер]] '''Учалы районы''' — [[Башҡортостан]]дың көнсығыш (Урал тауы аръяғы) өлөшөндә урынлашҡан район. Үҙәге — [[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы. == География == Учалы районы [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондары, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] һәм [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] ҡала округтары, [[Верхнеурал районы|Верхнеурал]], [[Уй районы|Уй]] һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] райондары менән сиктәш. Ландшафты күбеһенсә таулы-урманлы. Майҙаны — 4549 км², республика райондары араһында 4-се урын. Егерменән ашыу күл бар. Шуға ла Учалыны «күлдәр иле» тип атайҙар. Район биләмәһендә [[Әүәләк]], [[Ирәндек|Кесе Ирәндек]] тау һырттары урынлашҡан. Райондағы иң бейек тау — [[Ирәмәл]], уның итәгенән [[Ағиҙел йылғаһы]] башлана. Район ерҙәренән шулай уҡ [[Яйыҡ]], [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] һәм [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғалары ағып сыға. Учалы районында бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар (баҡыр, цинк, көкөрт, йәшмә, алтын, гранит, төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдары һ.б.), шуға ла бында уларҙы сығарыу һәм эшкәртеү тармаҡтары етерлек кимәлдә үҫеш алған. == Тарих == Учалы районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола, уның составына [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]на ҡараған улустар индерелә. Улар иҫәбенә 1919 йылға тиклем [[Ырымбур губернаһы]]на ингән [[Верхнеурал өйәҙе|Үрге Урал өйәҙенең]] Тамъян, Ҡатай, Түңгәүер, Күбәләк, Теләү (үҙәге — [[Ҡарағужа]]), Көҙәй (үҙәге — [[Һөйәрғол]]), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — [[Учалы (ауыл)|Учалы]]) һәм Троицк өйәҙе Ҡара-Табын, Барын-Табын, Ҡыуаҡан улустары инә<ref>[http://ufagen.ru/places/uchalinskiy Троицкий уезд, Барын— и Кара—Табынские волости]</ref>. 1930—1970 йылдарҙа район үҙәге ''[[Учалы (ауыл)|Учалы ауылында]]'' урынлаша. 1970 йылдан район үҙәге [[Учалы]] ҡалаһына күсерелә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} ; Урбанизация Ҡала шарттарында ([[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы) район халҡының {{ #expr: ({{ Население | Учалы | ч }} * 100 / {{ Население | Учалинский район | ч }} round 2) }} % йәшәй. ; Милли составы 2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: [[башҡорттар]] — 64,3 %, [[урыҫтар]] — 18,2 %, [[татарҙар]] — 15,9 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Транспорт == Район аша [[Белорет]] — [[Учалы]] — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] — [[Силәбе]], [[Учалы]] — [[Магнитогорск]] ([[Ахун (Учалы районы)|Ахун ауылы]] йәки [[Межозёрный]] аша), [[Учалы]]— [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] — Ларино — [[Силәбе]] автомобиль юлдары үтә. == Тимер юлы == Район аша [[Рәсәй тимер юлдары]] Көньяҡ Урал тимер юлының Межозерный — Учалы — [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем ошо юл буйынса [[Учалы]]—[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]—[[Өфө]]—[[Күмертау]]—[[Ырымбур]] поезы йөрөнө. 2000 йылда поезд [[Күмертау]]ға тиклем, 2005 йылдан — [[Өфө]]гә тиклем, 2010 йылдан — [[Мейәс (ҡала)|Мейәскә]] тиклем йөрөнө. 2012 йылдан был йүнәлештә пассажирҙар йөрөтөү туҡтатылды. [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылында билет кассаһы ябылды. Тимер юлға билет алыу өсөн учалылар күрше ҡалаларға барырға йәки «Баштрансагентлығы» аша (1 билет өсөн 200 һум хеҙмәтләндереү хаҡын түләп) алырға мәжбүр. == Билдәле шәхестәр == === Хәрбиҙәр === * [[Мортазин Муса Лот улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) Рәйесе, 1928—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияның аттар яңыртыу бүлеге башлығы. * {{МиҙалБ}} [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] (Матросов Александр Матвеевич) — [[Советтар Союзы Геройы]]. * {{МиҙалБ}} [[Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * {{МиҙалБ}} [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы]] — Дан орденының тулы кавалеры. * [[Файл:OrderofGlory.png|30px]] [[Хилажев Мәүлит Хилаж улы]] (1916—1997) — Дан орденының тулы кавалеры. * {{МиҙалБ}} [[:ru: Кровко, Пётр Михайлович|Кровко Пётр Михайлович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1941 йылда Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. * {{МиҙалБ}} [[:ru: Ташкин, Михаил Александрович|Ташкин Михаил Александрович]] (1911—1992) — [[Советтар Союзы Геройы]]. Һуғышҡа 1940 йылда шулай уҡ Учалы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. === Cәйәсмәндәр === * [[Рәсүлев Талха Ғайса улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлидиҙең]] яҡын көрәштәштәренең береһе. * Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14.11.1890—31.05.1927) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923-1927 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары<ref>[http://www.bashinform.ru/news/784457-ismagil-sultanov-odin-iz-pervykh-narkomov-avtonomnoy-bashkirii-k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь]</ref>. * [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Учалы районының [[Көсөк (Учалы районы)|Көсөк]] ауылында вафат булған. * [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]] — 1735—1740 йылдағы башҡорт ихтилалы етәксеһе. * [[Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. * Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/77552/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> . * [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идараһы рәйесе<ref>[http://www.uwrb.ru/pages=4 Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар берлеге идара рәйесе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206195310/http://uwrb.ru/pages=4 |date=2013-12-06 }}</ref> . === Спортсылар === * [[:ru: Юсупов, Марсель Жалилевич|Йосопов Марсель Йәлил улы]] — көрәшсе. * [[:ru: Азнабаев, Олег Фаритович|Аҙнабаев Олег Фәрит улы]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Кочкаев, Кирилл Сергеевич|Кочкаев Кирилл Сергеевич]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Секретов, Андрей Вадимович|Секретов Андрей Вадимович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. * [[:ru: Бородин, Илья Александрович|Бородин Илья Александрович]] — «Горняк» футбол командаһы һөжүмсеһе. === Фән эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] — [[философия|философ]]. * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] — инженер-механик * [[Ғәлиев Ғәлиб Барый улы]] — физик, инженер. * [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы]] — филолог, 2000—2013 йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]ның ректоры. * [[Заһиров Наил Хәйбулла улы]] — тау инженеры, Себер федераль университетының (Красноярск) кафедра мөдире<ref>[http://journal.sfu-kras.ru/sites/journal.sfu-kras.ru/files/13_zagirov.pdf Загиров Наиль Хайбуллович]</ref> . * [[Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы]] - математик, физика‑математика фәндәре докторы. * [[Имашев Урал Булат улы]] — химик, [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Ишбаев Ғиниәтулла Ғарифулла улы]] — ООО НПП «Буринтех» директоры, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] профессоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 Ишбаев Гниятулла Гарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114175723/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957144 |date=2016-11-14 }}</ref> . * [[:ru: Карамова, Лена Мирзаевна|Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы]] — табип, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты. 1962—1966 йылдарҙа Учалы дауаханаһы табибы. * Магжанов Рим Вали улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|БДМУ]] кафедра мөдире<ref>[http://rehab3.blog.ru/77265059.html Магжанов Рим Валеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511203449/http://rehab3.blog.ru/77265059.html |date=2013-05-11 }}</ref>. * Минасов Булат Шамил улы — табип, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] кафедра мөдире<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Минасов Булат Шамильевич ]</ref>. * [[Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы]] — математик, физика‑математика фәндәре докторы<ref>[http://www.uchaly.ru/publ/6-1-0-9 Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы, Математика анализы кафедраһы мөдире ]</ref> . * [[Төпәев Салауат Харис улы]] (18.02.1924), ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1999). [[Кәрим (Учалы районы)|Кәрим (Төпәй)]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly Башҡорт энциклопедияһы — Төпәев Салауат Харис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421182859/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13364-t-p-ev-salauat-kharis-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>. * [[Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы]] (23.02.1939), ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның тәбиғи‑география факультеты деканы. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003). Саңғы ярышы буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1965). [[Илсе]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421180053/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14544-f-t-ullin-rinat-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|02|2019}}</ref>. === Дин әһелдәре === * [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы]] — ишан, [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында мәсет имамы, билдәле «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен асыусы. * [[Рәсүлев Ғабдрахман]] (1889—1950) — мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты]] дини идаралығының рәйесе. === Хужалыҡ эшмәкәрҙәре === * [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] — 1998—2010 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры. * [[:ru: Баталин, Юрий Петрович|Баталин Юрий Петрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР Дәүләт төҙөлөш комитеты, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары. * [[:ru: Блюхер, Василий Васильевич|Блюхер Василий Васильевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш механигы, билдәле инженер. * [[Ғайсин Салауат Мөхтәр улы]] — «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директоры<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 Гайсин Салават Мухтарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082001/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956653 |date=2016-03-05 }}</ref>. * [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шаһиморат улы]] (21.09.1938), педагог, [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары, 1994—1997 йылдарҙа Учалы ҡалаһы һәм районы хакимиәте башлығы. 1990—1995 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы|Башҡортостандың Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылынан<ref>[https://uchaly.bashkortostan.ru/about/honorary/261888/ Муниципальный район Учалинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Главная / Район / Почетные граждане: Гайфуллин Вакиф Шагимуратович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|17|09|2018}}</ref>. * Уйылданов Салауат Ғәли улы — «Уфаоргсинтез» ААЙ генераль директоры<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/state_assembly_kurultai/structure/deputies/9371/?sphrase_id=8236 Вильданов Салават Галиевич]</ref> . * [[Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]] (25.12.1928—24.09.2016), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәләүез]], 1983—1986 йылдарҙа — [[Ишембай]] ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|23|12|2018}}</ref>. === Хужалыҡ алдынғылары === * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Нигаматуллин Рамазан Муллагалеевич]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Шәйәхмәтов Фазулла Зайнулла улы]] — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[:ru: Фатхуллин, Ашраф Ахметович|Фәтҡуллин Әшрәф Әхмәт улы]] — Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] — комбайнсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (1914—2012) — комхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы]] (20.02.1936—25.09.2010) — сиҙәмсе-механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Назаров Николай Григорьевич]] — бригадир, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. * [[Ишкилдин Люцир Мирзаян улы]] — таусы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты бригадиры. * [[Игелеков Абрар Ғабдулла улы]] — механизатор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы кавалеры, «Яңы Байрамғол» халыҡ предприятиеһының тракторсы-машинисы. === Мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм матбуғат хеҙмәткәрҙәре, === ==== Артистар ==== * [[Аллаярова Нажия Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]] * [[:ru: Амиров, Алмас Хадисович|Алмас Әмиров]] * Мортазин Әхәт Мотаһар улы ==== Композиторҙар ==== * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]] (1957—2013) ==== Йырсылар ==== * [[Солтанов Абдулла Авзал улы|Абдулла Солтанов]] * [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]] * [[Нәзифә Ҡадырова]] * [[:ru: Байрамгулова, Ниля Ильясовна|Байрамғолова Нәйлә Ильяс ҡыҙы]] * [[Айгөл Һағынбаева]] ==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ==== * [[Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы|Талха Ғиниәтуллин]] * [[Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы]] (1904—1974) * [[Хисаметдинова Рәмзилә Миндеғәли ҡыҙы|Рәмзилә Хисаметдинова]] (1949 — 1995)  * [[Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы|Мөхәммәт Хәйҙәров]] * [[Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы|Мәүлит Ямалетдинов]] ==== Журналистар ==== * [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насыров Рәүеф Хәй улы]] — СССР Журналистар союзы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты. * Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы, РФ Кинематографистар союзы премияһы лауреаты (1999), «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (2002). «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары. * [[Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы]] (7.10.1973), уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). * Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы- * Балтабаева Гүзәлиә Салауат ҡыҙы * Мортазина Гөлназ Мозафар ҡыҙы * Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/karimova_rs.html ]</ref> — башҡорт телевидениеның тәүге дикторы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625133503/http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-f-l-bash-ortostan-televidenie-yny-t-ge-diktory-r-sim-k-rimova-u-y-yul-a-o-attylar/ |date=2017-06-25 }}</ref><ref>[http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html Легендар диктор Рәсимә Кәримова вафат булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707070515/http://www.ye02.ru/online/12790-legendar-diktor-rsim-krimova-vafat-buldy.html |date=2017-07-07 }}</ref>. == Административ бүленеш == [[Учалы районы]]на 1 ҡала һәм 18 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Амангилде ауыл Советы (Учалы районы)|Амангилде ауыл Советы]] | [[Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Амангильдинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ахун ауыл Советы (Учалы районы)|Ахун ауыл Советы]] | [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ахуновский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Бөйҙө ауыл Советы (Учалы районы)|Бөйҙө ауыл Советы]] | [[Бөйҙө]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Буйдинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Илсе ауыл Советы (Учалы районы)|Илсе ауыл Советы]] | [[Илсе]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ильчинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Илсеғол ауыл Советы (Учалы районы)|Илсеғол ауыл Советы]] | [[Илсеғол (Учалы районы)|Илсеғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ильчигуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Иманғол ауыл Советы (Учалы районы)|Иманғол ауыл Советы]] | [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Имангуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Кирәбе ауыл Советы (Учалы районы)|Кирәбе ауыл Советы]] | [[Кирәбе]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кирябинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)|Ҡунаҡбай ауыл Советы]] | [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кунакбаевский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Мансур ауыл Советы (Учалы районы)|Мансур ауыл Советы]] | [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Мансуровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Миндәк ауыл Советы (Учалы районы)|Миндәк ауыл Советы]] | [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Миндякский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Наурыҙ ауыл Советы]] | [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Наурузовский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)|Поляковка ауыл Советы]] | [[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Поляковский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Сәфәр ауыл Советы (Учалы районы)|Сәфәр ауыл Советы]] | [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сафаровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)|Туңғатар ауыл Советы]] | [[Комсомольск (Учалы районы)|Комсомольск]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тунгатаровский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Ураҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Ураҙ ауыл Советы]] | [[Ураҙ (Учалы районы)|Ураҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уразовский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Уральск ауыл Советы (Учалы районы)|Уральск ауыл Советы]] | [[Уральск (Учалы районы)|Уральск]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уральский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Учалы|Учалы ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Учалы]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Учалы | тс }} |- | [[Учалы ауыл Советы (Учалы районы)|Учалы ауыл Советы]] | [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Учалинский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |- | [[Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы)|Яңы Байрамғол ауыл Советы]] | [[Яңы Байрамғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Новобайрамгуловский сельсовет (Учалинский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Uchalinsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Учалы районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80045}} * [[OpenStreetMap]] һәм [[:en:Shuttle Radar Topography Mission|SRTM]] нигеҙендә эшләнгән [http://hikebikemap.de/?zoom=12&lat=54.29507&lon=59.38414&layers=00B00TFFFF Учалы районының картаһы]. * [http://yaik.pressarb.ru/«Яйыҡ» Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120050541/http://yaik.pressarb.ru/ |date=2010-11-20 }}. * [http://uchalinsky.bkr.sudrf.ru/ Учалы ҡалаһы һәм районының суды]. {{Учалы районы ауылдары}} {{Учалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Учалы районы]] lx2t0m7vsanb9qj6jptskr9hx1fswj9 0 7696 1302955 1150486 2026-08-17T09:42:46Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1302955 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''20 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 232-се ([[кәбисә йыл]]ында 233-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 133 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Медицина транспорты көнө. ** [[Бал ҡорттары|Бал ҡорто]] көнө. ** Музыкаль шкатулкалар көнө. ** Ялҡаулыҡ көнө. ** Серәкәй көнө. ** Берәҙәк хайуандар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Радио көнө. * {{Флагификация|Венгрия}}: дәүләткә нигеҙ һалыусы Изге Иштван көнө. * {{Флагификация|Марокко}}: Революция көнө. * {{Флагификация|Сенегал}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Эстония}}: Бойондороҡһоҙлоҡто кире ҡайтарыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == [[Файл:Flag of Bashkortostan (1918).svg|150px|thumb|[[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең флагы]] * [[1598]]: Ирмән йылғаһы буйында рус ғәскәрҙәре тарафынан [[Себер ханлығы|Себер ханы]] Күсемдең отрядтары тар-мар ителә. * [[1634]]: [[Мәскәү]]ҙә тәүге [[әлифба]] баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1855]]: Александр Герцен мөхәррирләгән «Полярная звезда» [[журнал]]ының беренсе һаны донъя күрә. * [[1896]]: Номер йыйғыс дискалы [[телефон]]ға патент алына. * [[1918]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның 4547-се фарманы менән [[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең флагы раҫлана. * [[1930]]: [[Башҡортостан АССР-ы]]нда кантон-волость административ бүленеше урынына [[Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше тарихы|район административ-территориаль бүленеше]] индерелә. 8 кантон урынына 48 район ойошторола. * [[1930]]: Мәскәү Юғары техник училищеһының аэромеханика факультеты базаһында ойошторолған Юғары аэромеханика училищеһы Мәскәү авиация институты итеп үҙгәртелә. * [[1951]]: [[СССР]]-ҙа ДОСААФ ойошмаһы ({{lang-ru|Добровольное общество содействия армии, авиации и флоту}}) төҙөлә. * [[1957]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда «Башсантехмонтаж» тресы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Светлана Ғәфүрова]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Әҙәбиәт|яҙыусы]]. «Народная газета Башкортостана» баҫмаһын ойоштороусы һәм уның мөхәррире. Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ильясов Вәкил Искәндәр улы]] (1960), [[спорт]]сы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның көрәш буйынса йыйылма командаһының баш тренеры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан Башҡортостандың Милли көрәш һәм билбау көрәше федерацияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың спорт мастеры (1985). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2009). РСФСР чемпионы (1987—1988), [[СССР|бөтә Союз]] турнирҙары еңеүсеһе (1987—1988, 1992), Башҡортостандың күп тапҡыр абсолют чемпионы (1980—2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы]] (1881—1964), мәғрифәтсе, [[уҡытыусы]], [[мәғариф]] эшмәкәре, [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1920-се йылдарҙа [[Табын кантоны]]ның халыҡ мәғарифы бүлеге етәксеһе. * [[Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы]] (1921—23.08.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист, разведчик, [[өлкән сержант]]. 1945 йылдың 30 апрелендә [[Берлин]]дағы рейхстаг бинаһы өҫтөнә [[Еңеү Байрағы]]н тәүге ҡаҙаусыларҙың береһе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), 2-се (1945) һәм 3-сө (1944) дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Казаков Николай Васильевич]] (1941), хеҙмәт ветераны. 1971—2001 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженер урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы һәм почётлы нефтехимигы. * [[Кәлимуллин Вәғиз Хәлим улы]] (1946), хеҙмәт ветераны, 1992 йылдан [[Миәкә районы]]ның хәҙерге торлаҡ-коммуналь хужалығы муниципаль предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). * [[Мәсәғүтов Рим Хәким улы]] (1946), [[фән|ғалим]]-тау инженеры-[[Геология|геолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), геология-минералогия фәндәре докторы (2006), профессор (2008). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2017) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған геологы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы таусыһы (2011), ятҡылыҡты беренсе асыусы (2013). Урал тау премияһы (1997) һәм Г. В. Вахрушев исемендәге премия (2001) лауреаты. * [[Зөһрә Ҡотлогилдина]] (1951), [[Журналистика|журналист]], шағир, [[йыр]] текстары авторы. 1989—2015 йылдарҙа [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978—1987 йылдарҙа һәм 1989 йылда — бүлек мөдире, 1987—1989 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары. 1979 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] премияһы (2020), [[Баязит Бикбай]] (2011), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] (2012) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. * [[Садиҡов Рәүеф Ғайса улы]] (1951), ғалим-[[Философия|философ]]. 2001 йылдан — Мәскәү технологиялар һәм идара итеү университетының [[Мәләүез]] ҡалаһындағы филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003—2006 йылдарҙа гуманитар һәм социаль иҡтисади дисциплиналар кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән [[Прокопьевск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Заблуда Григорий Васильевич]] (1902—23.01.1994), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], [[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректоры, бер үк ваҡытта үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире, 1973—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Биология]] фәндәре докторы (1943), профессор (1944). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945). * [[Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы]] (1912—15.05.1979), дәүләт хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954—1963 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының дүртенсе—алтынсы саҡырылыш (1955—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. БАССР Юғары Советы Президиумының ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (икеһе лә —1962). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы]] (1917—20.11.2004), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1936—1937 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Оло Әбеш|Әбеш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1945—1953 һәм 1958—1977 йылдарҙа – директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1965). Райондың почётлы гражданы (1990). * [[Варламов Пётр Яковлевич]] (1922—?), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1976 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Каменка ауылынан. * [[Камалетдинов Венер Хәйернас улы]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1971 йылдан Благовар районы «Рәсәй» колхозының баш инженеры, 1975 йылдан БашЦИК исемендәге совхоз директоры, 1987 йылдан район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары, бер үк ваҡытта 1990 йылдың мартынан район Советы рәйесе; 1992 йылдан район хакимиәте башлығы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Фазлетдинов Радмир Зиф улы]] (1962), ғалим-табип. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2002), доцент (2002). * [[Есин Антон Николаевич]] (1982), [[спорт]]сы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2004). [[Ер|Донъя]] (2004), [[Европа]] (2003) һәм Рәсәй (2003—2006) чемпионы. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы]] (1898—8.08.1974), [[фән|ғалим]]-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 1952—1970 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, 1942 йылдан 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының медик-санитария эскадронының хирургия взводы командиры. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), [[РСФСР]]‑ҙың (1958) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған табибы. 1‑се (1945) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Яңауыл (Шишмә районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы]] (1933—11.10.2015), [[тарих]]сы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хафизова Ситдиха Ғәзиз ҡыҙы]] (1933), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы (1979), СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977). Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 8-се съезы (1978), Бөтә Рәсәй уҡытыусыларының 3-сө съезы (1978) делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]] ауылынан. * [[Божеховский Пётр Максимович]] (1938), хеҙмәт ветераны, элекке партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм [[Баймаҡ районы]]ның почётлы гражданы (2011). * [[Иштуғанов Рәйес Мөғин улы]] (1952), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] биләмәһенә тура килгән бөткән [[Аҡҡын]] ауылынан. * [[Нафиҡова Фәриҙә Низам ҡыҙы]] (1958), хеҙмәт ветераны, 1976—2015 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] Калинин исемендәге колхоздың машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо уҡ райондың [[Әбсәләм (Балаҡатай районы)|Әбсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Писарев Алексей Афанасьевич]] (1909—19.09.1960), [[балет]] артисы, педагог-методист. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан * [[Йәһүҙин Ҡәйүм Халиҡ улы]] (1914—1999), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, журналист, йәмәғәтсе. [[Күгәрсен районы]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштороусы һәм 1978-1999 йылдарҙа уның директоры. Совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ның Яңы Черкассы ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Нәзиров Абрик Әхмәт улы]] (1939—2001), [[урман]]сы, 1966–1999 йылдарҙа Баймаҡ урман хужалығының урман культуралары инженеры. Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы. * [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы]] (1939—9.08.2008), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981). * [[Скобелкин Валерий Михайлович]] (1969), композитор, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Абушахманов Айрат Әхтәм улы]] (1974), театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы, 2010 йылдан — Рәсәйҙең Театр режиссёрҙары гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2012). Төрки телле театрҙарҙың «[[Туғанлыҡ]]» халыҡ-ара фестивале лауреаты (Өфө, 2006, 2012); Төрки халыҡтарҙың «Науруз» халыҡ-ара театр фестивале дипломанты (Ҡазан, 2005). Д. Сиразиев исемендәге театр премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1710]]: Томас Симпсон, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. * [[1860]]: Раймон Пуанкаре, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1913—1920 йылдарҙа [[Франция]] президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890]]: Говард Филлипс Лавкрафт, [[АҠШ]]-тың фантаст [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1895]]: Михаил Зюк, [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, революционер, комбриг, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1905]]: Микио Нарусэ, [[Япония]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер. * [[1954]]: [[Нуруллин Ринат Ғәли улы]], [[Татарстан]]дың балалар шағиры, уйлап табыусы, ғалим, техник фәндәр кандидаты. * [[1970]]: Фред Дёрст, [[АҠШ]]-тың «Limp Bizkit» төркөмө лидеры һәм вокалсыһы. * [[1992]]: [[Деми Ловато]], АҠШ актёры, [[йыр]]сы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1998]]: [[Шакиров Үлмәҫ Шакир улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З20]] [[Категория:20 август]] b2ku06ao14a25792o5efwjeuvw92nle 1302957 1302955 2026-08-17T10:13:28Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1302957 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''20 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 232-се ([[кәбисә йыл]]ында 233-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 133 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Медицина транспорты көнө. ** [[Бал ҡорттары|Бал ҡорто]] көнө. ** Музыкаль шкатулкалар көнө. ** Ялҡаулыҡ көнө. ** Серәкәй көнө. ** Берәҙәк хайуандар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Радио көнө. * {{Флагификация|Венгрия}}: дәүләткә нигеҙ һалыусы Изге Иштван көнө. * {{Флагификация|Марокко}}: Революция көнө. * {{Флагификация|Сенегал}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Эстония}}: Бойондороҡһоҙлоҡто кире ҡайтарыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == [[Файл:Flag of Bashkortostan (1918).svg|150px|thumb|[[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең флагы]] * [[1598]]: Ирмән йылғаһы буйында рус ғәскәрҙәре тарафынан [[Себер ханлығы|Себер ханы]] Күсемдең отрядтары тар-мар ителә. * [[1634]]: [[Мәскәү]]ҙә тәүге [[әлифба]] баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1855]]: Александр Герцен мөхәррирләгән «Полярная звезда» [[журнал]]ының беренсе һаны донъя күрә. * [[1896]]: Номер йыйғыс дискалы [[телефон]]ға патент алына. * [[1918]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның 4547-се фарманы менән [[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең флагы раҫлана. * [[1930]]: [[Башҡортостан АССР-ы]]нда кантон-волость административ бүленеше урынына [[Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше тарихы|район административ-территориаль бүленеше]] индерелә. 8 кантон урынына 48 район ойошторола. * [[1930]]: Мәскәү Юғары техник училищеһының аэромеханика факультеты базаһында ойошторолған Юғары аэромеханика училищеһы Мәскәү авиация институты итеп үҙгәртелә. * [[1951]]: [[СССР]]-ҙа ДОСААФ ойошмаһы ({{lang-ru|Добровольное общество содействия армии, авиации и флоту}}) төҙөлә. * [[1957]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда «Башсантехмонтаж» тресы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Светлана Ғәфүрова]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Әҙәбиәт|яҙыусы]]. «Народная газета Башкортостана» баҫмаһын ойоштороусы һәм уның мөхәррире. Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ильясов Вәкил Искәндәр улы]] (1960), [[спорт]]сы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның көрәш буйынса йыйылма командаһының баш тренеры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан Башҡортостандың Милли көрәш һәм билбау көрәше федерацияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың спорт мастеры (1985). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2009). РСФСР чемпионы (1987—1988), [[СССР|бөтә Союз]] турнирҙары еңеүсеһе (1987—1988, 1992), Башҡортостандың күп тапҡыр абсолют чемпионы (1980—2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы]] (1881—1964), мәғрифәтсе, [[уҡытыусы]], [[мәғариф]] эшмәкәре, [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1920-се йылдарҙа [[Табын кантоны]]ның халыҡ мәғарифы бүлеге етәксеһе. * [[Соколов Александр Яковлевич]] (1886–1968), [[медицина|табип]]. 1924–1948 йылдарҙа [[Бәләбәй]] [[дауахана]]һы һәм уның хирургия бүлеге мөдире. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1967). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы]] (1921—23.08.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист, разведчик, [[өлкән сержант]]. 1945 йылдың 30 апрелендә [[Берлин]]дағы рейхстаг бинаһы өҫтөнә [[Еңеү Байрағы]]н тәүге ҡаҙаусыларҙың береһе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), 2-се (1945) һәм 3-сө (1944) дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. * [[Казаков Николай Васильевич]] (1941), нефтехимик-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—2001 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженер урынбаҫары. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы һәм почётлы нефтехимигы. * [[Кәлимуллин Вәғиз Хәлим улы]] (1946), мәҙәниәт һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Миәкә районы]]ны кино селтәрҙәре, 1982—2006 йылдарҙа район мәҙәниәт һарайы, артабан торлаҡ-коммуналь хужалығы муниципаль предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). * [[Мәсәғүтов Рим Хәким улы]] (1946), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), геология-минералогия фәндәре докторы (2006), профессор (2008). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2017) һәм Башҡортостан Республикаһының (2000) атҡаҙанған геологы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы таусыһы (2011), ятҡылыҡты беренсе асыусы (2013). Урал тау премияһы (1997) һәм Г. В. Вахрушев исемендәге премия (2001) лауреаты. * [[Зөһрә Ҡотлогилдина]] (1951), [[Журналистика|журналист]], шағир, [[йыр]] текстары авторы. 1989—2015 йылдарҙа [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978—1987 йылдарҙа һәм 1989 йылда — бүлек мөдире, 1987—1989 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары. 1979 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] премияһы (2020), [[Баязит Бикбай]] (2011), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] (2012) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. * [[Садиҡов Рәүеф Ғайса улы]] (1951), [[Философия|философ]]-ғалим. 2001 йылдан Мәскәү технологиялар һәм идара итеү университетының [[Мәләүез]] ҡалаһындағы филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003—2006 йылдарҙа гуманитар һәм социаль иҡтисади дисциплиналар кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән [[Прокопьевск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Заблуда Григорий Васильевич]] (1902—23.01.1994), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], [[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректоры, бер үк ваҡытта үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире, 1973—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Биология]] фәндәре докторы (1943), профессор (1944). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945). * [[Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы]] (1912—15.05.1979), дәүләт хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954—1963 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының дүртенсе—алтынсы саҡырылыш (1955—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. БАССР Юғары Советы Президиумының ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (икеһе лә —1962). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы]] (1917—20.11.2004), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1936—1937 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Оло Әбеш|Әбеш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1945—1953 һәм 1958—1977 йылдарҙа – директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1965). Райондың почётлы гражданы (1990). * [[Варламов Пётр Яковлевич]] (1922—?), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1976 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Каменка ауылынан. * [[Камалетдинов Венер Хәйернас улы]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1971 йылдан Благовар районы «Рәсәй» колхозының баш инженеры, 1975 йылдан БашЦИК исемендәге совхоз директоры, 1987 йылдан район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары, бер үк ваҡытта 1990 йылдың мартынан район Советы рәйесе; 1992 йылдан район хакимиәте башлығы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Фазлетдинов Радмир Зиф улы]] (1962), ғалим-табип. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2002), доцент (2002). * [[Есин Антон Николаевич]] (1982), [[спорт]]сы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2004). [[Ер|Донъя]] (2004), [[Европа]] (2003) һәм Рәсәй (2003—2006) чемпионы. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы]] (1898—8.08.1974), [[фән|ғалим]]-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 1952—1970 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, 1942 йылдан 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының медик-санитария эскадронының хирургия взводы командиры. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), [[РСФСР]]‑ҙың (1958) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған табибы. 1‑се (1945) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Яңауыл (Шишмә районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы]] (1933—11.10.2015), [[тарих]]сы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хафизова Ситдиха Ғәзиз ҡыҙы]] (1933), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы (1979), СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977). Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 8-се съезы (1978), Бөтә Рәсәй уҡытыусыларының 3-сө съезы (1978) делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]] ауылынан. * [[Божеховский Пётр Максимович]] (1938), хеҙмәт ветераны, элекке партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм [[Баймаҡ районы]]ның почётлы гражданы (2011). * [[Иштуғанов Рәйес Мөғин улы]] (1952), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] биләмәһенә тура килгән бөткән [[Аҡҡын]] ауылынан. * [[Нафиҡова Фәриҙә Низам ҡыҙы]] (1958), хеҙмәт ветераны, 1976—2015 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] Калинин исемендәге колхоздың машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо уҡ райондың [[Әбсәләм (Балаҡатай районы)|Әбсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Писарев Алексей Афанасьевич]] (1909—19.09.1960), [[балет]] артисы, педагог-методист. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан * [[Йәһүҙин Ҡәйүм Халиҡ улы]] (1914—1999), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, журналист, йәмәғәтсе. [[Күгәрсен районы]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштороусы һәм 1978-1999 йылдарҙа уның директоры. Совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ның Яңы Черкассы ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Нәзиров Абрик Әхмәт улы]] (1939—2001), [[урман]]сы, 1966–1999 йылдарҙа Баймаҡ урман хужалығының урман культуралары инженеры. Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы. * [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы]] (1939—9.08.2008), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981). * [[Скобелкин Валерий Михайлович]] (1969), композитор, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Абушахманов Айрат Әхтәм улы]] (1974), театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы, 2010 йылдан — Рәсәйҙең Театр режиссёрҙары гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2012). Төрки телле театрҙарҙың «[[Туғанлыҡ]]» халыҡ-ара фестивале лауреаты (Өфө, 2006, 2012); Төрки халыҡтарҙың «Науруз» халыҡ-ара театр фестивале дипломанты (Ҡазан, 2005). Д. Сиразиев исемендәге театр премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1710]]: Томас Симпсон, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. * [[1860]]: Раймон Пуанкаре, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1913—1920 йылдарҙа [[Франция]] президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890]]: Говард Филлипс Лавкрафт, [[АҠШ]]-тың фантаст [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1895]]: Михаил Зюк, [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, революционер, комбриг, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1905]]: Микио Нарусэ, [[Япония]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер. * [[1954]]: [[Нуруллин Ринат Ғәли улы]], [[Татарстан]]дың балалар шағиры, уйлап табыусы, ғалим, техник фәндәр кандидаты. * [[1970]]: Фред Дёрст, [[АҠШ]]-тың «Limp Bizkit» төркөмө лидеры һәм вокалсыһы. * [[1992]]: [[Деми Ловато]], АҠШ актёры, [[йыр]]сы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1998]]: [[Шакиров Үлмәҫ Шакир улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З20]] [[Категория:20 август]] tk79ubcm8kycvbv98xkk8guzbav4s8d 1302958 1302957 2026-08-17T10:23:27Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1302958 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''20 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 232-се ([[кәбисә йыл]]ында 233-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 133 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Медицина транспорты көнө. ** [[Бал ҡорттары|Бал ҡорто]] көнө. ** Музыкаль шкатулкалар көнө. ** Ялҡаулыҡ көнө. ** Серәкәй көнө. ** Берәҙәк хайуандар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Радио көнө. * {{Флагификация|Венгрия}}: дәүләткә нигеҙ һалыусы Изге Иштван көнө. * {{Флагификация|Марокко}}: Революция көнө. * {{Флагификация|Сенегал}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Эстония}}: Бойондороҡһоҙлоҡто кире ҡайтарыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == [[Файл:Flag of Bashkortostan (1918).svg|150px|thumb|[[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең флагы]] * [[1598]]: Ирмән йылғаһы буйында рус ғәскәрҙәре тарафынан [[Себер ханлығы|Себер ханы]] Күсемдең отрядтары тар-мар ителә. * [[1634]]: [[Мәскәү]]ҙә тәүге [[әлифба]] баҫылып сыға. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1855]]: Александр Герцен мөхәррирләгән «Полярная звезда» [[журнал]]ының беренсе һаны донъя күрә. * [[1896]]: Номер йыйғыс дискалы [[телефон]]ға патент алына. * [[1918]]: [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның 4547-се фарманы менән [[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең флагы раҫлана. * [[1930]]: [[Башҡортостан АССР-ы]]нда кантон-волость административ бүленеше урынына [[Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше тарихы|район административ-территориаль бүленеше]] индерелә. 8 кантон урынына 48 район ойошторола. * [[1930]]: Мәскәү Юғары техник училищеһының аэромеханика факультеты базаһында ойошторолған Юғары аэромеханика училищеһы Мәскәү авиация институты итеп үҙгәртелә. * [[1951]]: [[СССР]]-ҙа ДОСААФ ойошмаһы ({{lang-ru|Добровольное общество содействия армии, авиации и флоту}}) төҙөлә. * [[1957]]: [[Өфө ҡалаһы]]нда «Башсантехмонтаж» тресы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Светлана Ғәфүрова]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Әҙәбиәт|яҙыусы]]. «Народная газета Башкортостана» баҫмаһын ойоштороусы һәм уның мөхәррире. Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Ильясов Вәкил Искәндәр улы]] (1960), [[спорт]]сы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның көрәш буйынса йыйылма командаһының баш тренеры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан Башҡортостандың Милли көрәш һәм билбау көрәше федерацияһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың спорт мастеры (1985). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2009). РСФСР чемпионы (1987—1988), [[СССР|бөтә Союз]] турнирҙары еңеүсеһе (1987—1988, 1992), Башҡортостандың күп тапҡыр абсолют чемпионы (1980—2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы]] (1881—1964), мәғрифәтсе, [[уҡытыусы]], [[мәғариф]] эшмәкәре, [[Шиғриәт|шағир]]-импровизатор. 1920-се йылдарҙа [[Табын кантоны]]ның халыҡ мәғарифы бүлеге етәксеһе. * [[Соколов Александр Яковлевич]] (1886–1968), [[медицина|табип]]. 1924–1948 йылдарҙа [[Бәләбәй]] [[дауахана]]һы һәм уның хирургия бүлеге мөдире. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1967). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы]] (1921—23.08.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерист, разведчик, [[өлкән сержант]]. 1945 йылдың 30 апрелендә [[Берлин]]дағы рейхстаг бинаһы өҫтөнә [[Еңеү Байрағы]]н тәүге ҡаҙаусыларҙың береһе. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), 2-се (1945) һәм 3-сө (1944) дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. * [[Шипков Владимир Иванович]] (1926-25.12.2001), водитель. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951—1986 йылдарҙа Һамар автотранспорт предприятиеһы шофёры. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1987) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]]ның [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Казаков Николай Васильевич]] (1941), нефтехимик-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—2001 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженер урынбаҫары. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы һәм почётлы нефтехимигы. * [[Кәлимуллин Вәғиз Хәлим улы]] (1946), мәҙәниәт һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре. 1976 йылдан [[Миәкә районы]]ны кино селтәрҙәре, 1982—2006 йылдарҙа район мәҙәниәт һарайы, артабан торлаҡ-коммуналь хужалығы муниципаль предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). * [[Мәсәғүтов Рим Хәким улы]] (1946), [[Тау эше|тау инженеры]]-[[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), геология-минералогия фәндәре докторы (2006), профессор (2008). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2017) һәм Башҡортостан Республикаһының (2000) атҡаҙанған геологы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы таусыһы (2011), ятҡылыҡты беренсе асыусы (2013). Урал тау премияһы (1997) һәм Г. В. Вахрушев исемендәге премия (2001) лауреаты. * [[Зөһрә Ҡотлогилдина]] (1951), [[Журналистика|журналист]], шағир, [[йыр]] текстары авторы. 1989—2015 йылдарҙа [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] һәм хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978—1987 йылдарҙа һәм 1989 йылда — бүлек мөдире, 1987—1989 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары. 1979 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] премияһы (2020), [[Баязит Бикбай]] (2011), [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов]] (2012) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. * [[Садиҡов Рәүеф Ғайса улы]] (1951), [[Философия|философ]]-ғалим. 2001 йылдан Мәскәү технологиялар һәм идара итеү университетының [[Мәләүез]] ҡалаһындағы филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003—2006 йылдарҙа гуманитар һәм социаль иҡтисади дисциплиналар кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән [[Прокопьевск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Заблуда Григорий Васильевич]] (1902—23.01.1994), [[фән|ғалим]]-[[Ботаника|ботаник]], [[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фәнни эштәр буйынса проректоры, бер үк ваҡытта үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире, 1973—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Биология]] фәндәре докторы (1943), профессор (1944). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945). * [[Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы]] (1912—15.05.1979), дәүләт хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954—1963 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының дүртенсе—алтынсы саҡырылыш (1955—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. БАССР Юғары Советы Президиумының ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (икеһе лә —1962). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы]] (1917—20.11.2004), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1936—1937 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Оло Әбеш|Әбеш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1945—1953 һәм 1958—1977 йылдарҙа – директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1965). Райондың почётлы гражданы (1990). * [[Варламов Пётр Яковлевич]] (1922—?), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948—1976 йылдарҙа [[Благовар районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Каменка ауылынан. * [[Камалетдинов Венер Хәйернас улы]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], ғалим-[[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1971 йылдан Благовар районы «Рәсәй» колхозының баш инженеры, 1975 йылдан БашЦИК исемендәге совхоз директоры, 1987 йылдан район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары, бер үк ваҡытта 1990 йылдың мартынан район Советы рәйесе; 1992 йылдан район хакимиәте башлығы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Фазлетдинов Радмир Зиф улы]] (1962), ғалим-табип. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2002), доцент (2002). * [[Есин Антон Николаевич]] (1982), [[спорт]]сы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2004). [[Ер|Донъя]] (2004), [[Европа]] (2003) һәм Рәсәй (2003—2006) чемпионы. Сығышы менән Салауат ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы]] (1898—8.08.1974), [[фән|ғалим]]-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 1952—1970 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, 1942 йылдан 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының медик-санитария эскадронының хирургия взводы командиры. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), [[РСФСР]]‑ҙың (1958) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған табибы. 1‑се (1945) һәм 2‑се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Яңауыл (Шишмә районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы]] (1933—11.10.2015), [[тарих]]сы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хафизова Ситдиха Ғәзиз ҡыҙы]] (1933), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы (1979), СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977). Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының 8-се съезы (1978), Бөтә Рәсәй уҡытыусыларының 3-сө съезы (1978) делегаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]] ауылынан. * [[Божеховский Пётр Максимович]] (1938), хеҙмәт ветераны, элекке партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). [[Баймаҡ]] ҡалаһы һәм [[Баймаҡ районы]]ның почётлы гражданы (2011). * [[Иштуғанов Рәйес Мөғин улы]] (1952), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] биләмәһенә тура килгән бөткән [[Аҡҡын]] ауылынан. * [[Нафиҡова Фәриҙә Низам ҡыҙы]] (1958), хеҙмәт ветераны, 1976—2015 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]] Калинин исемендәге колхоздың машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо уҡ райондың [[Әбсәләм (Балаҡатай районы)|Әбсәләм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Писарев Алексей Афанасьевич]] (1909—19.09.1960), [[балет]] артисы, педагог-методист. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан * [[Йәһүҙин Ҡәйүм Халиҡ улы]] (1914—1999), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, журналист, йәмәғәтсе. [[Күгәрсен районы]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштороусы һәм 1978-1999 йылдарҙа уның директоры. Совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ның Яңы Черкассы ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Нәзиров Абрик Әхмәт улы]] (1939—2001), [[урман]]сы, 1966–1999 йылдарҙа Баймаҡ урман хужалығының урман культуралары инженеры. Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы. * [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы]] (1939—9.08.2008), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981). * [[Скобелкин Валерий Михайлович]] (1969), композитор, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Абушахманов Айрат Әхтәм улы]] (1974), театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы, 2010 йылдан — Рәсәйҙең Театр режиссёрҙары гильдияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2012). Төрки телле театрҙарҙың «[[Туғанлыҡ]]» халыҡ-ара фестивале лауреаты (Өфө, 2006, 2012); Төрки халыҡтарҙың «Науруз» халыҡ-ара театр фестивале дипломанты (Ҡазан, 2005). Д. Сиразиев исемендәге театр премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:20 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1710]]: Томас Симпсон, [[Англия]] [[Математик|математигы]]. * [[1860]]: Раймон Пуанкаре, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1913—1920 йылдарҙа [[Франция]] президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890]]: Говард Филлипс Лавкрафт, [[АҠШ]]-тың фантаст [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1895]]: Михаил Зюк, [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, революционер, комбриг, сәйәси золом ҡорбаны. * [[1905]]: Микио Нарусэ, [[Япония]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер. * [[1954]]: [[Нуруллин Ринат Ғәли улы]], [[Татарстан]]дың балалар шағиры, уйлап табыусы, ғалим, техник фәндәр кандидаты. * [[1970]]: Фред Дёрст, [[АҠШ]]-тың «Limp Bizkit» төркөмө лидеры һәм вокалсыһы. * [[1992]]: [[Деми Ловато]], АҠШ актёры, [[йыр]]сы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:20 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1998]]: [[Шакиров Үлмәҫ Шакир улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З20]] [[Категория:20 август]] ghdvd0r7a3s1hku1rkg6nrj1zd6nsso 0 8536 1302956 1217540 2026-08-17T09:54:05Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1302956 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбйәлил районы''' ({{lang-ru|Абзелиловский район}}) — [[Башҡортостан]] Урал аръяғының урта өлөшөн биләй, Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 4289 [[квадрат километр|км²]]. Район үҙәге — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы. 2010 йылда районда 45,8 мең кеше йәшәгән (1970 — 40,5, 1979 — 38,3, 1989 — 39,5, 1995 — 40,5). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кешенән ашыу. Күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]]. Районда 91 ауыл бар, шулар араһынан иң ҙурҙары [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] (1989 — 5,3 мең кеше), [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] (2,0 мең) һәм [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауылы (1,7 мең). == Географияһы == Район ерҙәренең көнсығыш өлөшө — тигеҙлек-дала, көнбайыш — таулы-урманлы. Таулы-урманлы зонаһы 600—1000 м бейеклектәге [[Уралтау]], [[Ирәндек]] һәм төньяҡта уларҙың дауамы булған [[Ҡырҡтытау]] (иң бейек урыны — [[Ҡараташ]] тауы, 1117 м) һырттарынан тора. [[Ирәндек]] һәм [[Ҡырҡтытау]] түбәләрендә, юғары битләүҙәрендә урыны-урыны менән [[ҡайын]]лыҡтар һәм [[ҡарағай]], [[ҡарағас]]лыҡтар осрай. Битләүҙәр — ҡатҡан йоҡа ҡара тупраҡлы, ә тигеҙлектәр — һелтеһеҙ уңдырышлы ҡара тупраҡлы. Уралтау һыртында ҡайын ҡатыш [[ҡарағай]] һәм [[ҡайын]] ҡатыш [[ҡарағас]] урманы үҫә, ерҙең өҫкө ҡатламы һоро урман һәм көлһыу тупраҡ менән ҡапланған. Райондың көнсығыш өлөшөндә эреле-ваҡлы убалар теҙмәһенән торған, [[Яйыҡ]] йылғаһы үҙәне яғына иңкеүләнгән тигеҙлек ятауылы Был яҡтағы бейеклек 350—400 м тирәһе. Тирә-яғы төрлө үлән ҡатыш ҡылған үҫкән уңдырышлы һәм ғәҙәттәге ҡара тупраҡлы далалалар. [[Файл:Springhead Sakmara.jpg|мини|слева|250пкс| [[Һаҡмар]] йылғаһы башы, Әбйәлил районы.]] Район территорияһына Азия ҡитғаһынан килгән континенталь һауа ағымы тәьҫир итә. Ҡыш көнө баҫыу өҫтөндәге ҡарҙы осороп алып китә торған һепертмә бурандар йыш була, ә йәй көндәрендә көньяҡтан йыш ҡына эҫе ҡоро елдәр иҫә. Таулы-урманлы урындарҙа климат артыҡ ҡоро түгел. Йылға селтәре [[Яйыҡ]]тың уң ҡушылдыҡтары булған [[Оло Ҡыҙыл]], [[Кесе Ҡыҙыл]], [[Йәнгел]] йылғаларынан тора. Райондың таулы-урманлы көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Яйыҡтың ҙур ҡушылдығы [[Һаҡмар]] йылғаһы башлана. Тау буйы дала зонаһының ҡалҡыулыҡтар араһындағы түбән урынында күлдәр урынлашҡан (Мулдаҡ, Мауыҙҙы, [[Атауҙы (күл)|Атауҙы]], Ҡарабалыҡты, Суртанды, Сыбаркүл һ.б.). Ҡайһы берҙәренең төбөндә шифалы ләм ятҡылыҡтары бар. Район территорияһында Орсоҡ һәм [[Дарыулы]] йылғалары үҙәнендә һибелмә, ә Ярлыҡап ауылы эргәһендә рудалы [[алтын]] бар; төньяҡ өлөшөндә [[марганец]]рудаһы ятҡылыҡтары (Ниязғол, Йәлембәт, Күсем) табылған; ҡуйы ҡыҙыл, алһыу ҡыҙыл, ҡараһыу шәмәхә төҫөндәге һәм башҡа төр [[йәшмә]]нең өҫкә сығып ятҡан урындары билдәле. Урындағы ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн Ҡолоҡас туф, брекчияһы (ваҡ таш алыу), Тупаҡ балсыҡ ятҡылығы һәм Красная Башкирия ҡыҙыл балсыҡ ятҡылығы (кирбес етештереү өсөн), шулай уҡ Йәнгел эзбизташ ятҡылығы эшкәртелә, Мауыҙҙы һәм шифалы ләме булған Мулдаҡ күлдәре тәбиғәт ҡомартҡылары булып иҫәпләнә. == Иҡтисад == Әбйәлил районы — [[ауыл хужалығы]] районы. [[Ауыл хужалығы]] биләмәләре 208,5 мең га (район майҙ-ның 48,6 %, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 118,0, көтөүлектәр — 70,2, сабынлыҡтар — 20,2 мең га. Райондың дала зонаһында — яҙғы [[бойҙай]] (күберәк көслө һәм ҡаты сорттар), [[ҡарабойҙай]] үҫтереү; һөт-ит малсылығы, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ; тау-урман зонаһында һөт-ит мал-ғы, ит-йөн һарыҡсылығы, тибен йылҡысылығы, яҙғы бойҙай, ужым арышы һәм һоло үҫтереү төп тармаҡтар булып тора. Әбйәлил урман хужалығының 121,3 мең га майҙанында 17504 мең м³ үҙағас, шул иҫәптән 8215 мең м³ ылыҫлы ағас бар. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтенә ҡараған бәләкәйерәк предприятиелар (Асҡарҙағы он тартыу комб-ты һәм май заводы), төҙ. материалдары произв-һы бар. Район територияһы аша Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман, Магнитогорск—Сибай тимер юлдары, Аҡъяр—Сибай—Асҡар—Сермән, Булгаково— Белорет—Магнитогорск автомобиль юлдары үтә. «Красная Башкирия» совхозы территорияһында Магнитогорск аэропорты урынлашҡан. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 74 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 28 урта мәктәп; Таштимер [[ауыл хужалығы]] ПУ, 32 дөйөм китапхана, 77 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 7 участка дауаханаһы эшләй. Асҡар ауылында тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Күсем ауылыда Советтар Союзы Геройы [[Таһир Күсимов]] музейы асылған. Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Абзелил» — «Осҡон» гәзите сыға. Мауыҙҙы күле буйында ләм менән дауалай торған «Яҡтыкүл» шифаханаһы һәм «Ҡараташ» шифахана-профилакторийы урынлашҡан. == Билдәле шәхестәр == * [[Вәлиев Хәйҙәр Арыҫлан улы]] (20.03.1959), дәүләт, ауыл хужалығы һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ һәм сәйәсәт белгесе. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2006), сәйәсәт фәндәре докторы (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Тәпән (ауыл)|Тәпән]] ауылынан<ref>[http://runetbook.ru/catalog/valeev-haydar-arslanovich Валеев Хайдар Арсланович. Биография]{{V|18|03|2019}}</ref>. * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1.09.1943), гигиенист-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3329 Башҡорт энциклопедияһы — Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224090359/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3329 |date=2019-12-24 }}{{V|29|08|2018}}</ref>. * [[Мәғәфүров Ҡадир Барый улы]] (6.04.1949), ғалим-биолог, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998), профессор (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәғәфүров Ҡадир Барый улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421095236/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9031-m-f-rov-adir-baryj-uly |date=2016-04-21 }}{{V|3|04|2019}}</ref>. * [[Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы]] (1.03.1914—22.02.1990), театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1964). [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8657-m-ieva-bibikamal-m-i-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}</ref>. * [[Өмөтбаев Вил Ғайса улы]] (18.02.1938), ғалим-тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2003). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Асҡар]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9245-m-tbaev-vil-ajsa-uly Башҡорт энциклопедияһы — Өмөтбаев Вил Ғайса улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421074728/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9245-m-tbaev-vil-ajsa-uly |date=2016-04-21 }}{{V|16|02|2018}}</ref>. * [[Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхислам улы]] (3.03.1894—8.12.1937), [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] һәм 1920 йылдағы совет-поляк һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Муса Мортазин]]дың [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]]ның эскадрон командиры. 1931—1935 йылдарҙа Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы]] һәм [[Мәсетле районы|Мәсетле]] район Советтары башҡарма комитеттары рәйесе. Георгий тәреһе һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Ярлыҡап]] ауылынан<ref>[https://ru.openlist.wiki/Рыскулов_Габбас_Шайхлисламович_(1894). Рыскулов Габбас Шайхлисламович (1894). Сайт «Открытый список»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|2|03|2019}}</ref>. * [[Фазылов Хатип Сәрүәр улы]] (25.04.1960), Рәсәйҙең (2012) һәм Башҡортостандың (2001) атҡаҙанған рәссамы. [[Яңауыл (Әбйәлил районы)|Яңауыл]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/15100-fazylov-khatip-s-r-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фазылов Хатип Сәрүәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405234637/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/15100-fazylov-khatip-s-r-r-uly |date=2016-04-05 }}{{V|20|03|2018}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 88,6 %, [[урыҫтар]] — 8,6 %, [[татарҙар]] — 1,6 %, башка — 1,2 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ер-һыу атамалары == * Әбйәлил районы Күбәләк ырыуы ауылдары тарихы<ref>https://ba.wikibooks.org/wiki/Әбйәлил_районы_Күбәләк_ырыуы_ауылдары_тарихы</ref> == Административ бүленеш == [[Әбйәлил районы]]на 15 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт ауыл Советы]] | [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Альмухаметовский сельсовет | тс }} |- | [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] | [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Амангильдинский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]] | [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Аскаровский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Байым ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Байым ауыл Советы]] | [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылы | style="text-align:right;" | 10 | style="text-align:right;" | {{ Население | Баимовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Буранғол ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Буранғол ауыл Советы]] | [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Бурангуловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл Советы]] | [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев (Ҡаҙ)]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Гусевский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Дәүләт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Дәүләт ауыл Советы]] | [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Давлетовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] | [[Ҡырҙас]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кирдасовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Красная Башкирия ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Красная Башкирия ауыл Советы]] | [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Краснобашкирский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Рауил ауыл Советы]] | [[Ишҡол]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Равиловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Ташбулат ауыл Советы|Ташбулат ауыл Советы]] | [[Ташбулат]] ауылы | style="text-align:right;" | 11 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ташбулатовский сельсовет | тс }} |- | [[Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Таштимер ауыл Советы]] | [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Таштимеровский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Хәлил ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәлил ауыл Советы]] | [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Халиловский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Хәмит ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Хәмит ауыл Советы]] | [[Хәмит]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Хамитовский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |- | [[Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Йәнгел ауыл Советы]] | [[Йәнгел]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Янгильский сельсовет (Абзелиловский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Abzelilovsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Әбйәлил районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/17006-bj-lil-rajony}}{{V|9|01|2021}} * [http://www.abzelilovo.narod.ru/ О Абзелиловском районе] * [http://www.abyalil.ru/Райондың рәсми сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} {{Әбйәлил районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Әбйәлил районы]] {{Abzel-stub}} fvhc87ai0uk0kszlmttg61sf48elj5w 0 8575 1302944 1240744 2026-08-17T07:38:22Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1302944 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Белорет районы''' ({{lang-ru|Белорецкий район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. 1930 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — [[Белорет]] ҡалаһы. Районда 41809 кеше йәшәй. Майҙаны буйынса (11501 квадрат километр) республикала иң ҙур район. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөн биләй, республиканың көнсығышында, диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан. [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Учалы районы|Учалы]],[[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары һәм төньяҡтан [[Силәбе өлкәһе]] менән сикләшә. Иҙел башы республикала урманға иң бай төбәктәрҙең береһе, урман уның территорияһының 80 процентын биләй. Район үҙәгендә ылыҫлы урман өҫтөнлөк итһә, көнбайыш өлөшө ҡуйы япраҡлы, ә көнсығышында — ҡатнаш урман. Тимер рудаһының төп ятҡылығы — беҙҙең район территорияһында. [[File:Природа Белорецкого района. Башкортостан. Вдоль трассы Уфа - Магнитогорск.jpg|мини|слева|Белорет районы тәбиғәте. Трасса буйынан күренеш]] Башҡортостандың был төбәге үҙенсәлекле һәм гүзәл тәбиғәтле. Бында тау йылғалары буйлап һалда, кәмәләрҙә ағып төшөү, бейек Уралтау һырттарына артылыу, мәмерйәләргә сәйәхәт итеү, шифалы шишмәләрҙең һыуын тәмләү, тау саңғыларында шыуыу мөмкинселеге бар. Тап Белорет ерендә Ағиҙел, Инйәр, Йүрүҙән, Еҙем йылғалары баш ала. Райондың ҙур өлөшөн Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы тәшкил итә, ул Башҡортостанда, хата Көньяҡ Уралда иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙан һанала. Уның территорияһында Көньяҡ Уралдың иң бейек һырттары урынлашҡан: [[Машаҡ (һырт)|Машаҡ]], [[Нәре (һырт)|Нәре]], [[Көмәрҙәк]], [[Ямантау]] тау һырттары. Район территорияһында ун ике тәбиғәт һәйкәле бар: Ҙур Ямантау(1640 м), Ирәмәл(1582 м), Әрүәк Рәзе(1068 м), Арский ташы, Ҡыҙылъяр мәмерйәһе, Атыш шарлауығы, Асы минераль инеше, 1904 йылғы кедр культураһы, Бишәтәк тауындағы 600 йәшлек ҡарағастар, Әүжән урман хужалығында диңгеҙ бөркөтөнөң ояһы һ.б. Был объекттар ысын мәғәнәһендә бик уникаль һәм экологик, фәнни, мәҙәни, эстетик, реакцион һәм санитар-селәмәтләндереү әһәмиәтенә эйә. 2006 йылдың беренсе ғинуарында берҙәм административ-территориаль берәмек — Белорет районы территорияһында 20 муниципаль берәмек урынлашҡан: бер ҡала биләмәһе — Белорет ҡалаһы (административ үҙәк) һәм 19 ауыл биләмәһе. Төбәктә 110 мең кеше йәшәй, уларҙың 68 меңе Белорет ҡалаһында. Башҡорт менен урыс милләте күпселекте тәшкил итә. Районда барлығы 99 торлак пункты бар. Белорет районыныда транспорт юл селтәрҙәре, атап әйткәндә, Магнитогорск-Белорет-Инйәр-Өфө тимер юлы, Белорет-Өфө, Белорет-Учалы, Белорет-Магнитогорск, Асҡар-Сермән-Өфө автоюлдары үҫешкән. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 2 кеше. Был республикала иң бәләкәй күрһәткес. Ауыл ерендә күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] йәшәй. Районда 84 ауыл бар. Шуларҙың иң ҙурҙары (1989): [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] (2,4 мең кеше), [[Сермән]] (1,9 мең) һәм [[Үҙән]](1,7 мең кеше). == Райондың билдәле шәхестәре == [[Файл:Белорет районы шәхестәре. 1996.jpg|thumb|Белорет районының Өфөлә йәшәгән шәхестәре. 1996]] [[File:Белореттар яҡташтар осрашыуында.jpg|thumb|слева|Белореттар [[Заһир Исмәғилев|З. Исмәғилевтың]] 80 йәше айҡанлы опера театрында]] === Дәүләт эшмәкәрҙәре === * [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] (16.08.1943), энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). [[Почёт ордены|Почёт]] (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. [[Белорет]] ҡалаһының һәм Белорет районының почётлы гражданы. *[[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]] ([[18 август|18.08.]] [[1976 йыл|1976]]) — [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Фән|ғалим]], [[Ҡурай|ҡурайсы]]-педагог, йырсы. [[2011 йыл|2011 йылдан]] [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] [[мәҙәниәт]] министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). * [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле ([[1996]]—[[2004]]) * Мостафин Хәлил Мөжәүир улы — Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, Әзекәй ауылынан. * [[Муллағәләмов Марат Сабит улы]] — 7.11.1930) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], хужалыҡ, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән<ref>[https://www.bashinform.ru/news/781752-on-posvyatil-sebya-sluzheniyu-narodu-k-85-letiyu-marata-mullagalyamova/ Он посвятил себя служению народу (К 85-летию Марата Муллагалямова)]</ref>,республиканың һуғыш һәм хеҙмәт ветерандар Советының элекке рәйесе, Сермән ауылынан; === Сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре === * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—2018), металлург, канатсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * [[Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы]] — [[Белорет металлургия комбинаты]]ның сым һуҙыу (волочильный) цехы бригадиры. Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры. === Ғалимдар === * [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]] (23.02.1934—26.03.2000), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). Хоҙайбирҙе ауыылынан (хәҙер бөткән). * [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] — техник фәндәр докторы, ӨДАТУ доценты * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] — физик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, БДУ доценты. * [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хажин Вәкил Исмәғил улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|12|2018}}</ref>. === Яҙыусылар һәм шағирҙар === * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]], әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты. [[Йөйәк]] ауылынан. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова (Ғәйнетдинова) Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] ауылынан. * [[Сабир Шәрипов]] (20.03.1948—31.08.2018), яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Белорет районының [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге (2008) һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премиялар лауреаты. [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Айгиз Баймөхәмәтов]] (27.10.1988), яҙыусы, журналист. [[«Шоңҡар» журналы|«Шоңҡар»]] йәштәр журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015). * [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (11.07.1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). [[Сермән]] ауылынан. *[[Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы]] — дәүләт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. [[1993 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). * [[Дамир Шәрәфетдинов]] (29.05.1965—21.02.2020), яҙыусы, шағир, журналист һәм тәржемәсе, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2012). [[Көмбә]] ауылы. === Мәҙәниәт һәм сәнғәт әһелдәре === * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * [[Роза Аҡкучукова]] (12.02.1950—8.02.2021), йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] * [[Ғәбитов Риф Фәтих улы]] — халыҡ артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Аҙналы ауылынан. *[[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]] ([[25 сентябрь|25.09.]] [[1961 йыл|1961]]) — музыкант. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы. * Искәндәр Ғәзизов — йырсы * [[Заһир Исмәғилев]] — [[СССР]]-ҙың (1982) халыҡ артисы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Арыҫлан Мөбәрәков]] — [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы * [[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы]] — Башҡортостан Республикаһының халык артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Әхмәр ауылынан. === Мәғариф хеҙмәткәрҙәре === * [[Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы]] — педагог. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) *[[Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы]] — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1970]]), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. == Географияһы == Райондың көнсығыш сите буйлап Уралтау һырты һуҙыла. Был һырттан Көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы үҙәне буйлап тау араһындағы түбәнлектәр артында, бейегерәк тау теҙмәләре: [[Әүәләк]], [[Оло Ирәмәл]] (1582 м) тау массивы менән, Баҡты Ямантау (1640 м) массивы менән — Машаҡ, Нәре, Баштау, Юрматау, Елмәрҙәк һырттары китә. Район майҙаны 31,4 % диңгеҙ кимәленән 700 м өҫтәрәк ята. Урындың ҡалҡыу булыуы сәбәпле, йыллыҡ яуым-төшөм ҡайһы бер ерендә 700 мм етә, йыллыҡ уртаса температура 0,5°С тиклем түбәнәйә, 10°С юғары температуралы осорҙағы йылылыҡ суммаһы бейек тауҙар теҙмәһе зонаһында 900°С алып битләү һәм тау араларындағы үҙәндәрҙә 1500—1800°С тиклем тирбәлә. Һыуыҡ булмаған мәл 60—70 көнгә тиклем кәмей. Белорет районы Башкортостандың урманға иң бай төбәге. Урман бөтөн Майҙаны 82 % биләп тора, үҙағас запасы — 139,6 млн м³. Райондың иң ҡалҡыу үҙәк өлөшө күпселек көлһыу тупраҡта үҫкән ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Көнбайыштан уларға түбәндәрәк ятҡан киң япраҡлы урмандар, ә көнсығыштан ҡарағай, ҡайын, ҡарағас ҡатыш урмандар бүлкәте килеп терәлә. Республика тимер рудаһының төп запасы (Комарово—Егәҙе, Инйәр, Тирлән, Белорет һ.б. һоро тимер ятҡылыҡтары төркөмө) ошо район территорияһында. Сәсмә алтын, магнезит, флюорит, хромит ятыштары табылған. Ҡомташ, кварцит, доломит, эзбизташ (Пугачев, Александровка) ятҡылыҡтары, цемент мергеле, утҡа сыҙамлы балсыҡ (Әхмәр, Безымянный), формовка ҡомо, охра, түбә ябыу һәүерташы ятыштары ла бар. Хлорид-натрий-кальций тибындағы Ассы минераль һыу сығанаҡтары барлығы билдәле. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Йүрүҙән]], [[Инйәр (йылға)|Инйәр]], [[Нөгөш]], [[Еҙем]] йылғалары ошо район еренән ағып сыға. Йылға һыуының 1 га майҙаны иҫәбенә йыллыҡ ресурсы 3800 м³ етә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы ойошторолған; Оло Ямантау, Оло Ирәмәл, Ирәмәл, Ар ташы, Ҡотҡор урманы (Ҡаһарман ауылы эргәһендә), Оло Инйәр буйындағы Ҡыҙыл яр мәмерйәһе комплексы тәбиғәт ҡомартҡыһы, Шығай ауылы эргәһендәге һәм Бишитәк тауындағы йөҙйәшәр ҡарағастар, Белорет лесничествоһындағы кедр культураһы ботаник ҡоматтҡы тип иғлан ителгән. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Тарих == {{main|Белорет районы тарихы}} {{Яҙырға}} == Иҡтисад == == Сәнәғәт == Белорет ере — элекке [[ҡара металлургия]] усаҡтарының береһе. Әүәлдән тороп ҡалған предприятиелар ныҡ ҡына яңыртылған һәм Белорет, Тирлән, Туҡан сәнәғәтенең нигеҙе булып тора. [[Урман хужалығы]]ның (Әүжән, Белорет, Инйәр, Тирлән лесхоздары), ағас әҙерләүҙең (Әүжән, Белорет, Инйәр, Мулдаҡай, Нура леспромхоздары), ағас эшкәртеү, минераль сеймал (Абҙаҡ үтә ҡаты ҡырсынташ ятҡылығығы, Александровка юл ҡырсынташы, Мулдаҡай эзбизташ ятыштары, шулай уҡ балсыҡ, ҡырсынташ, эре ҡом) сығарыуҙың произврдство өлкәһендәге өлөшө ҙур. == Транспорт == Район територияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы, асфальт түшәлгән Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы, Магнитогорск—Ишембай газ үткәргесе һәм ошо газ үткәргестең Ҡағы—Белорет тармағы киҫеп үтә. Белореттан Стәрлетамаҡҡа, Магнитогорскиға, Учалыға автомобиль юлдары бара. Тар тимер юлдың айырым өлөштәре — Белорет—Туҡан, Белорет—Тирлән аралыҡтары әлегәсә һаҡланған. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 26 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 52 клуб учреждениеһы, 7 дауахана, «Ар ташы», «Ағиҙел» турбазалары бар. [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылында А.Мөбәрәков музейы эшләй. Башҡортса «Урал», урыҫ телендә «Белорецкий рабочий» һәм «Металлург» гәзите сыға. == Административ бүленеш == [[Белорет районы]]на 1 ҡала һәм 19 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Белорет|Белорет ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Белорет]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Белорецк | тс }} |- |- | [[Абҙаҡ ауыл Советы]] | [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Абзаковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Асы ауыл Советы]] | [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ассинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Егәҙе ауыл Советы]] | [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зигазинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Йөйәк ауыл Советы]] | [[Йөйәк|Йөйәк (Зөйәк)]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зуяковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Инйәр ауыл Советы]] | [[Инйәр]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 21 | style="text-align:right;" | {{ Население | Инзерский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ишле ауыл Советы]] | [[Ишле (Белорет районы)|Ишле]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ишлинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ҡағы ауыл Советы]] | [[Ҡағы (Белорет районы)|Ҡағы]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кагинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ломовка ауыл Советы]] | [[Ломовка (Белорет районы)|Ломовка]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ломовский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Николаевка ауыл Советы]] | [[Николаевка (Белорет районы)|Николаевка]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Николаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Нура ауыл Советы]] | [[Отнурок (Белорет районы)|Отнурок]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Нурский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Сермән ауыл Советы]] | [[Сермән]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Серменевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Сосновка ауыл Советы]] | [[Сосновка (Белорет районы)|Сосновка (Ҡарағай)]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сосновский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Тимер юл ауыл Советы]] | [[Тимер юл (Белорет районы)|Тимер юл]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Железнодорожный сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Тирлән ауыл Советы]] | [[Тирлән]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тирлянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Туҡан ауыл Советы]] | [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Туканский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Үҙән ауыл Советы]] | [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Узянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Үрге Әүжән ауыл Советы]] | [[Үрге Әүжән]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Верхнеавзянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Шығай ауыл Советы]] | [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Шигаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Әзекәй ауыл Советы]] | [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Азикеевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Beloretsky District and Mezhgorye UO in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Белорет районының һәм Межгорье ҡала округының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2254-beloret-rajony}} {{V|22|12|2018}} * Белорецкая энциклопедия. Научно-справочное издание / Редкол.: Ф. А. Фаизова (гл.редактор). — Белорецк: (ИП Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл. ISBN 978-5-8258-0248-0{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}} * [http://beladmin.info/ Сайт Администрации МР Белорецкий район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220205102/http://www.beladmin.info/ |date=2008-12-20 }} * [http://vatandash.ru/index.php?article=1023 Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813210308/http://vatandash.ru/index.php?article=1023 |date=2018-08-13 }}{{ref-ru}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5d302819cfcc8600ad6de955/interesnoe-puteshestvie-po-bashkirii-5d9d5df65ba2b500b0d1a0ed Интересное путешествие по Башкирии. Сайт «Яндекс- Дзен», 9 октября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|13|10|2019}} * [https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20920/episode_id/2256438/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&utm_campaign=dbr Письма из провинции. Белорецкий район (Башкортостан). Документалистика. Телеканал «Культура»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|6|04|2020}} {{Белорет районы ауылдары}} {{Белорет районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Белорет районы]] saqvbi0zarhp1fgxzlzknzwubolw5sc 1302945 1302944 2026-08-17T07:43:50Z Shirshikay 48080 /* Административ бүленеш */ 1302945 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Белорет районы''' ({{lang-ru|Белорецкий район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. 1930 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — [[Белорет]] ҡалаһы. Районда 41809 кеше йәшәй. Майҙаны буйынса (11501 квадрат километр) республикала иң ҙур район. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөн биләй, республиканың көнсығышында, диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан. [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Учалы районы|Учалы]],[[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары һәм төньяҡтан [[Силәбе өлкәһе]] менән сикләшә. Иҙел башы республикала урманға иң бай төбәктәрҙең береһе, урман уның территорияһының 80 процентын биләй. Район үҙәгендә ылыҫлы урман өҫтөнлөк итһә, көнбайыш өлөшө ҡуйы япраҡлы, ә көнсығышында — ҡатнаш урман. Тимер рудаһының төп ятҡылығы — беҙҙең район территорияһында. [[File:Природа Белорецкого района. Башкортостан. Вдоль трассы Уфа - Магнитогорск.jpg|мини|слева|Белорет районы тәбиғәте. Трасса буйынан күренеш]] Башҡортостандың был төбәге үҙенсәлекле һәм гүзәл тәбиғәтле. Бында тау йылғалары буйлап һалда, кәмәләрҙә ағып төшөү, бейек Уралтау һырттарына артылыу, мәмерйәләргә сәйәхәт итеү, шифалы шишмәләрҙең һыуын тәмләү, тау саңғыларында шыуыу мөмкинселеге бар. Тап Белорет ерендә Ағиҙел, Инйәр, Йүрүҙән, Еҙем йылғалары баш ала. Райондың ҙур өлөшөн Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы тәшкил итә, ул Башҡортостанда, хата Көньяҡ Уралда иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙан һанала. Уның территорияһында Көньяҡ Уралдың иң бейек һырттары урынлашҡан: [[Машаҡ (һырт)|Машаҡ]], [[Нәре (һырт)|Нәре]], [[Көмәрҙәк]], [[Ямантау]] тау һырттары. Район территорияһында ун ике тәбиғәт һәйкәле бар: Ҙур Ямантау(1640 м), Ирәмәл(1582 м), Әрүәк Рәзе(1068 м), Арский ташы, Ҡыҙылъяр мәмерйәһе, Атыш шарлауығы, Асы минераль инеше, 1904 йылғы кедр культураһы, Бишәтәк тауындағы 600 йәшлек ҡарағастар, Әүжән урман хужалығында диңгеҙ бөркөтөнөң ояһы һ.б. Был объекттар ысын мәғәнәһендә бик уникаль һәм экологик, фәнни, мәҙәни, эстетик, реакцион һәм санитар-селәмәтләндереү әһәмиәтенә эйә. 2006 йылдың беренсе ғинуарында берҙәм административ-территориаль берәмек — Белорет районы территорияһында 20 муниципаль берәмек урынлашҡан: бер ҡала биләмәһе — Белорет ҡалаһы (административ үҙәк) һәм 19 ауыл биләмәһе. Төбәктә 110 мең кеше йәшәй, уларҙың 68 меңе Белорет ҡалаһында. Башҡорт менен урыс милләте күпселекте тәшкил итә. Районда барлығы 99 торлак пункты бар. Белорет районыныда транспорт юл селтәрҙәре, атап әйткәндә, Магнитогорск-Белорет-Инйәр-Өфө тимер юлы, Белорет-Өфө, Белорет-Учалы, Белорет-Магнитогорск, Асҡар-Сермән-Өфө автоюлдары үҫешкән. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 2 кеше. Был республикала иң бәләкәй күрһәткес. Ауыл ерендә күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] йәшәй. Районда 84 ауыл бар. Шуларҙың иң ҙурҙары (1989): [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] (2,4 мең кеше), [[Сермән]] (1,9 мең) һәм [[Үҙән]](1,7 мең кеше). == Райондың билдәле шәхестәре == [[Файл:Белорет районы шәхестәре. 1996.jpg|thumb|Белорет районының Өфөлә йәшәгән шәхестәре. 1996]] [[File:Белореттар яҡташтар осрашыуында.jpg|thumb|слева|Белореттар [[Заһир Исмәғилев|З. Исмәғилевтың]] 80 йәше айҡанлы опера театрында]] === Дәүләт эшмәкәрҙәре === * [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] (16.08.1943), энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). [[Почёт ордены|Почёт]] (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. [[Белорет]] ҡалаһының һәм Белорет районының почётлы гражданы. *[[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]] ([[18 август|18.08.]] [[1976 йыл|1976]]) — [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Фән|ғалим]], [[Ҡурай|ҡурайсы]]-педагог, йырсы. [[2011 йыл|2011 йылдан]] [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] [[мәҙәниәт]] министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). * [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле ([[1996]]—[[2004]]) * Мостафин Хәлил Мөжәүир улы — Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, Әзекәй ауылынан. * [[Муллағәләмов Марат Сабит улы]] — 7.11.1930) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], хужалыҡ, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән<ref>[https://www.bashinform.ru/news/781752-on-posvyatil-sebya-sluzheniyu-narodu-k-85-letiyu-marata-mullagalyamova/ Он посвятил себя служению народу (К 85-летию Марата Муллагалямова)]</ref>,республиканың һуғыш һәм хеҙмәт ветерандар Советының элекке рәйесе, Сермән ауылынан; === Сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре === * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—2018), металлург, канатсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * [[Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы]] — [[Белорет металлургия комбинаты]]ның сым һуҙыу (волочильный) цехы бригадиры. Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры. === Ғалимдар === * [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]] (23.02.1934—26.03.2000), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). Хоҙайбирҙе ауыылынан (хәҙер бөткән). * [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] — техник фәндәр докторы, ӨДАТУ доценты * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] — физик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, БДУ доценты. * [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хажин Вәкил Исмәғил улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|12|2018}}</ref>. === Яҙыусылар һәм шағирҙар === * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]], әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты. [[Йөйәк]] ауылынан. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова (Ғәйнетдинова) Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] ауылынан. * [[Сабир Шәрипов]] (20.03.1948—31.08.2018), яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Белорет районының [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге (2008) һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премиялар лауреаты. [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Айгиз Баймөхәмәтов]] (27.10.1988), яҙыусы, журналист. [[«Шоңҡар» журналы|«Шоңҡар»]] йәштәр журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015). * [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (11.07.1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). [[Сермән]] ауылынан. *[[Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы]] — дәүләт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. [[1993 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). * [[Дамир Шәрәфетдинов]] (29.05.1965—21.02.2020), яҙыусы, шағир, журналист һәм тәржемәсе, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2012). [[Көмбә]] ауылы. === Мәҙәниәт һәм сәнғәт әһелдәре === * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * [[Роза Аҡкучукова]] (12.02.1950—8.02.2021), йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] * [[Ғәбитов Риф Фәтих улы]] — халыҡ артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Аҙналы ауылынан. *[[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]] ([[25 сентябрь|25.09.]] [[1961 йыл|1961]]) — музыкант. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы. * Искәндәр Ғәзизов — йырсы * [[Заһир Исмәғилев]] — [[СССР]]-ҙың (1982) халыҡ артисы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Арыҫлан Мөбәрәков]] — [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы * [[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы]] — Башҡортостан Республикаһының халык артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Әхмәр ауылынан. === Мәғариф хеҙмәткәрҙәре === * [[Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы]] — педагог. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) *[[Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы]] — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1970]]), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. == Географияһы == Райондың көнсығыш сите буйлап Уралтау һырты һуҙыла. Был һырттан Көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы үҙәне буйлап тау араһындағы түбәнлектәр артында, бейегерәк тау теҙмәләре: [[Әүәләк]], [[Оло Ирәмәл]] (1582 м) тау массивы менән, Баҡты Ямантау (1640 м) массивы менән — Машаҡ, Нәре, Баштау, Юрматау, Елмәрҙәк һырттары китә. Район майҙаны 31,4 % диңгеҙ кимәленән 700 м өҫтәрәк ята. Урындың ҡалҡыу булыуы сәбәпле, йыллыҡ яуым-төшөм ҡайһы бер ерендә 700 мм етә, йыллыҡ уртаса температура 0,5°С тиклем түбәнәйә, 10°С юғары температуралы осорҙағы йылылыҡ суммаһы бейек тауҙар теҙмәһе зонаһында 900°С алып битләү һәм тау араларындағы үҙәндәрҙә 1500—1800°С тиклем тирбәлә. Һыуыҡ булмаған мәл 60—70 көнгә тиклем кәмей. Белорет районы Башкортостандың урманға иң бай төбәге. Урман бөтөн Майҙаны 82 % биләп тора, үҙағас запасы — 139,6 млн м³. Райондың иң ҡалҡыу үҙәк өлөшө күпселек көлһыу тупраҡта үҫкән ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Көнбайыштан уларға түбәндәрәк ятҡан киң япраҡлы урмандар, ә көнсығыштан ҡарағай, ҡайын, ҡарағас ҡатыш урмандар бүлкәте килеп терәлә. Республика тимер рудаһының төп запасы (Комарово—Егәҙе, Инйәр, Тирлән, Белорет һ.б. һоро тимер ятҡылыҡтары төркөмө) ошо район территорияһында. Сәсмә алтын, магнезит, флюорит, хромит ятыштары табылған. Ҡомташ, кварцит, доломит, эзбизташ (Пугачев, Александровка) ятҡылыҡтары, цемент мергеле, утҡа сыҙамлы балсыҡ (Әхмәр, Безымянный), формовка ҡомо, охра, түбә ябыу һәүерташы ятыштары ла бар. Хлорид-натрий-кальций тибындағы Ассы минераль һыу сығанаҡтары барлығы билдәле. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Йүрүҙән]], [[Инйәр (йылға)|Инйәр]], [[Нөгөш]], [[Еҙем]] йылғалары ошо район еренән ағып сыға. Йылға һыуының 1 га майҙаны иҫәбенә йыллыҡ ресурсы 3800 м³ етә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы ойошторолған; Оло Ямантау, Оло Ирәмәл, Ирәмәл, Ар ташы, Ҡотҡор урманы (Ҡаһарман ауылы эргәһендә), Оло Инйәр буйындағы Ҡыҙыл яр мәмерйәһе комплексы тәбиғәт ҡомартҡыһы, Шығай ауылы эргәһендәге һәм Бишитәк тауындағы йөҙйәшәр ҡарағастар, Белорет лесничествоһындағы кедр культураһы ботаник ҡоматтҡы тип иғлан ителгән. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Тарих == {{main|Белорет районы тарихы}} {{Яҙырға}} == Иҡтисад == == Сәнәғәт == Белорет ере — элекке [[ҡара металлургия]] усаҡтарының береһе. Әүәлдән тороп ҡалған предприятиелар ныҡ ҡына яңыртылған һәм Белорет, Тирлән, Туҡан сәнәғәтенең нигеҙе булып тора. [[Урман хужалығы]]ның (Әүжән, Белорет, Инйәр, Тирлән лесхоздары), ағас әҙерләүҙең (Әүжән, Белорет, Инйәр, Мулдаҡай, Нура леспромхоздары), ағас эшкәртеү, минераль сеймал (Абҙаҡ үтә ҡаты ҡырсынташ ятҡылығығы, Александровка юл ҡырсынташы, Мулдаҡай эзбизташ ятыштары, шулай уҡ балсыҡ, ҡырсынташ, эре ҡом) сығарыуҙың произврдство өлкәһендәге өлөшө ҙур. == Транспорт == Район територияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы, асфальт түшәлгән Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы, Магнитогорск—Ишембай газ үткәргесе һәм ошо газ үткәргестең Ҡағы—Белорет тармағы киҫеп үтә. Белореттан Стәрлетамаҡҡа, Магнитогорскиға, Учалыға автомобиль юлдары бара. Тар тимер юлдың айырым өлөштәре — Белорет—Туҡан, Белорет—Тирлән аралыҡтары әлегәсә һаҡланған. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 26 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 52 клуб учреждениеһы, 7 дауахана, «Ар ташы», «Ағиҙел» турбазалары бар. [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылында А.Мөбәрәков музейы эшләй. Башҡортса «Урал», урыҫ телендә «Белорецкий рабочий» һәм «Металлург» гәзите сыға. == Административ бүленеш == [[Белорет районы]]на 1 ҡала һәм 19 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Белорет|Белорет ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Белорет]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Белорецк | тс }} |- |- | [[Абҙаҡ ауыл Советы]] | [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Абзаковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Асы ауыл Советы]] | [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ассинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Егәҙе ауыл Советы]] | [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зигазинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Йөйәк ауыл Советы]] | [[Йөйәк|Йөйәк (Зөйәк)]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зуяковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Инйәр ауыл Советы]] | [[Инйәр (ауыл)]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 21 | style="text-align:right;" | {{ Население | Инзерский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ишле ауыл Советы]] | [[Ишле (Белорет районы)|Ишле]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ишлинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ҡағы ауыл Советы]] | [[Ҡағы (Белорет районы)|Ҡағы]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кагинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ломовка ауыл Советы]] | [[Ломовка (Белорет районы)|Ломовка]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ломовский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Николаевка ауыл Советы]] | [[Николаевка (Белорет районы)|Николаевка]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Николаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Нура ауыл Советы]] | [[Отнурок (Белорет районы)|Отнурок]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Нурский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Сермән ауыл Советы]] | [[Сермән]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Серменевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Сосновка ауыл Советы]] | [[Сосновка (Белорет районы)|Сосновка (Ҡарағай)]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сосновский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Тимер юл ауыл Советы]] | [[Тимер юл (Белорет районы)|Тимер юл]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Железнодорожный сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Тирлән ауыл Советы]] | [[Тирлән]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тирлянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Туҡан ауыл Советы]] | [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Туканский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Үҙән ауыл Советы]] | [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Узянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Үрге Әүжән ауыл Советы]] | [[Үрге Әүжән]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Верхнеавзянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Шығай ауыл Советы]] | [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Шигаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Әзекәй ауыл Советы]] | [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Азикеевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Beloretsky District and Mezhgorye UO in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Белорет районының һәм Межгорье ҡала округының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2254-beloret-rajony}} {{V|22|12|2018}} * Белорецкая энциклопедия. Научно-справочное издание / Редкол.: Ф. А. Фаизова (гл.редактор). — Белорецк: (ИП Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл. ISBN 978-5-8258-0248-0{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}} * [http://beladmin.info/ Сайт Администрации МР Белорецкий район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220205102/http://www.beladmin.info/ |date=2008-12-20 }} * [http://vatandash.ru/index.php?article=1023 Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813210308/http://vatandash.ru/index.php?article=1023 |date=2018-08-13 }}{{ref-ru}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5d302819cfcc8600ad6de955/interesnoe-puteshestvie-po-bashkirii-5d9d5df65ba2b500b0d1a0ed Интересное путешествие по Башкирии. Сайт «Яндекс- Дзен», 9 октября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|13|10|2019}} * [https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20920/episode_id/2256438/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&utm_campaign=dbr Письма из провинции. Белорецкий район (Башкортостан). Документалистика. Телеканал «Культура»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|6|04|2020}} {{Белорет районы ауылдары}} {{Белорет районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Белорет районы]] mbwdpwduzofhznd6jrnw11iy8t4sqwq 1302946 1302945 2026-08-17T07:45:21Z Shirshikay 48080 /* Административ бүленеш */ 1302946 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Белорет районы''' ({{lang-ru|Белорецкий район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. 1930 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — [[Белорет]] ҡалаһы. Районда 41809 кеше йәшәй. Майҙаны буйынса (11501 квадрат километр) республикала иң ҙур район. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөн биләй, республиканың көнсығышында, диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан. [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Учалы районы|Учалы]],[[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары һәм төньяҡтан [[Силәбе өлкәһе]] менән сикләшә. Иҙел башы республикала урманға иң бай төбәктәрҙең береһе, урман уның территорияһының 80 процентын биләй. Район үҙәгендә ылыҫлы урман өҫтөнлөк итһә, көнбайыш өлөшө ҡуйы япраҡлы, ә көнсығышында — ҡатнаш урман. Тимер рудаһының төп ятҡылығы — беҙҙең район территорияһында. [[File:Природа Белорецкого района. Башкортостан. Вдоль трассы Уфа - Магнитогорск.jpg|мини|слева|Белорет районы тәбиғәте. Трасса буйынан күренеш]] Башҡортостандың был төбәге үҙенсәлекле һәм гүзәл тәбиғәтле. Бында тау йылғалары буйлап һалда, кәмәләрҙә ағып төшөү, бейек Уралтау һырттарына артылыу, мәмерйәләргә сәйәхәт итеү, шифалы шишмәләрҙең һыуын тәмләү, тау саңғыларында шыуыу мөмкинселеге бар. Тап Белорет ерендә Ағиҙел, Инйәр, Йүрүҙән, Еҙем йылғалары баш ала. Райондың ҙур өлөшөн Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы тәшкил итә, ул Башҡортостанда, хата Көньяҡ Уралда иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙан һанала. Уның территорияһында Көньяҡ Уралдың иң бейек һырттары урынлашҡан: [[Машаҡ (һырт)|Машаҡ]], [[Нәре (һырт)|Нәре]], [[Көмәрҙәк]], [[Ямантау]] тау һырттары. Район территорияһында ун ике тәбиғәт һәйкәле бар: Ҙур Ямантау(1640 м), Ирәмәл(1582 м), Әрүәк Рәзе(1068 м), Арский ташы, Ҡыҙылъяр мәмерйәһе, Атыш шарлауығы, Асы минераль инеше, 1904 йылғы кедр культураһы, Бишәтәк тауындағы 600 йәшлек ҡарағастар, Әүжән урман хужалығында диңгеҙ бөркөтөнөң ояһы һ.б. Был объекттар ысын мәғәнәһендә бик уникаль һәм экологик, фәнни, мәҙәни, эстетик, реакцион һәм санитар-селәмәтләндереү әһәмиәтенә эйә. 2006 йылдың беренсе ғинуарында берҙәм административ-территориаль берәмек — Белорет районы территорияһында 20 муниципаль берәмек урынлашҡан: бер ҡала биләмәһе — Белорет ҡалаһы (административ үҙәк) һәм 19 ауыл биләмәһе. Төбәктә 110 мең кеше йәшәй, уларҙың 68 меңе Белорет ҡалаһында. Башҡорт менен урыс милләте күпселекте тәшкил итә. Районда барлығы 99 торлак пункты бар. Белорет районыныда транспорт юл селтәрҙәре, атап әйткәндә, Магнитогорск-Белорет-Инйәр-Өфө тимер юлы, Белорет-Өфө, Белорет-Учалы, Белорет-Магнитогорск, Асҡар-Сермән-Өфө автоюлдары үҫешкән. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 2 кеше. Был республикала иң бәләкәй күрһәткес. Ауыл ерендә күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] йәшәй. Районда 84 ауыл бар. Шуларҙың иң ҙурҙары (1989): [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] (2,4 мең кеше), [[Сермән]] (1,9 мең) һәм [[Үҙән]](1,7 мең кеше). == Райондың билдәле шәхестәре == [[Файл:Белорет районы шәхестәре. 1996.jpg|thumb|Белорет районының Өфөлә йәшәгән шәхестәре. 1996]] [[File:Белореттар яҡташтар осрашыуында.jpg|thumb|слева|Белореттар [[Заһир Исмәғилев|З. Исмәғилевтың]] 80 йәше айҡанлы опера театрында]] === Дәүләт эшмәкәрҙәре === * [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] (16.08.1943), энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). [[Почёт ордены|Почёт]] (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. [[Белорет]] ҡалаһының һәм Белорет районының почётлы гражданы. *[[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]] ([[18 август|18.08.]] [[1976 йыл|1976]]) — [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Фән|ғалим]], [[Ҡурай|ҡурайсы]]-педагог, йырсы. [[2011 йыл|2011 йылдан]] [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] [[мәҙәниәт]] министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). * [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле ([[1996]]—[[2004]]) * Мостафин Хәлил Мөжәүир улы — Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, Әзекәй ауылынан. * [[Муллағәләмов Марат Сабит улы]] — 7.11.1930) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], хужалыҡ, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән<ref>[https://www.bashinform.ru/news/781752-on-posvyatil-sebya-sluzheniyu-narodu-k-85-letiyu-marata-mullagalyamova/ Он посвятил себя служению народу (К 85-летию Марата Муллагалямова)]</ref>,республиканың һуғыш һәм хеҙмәт ветерандар Советының элекке рәйесе, Сермән ауылынан; === Сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре === * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—2018), металлург, канатсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * [[Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы]] — [[Белорет металлургия комбинаты]]ның сым һуҙыу (волочильный) цехы бригадиры. Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры. === Ғалимдар === * [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]] (23.02.1934—26.03.2000), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). Хоҙайбирҙе ауыылынан (хәҙер бөткән). * [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] — техник фәндәр докторы, ӨДАТУ доценты * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] — физик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, БДУ доценты. * [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хажин Вәкил Исмәғил улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|12|2018}}</ref>. === Яҙыусылар һәм шағирҙар === * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]], әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты. [[Йөйәк]] ауылынан. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова (Ғәйнетдинова) Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] ауылынан. * [[Сабир Шәрипов]] (20.03.1948—31.08.2018), яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Белорет районының [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге (2008) һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премиялар лауреаты. [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан. * [[Айгиз Баймөхәмәтов]] (27.10.1988), яҙыусы, журналист. [[«Шоңҡар» журналы|«Шоңҡар»]] йәштәр журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015). * [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (11.07.1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). [[Сермән]] ауылынан. *[[Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы]] — дәүләт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. [[1993 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). * [[Дамир Шәрәфетдинов]] (29.05.1965—21.02.2020), яҙыусы, шағир, журналист һәм тәржемәсе, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2012). [[Көмбә]] ауылы. === Мәҙәниәт һәм сәнғәт әһелдәре === * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * [[Роза Аҡкучукова]] (12.02.1950—8.02.2021), йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] * [[Ғәбитов Риф Фәтих улы]] — халыҡ артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Аҙналы ауылынан. *[[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]] ([[25 сентябрь|25.09.]] [[1961 йыл|1961]]) — музыкант. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы. * Искәндәр Ғәзизов — йырсы * [[Заһир Исмәғилев]] — [[СССР]]-ҙың (1982) халыҡ артисы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы. * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Арыҫлан Мөбәрәков]] — [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы * [[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы]] — Башҡортостан Республикаһының халык артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Әхмәр ауылынан. === Мәғариф хеҙмәткәрҙәре === * [[Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы]] — педагог. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) *[[Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы]] — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1970]]), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. == Географияһы == Райондың көнсығыш сите буйлап Уралтау һырты һуҙыла. Был һырттан Көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы үҙәне буйлап тау араһындағы түбәнлектәр артында, бейегерәк тау теҙмәләре: [[Әүәләк]], [[Оло Ирәмәл]] (1582 м) тау массивы менән, Баҡты Ямантау (1640 м) массивы менән — Машаҡ, Нәре, Баштау, Юрматау, Елмәрҙәк һырттары китә. Район майҙаны 31,4 % диңгеҙ кимәленән 700 м өҫтәрәк ята. Урындың ҡалҡыу булыуы сәбәпле, йыллыҡ яуым-төшөм ҡайһы бер ерендә 700 мм етә, йыллыҡ уртаса температура 0,5°С тиклем түбәнәйә, 10°С юғары температуралы осорҙағы йылылыҡ суммаһы бейек тауҙар теҙмәһе зонаһында 900°С алып битләү һәм тау араларындағы үҙәндәрҙә 1500—1800°С тиклем тирбәлә. Һыуыҡ булмаған мәл 60—70 көнгә тиклем кәмей. Белорет районы Башкортостандың урманға иң бай төбәге. Урман бөтөн Майҙаны 82 % биләп тора, үҙағас запасы — 139,6 млн м³. Райондың иң ҡалҡыу үҙәк өлөшө күпселек көлһыу тупраҡта үҫкән ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Көнбайыштан уларға түбәндәрәк ятҡан киң япраҡлы урмандар, ә көнсығыштан ҡарағай, ҡайын, ҡарағас ҡатыш урмандар бүлкәте килеп терәлә. Республика тимер рудаһының төп запасы (Комарово—Егәҙе, Инйәр, Тирлән, Белорет һ.б. һоро тимер ятҡылыҡтары төркөмө) ошо район территорияһында. Сәсмә алтын, магнезит, флюорит, хромит ятыштары табылған. Ҡомташ, кварцит, доломит, эзбизташ (Пугачев, Александровка) ятҡылыҡтары, цемент мергеле, утҡа сыҙамлы балсыҡ (Әхмәр, Безымянный), формовка ҡомо, охра, түбә ябыу һәүерташы ятыштары ла бар. Хлорид-натрий-кальций тибындағы Ассы минераль һыу сығанаҡтары барлығы билдәле. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Йүрүҙән]], [[Инйәр (йылға)|Инйәр]], [[Нөгөш]], [[Еҙем]] йылғалары ошо район еренән ағып сыға. Йылға һыуының 1 га майҙаны иҫәбенә йыллыҡ ресурсы 3800 м³ етә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы ойошторолған; Оло Ямантау, Оло Ирәмәл, Ирәмәл, Ар ташы, Ҡотҡор урманы (Ҡаһарман ауылы эргәһендә), Оло Инйәр буйындағы Ҡыҙыл яр мәмерйәһе комплексы тәбиғәт ҡомартҡыһы, Шығай ауылы эргәһендәге һәм Бишитәк тауындағы йөҙйәшәр ҡарағастар, Белорет лесничествоһындағы кедр культураһы ботаник ҡоматтҡы тип иғлан ителгән. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Тарих == {{main|Белорет районы тарихы}} {{Яҙырға}} == Иҡтисад == == Сәнәғәт == Белорет ере — элекке [[ҡара металлургия]] усаҡтарының береһе. Әүәлдән тороп ҡалған предприятиелар ныҡ ҡына яңыртылған һәм Белорет, Тирлән, Туҡан сәнәғәтенең нигеҙе булып тора. [[Урман хужалығы]]ның (Әүжән, Белорет, Инйәр, Тирлән лесхоздары), ағас әҙерләүҙең (Әүжән, Белорет, Инйәр, Мулдаҡай, Нура леспромхоздары), ағас эшкәртеү, минераль сеймал (Абҙаҡ үтә ҡаты ҡырсынташ ятҡылығығы, Александровка юл ҡырсынташы, Мулдаҡай эзбизташ ятыштары, шулай уҡ балсыҡ, ҡырсынташ, эре ҡом) сығарыуҙың произврдство өлкәһендәге өлөшө ҙур. == Транспорт == Район територияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы, асфальт түшәлгән Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы, Магнитогорск—Ишембай газ үткәргесе һәм ошо газ үткәргестең Ҡағы—Белорет тармағы киҫеп үтә. Белореттан Стәрлетамаҡҡа, Магнитогорскиға, Учалыға автомобиль юлдары бара. Тар тимер юлдың айырым өлөштәре — Белорет—Туҡан, Белорет—Тирлән аралыҡтары әлегәсә һаҡланған. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 26 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 52 клуб учреждениеһы, 7 дауахана, «Ар ташы», «Ағиҙел» турбазалары бар. [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылында А.Мөбәрәков музейы эшләй. Башҡортса «Урал», урыҫ телендә «Белорецкий рабочий» һәм «Металлург» гәзите сыға. == Административ бүленеш == [[Белорет районы]]на 1 ҡала һәм 19 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Белорет|Белорет ҡалаһы ҡала биләмәһе]] | [[Белорет]] ҡалаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Городское поселение город Белорецк | тс }} |- |- | [[Абҙаҡ ауыл Советы]] | [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Абзаковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Асы ауыл Советы]] | [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ассинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Егәҙе ауыл Советы]] | [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зигазинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Йөйәк ауыл Советы]] | [[Йөйәк|Йөйәк (Зөйәк)]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зуяковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Инйәр ауыл Советы]] | [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 21 | style="text-align:right;" | {{ Население | Инзерский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ишле ауыл Советы]] | [[Ишле (Белорет районы)|Ишле]] ауылы | style="text-align:right;" | 9 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ишлинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ҡағы ауыл Советы]] | [[Ҡағы (Белорет районы)|Ҡағы]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кагинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Ломовка ауыл Советы]] | [[Ломовка (Белорет районы)|Ломовка]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ломовский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Николаевка ауыл Советы]] | [[Николаевка (Белорет районы)|Николаевка]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Николаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Нура ауыл Советы]] | [[Отнурок (Белорет районы)|Отнурок]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Нурский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Сермән ауыл Советы]] | [[Сермән]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Серменевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Сосновка ауыл Советы]] | [[Сосновка (Белорет районы)|Сосновка (Ҡарағай)]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сосновский сельсовет (Башкортостан) | тс }} |- | [[Тимер юл ауыл Советы]] | [[Тимер юл (Белорет районы)|Тимер юл]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Железнодорожный сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Тирлән ауыл Советы]] | [[Тирлән]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тирлянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Туҡан ауыл Советы]] | [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ҡасабаһы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Туканский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Үҙән ауыл Советы]] | [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Узянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Үрге Әүжән ауыл Советы]] | [[Үрге Әүжән]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Верхнеавзянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Шығай ауыл Советы]] | [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Шигаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |- | [[Әзекәй ауыл Советы]] | [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Азикеевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Beloretsky District and Mezhgorye UO in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Белорет районының һәм Межгорье ҡала округының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2254-beloret-rajony}} {{V|22|12|2018}} * Белорецкая энциклопедия. Научно-справочное издание / Редкол.: Ф. А. Фаизова (гл.редактор). — Белорецк: (ИП Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл. ISBN 978-5-8258-0248-0{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}} * [http://beladmin.info/ Сайт Администрации МР Белорецкий район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220205102/http://www.beladmin.info/ |date=2008-12-20 }} * [http://vatandash.ru/index.php?article=1023 Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813210308/http://vatandash.ru/index.php?article=1023 |date=2018-08-13 }}{{ref-ru}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5d302819cfcc8600ad6de955/interesnoe-puteshestvie-po-bashkirii-5d9d5df65ba2b500b0d1a0ed Интересное путешествие по Башкирии. Сайт «Яндекс- Дзен», 9 октября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|13|10|2019}} * [https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20920/episode_id/2256438/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&utm_campaign=dbr Письма из провинции. Белорецкий район (Башкортостан). Документалистика. Телеканал «Культура»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|6|04|2020}} {{Белорет районы ауылдары}} {{Белорет районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Белорет районы]] km1sq4kytqzmeku5ew1p8wymwrr4rtq 0 10342 1302915 1302419 2026-08-16T12:44:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302915 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] r2bquco4iysxjyadg8ixagxos1g67rt 0 13910 1302959 1209760 2026-08-17T10:25:17Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәре */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), өҫтәмә мәғлүмәт 1302959 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Һамар (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Һамар |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һамар |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 1 | lat_sec = 59 |lon_deg = 58 | lon_min = 9 | lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Самарское (Хайбуллинский район) | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Самарское (Хайбуллинский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453803 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255833001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һамар''' ({{lang-ru|Самарское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 877 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453803, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255833001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||877||437||440||49,8||50,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 76 км == Билдәле шәхестәре == * [[Сәйфуллина Лидия Николаевна]] (1889—1954) — урыҫ яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, китапханасы. * [[Шипков Владимир Иванович]] (20.08.1926-25.12.2001), водитель. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1986 йылдарҙа Һамар автотранспорт предприятиеһы шофёры. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1987) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] [[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] trr6si4ncgs3gtuk0edv8c39eidau3l 0 28949 1302941 1051742 2026-08-17T05:00:02Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen-Wachsenburggemeinde.jpg]] → [[File:DEU Wachsenburggemeinde (Amt Wachsenburg) COA.svg]] JPG → SVG 1302941 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Ваксенбурггемайнде |төп исеме = Wachsenburggemeinde |ил = Германия |герб = DEU Wachsenburggemeinde (Amt Wachsenburg) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 51|lat_sec 8 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 53|lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 5 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ханс Ульрих<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 31,99 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 268 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2514 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99310 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 051 |Commons-тағы категория = Wachsenburggemeinde |сайт = http://www.wachsenburggemeinde.de/htm/index.php |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ваксенбурггемайнде''' ({{lang-de|Wachsenburggemeinde}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 2514 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 31,99 км². Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.wachsenburggemeinde.de/htm/index.php Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070628174919/http://www.wachsenburggemeinde.de/htm/index.php |date=2007-06-28 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 1ldinx9vajtpw8jcso5nuu2e913o070 0 29202 1302943 679325 2026-08-17T06:14:53Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Kella.png]] → [[File:Wappen Kella.svg]] PNG → SVG 1302943 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Келла |төп исеме = Kella |ил = Германия |герб = Wappen Kella.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 13|lat_sec 45 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 4|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Айхсфельд (район) |теҙмәләге район = Айхсфельд (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Зильфио Шнайдер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 5,05 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 330 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 548 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 37308 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = EIC |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 61 056 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.ershausen-geismar.de/index.php?id=49 |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Келла''' ({{lang-de|Kella}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 548 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 5,05 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.ershausen-geismar.de/index.php?id=49 Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 2n2120t945iico2is96o7bxo06o287a 0 71757 1302931 1149772 2026-08-16T17:15:04Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1302931 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 229-сы ([[кәбисә йыл]]ында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Боливия}}: [[Флаг]] көнө. * {{Флагификация|Габон}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Самауыр]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Колумбия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Тимер юлсылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1771]]: [[Фотосинтез]] процесы асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә «Динамо» стадионы файҙаланыуға тапшырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: [[Өфө]]лә Республика онкология диспансеры эш башлай. * [[1977]]: [[СССР]]-ҙың «Арктика» атом боҙватҡысы һыу өҫтө караптарынан беренсе булып [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ына барып етә. * [[1988]]: Бөтә Рәсәй инвалидтар ойошмаһы төҙөлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлов Фёдор Максимович]] (1905—12.03.1996), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—V саҡырылыш (1947—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Әсхәр Кәшфуллин]] (1930-2018), [[шиғриәт|шағир]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Докучаев Евгений Сергеевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1963—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989). * [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] (1945), хеҙмәт ветераны. 1967—1986 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның «Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1993 йылдан иген ырҙыны машинисы; 1986 йылдан «Сөн» совхозының [[КПСС|партком]] секретары, 1990—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, артабан район элемтә бүлеге почтальоны. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. * [[Андреев Вадим Евгеньевич]] (1955), ғалим-тау инженеры, [[Нефть|нефтсе]]. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Стратегик тикшеренеүҙәр институты Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы]] (1896—1968), [[уҡытыусы]], мәғариф эшмәкәре. 1918 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа — мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). * [[Рехмуков Фарид Измайлович]] (1926—13.12.2005), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1965—1985 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән [[Әстерхан]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы]] (1931—22.02.1983), хеҙмәт алдынғыһы, агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ҡыҙылбай]] ауылынан. * [[Улендеева Анна Дмитриевна]] (1941), [[фән]] ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] Кривой Ключ ауылынан. * [[Паксютов Иван Трофимович]] (1946), хеҙмәт ветераны, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) химигы. Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ауылынан. * [[Прочухан Юрий Анатольевич]] (1951—15.07.2019),ғалим-химик. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шуд иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Д. И. Менделеев]] исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Люберцы]] ҡалаһынан. * [[Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы]] (1971), [[театр]] артисы. 1993—2010 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан. * [[Абдуллин Ленар Рәфил улы]] (1976), [[фән|ғалим]]-инженер. 2012 йылдан [[БАШНИПИНЕФТЬ]] институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы|Рәфил Абдуллин]]дың улы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәлихов Сәфәрғәли Ноғоман улы]] (1927—2004), [[транспорт]]сы, [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1942—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Баймаҡ коммуналь предприятиелары һәм төҙөкләндереү комбинаты хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы]] (17.08.1927—14.03.2004), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1989 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]]ның М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиева Зинура Нурлығаян ҡыҙы]] (1932—4.07.2014), [[нефть|нефтсе]]. 1962—1993 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бәтке]] ауылынан. * [[Гнетулло Владимир Иванович]] (1937), элемтәсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала-ара телефон станцияһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Нагорнова Людмила Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1966—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Фенова Евгения Александровна]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[инглиз теле]] кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы]] (1928—19.06.1997), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). * [[Варламова Екатерина Николаевна]] (1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1971— 1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] (1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986). * [[Пучков Виктор Николаевич]] (1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. * [[Вәхитов Радик Шакир улы]] (1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (1919—19.05.1986), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан. * [[Сәғәҙиев Зөлфәт Таһир улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1980—2003 йылдарҙа сауҙа предприятиеһы етәксеһе, [[Кушнаренко районы]] ҡулланыусылар йәмғиәте (райпоһы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишкинин Таһир Хабрахман улы]] (1964), [[Журналистика|журналист]]. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2009). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1935]]: Олег Табаков, [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). * [[1960]]: Шон Пенн, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, «[[Оскар]]» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970]]: Джим Курье, АҠШ [[спорт]]сыһы, [[теннис]]сы, «Оло шлем» турнирҙарының дүрт тапҡыр еңеүсеһе, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе «ракетка»һы. * [[1980]]: Лене Марлин, [[Норвегия]] [[йыр]]сыһы. * [[1990]]: Рейчел Херд-Вуд, [[Британия]] актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З17]] [[Категория:17 август]] jqyszo5n94re7c91t2m8fo7alsigxys 1302933 1302931 2026-08-16T17:47:38Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1302933 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 229-сы ([[кәбисә йыл]]ында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Боливия}}: [[Флаг]] көнө. * {{Флагификация|Габон}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Самауыр]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Колумбия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Тимер юлсылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1771]]: [[Фотосинтез]] процесы асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә «Динамо» стадионы файҙаланыуға тапшырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: [[Өфө]]лә Республика онкология диспансеры эш башлай. * [[1977]]: [[СССР]]-ҙың «Арктика» атом боҙватҡысы һыу өҫтө караптарынан беренсе булып [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ына барып етә. * [[1988]]: Бөтә Рәсәй инвалидтар ойошмаһы төҙөлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлов Фёдор Максимович]] (1905—12.03.1996), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—V саҡырылыш (1947—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Әсхәр Кәшфуллин]] (1930-2018), [[шиғриәт|шағир]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Докучаев Евгений Сергеевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1963—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989). * [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] (1945), хеҙмәт ветераны. 1967—1986 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның «Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1993 йылдан иген ырҙыны машинисы; 1986 йылдан «Сөн» совхозының [[КПСС|партком]] секретары, 1990—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, артабан район элемтә бүлеге почтальоны. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. * [[Андреев Вадим Евгеньевич]] (1955), ғалим-тау инженеры, [[Нефть|нефтсе]]. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Стратегик тикшеренеүҙәр институты Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы]] (1896—1968), [[уҡытыусы]], мәғариф эшмәкәре. 1918 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа — мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). * Миңлебаев Талха Әхмәт улы (1926—?), төҙөүсе-инженер, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1986 йылдарҙа Миәкә колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән ошорайондың Бикҡол ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рехмуков Фарид Измайлович]] (1926—13.12.2005), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1965—1985 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән [[Әстерхан]] ҡалаһынан. * [[Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы]] (1931—22.02.1983), хеҙмәт алдынғыһы, агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ҡыҙылбай]] ауылынан. * [[Улендеева Анна Дмитриевна]] (1941), [[фән]] ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] Кривой Ключ ауылынан. * [[Паксютов Геннадий Васильевич]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) химигы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1986) һәм Башҡортостан Республикаһы Президентының (2005) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ауылынан. * [[Прочухан Юрий Анатольевич]] (1951—15.07.2019),ғалим-химик. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шуд иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Д. И. Менделеев]] исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Люберцы]] ҡалаһынан. * Пардабаева Римма Миңлехан ҡыҙы (1956), иҡтисадсы-ғалим. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты һәм Өфө сәнғәт училищеһы (колледжы) уҡытыусыһы, доцент. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы]] (1971), [[театр]] артисы. 1993—2010 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан. * [[Абдуллин Ленар Рәфил улы]] (1976), [[фән|ғалим]]-инженер. 2012 йылдан [[БАШНИПИНЕФТЬ]] институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы|Рәфил Абдуллин]]дың улы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәлихов Сәфәрғәли Ноғоман улы]] (1927—2004), [[транспорт]]сы, [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1942—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Баймаҡ коммуналь предприятиелары һәм төҙөкләндереү комбинаты хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы]] (17.08.1927—14.03.2004), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1989 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]]ның М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиева Зинура Нурлығаян ҡыҙы]] (1932—4.07.2014), [[нефть|нефтсе]]. 1962—1993 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бәтке]] ауылынан. * [[Гнетулло Владимир Иванович]] (1937), элемтәсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала-ара телефон станцияһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Нагорнова Людмила Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1966—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Фенова Евгения Александровна]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[инглиз теле]] кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы]] (1928—19.06.1997), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). * [[Варламова Екатерина Николаевна]] (1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1971— 1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] (1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986). * [[Пучков Виктор Николаевич]] (1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. * [[Вәхитов Радик Шакир улы]] (1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (1919—19.05.1986), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан. * [[Сәғәҙиев Зөлфәт Таһир улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1980—2003 йылдарҙа сауҙа предприятиеһы етәксеһе, [[Кушнаренко районы]] ҡулланыусылар йәмғиәте (райпоһы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишкинин Таһир Хабрахман улы]] (1964), [[Журналистика|журналист]]. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2009). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1935]]: Олег Табаков, [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). * [[1960]]: Шон Пенн, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, «[[Оскар]]» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970]]: Джим Курье, АҠШ [[спорт]]сыһы, [[теннис]]сы, «Оло шлем» турнирҙарының дүрт тапҡыр еңеүсеһе, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе «ракетка»һы. * [[1980]]: Лене Марлин, [[Норвегия]] [[йыр]]сыһы. * [[1990]]: Рейчел Херд-Вуд, [[Британия]] актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З17]] [[Категория:17 август]] 6ncmq1u1r89j9as4e8di7afp5v73don 1302934 1302933 2026-08-16T17:58:38Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1302934 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 229-сы ([[кәбисә йыл]]ында 230-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 136 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Боливия}}: [[Флаг]] көнө. * {{Флагификация|Габон}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Самауыр]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Колумбия}}: Инженерҙар көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Тимер юлсылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1771]]: [[Фотосинтез]] процесы асыла. * [[1928]]: [[Мәскәү]]ҙә «Динамо» стадионы файҙаланыуға тапшырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: [[Өфө]]лә Республика онкология диспансеры эш башлай. * [[1977]]: [[СССР]]-ҙың «Арктика» атом боҙватҡысы һыу өҫтө караптарынан беренсе булып [[Ер]]ҙең [[Төньяҡ полюс]]ына барып етә. * [[1988]]: Бөтә Рәсәй инвалидтар ойошмаһы төҙөлә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлов Фёдор Максимович]] (1905—12.03.1996), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса [[Дәүләкән районы|Дәүләкән район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның II—V саҡырылыш (1947—1963) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Әсхәр Кәшфуллин]] (1930-2018), [[шиғриәт|шағир]], 2004 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Докучаев Евгений Сергеевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1963—2012 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989). * [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] (1945), хеҙмәт ветераны. 1967—1986 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның «Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1993 йылдан иген ырҙыны машинисы; 1986 йылдан «Сөн» совхозының [[КПСС|партком]] секретары, 1990—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, артабан район элемтә бүлеге почтальоны. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. * [[Андреев Вадим Евгеньевич]] (1955), ғалим-тау инженеры, [[Нефть|нефтсе]]. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Стратегик тикшеренеүҙәр институты Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы]] (1896—1968), [[уҡытыусы]], мәғариф эшмәкәре. 1918 йылдан хәҙерге [[Әбйәлил районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа — мәғариф бүлеге мөдире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). * [[Миңлебаев Талха Әхмәт улы]] (1926—?), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1975—1986 йылдарҙа [[Миәкә районы|Миәкә]] колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошорайондың [[Бикҡол (Миәкә районы)|Бикҡол]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рехмуков Фарид Измайлович]] (1926—13.12.2005), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1965—1985 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның баш архитекторы. 1969—1977 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. 1954 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән [[Әстерхан]] ҡалаһынан. * [[Зәҡәрин Фәхрәзи Шакир улы]] (1931—22.02.1983), агроном. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1972) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ҡыҙылбай]] ауылынан. * [[Улендеева Анна Дмитриевна]] (1941), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1965—2006 йылдарҙа Органик химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан — өлкән, 2000 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] Кривой Ключ ауылынан. * [[Паксютов Геннадий Васильевич]] (1946), [[Химик технология|химик-технолог]]. 1964—2006 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Минераль ашламалар заводы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) химигы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның (2005) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Рәйемғужина Зилиә Мөхәмәтйән ҡыҙы]] (1946), [[Тел белеме|тел белгесе]]-ғалим. 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] ауылынан. * [[Прочухан Юрий Анатольевич]] (1951—15.07.2019), химик-ғалим. 1974 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығыисемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1983 йылдан — лаборатория мөдире, 1999—2003 йылдарҙа юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2003 йылдарҙа химия факультеты деканы һәм 1994—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Химия бүлегенең академик секретары, 1995—2001 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Д. И. Менделеев]] исемендәге премия лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]] [[Люберцы]] ҡалаһынан. * [[Пардабаева Римма Миңлехан ҡыҙы]] (1956), [[иҡтисад]]сы-ғалим. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] һәм [[Өфө сәнғәт училищеһы]] (колледжы) уҡытыусыһы, доцент. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Кәримова Ләйсән Ғәбделбарый ҡыҙы]] (1971), [[театр]] артисы. 1993—2010 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), ижади премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан. * [[Абдуллин Ленар Рәфил улы]] (1976), инженер-ғалим. 2012 йылдан [[БАШНИПИНЕФТЬ]] институтының бүлек начальнигы урынбаҫары, 2015 йылдан — начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы|Рәфил Абдуллиндың]] улы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәлихов Сәфәрғәли Ноғоман улы]] (1927—2004), [[транспорт]]сы, [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1942—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Баймаҡ коммуналь предприятиелары һәм төҙөкләндереү комбинаты хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы]] (17.08.1927—14.03.2004), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1959—1989 йылдарҙа [[Ҡыйғы районы]]ның М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиева Зинура Нурлығаян ҡыҙы]] (1932—4.07.2014), [[нефть|нефтсе]]. 1962—1993 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Бәтке]] ауылынан. * [[Гнетулло Владимир Иванович]] (1937), элемтәсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала-ара телефон станцияһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Нагорнова Людмила Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1966—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Фенова Евгения Александровна]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[инглиз теле]] кафедраһы уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы]] (1928—19.06.1997), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). * [[Варламова Екатерина Николаевна]] (1928), бейеүсе, педагог. 1947—1951 йылдарҙа һәм 1955—70 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1971— 1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1999—2008 йылдарҙа «Маска» балалар ижады театр үҙәге педагогы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1963). Сығышы менән [[Ленинград]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] (1928), ғалим-травматолог-ортопед, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986). * [[Пучков Виктор Николаевич]] (1928), ғалим-геолог, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2000), геология‑минералогия фәндәре докторы (1978), профессор (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры. * [[Вәхитов Радик Шакир улы]] (1948), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зәйнәшев Үзбәк Нәзих улы]] (1919—19.05.1986), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа [[Илеш районы]]ның колхоз (1962 йылдан XXII партсъезд исемендәге) рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан. * [[Сәғәҙиев Зөлфәт Таһир улы]] (1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1980—2003 йылдарҙа сауҙа предприятиеһы етәксеһе, [[Кушнаренко районы]] ҡулланыусылар йәмғиәте (райпоһы) рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишкинин Таһир Хабрахман улы]] (1964), [[Журналистика|журналист]]. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2009). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:17 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1935]]: Олег Табаков, [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). * [[1960]]: Шон Пенн, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, «[[Оскар]]» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970]]: Джим Курье, АҠШ [[спорт]]сыһы, [[теннис]]сы, «Оло шлем» турнирҙарының дүрт тапҡыр еңеүсеһе, [[Ер|донъяның]] элекке беренсе «ракетка»һы. * [[1980]]: Лене Марлин, [[Норвегия]] [[йыр]]сыһы. * [[1990]]: Рейчел Херд-Вуд, [[Британия]] актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:17 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З17]] [[Категория:17 август]] s7i14k6lj2t032oyvfwb6f118gnxhbz 0 71758 1302942 1253955 2026-08-17T05:13:35Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1302942 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 230-сы ([[кәбисә йыл]]ында 231-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 135 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Дөйөм тел көнө. ** Шарап көнө. ** Интуитив зирәклек көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Таиланд}}: Фән көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Казахстан}}: Сик һаҡсылары көнө. * {{Флагификация|Киргизия}}: Хәрби авиация көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Географтар көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Азербайджан}}: Сик һаҡсылары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1586]]: [[Өфө]] [[ҡала]] статусын ала. [[Тарихи Башҡортостан]] территорияһында [[Өфө өйәҙе (1586—1708)|Өфө өйәҙе]] ойошторола. * [[1682]]: 10 йәшлек [[Пётр I]] Бөйөк Рәсәй Батшаһы итеп иғлан ителә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1782]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Пётр I]]-гә {{comment|«Баҡыр һыбайлы»|«Медный всадник»}} һәйкәле асыла. * [[1845]]: Рәсәй География йәмғиәте ойошторола. * [[1900]]: [[Рәсәй империяһы]] инженеры Константин Перский дөйөм ҡулланылышҡа «телевидение» һүҙен тәҡдим итә. * [[1955]]: Башҡортостан уҡытыусыларының I съезы эш башлай. * [[1994]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Абхазия]] араһында «Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Басманов Гавриил Иванович]] (1920—1.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар ротаһы элемтәсе-радисы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Рождественский Александр Петрович]] (1920—12.12.2007), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], йәмәғәтсе. 1952 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Геология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан сектор мөдире, 1968—2007 йылдарҙа лаборатория мөдире, баш ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1961—1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1971—1973 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. 1965—1992 йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Геология минералогия фәндәре докторы (1967), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Рус география йәмғиәтенең почётлы ағзаһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡаҙаҡ ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мушкина Светлана Леонидовна]] (1950), хеҙмәт ветераны, тележурналист. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Шилов Сергей Леонидович]] (1955), ғалим-хирург. 1979 йылдан [[Златоуст]] ҡалаһының «Булат» производство берекмәһенең медик-санитария бүлеге, 1997 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһы табибы, бер үк ваҡытта 2000 йылдан БДМУ уҡытыусыһы, 2014 йылдан Өфөләге 43-сө поликлиника табибы. Медицина фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Юлыев Батыргәрәй Ғабдулмөхәмәт улы]] (1861—1915), [[уҡытыусы]], этнограф, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1891 йылдан хәҙерге [[1-се Этҡол]] ауылы уҡытыусыһы, урындағы [[Урыҫ теле|урыҫ]]-[[Башҡорт теле|башҡорт]] мәктәбенә нигеҙ һалыусы. [[Башҡорттар]]ҙың фольклорын, этнографияһын тикшереүсе, [[легенда]], [[хикәйәт]] һәм [[риүәйәт]]тәр йыйыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан. * [[Ғәйнетдинов Фазыл Минһаж улы]] (1946), [[фән|ғалим]]-хирург. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан — колопроктология курсы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Аҡбаш (Ютазы районы)|Аҡбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Суханов Владимир Евгеньевич]] (1956—16.06.2011), комсомол һәм таможня органдары ветераны. 1978 йылдан Өфөләге С. М. Киров исемендәге производство берекмәһе инженеры, 1983 йылдан — ВЛКСМ комитеты секретары; 1984 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] комитетының беренсе секретары; 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостан таможня идаралығы хеҙмәткәре. Таможня хеҙмәтенең отставкалағы полковнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан. * [[Әхәтов Искәндәр Шәүкәт улы]] (1956), ғалим-физик-механик. 1982—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылдан тотош мөхиттәр механикаһы кафедраһы мөдире, 2011 йылдан БДУ-ның Дисперслы системаларҙың микро һәм наномасштабтағы динамикаһы үҙәге етәксеһе; 2014 йылдан Сколково фән һәм технологиялар институтын Проектлау, производство технологиялары һәм материалдары үҙәге директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2002). Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985). * [[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]] (1976), [[дәүләт]], мәҙәниәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[фән|ғалим]], [[ҡурай]]сы-педагог, йырсы. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының [[мәҙәниәт]] министры урынбаҫары.Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы]] (1922—1987), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия кесе сержанты. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Богданов Нәби Хәлимула улы]] (1927—17.11.2015), [[Энергетика|энергетик]]. 1959—1982 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Имай-Ҡарамалы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хафизов Назар Сабир улы]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1966—2003 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996 йылдан — генераль директорҙың производство буйынса урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рационализаторы (1978), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] ауылынан. * [[Вәлиева Рәйсә Мулләхмәт ҡыҙы]] (1947), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1972—2002 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Яңы юл» колхозы һауынсыһы. [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан. * [[Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы]] (1947), театр актёры. 1966 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] драма спектаклдәре смотры дипломанты (Мәскәү, 1967). Шиғри әҫәрҙәр авторы. * [[Каменев Егор Данилович]] (1952), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. «Газ-Сервис» йәмғиәтенең «Кумертаугаз» филиалы директоры, [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәте башлығының элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Рәсәй]] [[газ сәнәғәте]]нең почётлы хеҙмәткәре. * [[Мусина Гөлисә Марсель ҡыҙы]] (1967), [[фән|ғалим]]-табип, невролог, эпилептолог һәм сомнолог. Медицина фәндәре кандидаты (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы]] (1923), хеҙмәт ветераны, 1956—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Мир» тегеү фабрикаһының (аҙаҡ фирмаһының) тегеүсе-моторисы, смена мастеры һәм өлкән мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Яңы Һынташ]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Трахтенберг Орест Владимирович]] (1889—23.05.1959), ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1939—1959 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Философия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда (1943—1945) [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, 1944 йылдан — марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1939). РСФСР‑ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1947). Сталин премияһы лауреаты (1943). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. * [[Ҡолсонбаев Фәрит Кинйәбулат улы]] (1949—16.08.2021), [[ауыл хужалығы]] һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 1993—1999 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2001—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Хәйбулла районы)|Михайловка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәҙербаев Фуат Моталип улы]] (1949), ғалим-тау инженеры, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. 1985—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] быраулау идаралығы начальнигы, 2000—2019 йылдарҙа — Нефтекама нефть колледжы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1993). Нефтекаманың ике саҡырылыш (1984—1992) ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2004) нефтсеһе, Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2004). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылынан. * [[Рөстәм Хәмитов]] (1954), Башҡортостан Республикаһының икенсе Президенты. 2015—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]. * [[Хәлитов Динар Дидар улы]] (1959), архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1750]]: [[Антонио Сальери]], [[Австрия]] композиторы, дирижёр һәм [[Педагогика|педагог]]. * [[1810]]: Жюль-Жозеф Перро, [[Франция]] [[бейеү]]сеһе, [[балет]]мейстер. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1815]]: Александр Миддендорф, [[Рәсәй империяһы]]ның [[Тәбиғи фәндәр|тәбиғәт фәндәре]] белгесе, [[сәйәхәтсе]], [[Петербург]] Фәндәр академияһы ағзаһы. * [[1830]]: [[Франц Иосиф I]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 1848—1916 йылдарҙа [[Австрия]] императоры һәм 1867—1916 йылдарҙа [[Венгрия]] короле, [[Беренсе донъя һуғышы]]н башлаусы. * [[1890]]: Вальтер Функ, [[Германия]] [[Журналистика|журналисы]], [[иҡтисад]]сы. * [[1925]]: Брайан Олдисс, [[Англия]]ның фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1940]]: Дмитрий Китаенко, дирижёр һәм педагог, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1945]]: Винс Мелоуни, [[Австралия]] [[музыка]]нты, «Bee Gees» төркөмөнең элекке [[Гитара|гитарисы]]. * [[1945]]: Владимир Мигуля, СССР композиторы, [[йыр]]сы. * [[1950]]: Деннис Эллиотт, [[Британия]] музыканты, [[Скульптура|скульптор]], «Foreigner» төркөмөнең элекке барабансыһы. * [[1980]]: Эстебан Матиас Камбьяссо Дело, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы, милли йыйылма команданың ярым һаҡсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З18]] [[Категория:18 август]] ruaxcblwid86vbckncjzghurwszer3e 1302949 1302942 2026-08-17T08:11:44Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1302949 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''18 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 230-сы ([[кәбисә йыл]]ында 231-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 135 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Дөйөм тел көнө. ** Шарап көнө. ** Интуитив зирәклек көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Таиланд}}: Фән көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Казахстан}}: Сик һаҡсылары көнө. * {{Флагификация|Киргизия}}: Хәрби авиация көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Географтар көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Азербайджан}}: Сик һаҡсылары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1586]]: [[Өфө]] [[ҡала]] статусын ала. [[Тарихи Башҡортостан]] территорияһында [[Өфө өйәҙе (1586—1708)|Өфө өйәҙе]] ойошторола. * [[1682]]: 10 йәшлек [[Пётр I]] Бөйөк Рәсәй Батшаһы итеп иғлан ителә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1782]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Пётр I]]-гә {{comment|«Баҡыр һыбайлы»|«Медный всадник»}} һәйкәле асыла. * [[1845]]: Рәсәй География йәмғиәте ойошторола. * [[1900]]: [[Рәсәй империяһы]] инженеры Константин Перский дөйөм ҡулланылышҡа «телевидение» һүҙен тәҡдим итә. * [[1955]]: Башҡортостан уҡытыусыларының I съезы эш башлай. * [[1994]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Абхазия]] араһында «Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Басманов Гавриил Иванович]] (1920—1.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар ротаһы элемтәсе-радисы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Рождественский Александр Петрович]] (1920—12.12.2007), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], йәмәғәтсе. 1952 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Геология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан сектор мөдире, 1968—2007 йылдарҙа лаборатория мөдире, баш ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 1961—1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]], 1971—1973 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. 1965—1992 йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе. Геология минералогия фәндәре докторы (1967), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Рус география йәмғиәтенең почётлы ағзаһы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡаҙаҡ ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мушкина Светлана Леонидовна]] (1950), хеҙмәт ветераны, тележурналист. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Шилов Сергей Леонидович]] (1955), ғалим-хирург. 1979 йылдан [[Златоуст]] ҡалаһының «Булат» производство берекмәһенең медик-санитария бүлеге, 1997 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһы табибы, бер үк ваҡытта 2000 йылдан БДМУ уҡытыусыһы, 2014 йылдан Өфөләге 43-сө поликлиника табибы. Медицина фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Юлыев Батыргәрәй Ғабдулмөхәмәт улы]] (1861—1915), [[уҡытыусы]], [[Этнография|этнограф]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1891 йылдан хәҙерге [[1-се Этҡол]] ауылы уҡытыусыһы, урындағы [[Урыҫ теле|урыҫ]]-[[Башҡорт теле|башҡорт]] мәктәбенә нигеҙ һалыусы. [[Башҡорттар]]ҙың фольклорын, этнографияһын тикшереүсе, [[легенда]], [[хикәйәт]] һәм [[риүәйәт]]тәр йыйыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан. * [[Ғәйнетдинов Фазыл Минһаж улы]] (1946), хирург-[[фән|ғалим]]. 1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000 йылдан — колопроктология курсы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Аҡбаш (Ютазы районы)|Аҡбаш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Суханов Владимир Евгеньевич]] (1956—16.06.2011), комсомол һәм таможня органдары хеҙмәткәре. 1978 йылдан Өфөләге С. М. Киров исемендәге производство берекмәһе инженеры, 1983 йылдан — ВЛКСМ комитеты секретары; 1984 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] комитетының беренсе секретары; 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостан таможня идаралығы хеҙмәткәре. Таможня хеҙмәтенең отставкалағы полковнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан. * [[Әхәтов Искәндәр Шәүкәт улы]] (1956), физик-механик-ғалим. 1982—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылдан тотош мөхиттәр механикаһы кафедраһы мөдире, 2011 йылдан БДУ-ның Дисперслы системаларҙың микро һәм наномасштабтағы динамикаһы үҙәге етәксеһе; 2014 йылдан Сколково фән һәм технологиялар институтын Проектлау, производство технологиялары һәм материалдары үҙәге директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2002). Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985). * [[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]] (1976), мәҙәниәт өлкәһе һәм дәүләт органы хеҙмәткәре, әҙәбиәт белгесе-ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы, йәмәғәтсе. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары, 2022 йылдан — «Торатау» конгресс-холының, артабан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының директор урынбаҫары. 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2024). Белорет районының почётлы гражданы (2021). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы]] (1922—1987), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия кесе сержанты. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. * [[Богданов Нәби Хәлимула улы]] (1927—17.11.2015), [[Энергетика|энергетик]]. 1959—1982 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Имай-Ҡарамалы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хафизов Назар Сабир улы]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1966—2003 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996 йылдан — генераль директорҙың производство буйынса урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рационализаторы (1978), [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] ауылынан. * [[Вәлиева Рәйсә Мулләхмәт ҡыҙы]] (1947), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1972—2002 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Яңы юл» колхозы һауынсыһы. [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан. * [[Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы]] (1947), театр актёры. 1966 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] драма спектаклдәре смотры дипломанты (Мәскәү, 1967). Шиғри әҫәрҙәр авторы. * [[Каменев Егор Данилович]] (1952), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. «Газ-Сервис» йәмғиәтенең «Кумертаугаз» филиалы директоры, [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәте башлығының элекке урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Рәсәй]] [[газ сәнәғәте]]нең почётлы хеҙмәткәре. * [[Мусина Гөлисә Марсель ҡыҙы]] (1967), [[фән|ғалим]]-табип, невролог, эпилептолог һәм сомнолог. Медицина фәндәре кандидаты (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы]] (1923), хеҙмәт ветераны, 1956—1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Мир» тегеү фабрикаһының (аҙаҡ фирмаһының) тегеүсе-моторисы, смена мастеры һәм өлкән мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Яңы Һынташ]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Трахтенберг Орест Владимирович]] (1889—23.05.1959), ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1939—1959 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Философия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Өфө]]лә эвакуацияла булғанда (1943—1945) [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, 1944 йылдан — марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (1939). РСФСР‑ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1947). Сталин премияһы лауреаты (1943). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. * [[Ҡолсонбаев Фәрит Кинйәбулат улы]] (1949—16.08.2021), [[ауыл хужалығы]] һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 1993—1999 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2001—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Хәйбулла районы)|Михайловка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәҙербаев Фуат Моталип улы]] (1949), ғалим-тау инженеры, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. 1985—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] быраулау идаралығы начальнигы, 2000—2019 йылдарҙа — Нефтекама нефть колледжы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1993). Нефтекаманың ике саҡырылыш (1984—1992) ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2004) нефтсеһе, Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2004). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылынан. * [[Рөстәм Хәмитов]] (1954), Башҡортостан Республикаһының икенсе Президенты. 2015—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]. * [[Хәлитов Динар Дидар улы]] (1959), архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:18 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1750]]: [[Антонио Сальери]], [[Австрия]] композиторы, дирижёр һәм [[Педагогика|педагог]]. * [[1810]]: Жюль-Жозеф Перро, [[Франция]] [[бейеү]]сеһе, [[балет]]мейстер. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1815]]: Александр Миддендорф, [[Рәсәй империяһы]]ның [[Тәбиғи фәндәр|тәбиғәт фәндәре]] белгесе, [[сәйәхәтсе]], [[Петербург]] Фәндәр академияһы ағзаһы. * [[1830]]: [[Франц Иосиф I]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 1848—1916 йылдарҙа [[Австрия]] императоры һәм 1867—1916 йылдарҙа [[Венгрия]] короле, [[Беренсе донъя һуғышы]]н башлаусы. * [[1890]]: Вальтер Функ, [[Германия]] [[Журналистика|журналисы]], [[иҡтисад]]сы. * [[1925]]: Брайан Олдисс, [[Англия]]ның фантаст [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1940]]: Дмитрий Китаенко, дирижёр һәм педагог, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1945]]: Винс Мелоуни, [[Австралия]] [[музыка]]нты, «Bee Gees» төркөмөнең элекке [[Гитара|гитарисы]]. * [[1945]]: Владимир Мигуля, СССР композиторы, [[йыр]]сы. * [[1950]]: Деннис Эллиотт, [[Британия]] музыканты, [[Скульптура|скульптор]], «Foreigner» төркөмөнең элекке барабансыһы. * [[1980]]: Эстебан Матиас Камбьяссо Дело, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы, милли йыйылма команданың ярым һаҡсыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:18 августа вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З18]] [[Категория:18 август]] qjjkrpae8iqu3rg0muzvk85x0y7gosp 0 71759 1302950 1150049 2026-08-17T08:21:23Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1302950 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 231-се ([[кәбисә йыл]]ында 232-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 134 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Гуманитар ярҙам көнө. ** [[Фотография]] көнө. ** Филателия көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Афганистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Август революцияһы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Авиация көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Табип көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Мотоуҡсы ғәскәрҙәре көнө. ** Рус тельняшкаһының тыуған көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1905]]: [[Рәсәй империяһы]]нда Дәүләт думаһын ойоштороу тураһында манифест ҡабул ителә. * [[1927]]: [[Туймазы]] ауылында метеостанция эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Манжурияла [[Япония|Японияның Квантун армияһы]], еңелеүен тулыһынса танып, ҡорал ташлай. * [[1960]]: [[Тарих]]та беренсе булып [[СССР]] тере йән эйәләре – Белка һәм Стрелка ҡушаматлы [[эт]]тәрҙе [[Космонавтика|космосҡа]] осора. * [[1991]]: ГКЧП-ның СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән саралары. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сабитова Лена Бинйәмин ҡыҙы]], ҡыҙ фамилияһы ''Садиҡова'', псевдонимы ''Иҙелбикә'' (1930—14.06.2020), [[Ульяновск]] ҡалаһында йәшәп ижад иткән шағир. 2001 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге, Ульяновск өлкәһенең Ғәбделжаббар Ҡандалый һәм Сәхәп Урайский исемендәге әҙәби премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан. * [[Фәтхуллин Ғәфүрйән Фәтхинур улы]] (1930), [[КПСС|партия органдары]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. 1965—1986 йылдарҙа КПСС-тың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Губанов Иван Яковлевич]] (1921—1991), хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. [[Белорет металлургия комбинаты]] идаралығының элекке бүлек начальнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Камалетдинов Әғзәм Шәмси улы]] (1921—21.02.1992), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, отставкалағы капитан. 1955—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Илеш районы]] [[Этәй]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Миңлебаев Радик Абдулхай улы]] (1941), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Тупраҡ|тупраҡ белгесе]]. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] ауылынан. * [[Усманов Әхмәтшәйех Муллағәли улы]] (1941), [[Финанстар|финансист]], муниципаль хеҙмәт ветераны. 1981—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] Советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең финанс идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Исламов Фидус Әмир улы]] (1946), ғалим-зоотехник, дәүләт хеҙмәткәре, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. 1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — Министрҙар Советының баш белгесе, 1994 йылдан — Министрҙар Кабинетының бүлек мөдире урынбаҫары, 2001 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры, 2003 йылдан — Йоматау аграр техникумы директоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан. * [[Носратуллин Вил Ҡасим улы]] (1946), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 2000—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының иҡтисад теорияһы кафедраһы мөдире. 2014 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Н. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты (2012). * [[Чернов Владимир Васильевич]] (1956), муниципаль хеҙмәт ветераны. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Валентиновка (Архангел районы)|Валентиновка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Гудзь Борис Игнатьевич]] (1902—27.12.2006), [[ВЧК|чекист]]-разведчик. 1923—1937 йылдарҙа [[СССР]] [[КГБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, артабан автобус водителе һәм автобаза директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәфәров Тәүис Әғләм улы]] (1937—7.10.2008), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—2001 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй сауҙа-иҡтисад университетының Өфө институты ректоры. Тарих фәндәре кандидаты (1981), иҡтисад фәндәре докторы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәлитов Шамил Нурмый улы]] (1937—2013), артист. 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-оригиналь жанр артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Абдулғужин Рәүил Сәлим улы]] (1942), [[Геология|геолог]]. 1967 йылдан [[Бүребай]], 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы, 1986 йылдан — [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Сибай]] ҡалаһы), 1988 йылдан — [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Ырымбур өлкәһе]]), 1990 йылдан — [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]], 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Хоҙайбәндә]] ауылынан. * [[Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы]] (1942), [[Журналистика|журналист]], ймәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты (1995—1999), [[КПРФ]] фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары. * [[Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы]] (1957), ғалим-зоотехник. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). * [[Пинашина Тамара Борисовна]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1983 йылдан [[Хәйбулла районы]] Бүребай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Аҡманов Ирек Ғайса улы]] (1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2008) кавалеры. * [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] (1973), ғалим-филолог, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2019 йылдың 28 июненән [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. Филология фәндәре кандидаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Курбатова Надежда Васильевна]] (1944), рәссам-педагог, [[Стәрлетамаҡ]]тың Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Саттаров Рифғәт Миҙехәт улы]] (1949—25.11.2021), [[бейеү]]се, [[балет]]мейстер. 1974—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1998—2009 йылдарҙа [[Нефтекама филармонияһы]]ның баш балетмейстеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1977). Халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың һәм балетмейстерҙар‑бейеүҙәрҙе сәхнәгә ҡуйыусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1990, 1993). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Гремячинск ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы]] (1964), график. 1996 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997), {{comment|«Йыл аквареле»|«Акварель года»}} Халыҡ‑ара конкурсы ([[Мәскәү]], 2005) лауреаты, «Арт‑Мост‑Акварель» Халыҡ‑ара конкурсы ([[Санкт-Петербург]], 2013) дипломанты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1780]]: Пьер Жан Де Беранже, [[Франция]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. * [[1830]]: Юлиус Лотар Мейер, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], [[Химия|химик]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Иэн Гиллан, [[Британия]]ның [[рок]]-йырсыһы, «Deep Purple» рок төркөмө вокалсыһы. * [[1950]]: Рубин Абдуллин, [[музыка]]нт-органсы, юғары мәктәп эшмәкәре, 1988 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы ректоры, профессор (1992). Рәсәйҙең (1992) һәм Татар АССР-ының (1988) халыҡ артисы. * [[1951]]: Владимир Конкин, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры («Как закалялась сталь», «Место встречи изменить нельзя» фильмдары). * [[1975]]: Трэйси Томс, [[АҠШ]] киноактрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[14]]: [[Октавиан Август]], [[Боронғо Рим]] императоры. * [[1819]]: [[Джеймс Уатт]], [[Шотландия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918]]: [[Бәхтегәрәй Шәфиев]], [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, журналист. * [[1918]]: Мулланур Вахитов, [[татар]] революционеры һәм сәйәси эшмәкәре. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З19]] [[Категория:19 август]] 1l2uj33onns4sdgi1qxxf8hy2em755a 1302951 1302950 2026-08-17T08:46:44Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1302951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 231-се ([[кәбисә йыл]]ында 232-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 134 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Гуманитар ярҙам көнө. ** [[Фотография]] көнө. ** Филателия көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Афганистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Август революцияһы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Авиация көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Табип көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Мотоуҡсы ғәскәрҙәре көнө. ** Рус тельняшкаһының тыуған көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1905]]: [[Рәсәй империяһы]]нда Дәүләт думаһын ойоштороу тураһында манифест ҡабул ителә. * [[1927]]: [[Туймазы]] ауылында метеостанция эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Манжурияла [[Япония|Японияның Квантун армияһы]], еңелеүен тулыһынса танып, ҡорал ташлай. * [[1960]]: [[Тарих]]та беренсе булып [[СССР]] тере йән эйәләре – Белка һәм Стрелка ҡушаматлы [[эт]]тәрҙе [[Космонавтика|космосҡа]] осора. * [[1991]]: ГКЧП-ның СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән саралары. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сабитова Лена Бинйәмин ҡыҙы]], ҡыҙ фамилияһы ''Садиҡова'', псевдонимы ''Иҙелбикә'' (1930—14.06.2020), [[Ульяновск]] ҡалаһында йәшәп ижад иткән шағир. 2001 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге, Ульяновск өлкәһенең Ғәбделжаббар Ҡандалый һәм Сәхәп Урайский исемендәге әҙәби премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан. * [[Фәтхуллин Ғәфүрйән Фәтхинур улы]] (1930), [[КПСС|партия органдары]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. 1965—1986 йылдарҙа КПСС-тың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Губанов Иван Яковлевич]] (1921—17.07.1991), [[Металлургия|металлург]], [[сәнәғәт |сәнәғәт өлкәһе]], комсомол һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре,йәмәғәтсе. 1940—1989 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Белорет металлургия комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре. 1951—1965 йылдарҙа [[ВКП (б)]]-ның һәм КПСС-тың [[Белорет]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белоет районы]] [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан. * [[Камалетдинов Әғзәм Шәмси улы]] (1921—21.02.1992), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|отставкалағы капитан]]. 1955—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Илеш районы]] [[Этәй]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Миңлебаев Радик Абдулхай улы]] (1941), [[Тупраҡ|тупраҡ белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] ауылынан. * [[Усманов Әхмәтшәйех Муллағәли улы]] (1941), [[Финанстар|финансист]], [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1981—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең финанс идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондан. * [[Исламов Фидус Әмир улы]] (1946), зоотехник-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре, юғары һәм махсус урта мәктәп хеҙмәткәре. 1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|БАССР Министрҙар Советының]] баш белгесе, 1994 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 2001 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры, 2003 йылдан — [[Йоматау сельхозтехникумы|Йоматау аграр техникумы]] директоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан. * [[Носратуллин Вил Ҡасим улы]] (1946), [[иҡтисад]]сы-ғалим. 2000—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының иҡтисад теорияһы кафедраһы мөдире. 2014 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Н. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты (2012). * [[Чернов Владимир Васильевич]] (1956), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Валентиновка (Архангел районы)|Валентиновка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Гудзь Борис Игнатьевич]] (1902—27.12.2006), [[ВЧК|чекист]]-разведчик. 1923—1937 йылдарҙа [[СССР]] [[КГБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, артабан автобус водителе һәм автобаза директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәфәров Тәүис Әғләм улы]] (1937—7.10.2008), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—2001 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй сауҙа-иҡтисад университетының Өфө институты ректоры. Тарих фәндәре кандидаты (1981), иҡтисад фәндәре докторы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәлитов Шамил Нурмый улы]] (1937—2013), артист. 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-оригиналь жанр артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Абдулғужин Рәүил Сәлим улы]] (1942), [[Геология|геолог]]. 1967 йылдан [[Бүребай]], 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы, 1986 йылдан — [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Сибай]] ҡалаһы), 1988 йылдан — [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Ырымбур өлкәһе]]), 1990 йылдан — [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]], 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Хоҙайбәндә]] ауылынан. * [[Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы]] (1942), [[Журналистика|журналист]], ймәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты (1995—1999), [[КПРФ]] фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары. * [[Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы]] (1957), ғалим-зоотехник. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). * [[Пинашина Тамара Борисовна]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1983 йылдан [[Хәйбулла районы]] Бүребай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Аҡманов Ирек Ғайса улы]] (1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2008) кавалеры. * [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] (1973), ғалим-филолог, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2019 йылдың 28 июненән [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. Филология фәндәре кандидаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Курбатова Надежда Васильевна]] (1944), рәссам-педагог, [[Стәрлетамаҡ]]тың Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Саттаров Рифғәт Миҙехәт улы]] (1949—25.11.2021), [[бейеү]]се, [[балет]]мейстер. 1974—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1998—2009 йылдарҙа [[Нефтекама филармонияһы]]ның баш балетмейстеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1977). Халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың һәм балетмейстерҙар‑бейеүҙәрҙе сәхнәгә ҡуйыусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1990, 1993). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Гремячинск ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы]] (1964), график. 1996 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997), {{comment|«Йыл аквареле»|«Акварель года»}} Халыҡ‑ара конкурсы ([[Мәскәү]], 2005) лауреаты, «Арт‑Мост‑Акварель» Халыҡ‑ара конкурсы ([[Санкт-Петербург]], 2013) дипломанты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1780]]: Пьер Жан Де Беранже, [[Франция]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. * [[1830]]: Юлиус Лотар Мейер, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], [[Химия|химик]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Иэн Гиллан, [[Британия]]ның [[рок]]-йырсыһы, «Deep Purple» рок төркөмө вокалсыһы. * [[1950]]: Рубин Абдуллин, [[музыка]]нт-органсы, юғары мәктәп эшмәкәре, 1988 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы ректоры, профессор (1992). Рәсәйҙең (1992) һәм Татар АССР-ының (1988) халыҡ артисы. * [[1951]]: Владимир Конкин, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры («Как закалялась сталь», «Место встречи изменить нельзя» фильмдары). * [[1975]]: Трэйси Томс, [[АҠШ]] киноактрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[14]]: [[Октавиан Август]], [[Боронғо Рим]] императоры. * [[1819]]: [[Джеймс Уатт]], [[Шотландия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918]]: [[Бәхтегәрәй Шәфиев]], [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, журналист. * [[1918]]: Мулланур Вахитов, [[татар]] революционеры һәм сәйәси эшмәкәре. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З19]] [[Категория:19 август]] g5wxu7kx6reb70mzbp50gr24i7n16mw 1302954 1302951 2026-08-17T09:34:00Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1302954 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''19 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 231-се ([[кәбисә йыл]]ында 232-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 134 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Гуманитар ярҙам көнө. ** [[Фотография]] көнө. ** Филателия көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Афганистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Август революцияһы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Авиация көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Табип көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Мотоуҡсы ғәскәрҙәре көнө. ** Рус тельняшкаһының тыуған көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1905]]: [[Рәсәй империяһы]]нда Дәүләт думаһын ойоштороу тураһында манифест ҡабул ителә. * [[1927]]: [[Туймазы]] ауылында метеостанция эшләй башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Манжурияла [[Япония|Японияның Квантун армияһы]], еңелеүен тулыһынса танып, ҡорал ташлай. * [[1960]]: [[Тарих]]та беренсе булып [[СССР]] тере йән эйәләре – Белка һәм Стрелка ҡушаматлы [[эт]]тәрҙе [[Космонавтика|космосҡа]] осора. * [[1991]]: ГКЧП-ның СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән саралары. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сабитова Лена Бинйәмин ҡыҙы]], ҡыҙ фамилияһы ''Садиҡова'', псевдонимы ''Иҙелбикә'' (1930—14.06.2020), [[Ульяновск]] ҡалаһында йәшәп ижад иткән шағир. 2001 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге, Ульяновск өлкәһенең Ғәбделжаббар Ҡандалый һәм Сәхәп Урайский исемендәге әҙәби премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан. * [[Фәтхуллин Ғәфүрйән Фәтхинур улы]] (1930), [[КПСС|партия органдары]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. 1965—1986 йылдарҙа КПСС-тың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Губанов Иван Яковлевич]] (1921—17.07.1991), [[Металлургия|металлург]], [[сәнәғәт |сәнәғәт өлкәһе]], комсомол һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре,йәмәғәтсе. 1940—1989 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Белорет металлургия комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре. 1951—1965 йылдарҙа [[ВКП (б)]]-ның һәм КПСС-тың [[Белорет]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан. * [[Камалетдинов Әғзәм Шәмси улы]] (1921—21.02.1992), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|отставкалағы капитан]]. 1955—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Илеш районы]] [[Этәй]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кантюков Вилсур Мөхтәр улы]] (1941), [[Стәрлетамаҡ районы]]ның ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. * [[Миңлебаев Радик Абдулхай улы]] (1941), [[Тупраҡ|тупраҡ белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] ауылынан. * [[Усманов Әхмәтшәйех Муллағәли улы]] (1941), [[Финанстар|финансист]], [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1981—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең финанс идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондан. * [[Исламов Фидус Әмир улы]] (1946), зоотехник-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре, юғары һәм махсус урта мәктәп хеҙмәткәре. 1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|БАССР Министрҙар Советының]] баш белгесе, 1994 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 2001 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры, 2003 йылдан — [[Йоматау сельхозтехникумы|Йоматау аграр техникумы]] директоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан. * [[Носратуллин Вил Ҡасим улы]] (1946), [[иҡтисад]]сы-ғалим. 2000—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының иҡтисад теорияһы кафедраһы мөдире. 2014 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Н. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты (2012). * [[Чернов Владимир Васильевич]] (1956), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 2009—2019 йылдарҙа Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Валентиновка (Архангел районы)|Валентиновка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Гудзь Борис Игнатьевич]] (1902—27.12.2006), [[ВЧК|чекист]]-разведчик. 1923—1937 йылдарҙа [[СССР]] [[КГБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, артабан автобус водителе һәм автобаза директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәфәров Тәүис Әғләм улы]] (1937—7.10.2008), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—2001 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй сауҙа-иҡтисад университетының Өфө институты ректоры. Тарих фәндәре кандидаты (1981), иҡтисад фәндәре докторы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәлитов Шамил Нурмый улы]] (1937—2013), артист. 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-оригиналь жанр артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Абдулғужин Рәүил Сәлим улы]] (1942), [[Геология|геолог]]. 1967 йылдан [[Бүребай]], 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы, 1986 йылдан — [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Сибай]] ҡалаһы), 1988 йылдан — [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Ырымбур өлкәһе]]), 1990 йылдан — [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]], 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Хоҙайбәндә]] ауылынан. * [[Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы]] (1942), [[Журналистика|журналист]], ймәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты (1995—1999), [[КПРФ]] фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары. * [[Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы]] (1957), ғалим-зоотехник. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). * [[Пинашина Тамара Борисовна]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1983 йылдан [[Хәйбулла районы]] Бүребай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Аҡманов Ирек Ғайса улы]] (1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2008) кавалеры. * [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] (1973), ғалим-филолог, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2019 йылдың 28 июненән [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. Филология фәндәре кандидаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Курбатова Надежда Васильевна]] (1944), рәссам-педагог, [[Стәрлетамаҡ]]тың Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Саттаров Рифғәт Миҙехәт улы]] (1949—25.11.2021), [[бейеү]]се, [[балет]]мейстер. 1974—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1998—2009 йылдарҙа [[Нефтекама филармонияһы]]ның баш балетмейстеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1977). Халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың һәм балетмейстерҙар‑бейеүҙәрҙе сәхнәгә ҡуйыусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1990, 1993). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Гремячинск ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы]] (1964), график. 1996 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997), {{comment|«Йыл аквареле»|«Акварель года»}} Халыҡ‑ара конкурсы ([[Мәскәү]], 2005) лауреаты, «Арт‑Мост‑Акварель» Халыҡ‑ара конкурсы ([[Санкт-Петербург]], 2013) дипломанты. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:19 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1780]]: Пьер Жан Де Беранже, [[Франция]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. * [[1830]]: Юлиус Лотар Мейер, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], [[Химия|химик]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Иэн Гиллан, [[Британия]]ның [[рок]]-йырсыһы, «Deep Purple» рок төркөмө вокалсыһы. * [[1950]]: Рубин Абдуллин, [[музыка]]нт-органсы, юғары мәктәп эшмәкәре, 1988 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы ректоры, профессор (1992). Рәсәйҙең (1992) һәм Татар АССР-ының (1988) халыҡ артисы. * [[1951]]: Владимир Конкин, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры («Как закалялась сталь», «Место встречи изменить нельзя» фильмдары). * [[1975]]: Трэйси Томс, [[АҠШ]] киноактрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:19 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[14]]: [[Октавиан Август]], [[Боронғо Рим]] императоры. * [[1819]]: [[Джеймс Уатт]], [[Шотландия]] инженеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918]]: [[Бәхтегәрәй Шәфиев]], [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, журналист. * [[1918]]: Мулланур Вахитов, [[татар]] революционеры һәм сәйәси эшмәкәре. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З19]] [[Категория:19 август]] suxiqm5q4aq7mf9mvs6pwyeriv2iyh6 0 71760 1302961 1150487 2026-08-17T11:45:25Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт 1302961 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''21 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 233-сө ([[кәбисә йыл]]ында 234-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 132 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * Терроризм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Макияшһыҙ һәм косметикаһыҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Ҡырағай үләндәр йыйыу көнө. * {{Флагификация|Филиппины}}: Ниной Акина көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Һауа флоты көнө. ** Офицерҙар көнө. ** Шағирҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919]]: [[Башревком]] эвакуациянан ҡайта һәм [[Стәрлетамаҡ]]та урынлаша. * [[1992]]: [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] ойошторола. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Вяткин Михаил Порфирьевич]] (1895—7.12.1967), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1934 йылдан СССР Фәндәр академияһы Тарих институты Ленинград бүлексәһенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1957—1967 йылдарҙа директоры; 1945—1957 йылдарҙа Ленинград педагогия институтының СССР тарихы кафедраһы мөдире. Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1954), тарих фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965). Фәнни хеҙмәттәре күсмә халыҡтар тарихына һәм [[Рәсәй империяһы]]ның социаль-иҡтисади тарихына, шул иҫәптән 20-се быуат башында [[Урал иҡтисади районы|Уралдағы]] тау сәнәғәте үҫешенә арналған. Сталин премияһы лауреаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (1841—28.06.1907), [[башҡорттар|башҡорт]] мəғрифəтсе-[[шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се, [[Филология|филолог]], [[тарих]]сы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист. * [[Ғатауллин Шакирйән Нурый улы]] (1936—16.12.2002), [[уҡытыусы]], [[еңел атлетика]] һәм [[саңғы|саңғы спорты]] буйынса [[тренер]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан. * [[Асаева Венера Батыр ҡыҙы]] (1941), [[медицина|табип]]. [[Благовар районы]]ның фтизиатр хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Козлов Анатолий Александрович]] (1946—3.11.2004), [[Журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967—2004 йылдарҙа [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] һәм [[«Республика Башкортостан» гәзите|«Республика Башкортостан»]] гәзиттәре хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1982 йылдан — бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. * [[Сәлихов Әмир Әғләм улы]] (1961), төҙөүсе. 2002—2017 йылдарҙа [[Күмертау]]ҙағы «Акрополь» йәмғиәте эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Павлодар өлкәһе]] Экибастуз ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Лоҡманов Рәсих Сәләх улы]] (1942—2.11.2019), [[Педагогика|педагог]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, матбуғат хеҙмәткәре. 1965 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитеты секретары; 1969 йылдан Белорет район мәғариф бүлеге мөдире; 1978 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы район]] комитеты секретары; 1980 йылдан КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитеты инструкторы; 1991—1999 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Яйыҡ» гәзите мөхәррире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1982). * [[Клюев Александр Владимирович]] (1952), [[фән|ғалим]]-юрист, комсомол һәм [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары; 1981—2000 йылдарҙа [[КГБ|Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты]] һәм [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы]] хеҙмәткәре. 2001—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2004). Полковник (2005). * [[Хөснийәров Ирек Вәғиз улы]] (1972), [[спорт]]сы, тренер. [[Олимпия уйындары|Олимпия]] резервының [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһындағы 3-сө спорт мәктәбенең спорт ориентирләшеүе буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры. * [[Мәғсүмов Илшат Илдар улы]] (1987), хужалыҡ хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһындағы тротуар плиткаһы эшләүсе «Мир камня» предприятиеһы директоры. Йәштәрҙең бизнес-проекты республика конкурсы Грантын яулаусы (2011). Сығышы менән ошо ҡаланан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Паширов Валентин Дмитриевич]] (1924—6.11.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танк полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Пономарев Владимир Матвеевич]] (1939—26.07.2017), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1974–2004 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһе бригадиры. [[СССР]]-ҙың халыҡ депутаты (1989–1990). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:21 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1660]]: Анри Готье, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[Геология|геолог]], [[күпер]]ҙәр һәм юлдар проектлаусы. * [[1735]]: Тобиас Фюрно, [[Англия]]ның [[диңгеҙ]] [[сәйәхәтсе]]һе, офицер. * [[1805]]: Август Бурнонвиль, [[Дания]] [[балет]]мейстеры, [[Хореография|хореограф]] һәм [[Педагогика|педагог]]. * [[1935]]: Анатолий Гладилин, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], диссидент. * [[1935]]: Владимир Туриянский, СССР [[Шиғриәт|шағиры]], композитор, бард. * [[1955]]: Сергей Сельянов, СССР һәм [[Рәсәй]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер. * [[1975]]: Алисия Уитт, [[АҠШ]] актрисаһы, [[йыр]]сы. * [[1986]]: [[Усэйн Болт]], [[Ямайка]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]]. Һигеҙ тапҡыр [[олимпия]], 11 тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:21 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940]]: [[Троцкий Лев Давидович]], [[Совет Рәсәйе]] һәм [[СССР]]-ҙың сәйәси эшмәкәре, революционер. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З21]] [[Категория:21 август]] dbij6iav3tdhxvq23hobrmflanfjwae 1302962 1302961 2026-08-17T11:47:16Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1302962 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''21 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 233-сө ([[кәбисә йыл]]ында 234-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 132 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * Терроризм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Макияшһыҙ һәм косметикаһыҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Ҡырағай үләндәр йыйыу көнө. * {{Флагификация|Филиппины}}: Ниной Акина көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Һауа флоты көнө. ** Офицерҙар көнө. ** Шағирҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919]]: [[Башревком]] эвакуациянан ҡайта һәм [[Стәрлетамаҡ]]та урынлаша. * [[1992]]: [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] ойошторола. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Вяткин Михаил Порфирьевич]] (1895—7.12.1967), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1934 йылдан СССР Фәндәр академияһы Тарих институты Ленинград бүлексәһенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1957—1967 йылдарҙа директоры; 1945—1957 йылдарҙа Ленинград педагогия институтының СССР тарихы кафедраһы мөдире. Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1954), тарих фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965). Фәнни хеҙмәттәре күсмә халыҡтар тарихына һәм [[Рәсәй империяһы]]ның социаль-иҡтисади тарихына, шул иҫәптән 20-се быуат башында [[Урал иҡтисади районы|Уралдағы]] тау сәнәғәте үҫешенә арналған. Сталин премияһы лауреаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (1841—28.06.1907), [[башҡорттар|башҡорт]] мəғрифəтсе-[[шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се, [[Филология|филолог]], [[тарих]]сы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист. * [[Ғатауллин Шакирйән Нурый улы]] (1936—16.12.2002), [[уҡытыусы]], [[еңел атлетика]] һәм [[саңғы|саңғы спорты]] буйынса [[тренер]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан. * [[Асаева Венера Батыр ҡыҙы]] (1941), [[медицина|табип]]. [[Благовар районы]]ның фтизиатр хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Жигулина Людмила Григорьевна]] (1946), невролог-табип. 1977 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала дауаханаһы табибы, 1979 йылдан – неврология бүлеге мөдире. 2005 йылдан – «Газнефтесервис» йәмғиәтенең медицина үҙәге табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, ҡаланың почётлы гражданы. * [[Козлов Анатолий Александрович]] (1946—3.11.2004), [[Журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967—2004 йылдарҙа [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] һәм [[«Республика Башкортостан» гәзите|«Республика Башкортостан»]] гәзиттәре хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1982 йылдан — бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. * [[Сәлихов Әмир Әғләм улы]] (1961), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 2002—2017 йылдарҙа [[Күмертау]]ҙағы «Акрополь» йәмғиәте эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Павлодар өлкәһе]] Экибастуз ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Лоҡманов Рәсих Сәләх улы]] (1942—2.11.2019), [[Педагогика|педагог]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, матбуғат хеҙмәткәре. 1965 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитеты секретары; 1969 йылдан Белорет район мәғариф бүлеге мөдире; 1978 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы район]] комитеты секретары; 1980 йылдан КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитеты инструкторы; 1991—1999 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Яйыҡ» гәзите мөхәррире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1982). * [[Клюев Александр Владимирович]] (1952), [[фән|ғалим]]-юрист, комсомол һәм [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары; 1981—2000 йылдарҙа [[КГБ|Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты]] һәм [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы]] хеҙмәткәре. 2001—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2004). Полковник (2005). * [[Хөснийәров Ирек Вәғиз улы]] (1972), [[спорт]]сы, тренер. [[Олимпия уйындары|Олимпия]] резервының [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһындағы 3-сө спорт мәктәбенең спорт ориентирләшеүе буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры. * [[Мәғсүмов Илшат Илдар улы]] (1987), хужалыҡ хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһындағы тротуар плиткаһы эшләүсе «Мир камня» предприятиеһы директоры. Йәштәрҙең бизнес-проекты республика конкурсы Грантын яулаусы (2011). Сығышы менән ошо ҡаланан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Паширов Валентин Дмитриевич]] (1924—6.11.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танк полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Пономарев Владимир Матвеевич]] (1939—26.07.2017), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1974–2004 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһе бригадиры. [[СССР]]-ҙың халыҡ депутаты (1989–1990). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:21 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1660]]: Анри Готье, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[Геология|геолог]], [[күпер]]ҙәр һәм юлдар проектлаусы. * [[1735]]: Тобиас Фюрно, [[Англия]]ның [[диңгеҙ]] [[сәйәхәтсе]]һе, офицер. * [[1805]]: Август Бурнонвиль, [[Дания]] [[балет]]мейстеры, [[Хореография|хореограф]] һәм [[Педагогика|педагог]]. * [[1935]]: Анатолий Гладилин, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], диссидент. * [[1935]]: Владимир Туриянский, СССР [[Шиғриәт|шағиры]], композитор, бард. * [[1955]]: Сергей Сельянов, СССР һәм [[Рәсәй]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер. * [[1975]]: Алисия Уитт, [[АҠШ]] актрисаһы, [[йыр]]сы. * [[1986]]: [[Усэйн Болт]], [[Ямайка]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]]. Һигеҙ тапҡыр [[олимпия]], 11 тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:21 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940]]: [[Троцкий Лев Давидович]], [[Совет Рәсәйе]] һәм [[СССР]]-ҙың сәйәси эшмәкәре, революционер. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З21]] [[Категория:21 август]] jylb8zicn97pyq1arwbtpnis5phdsb8 1302963 1302962 2026-08-17T11:50:02Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1302963 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''21 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 233-сө ([[кәбисә йыл]]ында 234-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 132 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * Терроризм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Макияшһыҙ һәм косметикаһыҙ көн. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Оло йәштәгеләр көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Ҡырағай үләндәр йыйыу көнө. * {{Флагификация|Филиппины}}: Ниной Акина көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Һауа флоты көнө. ** Офицерҙар көнө. ** Шағирҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1919]]: [[Башревком]] эвакуациянан ҡайта һәм [[Стәрлетамаҡ]]та урынлаша. * [[1992]]: [[Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты]] ойошторола. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Вяткин Михаил Порфирьевич]] (1895—7.12.1967), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1934 йылдан СССР Фәндәр академияһы Тарих институты Ленинград бүлексәһенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1957—1967 йылдарҙа директоры; 1945—1957 йылдарҙа Ленинград педагогия институтының СССР тарихы кафедраһы мөдире. Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1954), тарих фәндәре докторы (1944), профессор (1945). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965). Фәнни хеҙмәттәре күсмә халыҡтар тарихына һәм [[Рәсәй империяһы]]ның социаль-иҡтисади тарихына, шул иҫәптән 20-се быуат башында [[Урал иҡтисади районы|Уралдағы]] тау сәнәғәте үҫешенә арналған. Сталин премияһы лауреаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (1841—28.06.1907), [[башҡорттар|башҡорт]] мəғрифəтсе-[[шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се, [[Филология|филолог]], [[тарих]]сы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист. * [[Ғатауллин Шакирйән Нурый улы]] (1936—16.12.2002), [[уҡытыусы]], [[еңел атлетика]] һәм [[саңғы|саңғы спорты]] буйынса [[тренер]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Асаева Венера Батыр ҡыҙы]] (1941), [[медицина|табип]]. [[Благовар районы]]ның фтизиатр хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. Сығышы менән ошо райондан. * [[Жигулина Людмила Григорьевна]] (1946), невролог-табип. 1977 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала дауаханаһы табибы, 1979 йылдан – неврология бүлеге мөдире. 2005 йылдан – «Газнефтесервис» йәмғиәтенең медицина үҙәге табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, ҡаланың почётлы гражданы. * [[Козлов Анатолий Александрович]] (1946—3.11.2004), [[Журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1967—2004 йылдарҙа [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] һәм [[«Республика Башкортостан» гәзите|«Республика Башкортостан»]] гәзиттәре хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1982 йылдан — бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. * [[Сәлихов Әмир Әғләм улы]] (1961), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. 2002—2017 йылдарҙа [[Күмертау]]ҙағы «Акрополь» йәмғиәте эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Павлодар өлкәһе]] Экибастуз ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Лоҡманов Рәсих Сәләх улы]] (1942—2.11.2019), [[Педагогика|педагог]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[мәғариф]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, матбуғат хеҙмәткәре. 1965 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитеты секретары; 1969 йылдан Белорет район мәғариф бүлеге мөдире; 1978 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы район]] комитеты секретары; 1980 йылдан КПСС-тың [[Учалы]] ҡала комитеты инструкторы; 1991—1999 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Яйыҡ» гәзите мөхәррире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1982). * [[Клюев Александр Владимирович]] (1952), [[фән|ғалим]]-юрист, комсомол һәм [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары; 1981—2000 йылдарҙа [[КГБ|Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты]] һәм [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы]] хеҙмәткәре. 2001—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2004). Полковник (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хөснийәров Ирек Вәғиз улы]] (1972), [[спорт]]сы, тренер. [[Олимпия уйындары|Олимпия]] резервының [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһындағы 3-сө спорт мәктәбенең спорт ориентирләшеүе буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры. * [[Мәғсүмов Илшат Илдар улы]] (1987), хужалыҡ хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһындағы тротуар плиткаһы эшләүсе «Мир камня» предприятиеһы директоры. Йәштәрҙең бизнес-проекты республика конкурсы Грантын яулаусы (2011). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Паширов Валентин Дмитриевич]] (1924—6.11.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танк полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Пономарев Владимир Матвеевич]] (1939—26.07.2017), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1974–2004 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһе бригадиры. [[СССР]]-ҙың халыҡ депутаты (1989–1990). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:21 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1660]]: Анри Готье, [[Франция]] [[фән|ғалимы]], [[Геология|геолог]], [[күпер]]ҙәр һәм юлдар проектлаусы. * [[1735]]: Тобиас Фюрно, [[Англия]]ның [[диңгеҙ]] [[сәйәхәтсе]]һе, офицер. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1805]]: Август Бурнонвиль, [[Дания]] [[балет]]мейстеры, [[Хореография|хореограф]] һәм [[Педагогика|педагог]]. * [[1935]]: Анатолий Гладилин, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], диссидент. * [[1935]]: Владимир Туриянский, СССР [[Шиғриәт|шағиры]], композитор, бард. * [[1955]]: Сергей Сельянов, СССР һәм [[Рәсәй]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер. * [[1975]]: Алисия Уитт, [[АҠШ]] актрисаһы, [[йыр]]сы. * [[1986]]: [[Усэйн Болт]], [[Ямайка]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]]. Һигеҙ тапҡыр [[олимпия]], 11 тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:21 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940]]: [[Троцкий Лев Давидович]], [[Совет Рәсәйе]] һәм [[СССР]]-ҙың сәйәси эшмәкәре, революционер. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З21]] [[Категория:21 август]] ek6bo895m996cmqpdv9jldhmzw3efnm 0 94898 1302948 1300205 2026-08-17T08:10:35Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), аныҡлаштырыу 1302948 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Алтынбаев}} {{Ук}} '''Алтынбаев Рәнис Рәйес улы''' ([[18 август]] [[1976 йыл]]) — мәҙәниәт өлкәһе һәм дәүләт органы хеҙмәткәре, әҙәбиәт белгесе-ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы, йәмәғәтсе. 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары, 2022 йылдан — [[Торатау (конгресс-холл)|«Торатау» конгресс-холының]], артабан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның директор урынбаҫары. 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2021). == Биографияһы == Рәнис Рәйес улы Алтынбаев 1976 йылдың 18 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) Белорет районы][[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] эшселәр ҡасабаһында (2004 йылдың 17 декабренән [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылы) тыуған. 1994 −1995 уҡыу йылында ошо уҡ райондың [[Шығай (Белорет районы)|Шығай ауылы]] мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй. 1995 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]на<ref>2003 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]</ref>уҡырға инә һәм уны «ҡурай класы уҡытыусыһы» һәм «халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле етәксеһе» һөнәрҙәре буйынса 2000 йылда тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып дауам итә. Артабан Үҙәктең милләт— һәм төбәк—ара бәйләнештәр бүлеге етәксеһе була. 2007 йылда [[Нефтекама]] дәүләт филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнә. 2008 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай һәм «юрист» һөнәренә эйә була. 2011 йылдың июненән Рәнис Алтынбаев [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм 2022 йылдың 15 февраленә тиклем ошо вазифала эшләй<ref>[https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005814/https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref>. Артабан [[Өфө]]ләге «Торатау» конгресс-холының һәм Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының директор урынбаҫары. 2019 йылдың мартында Рәнис Алтынбаевҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1289364/ Радий Хәбиров һөнәри байрамда иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә маҡтаулы исемдәр тапшырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 26 март 2019 йыл]{{V|26|03|2019}}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == 2013 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһында [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ы ижадын өйрәнеүгә арналаған «Фольклор башкир-катайцев (эпическое, лирическое и обрядовое творчество)» тигән темаға диссертация<ref>[http://91.151.182.200:8080/cgi-bin/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=IVR&P21DBN=IVR&S21STN=1&S21REF=5&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=10&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%20%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Библиотека Российской Академии наук]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала. == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре == * Рәнис Алтынбаев. Ҡатай башҡорттары фольклоры. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы, 2012, № 8<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2012/08/rnis_altyinbaev.html «Ағиҙел» журналы, 2012, № 8]</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Рәнис Алтынбаев — әүҙем йәмәғәтсе. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнаша. 2010 йылда III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана. 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. == Ижади эшмәкәрлеге == Шағир, йырҙар ижад итеүсе<ref>[https://pesniclub.com/text/рнис-алтынбаев-башорт-ыы Рәнис Алтынбаев — Башҡорт ҡыҙы: текст]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм һәүәҫкәр йырсы<ref>[http://spaces.ru/musicat/?r=track/view&Tr=1615025&link_id=80458&sid=5107545646105160 Исполнитель Ранис Алтынбаев. Башҡорт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185500/http://spaces.ru/musicat/?r=track/view&Tr=1615025&link_id=80458&sid=5107545646105160 |date=2016-03-04 }}</ref> булараҡ, Рәнис Алтынбаев һуңғы йылдарҙа төрлө быуын тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай бара<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=aKax6GJtmY4 Башҡорт ҡыҙы]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). * «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» билдәһе (2003) * Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамоталары. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957826 Кто есть кто в РБ > Карточка персоны > Алтынбаев Ранис Раисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305145653/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957826 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * [https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005814/https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} [[Категория:Белорет районында тыуғандар]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Илмәштәр]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] tunvhg9rlqkd47uvqnkr4oxuewm02tn 0 112382 1302919 1236066 2026-08-16T13:44:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302919 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Белорус Совет Социалистик Республикаһы, БССР''' ({{lang-be|Белару́ская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка, БССР}}) — Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) составындағы союздаш республикаларҙың береһе, 1991 йылдың 19 сентябренән — ''Беларусь Республикаһы''. Тәүге тапҡыр 1919 йылдың 1 ғинуарында '''Белорус Сове́т Социалисти́к Респу́бликаһы''' атамаһы менән иғлан ителгән<ref name=bl.102>''(Бригадин Пётр Иванович) Брыгадзін П. І., Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 102</ref>, шул уҡ 1919 йылдың 31 ғинуарында, бер ай эсендә, ул Рәсәй СФСР-ы (РСФСР) составынан сыҡҡан, ә 27 февралдә Литва Совет Республикаһы менән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһына берләшкән һәм Литва һәм Белорус Социалистик Совет Республикаһын барлыҡҡа килтергән (ЛитБел ССР-ы)<ref name=bl.112>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 112.</ref>. ЛитБел ССР-ы совет-поляк һуғышы барышында поляк оккупацияһы һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан. 1920 йылдың 12 июлендә РСФСР һәм Литва араһында төҙөлгән РСФСР — Литва Мәскәү килешеүе һөҙөмтәһендә ЛитБел ССР-ы фактик рәүештә йәшәүҙән туҡтаған. 1920 йылдың 31 июлендә, Минскиҙа '''Белорус Совет Социалистик Республикаһы''' яңынан барлыҡҡа килгәнлектән, ЛитБел ССР-ы юридик яҡтан юҡҡа сығарылған"<ref name=bl.132>''Бригадин Пётр Иванович (Брыгадзін П. І.), Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 132</ref>, артабан Белорус Совет Социалистик Республикаһы тигән атама менән йөрөтөлгән. 1922 йылдың 30 декабрендә Белорус ССР-ы, 4 совет республикаһы араһында, СССР ойоштороу тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйған. 1990 йылдың 27 июлендә Беларусь Республикаһы (БССР) дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул ителгән. 1991 йылдың 19 сентябрендә БССР-ҙың атамаһы Беларусь Республикаһы тип үҙгәртелә, ә 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина вәкилдәре Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (СНГ) ойоштороу тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйған. Белорус ССР-ы ла, Украин ССР-ы менән бер рәттән, 1945 йылда барлыҡҡа килгән<ref>Согласно стт. 14-15 Конституции СССР 1936 года, формально декларируемый суверенитет союзных республик был ограничен по ряду вопросов, отданных в общесоюзное ведение. Статья 20 устанавливала примат (превосходство) общесоюзных законов над республиканскими. Это, однако, не влияло на возможность самостоятельного международного представительства республик, которая отдельно подчёркивалась статьёй 18-а в редакции 1944 года.</ref> Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына (БМО) суверенлы тиң хоҡуҡлы нигеҙ һалыусы (сооснователь) булып тора. == Тарихы == СССР составынан сығыу моментына булған флаг, 1995 йылға тиклем ҡулланылған. 1991 йылдың 19 сентябрендә Беларусь Республикаһының Юғары Советы «Беларусь Республикаһы Флагы тураһында» Законын ҡабул иткән: "Беларусь Республикаһының Дәүләт флагы тигеҙ киңлектәге горизонталь урынлаштырылған өс төҫлө буй киҫәк туҡыманы кәүҙәләндерә: юғары һәм аҫҡы киҫәге аҡ, ә урталағыһы ҡыҙыл төҫтә. Флагтың киңлегенең буйына ҡарата нисбәте -- 1:2". 1995 йылғы референдум йомғаҡтары буйынса юҡҡа сығарылған . === Тарихҡа тиклемге дәүер === 1918 йылдың 25 мартында герман оккупацияһы шарттарында белорус милли хәрәкәте вәкилдәре бойондороҡһоҙ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) булдырыу тураһында иғлан иткән. Герман империяһы Беренсе Бөтә донъя һуғышында ҡыйратылғандан һәм 1918 йылда герман ғәскәрҙәре эвакуацияланғандан һуң, Белорус Халыҡ Республикаһының күпселек өлөшө Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы (РСФСР) Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы ҡулында ҡалған. Белорус Халыҡ Республикаһы хөкүмәте Гродноға, артабан өлөшләтә Ковноға (Каунас) күсенгән. === Нигеҙ һалыу === 1918 йыл һуңында белорус сәйәси һәм ижтимағи структуралары белорус дәүләтселеген төҙөү мәсьәләһенә төрлө ҡарашта торған. РКП (б)-ның Көнбайыш өлкә һәм фронты өлкә башҡарма комитеты һәм Төньяҡ-көнбайыш өлкә комитеты уны төҙөүгә ҡаршы сыҡҡан саҡта, Петербургтағы, Мәскәүҙәге һәм башҡа ҡалаларҙағы этник белорус ҡасаҡтары үҙҙәренең абруйлы ижтимағи-сәйәси ойошмаларын төҙөгән һәм үҙбилдәләнеш яҡлы булған. 1918 йыл һуңында белорус сәйәси һәм ижтимағи структуралары белорус дәүләтселеген төҙөү мәсьәләһенә төрлө ҡарашта торғандар<ref name=bl.101 />. РКП (б)-ның Көнбайыш өлкә һәм фронты өлкә башҡарма комитеты ({{lang-be|[[:be:Аблвыканкамзах|Аблвыканкамзах]]}}) һәм Төньяҡ-көнбайыш өлкә комитеты уны төҙөүгә ҡаршы булған саҡта, Петербургтағы, Мәскәүҙәге һәм башҡа ҡалаларҙағы этник ҡасаҡ-белорустар үҙҙәренең влиятельный ижтимағи-сәйәси ойошмаларын төҙөгән була һәм үҙбилдәләнеште хуплағандар<ref name=bl.101 />. 1918 йылдың декабренә саҡлы совет партия етәкселегенең белорус совет дәүләтселеге тураһында билдәле позицияһы булмаған. Декабрь айында РСФСР Бөтөн Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына (ВЦИК) Көнбайыш өлкә башҡарма комитетынан ошондай йөкмәткеле телеграмма килә: ''"Белоруссия, шулай уҡ Белорус Халыҡ Республикаһы (БНР) Радаһының, Белоруссияны халыҡ-ара таныу мәсьәләһе буйынса әүҙемлегенә бәйле, фекер алыштыҡ (будировали) "''. Хәрби-сәйәси хәлдәрҙең үҙгәреүе сәбәпле, ҡарар ҡабул итеү өлгөрөп еткән була<ref name=bl.97>''Бригадин Пётр Иванович (Брыгадзін П. І.), Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 97</ref>. Белорус совет республикаһын төҙөү тураһындағы тәҡдимдәр алдараҡ ишетелгән булһа ла, РКП(б) Үҙәк Комитетының айырым иғтибарын РКП (б)-ның белорус секциялары конференцияһы ҡабул иткән ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтен төҙөү, коммунистарҙың бөтөн Белорус съезын йыйыу һәм милли партия үҙәге булдырыу тураһындағы ҡарарҙары үҙенә йәлеп иткән<ref name=bl.99>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 99</ref>. 24 декабрҙә РКП (б) Үҙәк Комитетында белорус совет дәүләтселеген булдырыу мәсьәләһе ҡаралған<ref name=bl.99 />. 25 декабрҙә милләт эштәре буйынса халыҡ комиссары Иосиф Виссарионович Сталин Дмитрий Фёдорович Жилунович һәм Александр Фёдорович Мясников менән һөйләшеүҙәр алып барған һәм уларға РКП (б) Үҙәк Комитетының БССР-һын барлыҡҡа килтереүҙе хуплауын хәбәр иткән<ref name=bl.99 />. Әммә был ҡарарҙың сәбәптәрен Сталин айырым-асыҡ әйтеп бирмәгән, Үҙәк Комитет был ҡарарҙы хуплағанын аңлатҡан — «хәҙер әйтеп тороуҙың кәрәге булмаған бик күп фекерҙәрҙе ҡарағас, иптәштәрҙең Белорус совет республикаһын булдырыу тураһындағы талаптары менән ризалашырға булды»<ref name=bl.265>Запись разговора по прямому проводу И. В. Сталина с председателем Северо-западного областного комитета РКП(б) А. Ф. Мясниковым о государственном строительству Белоруссии // ''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 265—266</ref>. 27 декабрҙә Сталин ҡатнашлығында Мәскәүҙә уҙғарылған һуңғы һөйләшеүҙәрҙә буласаҡ дәүләттең сиктәре билдәләнгән (Гродно, Минск, Могилёв, Смоленск, Витебск губерналары)<ref name=bl.100>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 100</ref>. 1918 йылдың 30 декабрендә Смоленск ҡалаһының хәҙерге Филармонияһы бинаһында Белоруссияның Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһе Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы (большевиктар) (РСДРП(б) ойошмаларының VI конференцияһы уҙған. РКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы, көн тәртибенә Белорус совет республикаһын барлыҡҡа килтереү мәсьәләһе ҡуйылған<ref name=bl.101 />. Көнбайыш коммуна базаһында Белорус совет республикаһын төҙөү тураһындағы резолюция, икеләнгән биш кешене иҫәпкә алмағанда, бер тауыштан ҡабул ителгән<ref name=bl.101 />. Шул уҡ көндө яңы дәүләттең сиктәре тураһындағы Постановление ҡабул ителгән<ref name=bl.101>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 101</ref>. Яңы дәүләт территорияһы ете районға бүленгән — Минск, Смоленск, Могилёв, Витебск һәм Гродно губерналары, шулай уҡ Сувалков, Чернигов, Вилен һәм Ковен губерналарының бер нисә өйәҙе һәм за исключением нескольких уездов Смоленск һәм Витебск губерналарының бер нисә өйәҙен индермәгәндә, «Белорус Республикаһының төп үҙәге (ядро)» тип танылған<ref name=bl.267 />. 30—31 декабрҙә ваҡытлы хөкүмәт һайланған. Был көндәрҙә Дмитрий Фёдорович Жилунович һәм Александр Фёдорович Мясников араһында, Жилуновичтың ваҡытлы хөкүмәттә Белорус милли комитеты (Белнацком) һәм Белорус коммунистик секциялары Үҙәк бюроһы вәкилдәренә күберәк урын алыу теләгенә бәйле, аңлашылмаусанлыҡ килеп сыҡҡан, әммә, Сталин ҡыҫылғас, конфликт яйға һалынған<ref name=bl.102 />. Һөҙөмтәлә, Белнацком һәм белорус секцияларының Үҙәк Бюроһы (ЦБ) ваҡытлы хөкүмәттә 7 урын, ә Көнбайыш өлкә башҡарма комитеты һәм фронты һәм Төньяҡ-Кҡнбайыш өлкә комитеты вәкилдәре — 9 урын алған. Ваҡытлы хөкүмәт председателе (рәйесе) итеп Жилунович тәғәйенләнгән<ref name=bl.102 />. === 1919 йыл === 1919 йылдың 2 ғинуары кисендә радио аша Белорус Ваҡытлы эшсе-крәҫтиән совет хөкүмәтенең Манифесы тапшырылған (белорус вариантында — ''Маніхвэст часовага работніча-селянскаго савецкага правіцяльства Беларусі'')<ref name=bl.102 />. Манифест ашығыс ҡына һәм хөкүмәттең биш кенә ағзаһы тарафынан (Жилунович, Червяков, Мясников, Иванов, Рейнгольд), башта рус телендә, һуңынан белорус теленә тәржемә ителеп, төҙөлгән була<ref name=bl.102 />. Был дата Совет Белоруссиияһының барлыҡҡа килгән көнө тип һанала. 1919 йылдың 3 ғинуарында Көнбайыш өлкәһе һәм фронты өлкә башҡарма комитеты, Белоруссия ССР-ының ваҡытлы хөкүмәтенә власть тапшырып, үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан<ref>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 102—103</ref>. 1919 йылдың 5 ғинуарында Белорус ССР-ы хөкүмәте Смоленск ҡалаһынан Минскиға күскән<ref name=bl.103>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 103</ref>. 16 ғинуарҙа РКП(б) Үҙәк Комитеты пленумында «Белорус Республикаһы составында ике губерна — Минск һәм Гродно губерналарын ҡалдырып, унан Витебск, Смоленск һәм Могилёв губерналарының бүленеп сығыу» мәсьәләһе ҡаралған<ref name=bl.278>Протокол пленума Центрального Комитета Российской Коммунистической партии // ''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 278—279</ref>. Бынан тыш, Литва менән ҡушылыуға әҙерләнеү, ә перспективала — Рәсәй һәм башҡа республикалар менән ҡушылыу тәҡдиме индерелгән<ref name=bl.278 />. РКП(б) Үҙәк Комитеты Постановлениеһын Белорус ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитетының күпселек ағзалары тиҫкәре ҡабул иткән<ref name=bl.108>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 108</ref>, әммә Бөтөн рәсәй үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) председателе (рәйесе) Яков Михайлович Свердловтың «урындағы Советтар аша, ә һуңынан — Белоруссия съезы аша үткәрергә» тигән предписание яҙылған телеграммаһынан һуң был ҡарар, постановление иң ахыры губерна партконференцияларында хупланған<ref name=bl.108 />. Республика территорияһын директив үҙгәртеүгә ҡаршы булған өс халыҡ комиссары, протест күрһәтеп, хөкүмәт составынан сыҡҡан<ref name=bl.109>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 109</ref>. Бынан тыш, урындарҙа ла шундай эшмәкәрлек хупланмаған — шулай, Невель өйәҙ конференцияһы, 21 тауыш биреп (2 ҡаршы), РСФСР составына Витебск губернаһын тапшырыуға ҡаршы резолюция ҡабул иткән<ref name=bl.109 />. 1919 йылдың 31 ғинуарында РСФСР Бөтөн Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Белоруссия ССР-ының бойондороҡһоҙлоғон таныған<ref name=bl.111 />. 1919 йылдың 2 февралендә Минскиҙа, 3 февралдә Белорус Совет Социалистик республикaһының Конституцияһын ҡабул иткән, Эшсе, һалдат һәм ҡыҙылармеец депутаттарының I Бөтөн белорус съезы эшен башлаған<ref name=bl.111>''[[Бригадин, Пётр Иванович|Брыгадзін П. І.]], Ладысеў У. Ф.'' Беларусь паміж Усходам і Захадам: Станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.). — Мн.: БДУ, 2003. — С. 111</ref>. Съезда, Минск губернаһынан 121, Смоленск губернаһынан 49 ҡатнашыусыны индереп (Витебскиҙан бер кеше лә булмай), барыһы 230 делегат ҡатнашҡан; съезда шулай уҡ Яков Михайлович Свердлов ҡатнашҡан<ref name=bl.111 />. Съезда, Мясников етәкләгән һәм тағы уның составына Белорус Милли Комитеты (Белнацком) ике вәкиле ингән Белорус ССР-ы Үҙәк башҡарма Комитеты (ЦИК) һайланды<ref name=bl.112 />. 1919 йылдың 27 февралендә ССР Белоруссия ССР-ы, Литва совет республикаһы менән Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһын — ССР Литбел ССР-ын барлыҡҡа килтерҙе<ref name=bl.112 />. Литбел ССР-ы, Совет-Польша һуғышы барышында, территорияһын Польша Республикаһы ғәскәрҙәре менән яулап алыныу сәбәпле, юҡҡа сыҡҡан. == 1920 йылдан һуң == Файл: Soviet Union — Belarus (1924).svg|thumb|350px|1924 йылда Белорус ССР-ы 1920 йылдың 31 июлендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армия Белоруссияның шаҡтай ҙур өлөшөн азат иткәндән һуң республиканың үҙаллылығы тергеҙелгән һәм уның атамаһы ла Белорус Социалистик Совет Республикаһы тип үҙгәртелгән. Шул уҡ көндө газете «Совет Белорусы» гәзитендә БССР бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларация баҫылып сыҡҡан<ref>Вадим Деружинский. [http://secret-r.net/arkhiv-publikatsij/8-2008/belorusskie-natsionalnye-realii Белорусские национальные реалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331114350/http://www.secret-r.net/arkhiv-publikatsij/8-2008/belorusskie-natsionalnye-realii |date=2017-03-31 }} // Аналитическая газета «Секретные исследования», № 10, 2008</ref><ref>Вадим Деружинский. [http://secret-r.net/arkhiv-publikatsij/11-2011/litviny-ili-litovtsy «Литвины» или «литовцы»?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408060424/http://www.secret-r.net/arkhiv-publikatsij/11-2011/litviny-ili-litovtsy |date=2017-04-08 }} // Аналитическая газета «Секретные исследования», № 19, 2011</ref>. БССР — 1922 йылда СССР барлыҡҡа килеүе тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған дүрт республиканың береһе. 1924 йылдың мартында һәм 1926 йылдың декабрендә часть территории РСФСР территорияһының бер өлөшө, атап әйткәндә: Витебск менән бергә Витебск губернаһының бер өлөшө, Орша менән бергә Смоленск губернаһының бер өлөшө, Гомель менән бергә Гомель өлкәһенең бер өлөшө Белорус ССР-ына бирелгән. Шулай итеп, территория БССР территорияһы ике тапҡырҙан артыҡҡа ҙурайған, ә уның көнсығыш сиге Речь Посполитая дәүләтен беренсе тапҡыр бүлгән осорҙағы Бөйөк Литва кенәзлеге сиктәре менән тап килгән. БССР составына РСФСР эсендә ҡалған башҡа этник территориялар — Смоленщина тотошо менән тиерлек һәм Брянщинаның бер өлөшө кире ҡайтарылыр тип көтөлгән була. Ләкин СССР-ҙа 1920-се йылдарҙа партия элитаһына ҡарата йүнәлтелгән сәйәси репрессиялар башланғанлыҡтан, был мәсьәлә башҡа ҡуҙғатылмаған. 1936 йылға саҡлы, белорус һәм рус теле менән бер рәттән, республиканың рәсми теле булып поляк һәм идиш телдәре һаналған. «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» («Пролетарии всех стран, соединяйтесь!») лозунгыһы БССР гербында дүрт телдә яҙылған булған. 1939 йылдың 10 октябрендә СССР һәм Литва Республикаһы араһында БССР составынан Литваға Вильнаны һәм Вилен өлкәһенең бер өлөшөн биреү тураһында Килешеү төҙөлгән<ref>{{Cite web|url=http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/13.html|title=Старые газеты : Библиотека : Пропагандист и агитатор РККА : №20, октябрь 1939г.|publisher=www.oldgazette.ru|accessdate=2016-09-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823160903/http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/13.html |date=2011-08-23 }}</ref> БССР вәкилдәре килешеү шарттарын тикшергәндә лә, һөйләшеү барышында ла, килешеүгә ҡул ҡуйғанда ла ҡатнашыуға саҡырылмаған [[s:СССР-ҙың 1939 йылдың 2 ноябрендә ҡабул ителгән СССР-ға Көнбайыш Белоруссияны ҡушыу һәм был ерҙәрҙең БССР-ға яңынан ҡушылыуы тураһындағы Законы]]. БССР һәм Литва Совет Социалистик Республикаһы араһындағы сик 1940 йылдың 6 ноябрендә урынлаштырылған [[s:СССР Юғары Советы Президиумының Белоруссия ССР-ы һәм Литва ССР-ы араһында сик билдәләү тураһындағы 1940 йылдың 6 ноябрь Указы менән]]. Һуғыштан һуң БССР-ҙан Литва ССР-ына өҫтәп тағы территориялар бирелгән (шулар иҫәбендә Швянчёнис (Свенцяны), Девянишкес (Девянишки) һ.б.) 1943 йылдағы Тәһран конференцияһында киләсәк совет-поляк сигенең нигеҙенә «Керзон линияһы» һалынған, ә Польшаға БССР составынан Белосточчинаны биреү СССР-ға Көнсығыш Пруссияның төньяҡ өлөшөн (барлыҡҡа киләсәк Калининград өлкәһе) биреү аша компенсацияланған. 1945 йылдың 25 июнендә Белорус ССР-ы һәм Украин ССР-ы шул уҡ йылдың 24 октябредә көсөнә ингән БМО (ООН) Уставына ҡул ҡуйған. Донъяның 51 иле араһында улар БМО (ООН) ойоштороусылары булып тора<ref>[http://www.un.org/russian/basic/history/san_francisco/photos.html Подписание устава ООН — UN.org]</ref>. Белоруссия 1958 йылда Ленин ордены менән бүләкләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.oldgazette.ru/skolhoz/25121958/text1.html|title=Старые газеты : "Северный колхозник", 25 декабря 1958 г. (стр. 1)|accessdate=2013-03-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FcDKDev8|archivedate=2013-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924055835/http://www.oldgazette.ru/skolhoz/25121958/text1.html |date=2015-09-24 }}</ref>. 1991 йылдың 19 сентябрендә, Беларусь Республикаһы атамаһын ҡабул иткәндән һуң, тағы 3 айға яҡын СССР составында булған. «Белорус Совет Социалистик Республикаһы» тигән атаманы һәм уның ҡыҫҡартылған варианттарын 1991—1993 йылдарҙа рәсми бланкыларҙа, мисәттәрҙә, штамптарҙа һ.б. ҡулланыу рөхсәт ителгән<ref>[http://zoneby.net/legal/n89docs/zk89054i.htm О названии Белорусской Советской Социалистической Республики и внесении изменений в Декларацию Верховного Совета Белорусской Советской Социалистической Республики о государств…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527151007/http://zoneby.net/legal/n89docs/zk89054i.htm |date=2015-05-27 }}</ref>. Белоруссия 1991 йылдың 8 декабрендә СССР-ҙың юҡҡа сығарылыуы тураһындағы Беловежье килешеүенә ҡул ҡуйған өс Республиканың береһе булды (Беларусь Республикаһында 1991 йылдың 10декбрендә көсөнә инде). Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Беларусь Республикаһы (Белорус ССР-ының 1978 йылғы) Конституцияһында СССР-ҙы иҫкә алыу, 1994 йылдың март айында ҡабул ителгән яңы Конституцияһы барлыҡҡа килгәнсе, дауам иткән, тиҙәр<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C_(1978)/%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_22_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_1994_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Беларусь Республикаһы Конституцияһы (1978)/1994 йылдың 22 февраль редакцияһы]</ref>. == Майҙаны һәм халҡы == {| class="standard" !Йыл !Майҙаны <br /> ''(тыс. км²)'' !Халҡы <br /> ''(млн ч.)'' |- ! 1921 | 52,4 | 1,544 |- ! 1924 | 110,6 | 4,2 |- ! 1926 | 126,3 | 4,9 |- ! 1939 | 223 | 10,2 |- ! 1959 | 207,6 | 8,06 |- ! 1970 | 207,6 | 9,002 |- ! 1979 | 207,6 | 9,53 |- ! 1989 | 207,6 | 10,15 |- ! 1991 | 207,6 | 10,3 |} == Территориаль бүленеше == [[Файл:Белорус ССР-ы округтары.png|right|thumb|1926 йылғы Белорус ССР-ы округтары картаһы]] [[Файл:Administrative division of Belarus 1944-1946 (1954).jpg|мини|БССР-ҙың 1944—1946 йылдарҙағы административ бүленеше]] {| class="standard" !Йыл !Өлкәләр !Округтар !Райондар !Ауыл советтары !Ҡалалар !Эшселәр ҡасабалары !Ҡала тибындағы ҡасабалар |- | 10<ref name="СССР 1938">1938 йылдың 1 октябренә СССР союз республикаларының административ-территориаль бүленеше. Издательство «Власть Советов», Москва, 1938 год</ref> | 100<ref name="СССР 1926">Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года, Москва, 1926</ref> | 1202<ref name="СССР 1926" /> | 25<ref name="СССР 1926" /> | | |- ! 1928 | -<ref name="СССР 1938" /> | 8<ref name="СССР 1938" /> | | | | | |- ! 1934 | -<ref name="СССР 1938" /> | -<ref name="СССР 1938" /> | | | | | |- ! 1935 | -<ref name="СССР 1938" /> | 4<ref name="СССР 1938" /> | | | | | |- ! 1938 | 5<ref name="СССР 1938" /> | -<ref name="СССР 1938" /> | 90<ref name="СССР 1938" /> | 1420<ref name="СССР 1938" /> | 32<ref name="СССР 1938" /> | 14<ref name="СССР 1938" /> | 68<ref name="СССР 1938" /> |} [[s:СССР Юғары Советы Президиумының БССР составында Баранович, Белосток ... ойошторолоуы тураһында 1939 йылдың 4 декабрь Указы]] нигеҙендә БССР составында Баранович, Белосток, Брест, Вилей һәм Пинск өлкәләре ойошторолдо. 1940 йылдың 4 апрелендә СССР Юғары Советы Совет күрһәтелгән өлкәләрҙе булдырыуҙы раҫланы<ref>[[s:СССР-ҙың Конституцияһына (Төп Законына) 29-а, 29-б статьяларына өҫтәмәләр индереү һәм 22, 23, 27, 28, 29 һәм 77-се статьяларын үҙгәртеү һәм өҫтәмәләр индереү тураһындағы ССР-ҙың 1940 йылдағы 4 апрель Законы]]</ref>. [[s:СССР Юғары Советы Президиумының Бобруйск, Гродно һәм Полоцк өлкәләрен ойоштороу тураһындағы 1944 йылдағы 20 сентябрь Указы]] в составе БССР составында Бобруйск, Гродно һәм Полоцк өлкәләре, [[s:СССР Юғары Советының Президиумының Белорус ССР-ы Вилейск өлкәһенең өлкә үҙәген күсереү һәм Вилейск өлкәһенең атамаһын үҙгәртеү (шул уҡ число менән күрһәтелгән Указ буйынса) тураһындағы 1944 йылдың 20 сентябре Указы нигеҙендә Вилейск өлкәһе үҙәге Молодечно ҡалаһына күсерелгән һәм Вилейск өлкәһе Молодечно өлкәһе тип йөрөтөлә башлаған. 1991 йылға ҡарата: * Брест өлкәһе ''(1939 йылдың 4 декабренән)'' * Витебск өлкәһе ''(1938 йылдың 15 ғинуарынан)'' * Гомель өлкәһе ''(1938 йылдың 15 ғинуарынан)'' * Гродно өлкәһе ''(1944 йылдың 20 сентябренән)'' * Минск өлкәһе ''(1938 йылдың 15 ғинуарынан)'' * Могилёв өлкәһе ''(1938 йылдың 15 ғинуарынан)'' Элегерәк шулай уҡ бар ине: * Баранович өлкәһе ''(1939 йылдың 4 декабренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, вошла в Брест, Гродно, Минск һәм Молодечно өлкәләренә ингән)'' * Белорус ССР-ының Белосток өлкәһе ''(1939 йылдың 4 декабренән 1944 йылдың 20 сентябренә саҡлы, күпселек өлөшө Польшаға, бәләкәй өлөшө — Гродно өлкәһенә бирелде)'' * Бобруйск өлкәһе ''(1944 йылдың 20 сентябренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, Гомель, Минск һәм Могилёв өлкәләренә ингән)'' * Вилейск өлкәһе ''(1939 йылдың 4 декабренән 1944 йылдың 20 сентябренә саҡлы, Молодечно өлкәһе тип үҙгәртелгән, бер өлөшө Полоцк өлкәһенә ингән)'' * Молодечно өлкәһе ''(1944 йылдың 20 сентябренән 1960 йылдың 20 ғинуарына саҡлы, Витебск, Гродно һәм Минск өлкәләренә ингән)'' * Пинск өлкәһе ''(1939 йылдың 4 декабренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, Брест өлкәһенә ингән)'' * Полесье өлкәһе ''(1938 йылдың 15 ғинуарынан 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, вошла в Гомель өлкәһенә ингән)'' * Полоцк өлкәһе ''(1944 йылдың 20 сентябренән 1954 йылдың 8 ғинуарына саҡлы, Витебск һәм Молодечно өлкәләренә ингән)'' == Иҡтисады == * [http://ru.wikisource.org/wiki/Производство_промышленной_продукции_в_БССР_по_годам =Сәнәғәт тауарҙары етештереү (йылдар буйынса)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812081441/http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BF%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC |date=2011-08-12 }} == БССР Флагы == <gallery> Изображение:Flag of Byelorussian SSR (1919-1927).gif|Флаг [[БССР]] <br /> {{дата|03|02|1919|0}} — {{дата|11|04|1927|0}} Изображение:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|Флаг [[Литовско-Белорусская Советская Социалистическая Республика|Литбела]] <br /> {{дата|27|02|1919|0}} — {{дата|01|09|1919|0}} Изображение:Flag of the Byelorussian SSR (1940).svg|Флаг [[БССР]] <br /> {{дата|11|04|1927|0}} — {{дата|19|02|1937|0}} Изображение:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|Флаг [[БССР]] <br /> {{дата|19|02|1937|0}} — {{дата|25|12|1951|0}} Изображение:Flag of Byelorussian SSR.svg|Флаг [[БССР]] <br /> {{дата|25|12|1951|0}} — {{дата|19|09|1991|0}} Изображение:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|Флаг Республики Беларусь <br /> {{дата|19|09|1991|0}} — {{дата|07|06|1995|0}} </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Белоруссия хөкүмәттәре башлыҡтары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Круталевич, В. А. Административно-территориальное устройство БССР / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1966. — 133 c. * Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики : На пути к провозглашению Республики : Октябрь 1917 — декабрь 1918 г. / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1975. — 334 c. * Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики : Провозглашение Республики, развертывание национально-государственного строительства : Ноябрь 1918 — февраль 1919 г. / В. А. Круталевич. — Минск : Наука и техника, 1979. — 334 с. * Круталевич, В. А. На путях самоопределения : БНР — БССР — РБ / В. А. Круталевич. — Минск : Право и экономика, 1995. — 139 с. * Круталевич, В. А. История Беларуси : становление национальной державности (1917—1922 гг.) / В. А. Круталевич. — 2-е изд., доп. — Минск : Право и экономика, 2003. — 585 с. == Һылтанмалар == * [http://bargu.by/1054-deklaraciya-o-provozglashenii-nezavisimosti-sovetskoy-socialisticheskoy-respubliki-belorussii.html Декларация о провозглашении независимости Советской Социалистической Республики Белоруссии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306022957/http://bargu.by/1054-deklaraciya-o-provozglashenii-nezavisimosti-sovetskoy-socialisticheskoy-respubliki-belorussii.html |date=2017-03-06 }}. (Принята партийными и профсоюзными организациями Белоруссии 31 июля 1920 года) (Вытрымка) // [[БарГУ]], История государства и права Беларуси, 11-10-2011, 14:14 * [http://whp057.narod.ru/bssr.htm Хронология БССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623044157/http://whp057.narod.ru/bssr.htm |date=2006-06-23 }} * [http://news.tut.by/tv/210175.html Это мы : Новый год в БССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121060524/http://news.tut.by/tv/210175.html |date=2017-01-21 }} * [http://news.tut.by/tv/225445.html Как это было. Первый праздник 1 Мая в послевоенной БССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114225446/http://news.tut.by/tv/225445.html |date=2016-11-14 }} {{навигация}} [[Категория:СССР союздаш республикалары]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған региондар]] 03p8xofgyzb1no2wjnnxjoajvujlpyl 0 136593 1302938 1201177 2026-08-16T19:01:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302938 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Буранғолов}} '''Буранғолов Мәжит Фазлый улы''' ([[1904 йыл]] — [[7 март]] [[1943 йыл]]) — халыҡ йырсыһы, музыкант. == Биографияһы == Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1904 йылда [[Һамар губернаһы]]ның [[Быҙаулыҡ өйәҙе]] Ильяс ауылында (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең {{ТУ|Ҡыҙыл Гвардия районы|Ҡыҙыл Гвардия районында (Ырымбур өлкәһе)|Ҡыҙыл Гвардия районы (Ырымбур өлкәһе)}} [[Үрге Ильяс]] ауылы) тыуған. 1927 йылда [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]]н тамамлай. 1927—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Маҡар районының ауыл мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1930—1934 йылдарҙа [[Башҡортостан (гәзит)|«Ҡыҙыл Башҡортостан»]] гәзите хеҙмәткәре (Өфө ҡалаһы). 1934—1938 йылдарҙа [[Ленинград]]та мөхәррир-тәржемәселәр курсында уҡый. 1938 йылдан алып яңынан «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй. [[Башҡорт халыҡ йырҙары]] белгесе һәм башҡарыусыһы була. Күп кенә йырҙар, шуларҙан («[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]», «[[Бейеш (йыр)|Бейеш]]», «[[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]]», «Ҡолой-кантон», «[[Сыңрау торна (йыр)|Сыңрау торна]]», «Ялан Йәркәй» һәм башҡалар), шулай уҡ ҡайһы бер «зимагор» йырҙары Мәжит Фазлый улынан яҙып алынған һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығына ингән<ref>http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2677-buran-olov-m-zhit-fazlyj-uly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202821/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2677-buran-olov-m-zhit-fazlyj-uly |date=2016-04-05 }} Башҡорт энциклопедияһы — Буранғолов Мәжит Фазлый улы</ref>. [[Ҡурай]]ҙа, [[скрипка]]ла, [[мандолина]]ла, [[фортепиано]]ла уйнаған<ref>{{Китап|автор=[[Шакуров Рашит Закирович|Шакуров Р. З.]]|заглавие=Бурангулов Мажит Фазлыевич.// Башкортостан: краткая энциклопедия|ссылка=http://www.gasrb.ru/shegere844.html|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}}</ref>. Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1948 йылда [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән беренсе урыҫ-башҡорт һүҙлеген мөхәррир-төҙөүселәрҙең береһе була. 1941 йылдың 22 ноябрендә «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең журналист-тәржемәсеһе партияһыҙ Мәжит Буранғолов ҡулға алына. Хөкөм ителмәй. Реабилитация датаһы: 27 март, 1942 йыл. (БД «СССР-ҙа сәйәси террор ҡорбандары»; Башкортост Республикаһы хәтер китабы). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Хеҙмәт урыны: 17-се гвардия уҡсылар дивизияһы. Гвардия сержанты. 1943 йылдың мартында РСФСР-ҙың [[Смоленск өлкәһе]] Бельский районы Выдра ауылы эргәһендә һуғышта алған яраларҙан вафат була<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie87695678/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180304054802/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie87695678/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2018-03-04 }}</ref>. Тәүге ҡәбере урыны — Выдра ауылынан 1 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, урман, туғандар ҡәберлеге<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie87698024/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180304113237/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie87698024/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2018-03-04 }}</ref> Һуңыраҡ, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Демяха хәрби зыяратына күсерелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Лебединский Лев Николаевич|Лебединский Л. Н.]]'' Мажит Бурангулов. [1904-1943] [Текст]. — Москва : Советский композитор, 1963. — 58 с., 3 л. ил. : нот.; 17 см. — (Народные певцы и музыканты). * [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Рашит Шакур]] [http://vatandash.ru/index.php?article=2486 Собиратель и исследователь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180304172441/http://vatandash.ru/index.php?article=2486 |date=2018-03-04 }}//[[Ватандаш]] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2677-buran-olov-m-zhit-fazlyj-uly}} [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Шәхестәр:Ишембай районы]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:Һамар губернаһында тыуғандар]] [[Категория:7 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары]] fs7yeium4ws3x4te2kbwkniq7bo9njq 0 149696 1302932 1267940 2026-08-16T17:28:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302932 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Боковская станицаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Музейға 1976 йылда нигеҙ һалына, [[1982 йыл]]дың 5 майында асыла. == Тарихы һәм тасуирламаһы == [[1976 йыл]]да [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны Александр Данилович Красноглазов «Сельская новь» (№57 1976 йылдың 11 майы) гәзите биттәрендә Боков районы халҡына райондың тарихын мәңгеләштереү һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойоштороу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы партияның Боков район комитеты инициативаһы менән Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында уның өсөн төҙөлгән ике ҡатлы бинала 1982 йылдың 5 майында асыла. Музейҙа 2637 экспонат тупланған. Музей ете залдан тора<ref>[http://www.exmu.ru/museum_list/2861/bokovskiy_rayonnyy_kraevedcheskiy_muzey/ Боковский районный краеведческий музей (Россия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324095648/http://www.exmu.ru/museum_list/2861/bokovskiy_rayonnyy_kraevedcheskiy_muzey/ |date=2016-03-24 }}</ref>. «Беҙҙең яҡтың тәбиғәте» экспозицияһы менән залы Боков районының үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына арналған. Был ҡош һәм хайуан ҡарасҡылары, үҫемлектәрҙең гербарийы, ташҡа әйләнгән ағас киҫәктәре, һыу ятҡылыҡтары ҡарасҡылары, Боковская станицаһының тирә-яҡтары төшөрөлгән картиналар. Музейҙың «Беҙҙең яҡтың үткәне» экспозицияһы менән залында Боков утарының беренсе йорттарының фотоһүрәттәре, иҫке самауырҙар, көршәктәр, өй кәрәк-йыһаздары, станица халҡының боронғо кейемдәре урынлашҡан. Өсөнсө зал Донда совет власының урынлашыуы, утарҙың ауыл хужалығы тураһында һөйләй. Бында элекке фотоһүрәттәр, карталар, плакаттар, Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың документтары һаҡлана. Дүртенсе зал Ф. Г. Подтелковтың һәм М.В. Кривошлыковтың экспедицияһы тураһында материалдар тупланған, ат һәм үгеҙ көсө ҡулланыү менән бер рәттән ер эшкәртеү ҡоралдары күрһәтелә. Боронғо тәңкәләр һәм аҡса купюралары бар Ошо уҡ залда [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] В.Е.Теплухин тураһында экспонаттар бар. Быннда уның фотоһүрәттәре, грамоталары, уның тураһында хәтирәләр бар. Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы ваҡиғалар менән хәрби-тарихи ҡомартҡылар бәйле. «Шолохов залында» яҙыусы [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолоховтың]] фотоһүрәттәре, уның портреты, күп телдәрҙә баҫылып сыҡҡан китаптары, уның әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән кинофильмдарҙың репродукциялары бар. «Дон казактары» экспозицияһы менән залда казактарҙың кәрәк-яраҡ, кейемдәре, йорт интерьеры әйберҙәре йыйылған Музейҙың күргәҙмә залында ветерандар менән осрашыуҙар, байрамдар, конференциялар уҙғарыла. Боковская станицаһында [[Советтар Союзы Геройы]] Теличенко Яков Платоновичтың бюсы ҡуйылған. Бюст төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * {{Внешнее изображение|image1=[http://bokovskaya.donland.ru/Data/Sites/97/media/img/article/2016%D0%B3%D0%BE%D0%B4/%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/28%D0%BC.jpg Бюст Якова Платоновича Телеченко]}} * [http://www.museum.ru/M839 Боковский районный краеведческий музей] * [http://www.culture.ru/institutes/7530/bokovskiy-rayonniy-kraevedcheskiy-muzey Боковский районный краеведческий музей]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bokovskaya.donland.ru/Default.aspx?pageid=139202 Муниципальное бюджетное учреждение культуры Боковского района «Краеведческий музей»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Рәсәйҙең крайҙы өйрәнеү музейҙары]] [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] bw40muph16mmtlhg3uw5m7vtfntrcnd 0 154381 1302953 1285321 2026-08-17T09:05:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302953 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ватан-әсә саҡыра!» скульптураһы '''— [[Волгоград]]та Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы Геройҙары» һәйкәл-ансамбленең композицион үҙәге. Донъялағы иң бейек статуяларҙың береһе, [[Рәсәй]] һәм [[Европа]]лағы иң бейек статуя (постаментһыҙ — төҙөлгән мәленә һәм артабанғы 22 йыл дауамында донъялағы иң бейек статуя). Монумент [[Магнитогорск]] ҡалаһында ҡуйылған «Тыл — фронтҡа» һәм [[Берлин]]дың Трептов паркындағы «Азат итеүсе яугир» монументтарын берләштереүсе триптихтың үҙәк өлөшө булып тора. Урал ярында ҡойолған ҡылыс [[Сталинград]]та Ватан-әсә тарафынан күтәрелеп, [[Еңеү көнө|Бөйөк Еңеү]]ҙән һуң Берлинда төшөрөлә, тип күҙаллана<ref name="autogenerated2">{{Китап|автор=Ильин С. Б., Лонгинов А. С., Сульдин А. В.|заглавие=Всенародная академия|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1986|страницы=62|страниц=222|isbn=}}</ref><ref name="autogenerated3">{{Китап|автор=[[Кудзоев, Олег Афаевич|Кудзоев О. А.]], [[Ваганов, Александр Сергеевич|Ваганов А. С.]]|заглавие=Скульптурная летопись края|место=Челябинск|издательство=[[Южно-Уральское книжное издательство]]|год=1989|страницы=101|isbn=5-7688-0158-8}}</ref><ref name="autogenerated1">{{Китап|автор=Слука И.|часть=Великая Отечественная война|заглавие=99 самых знаменитых монет СССР|год=2015|страницы=17}}</ref>. == Дөйөм мәғлүмәт == [[Файл:Arc_De_Triomphe_detail.jpg|альт=|слева|мини|Париждағы триумфаль аркалағы «Марсельеза» скульптура төркөмө]] Скульптор Е. В. Вучетич һәм инженер Н. В. Никитиндың эше ҡулына ҡылыс күтәреп алға атлаған ҡатын-ҡыҙҙың бер нисә метрлыҡ фигураһынан ғибәрәт. Статуя дошман менән алышҡа барлыҡ улдарын саҡырған Ватандың аллегорик образы булып тора. Монумент [[1959 йыл]]дың 15 октябрендә төҙөлә башлай һәм [[1967 йыл]]дың [[май]]ында тамамлана. Төҙөү ваҡытында донъялағы иң бейек скульптура була. Һәйкәл-ансамблдең төп монументында реставрация эштәре ике тапҡыр үткәрелә: [[1986]] һәм [[1972 йыл]]да; 1972 йылда [[ҡылыс]]ы алмаштырыла. Һынды скульптор диск ырғытыусы спортсы Нина Думбадзенан, ә йөҙөн — ҡатыны Веранан күсереп эшләүе ихтимал<ref>{{Cite news|title=«Родина-мать зовет!» 10 фактов о монументе|url=http://www.culture.ru/materials/159169/-rodina-mat-zovet-10-faktov-o-monumente|work=culture.ru|accessdate=2017-02-27|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615143853/http://www.culture.ru/materials/159169/-rodina-mat-zovet-10-faktov-o-monumente |date=2017-06-15 }}</ref>. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, шулай уҡ скульптура өсөн Анастасия Антоновна Пешкова<ref>{{Мәҡәлә|автор=Иванушкина, Полина.|заглавие=[http://www.aif.ru/society/history/bol_rodiny-materi_zhenschina_chey_obraz_znaet_vsya_strana_dozhivaet_svoy_vek_v_odinochestve «Слушайте! Я — Родина-мать!»]|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2013|номер=17 (1694) за 24 апреля|страницы=69}}</ref>, Валентина Изотова йәки Екатерина Гребнева һын булып тороуы мөмкин. Шулай уҡ, фигуралар Париждағы Триумфаль аркалағы «Марсельеза» менән дә оҡшаш, һынға Ника Самофракийская статуяһы ла илһамландырған, тигән фекер йәшәй. [[2010 йыл]]дың октябрендә һәйкәлдең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса эштәр башлана<ref>''Стацкий, Григорий.'' {{Cite web|url=http://v1.ru/news/328742.html|title=«Родина-Мать» ушла на «больничный»|date=15.10.2010|publisher=// Сайт ''v1.ru''|accessdate=2010-10-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110203617/http://v1.ru/news/328742.html |date=2011-11-10 }}</ref>. Скульптураны төнөн прожекторҙар яҡтырта. == Техник мәғлүмәттәр == [[Файл:Строительство_Родины-Матери.jpg|альт=|мини|315x315пкс|Төҙөлөш]] Скульптура тимер-бетондан яҙала. Барлығы 5500 тонна бетон һәм 2400 тонна металл конструкциялар (нигеҙенән башҡа) ҡулланыла. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге — 85 метр (скульптура үҙе)<ref>[http://tbrus.ucoz.ru/publ/rodina_mat_zovet/1-1-0-726 Родина-мать зовет!]</ref>, ҡуйылған плиталары менән бергә — 87 метр. Ул тәрәнлеге 16 метр булған бетон фундаментта ултыра. Ҡатын-ҡыҙҙың ҡылыстан тыш һыны бейеклеге — 52 метр<ref>{{Китап|часть=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|заглавие=Подвиг народа: Памятники Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг.|ответственный=Сост. и общ. ред. В. А. Голикова|место=М.|издательство=Политиздат|год=1980|страницы=127}}</ref>. Һәйкәлдең массаһы — 8 мең тоннанан артыҡ. Һын 2 метр бейеклектәге плитала тора, улар төп нигеҙгә урынлаштырылған. 16 метр бейеклектәге нигеҙ ул күренмәй ҙә тиерлек, сөнки уның ҙур өлөшө — ер аҫтында. Скульптура ҡыуыш. Ул, биналағы бүлмәләр кеүек, айырым ячейка-камераларҙан тора. Тимер-бетон стеналарҙың ҡалынлығы — 25-30 сантиметр. Каркасты 117 трос тотоп тора. 33 метр оҙонлоҡтағы тутыҡмай торған ҡоростан яһалған 14 тонналыҡ ҡылыс титан менән йөҙләнгән. Ҙур ауырлыҡ һәм ел булғанда һелкенеп, уның ҡулға нығытылған урыныа ҙур көсөргәнеш тыуҙыра. Шулай уҡ титан листарының урынынан шылыуы ла көслө тауыш сығара. Шуға күрә 1972 йылда уны тулыһынса ҡоростан торған ҡылысҡа алмаштыралар. Уның өҫкө өлөшөндә, ел көсөн кәметеү маҡсатында тишектәр эшләнелә<ref>{{Cite web|url=http://russights.ru/post_1459871218.html|title=Скульптура «Родина-мать зовет!» в Волгограде на фото и карте|publisher=russights.ru|accessdate=2016-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616231926/http://russights.ru/post_1459871218.html |date=2016-06-16 }}</ref>. 1986 йылда тимер конструкциялар Р. Л. Серых етәкселегендәге НИИЖБ эксперттар төркөмө күрһәтмәһе буйынса нығытыла. [[1965 йыл]]дың мартында СССР Госстройы скульптура нигеҙе торған балсыҡ ҡатламдарының [[Волга|Оло Иҙел]]гә табан шыуыуына юл ҡуймау өсөн, уны нығытырға ҡуша. [[2013 йыл]]да архитектор Владимир Церковников мәҙәниәт министры Владимир Мединскийға хәүеф хаҡында белдереп асыҡ ебәрә. Музей комплексы директоры Александр Васин был хәүефтәрҙе кире ҡаға<ref name="«Родина-мать» падёт?">''Новиков С.'' [http://versia.ru/articles/2013/dec/09/rodina_mat_padet «Родина-мать» падёт?] // Версия. — 2013. — 9 дек.</ref>. == Факттар == * «Ватан-әсә саҡыра!» скульптураһы төҙөлгән ваҡытында донъяла иң ҙур скульптура-статуя булараҡ, [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннестың рекордтар китабы]]на индерелгән. Уның бейеклеге — 52, ҡулының оҙонлоғо — 20, ҡылысыныҡы 33 метр. Дөйөм бейеклеге — 85 метр. Монумент ауырлығы — 8 мең тонна, ә ҡылысыныҡы — 14 тонна (сағыштырыу өсөн: Нью-Йорктағы [[Азатлыҡ статуяһы]]<nowiki/>ның бейеклеге 46 метр ; [[Рио-де-Жанейро]]<nowiki/>лағы Ғайса бәйғәмбәр статуыһы — 38 метр). Статуя донъялағы иң бейек статуялар исемлегендә 9-сы урынды биләй<ref>[http://www.infozoom.ru/2008/07/09/samye-vysokie-statui-v-mire.html Infozoom — Самые высокие статуи мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217225915/http://www.infozoom.ru/2008/07/09/samye-vysokie-statui-v-mire.html |date=2018-02-17 }}</ref>. 2018 йылда Берҙәмлек статуяһын төҙөгәнгә тиклемдонъяла дингә ҡарамаған иң бейек статуя була. <gallery widths="400" heights="200"> Файл:Height comparison of notable statues (vector).svg|Һулдан уңға бейеклеге (шул иҫәптән пьедесталдың бейеклеге) буйынса сағыштырыу :[[Статуя Единства|Берҙәмлек статуяһы]], [[Будда Весеннего Храма|Яҙғы ғибәҙәтхана буддаһы]], [[Статуя Свободы|Азатлыҡ статуяһы]], Ватан-әсә һыны [[Статуя Христа-Искупителя|Ғайса бәйғәмбәр һыны]] һәм [[Давид (Микеланджело)|«Давид»]] статуялары. Файл:Comparison of highest monuments of Russia.svg|[[Монумент Победы|Еңеү монументы]], [[Покорителям космоса|Йыһанды буйһондороусыларға ]], [[Памятник Петру I (Москва)|Петр I һәйкәле (Мәскәү)]], Ватан-әсә, [[Рабочий и колхозница|Эшсе һәм колхозсы]], [[Памятник Ленину у входа в Волго-Донской канал|Волга-Дон каналына ингәндә Ленин һәйкәле]], [[Защитникам Советского Заполярья в годы Великой Отечественной войны|Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет Поляр түңәрәгенең аръяғын һаҡлаусыларға]] </gallery> * Вучетич Андрей Сахаровҡа: «Минән, ниңә ҡатындың ауыҙы асыҡ, матур түгел, — тип һорайҙар. Яуап бирәм: ә ул — Ватан өсөн инәгеҙҙе … тип ҡысҡыра»<ref>{{Cite web|url=http://www.antology.sfilatov.ru/work/proizv.php?idpr=0080011|title=Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе. 1968 год: Пражская весна.|author=Андрей Сахаров.|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2010-11-06|lang=|description=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818231147/http://www.antology.sfilatov.ru/work/proizv.php?idpr=0080011 |date=2014-08-18 }}</ref>, — тип һөйләй. * [[Волгоград өлкәһе]]нең гербында һәм флагында скульптура силуэты төшөрөлгән. * Скульптураның күсермәһе [[Ҡытай]]ҙың Маньчжурия ҡалаһында ҡуйылған. == Галерея == <gallery> Файл:Родина Мать в городе Маньчжурия.jpg|[[Маньчжурия (город)|Маньчжурия]]ла (Ҡытай) Ватан-әсә </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/rodina_mat/ Родина-мать: история создания, фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305063012/http://volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/rodina_mat/ |date=2018-03-05 }} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html Возведение «Родины-Матери»] * [http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Информация о мемориальном комплексе на сайте «Госсимволика»] * [https://web.archive.org/web/20080412001054/http://www.newizv.ru/print/20822 Новые Известия: Косметика для Родины-матери] * {{Cite web|url=http://mamaev-hill.ru/default/building/|title=Строительство комплекса|author=|date=|work=|publisher=Мемориальный комплекс Мамаев курган|accessdate=2017-02-02|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205101045/http://mamaev-hill.ru/default/building/ |date=2017-02-05 }} [[Категория:Ғәйәт ҙур статуялар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Федераль әһәмиәттәге Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] 9xkiyt0xlzjehy2jb7zioffixikyf65 0 157213 1302928 1293550 2026-08-16T16:07:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302928 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Биньямин Нетаньяху | оригинал имени = {{lang-he|בנימין נתניהו}} | изображение = Benjamin Netanyahu, February 2023.jpg | ширина = | должность = Израилдең премьер-министры | порядок = Израилдең утыҙ икенсе хөкүмәте | флаг = Flag of the Prime Minister of Israel.svg | периодначало = 2009 йылдың 31 марты | периодконец = | предшественник = Эхуд Ольмерт | преемник = | порядок_2 = 13 | флаг_2 = Flag of the Prime Minister of Israel.svg | периодначало_2 = 18 июнь, 1996 | периодконец_2 = 6 июль, 1999 | предшественник_2 = Шимон Перес | преемник_2 = Эхуд Барак | должность_3 = Израиль Элемтә министры | порядок_3 = 31 | флаг_3 = Flag of Israel.svg | периодначало_3 = 2014 йылдың 5 ноябре | периодконец_3 = | предшественник_3 = Гилад Эрдан | преемник_3 = | должность_4 = Иерусалим эштәре һәм Израиль диаспораһы буйынса министры | порядок_4 = 8 | флаг_4 = Flag of Israel.svg | периодначало_4 = 2013 йылдың 18 марты | периодконец_4 = | предшественник_4 = Йоэль Эдельштейн | преемник_4 = | должность_5 = Израилдең дин эштәре буйынса министры | премьер_5 = Биньямин Нетаньяху | порядок_5 = 8 | флаг_5 = Flag of Israel.svg | периодначало_5 = 18 июнь | периодконец_5 = 1996 йылдың 7 авгусы | предшественник_5 = Шимон Шитрит | преемник_5 = Элияху Свиса | должность_6 = Израилдең юстиция министры | премьер_6 = Биньямин Нетаньяху | порядок_6 = 18 | флаг_6 = Flag of Israel.svg | периодначало_6 = 18 июнь | периодконец_6 = 1996 йылдың 4 сентябре | предшественник_6 = Яаков Нееман | преемник_6 = Цахи Ханегби | должность_7 = Израиль фәне, мәҙәниәте технологияһы һәм спорты министры | порядок_7 = 9 | премьер_7 = Биньямин Нетаньяху | флаг_7 = Flag of Israel.svg | периодначало_7 = 1996 йылдың 18 июне | периодконец_7 = 1997 йылдың 9 июле | предшественник_7 = Бени Бегин | преемник_7 = Михаэль Эйтан | должность_8 = Израилдең төҙөлөш министры | премьер_8 = Биньямин Нетаньяху | порядок_8 = 13 | флаг_8 = Flag of Israel.svg | периодначало_8 = 1996 йылдың 18 июне | периодконец_8 = 1999 йылдың 6 июле | предшественник_8 = Биньямин Бен-Элиэзер | преемник_8 = Ицхак Леви | должность_9 = Израилдең сит ил эштәре министры | премьер_9 = Ариэль Шарон | порядок_9 = 17 | флаг_9 = Flag of Israel.svg | периодначало_9 = 2002 йылдың 6 ноябре | периодконец_9 = 2003 йылдың 28 феврале | предшественник_9 = Шимон Перес | преемник_9 = Сильван Шалом | должность_10 = Израилдең финанс министры | премьер_10 = Ариэль Шарон | порядок_10 = 24 | флаг_10 = Flag of Israel.svg | периодначало_10 = 2003 йылдың 28 феврале | периодконец_10 = 2005 йылдың 9 авгусы | предшественник_10 = Сильван Шалом | преемник_10 = Эхуд Ольмерт | порядок_11 = 18 | должность_11 = Израилдең оборона министры | флаг_11 = Flag of Israel.svg | предшественник_11 = Авигдор Либерман | преемник_11 = Нафтали Беннет | периодначало_11 = 2018 йылдың 18 ноябре | периодконец_11 = 2019 йылдың 12 ноябре | дата рождения = 1949 йылдың 21 октябре | место рождения = Тель-Авив, Израиль | дата смерти = | место смерти = | вероисповедание = йәһүд дине | партия = Ликуд | отец = Бенцион Нетаньяху (1910—2012) | мать = Циля Нетаньяху (Сегаль) | супруг = | автограф = Benjamin Netanyahu signature.svg | супруга = 1) Мириам (Мики) Вейцман (впоследствии Харан) <br>2) Флор Кейтс <br>3) Сара Бен-Арци | дети = '''ҡыҙы: ''' Ноа (беренсе никахынан)<br>'''улдары:''' Яир һәм Авнер (өсөнсө никахынан) | звание = капитан | годы службы = 1967—1973 | принадлежность = {{Флаг Израиля}} Израилдең оборона армияһы | род войск = {{comment|махсус тәғәйенләнешле|спецназ}} (Сайерет Маткаль) | сражения = * Израилдең Бейрут аэропортына рейды (1968) «Дар» операцияһы * Карам эргәһендәге алыш * «Изотоп» операцияһы * Ҡиәмәт көнө һуғышы |сайт={{URL|https://www.netanyahu.org.il/en/|netanyahu.org.il}}}} '''Биньями́н (Биби) Нетанья́ху''' (Нетания́гу)<ref>''Нетаниягу'' — израиль рус телле киң мәғлүмәт сараларында таралыш алған яҙылыш.</ref> (''йәһүдсә'' ‏בנימין נתניהו‏‎; [[1949]] йылдың 21 октябрендә [[Тель-Авив]]та тыуған) — Израилдең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1996 йылдан алып 1999 йылға тиклемге осорҙа Израилдең премьер-министры, Израилдең утыҙ икенгсе хөкүмәтендә хәҙерге көндә лә (2009 йылдан) вазифа биләүсе премьер-министры, (2018 йылдың 18 ноябренән) Израилдең оборона министры<ref>{{Cite news|title=Нетаньяху стал министром обороны Израиля после отставки Либермана|first=Настоящее|last=Время|url=https://www.currenttime.tv/a/29608108.html|work=Настоящее Время|accessdate=2018-11-19|language=ru}}</ref>. Ликуд партияһы лидеры (1993—1999 йй. һәм 2005 йылдан). Дөйөм алғанда, 3 тапҡыр Израиль финанс министры вазифаһын башҡарған, [[2005 йыл]]дың 9 авгусында Газа секторынан сиктәрҙе бер яҡлы ғына айырыу һәм израиль тораҡтарын сығарыуға протест йөҙөнән отставкаҡға китә. 2005 йылдың декабрендә Кнессетта оппозиция лидеры була. Израилдә 2009 йылғы Кнессетҡа 18-се саҡырылыш парламент һайлауҙарында Ликуд партияһы 2-се урында була һәм Кнессетҡа 27 мандат ала. Кадим партияһы беренсе урын ала, әммә партия лидеры Ципи Ливни депутаттарҙың күпселек ышанысын йыя алмай. Израиль президенты Шимон Перес Ликуд лидеры Биньямин Нетаньяхуға хөкүмәт формалаштырырға ҡуша. Нетаньяху бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң тыуған тәүге Израиль премьер-министры<ref name="Первый премьер-министр">[http://newsil.ru/wiki/people/politiki/341-binyamin-netanyahu-pervyy-kto-iz-izrailskih-premer-ministrov-rodilsya-v-izraile.html Биньямин (Биби) Нетаньяху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217031549/http://newsil.ru/wiki/people/politiki/341-binyamin-netanyahu-pervyy-kto-iz-izrailskih-premer-ministrov-rodilsya-v-izraile.html |date=2011-02-17 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://newsil.ru/wiki/people/politiki/341-binyamin-netanyahu-pervyy-kto-iz-izrailskih-premer-ministrov-rodilsya-v-izraile.html|id=20110308}}</ref>. == Биографияһы == Биньямин Нетаньяху тарих профессоры һәм Владимир Евгеньевич Жаботинскийҙың шәхси секретары, [[Белоруссия]]нан сыҡҡан йәһүд улы, Бенцион Нетаньяху (Милейковский) һәм Цили Нетаньяху (Сегаль) ғаиләһендә тыуған. Биньямин — уларҙың икеннсе улы. Өлкән улдары, Йонатан (Йони) Нетаньяху, Израилдең милли геройы, израиль тотҡондарын азат итеү буйынса «Энтеббе» операцияһы барышында һәләк булған. Кесе туғаны, энеһе Идо Нетаньяху — фән докторы, врач-радиолог һәм яҙыусы. Биньяминдың ҡарттаһы — рәсәй раввины, сионизм {{comment|тәғлимәтен таратыусы|проповедник}}, Нетан (Нетаньяху) Милейковский. 1950-се йылдар аҙағында һәм 1960-сы йылдарҙа Бенцион Нетаньяху ғаиләһе, ғаилә башлығының ҡайҙа уҡытыуына ҡарап, йә Израилдә йә [[АҠШ]]-та йәшәгән<ref name="ynetnews.com">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3482383,00.html|title=Prime Minister Benjamin Netanyahu - Israel News, Ynetnews|publisher=[[Ynetnews]]|date=|accessdate=2010-04-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/690xYXyd8?url=http://www.ynetnews.com/home/0,7340,L-9513,00.html|archivedate=2012-07-08|deadlink=no}}</ref>. Биньяминды малай сағында «Биби» тип йөрөткәндәр<ref name="Первый премьер-министр" />. 1967 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, Нетаньяху Израиль оборона армияһында хеҙмәт итеү бурысын үтәр өсөн Израилгә ҡайта. Сайерет Маткаль элиталы диверсион-разведка подразделениеһында хеҙмәт итә. Дошман илдәр территорияһында бер нисә хәрби операцияла, шул иҫәптән Бейрут аэропортына израиль рейдында (1968) һәм Карам эргәһендәге алышта ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана, шул иҫәптән 1972 йылдың 9 майында «Сабена» авиакомпанияһы самолётын ҡамаған фәләстинлеләрҙән азат итеүҙә, «Изотоп» операцияһында, ҡатнаша. 1972 йылда капитан дәрәжәһендә хеҙмәтен тамамлап, юғары белем алыу маҡсатында АҠШ-ҡа ҡайта. 1975 йылда Нетаньяху Массачусетс технология институтында (MIT) архитектура өлкәһендә бакалавр дәрәжәһенә, ә 1977 йылда — Sloan школа менеджмент мәктәбендә (MIT) менеджмент магистры дәрәжәһенә эйә була, ә һуңынан Гарвард университетында һәм MIT-ҙа политологияны өйрәнә. Уҡыған осорҙа Нетаньяху Бостон консалтинг төркөмөндә эшләй<ref name=bio>{{cite news |title= Benjamin Netanyahu, Likud |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3064466,00.html |publisher=[[Ynetnews]] |date=2005-03-28 |accessdate=2009-08-05}}</ref>. Ҡиәмәт көнә һуғышы башланғанлыҡтан (1973), Нетаньяху уҡыуын ташлай һәм [[Суэц каналы]] һәм Голан бейеклеге районындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1977 йылдла уҡыуын тамамлағандан һуң, Нетаньяху Израилгә әйләнеп ҡайта. Бында күпмелер ваҡыт мебель компанияһында маркетинг буйынса топ-менеджер булып эшләй. Параллель рәүештә ул "Й. Нетаньяху исемендәге антитеррор институты"н төҙөй, террорға ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара конференциялар уҙғара. Шул уҡ ваҡытта ул израиль сәйәсмәндәре, атап әйткәндә, АҠШ-тағы Израиль илсеһе Моше Аренс менән таныша, һәм [[1982 йыл]]да Нетаньяху уның урынбаҫары булып китә.<ref name="ynetnews.com"/> Б. Нетаньяхуның сәйәси темаларға яҙған мәҡәләләре «Нью-Йорк Таймс», «Вашингтон Пост», Los Angeles Times, «Ле Монд» гәзиттәрендә, «Time» аҙналыҡ жураналында һ. б. баҫылған. Сәйәси темаларғ бер нисә китап авторы. Террор проблемалары буйынса Халыҡ-ара институтына («Институт Йонатан») нигеҙ һалған. Израилдең АҠШ-тағы генераль консулы (1982—1984), БМО илсеһе (1984—1988). Сит ил эштәре министры урынбаҫары (1988-90), Хөкүмәт Башлығы Министрлығының министр урынбаҫары (1990—1992), «Ликуд» партияһы лидеры һәм оппозиция башлығы (1993). Биньямин Нетаньяху өс тапҡыр өйләнгән. Тәүге ҡатыны Мириам (Мики) Вейцман (хәҙерге көндә Харан) Бостонда (АҠШ) эшләгәндә осрата, тәүге никахынан ҡыҙы (Ноа) бар. 1982 йылда икенсе тапҡыр Флор Кейтсҡа өйләнә, никах хаҡына Флерға, атаһы яғынан ғына йәһүд булғанлыҡтан, йәһүд диненә күсергә тура килә. 1991 йылда Нетаньяху танылған израиль педагогы Шмуэль Бен-Арциҙың ҡыҙы Сара Бен-Арциға, өсөнсө тапҡыр, өйләнә<ref>[http://www.kontinent.org/article_rus_4b87316a11fc6.html Династия Олимпийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122203318/http://www.kontinent.org/article_rus_4b87316a11fc6.html |date=2011-11-22 }}</ref> Бибиҙың өсөнсө никахынан ике улы: Яир һәм Авнер тыуа<ref>.[https://web.archive.org/web/20070616122549/http://mnenia.zahav.ru/AuthorProfile.aspx?aid=284 Мнения Б. Нетаньяху]</ref>. == Дипломатик карьераһы һәм сәйәси карьераһы башы == [[Файл:Flickr - Government Press Office (GPO) - Benjamin Netanyahu and Sorin Hershko.jpg|thumb|left|Нетаньяху «Энтеббе» операцияһы барышында яраланған һалдат менән әңгмәләшә, 1986 й.]] 1982 йылда Израилдең АҠШ-тағы илсеһе Моше Аренс назначает Нетаньяхуҙы үҙенең урынбаҫары итеп тәғәйенләй. Бынан тыш, Нетаньяху 1983 йылғы АҠШ менән израиль делегацияһының тәүге стратегик һөйләшеүҙәре вәкиле була. 1984 йылда Нетаньяху БМО-ла Израиль илсеһе итеп тәғәйенләнә.<ref>{{Cite web |url=http://presidents.h1.ru/site/primeministers/israel/net.html |title=Биньямин Нетаньяху. Биография |accessdate=2011-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609021658/http://presidents.h1.ru/site/primeministers/israel/net.html |archivedate=2011-06-09 |deadlink=yes }}</ref>. Артабанғы дүрт йылда ул БМО-ның элекке Генераль секретары Курт Вальдхаймдың нацистик үткәнен фашлау буйынса БМО йәшерен архивтары серен асыу өҫтөндә эшләй. Эшлекле дипломат, талантлы оратор һәм полемист булараҡ, Нетаньяху донъя берләшмәһендә Израилдең позицияһын нығыта. 1988 йылда Нетаньяху Израилгә ҡайта һәм, Ликуд партияһы исемлегенән кнессет депутаты булып, сәйәси карьераһын башлай. Израиль Премьер-министры Ицхак Шамир уны Израилдең Сит ил эштәре министры урынбаҫары итеп тәғәйенләй.<ref>[http://www.knesset.gov.il/mk/ru/mk_ru.asp?mk_individual_id_t=90 Нетаньягу на сайте кнессета ]</ref> 1992 йылда Ликуд лидеры Ицхак Шамир, һайлауҙарҙа артта ҡалғанлыҡтан, отставкаға китә. Праймеризда Нетаньяху, элекке премьер Менахем Бегиндың улы Бени Бегинды һәм Давид Левиҙы еңеп, партия лидеры була. Тәүҙә Ариэль Шарон да Ликуд башлығы һайлауҙарында ҡатнашмаҡсы була, әммә партияла популяр булмауы арҡаһында, кандидатураһын ала. [[1993 йыл]]да Нетаньяху Кнессетта ла оппозиция лидеры булып китә. 1993 йылда, Ослола Килешеү төҙөгәндән һуң, ул, Ицхак Рабин етәкселегендәге хөкүмәтте һәм Хеҙмәт партияһын (Авода) ғәрәп терроризмына ҡаты позиция булдырмауҙа ғәйепләй. Ликуд партияһы шулай уҡ израиль ғәскәрҙәрен Газа Секторынан һәм Иордан йылғаһының көнбайыш ярынан сығарыуға ҡаршы була<ref name="britannica">{{cite web|title=Benjamin Netanyahu|url=https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Netanyahu|website=britannica.com|date=Last Updated: Feb 4, 2019|accessdate=2019-02-22|lang=en}}</ref>. == Премьер-министр (1996—1999) == 1996 йылда Израилдә дәүләт тарихында тәү тапҡыр премьер-министрҙы туранан-тура һайлауҙар үткәрелә.<ref>[http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_istor.html Политическая история Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906064331/http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_istor.html |date=2010-09-06 }}</ref>. Һайлауҙарҙа барлығы ике кандидат: Нетаньяху үҙе һәм Шимон Перес күрһәтелә, һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса, һайлау алды һорауламалары Перестың еңеүен фаразлаһа ла, хөкүмәт башлығы итеп Биньямин Нетаньяху һайлана. 1996 йылдың 3-4 мартында фәләстин исламист төркөмдәре ойошторған теракттар йәмәғәт фекеренең киҫкен үҙгәреүенең сәбәбе булып торған. Партия Авода партияһы традицион рәүештә фәләстиндәргә территориаль ташламалар яҡлы була, әммә террористик акттар яңырғалыҡтан хәҙер бындай концепция актуаль булмаған. Теракттар һөҙөмтәһендә 32 израиль кешеһе һәләк булған. Бынан тыш, Нетаньяхуҙың һайлау алды кампанияһын Артур Финкельштейн — америка политтехнологы уҙғарған. Артур Финкельштейн америка стилендәге агрессив сәйәси кампания үткәргән, элегерәк Израилдә быға оҡшаш һайлау алды кампанияһы методтары ҡулланылмаған булған. Нетаньяху Израиль тарихында иң йәш премьер-министр булған. Премьер-министр һайлауҙарында еңеү яулауына ҡарамаҫтан, Ликуд партияһы Кнессетта күпселекк яуламай, 14-се саҡырылыш Кнессет һайлауҙарында Авода партияһы еңә. Шуның өсөн Нетаньяхуға, ШАС һәм Яхадут ха-Тора дини партиялар ҡатнашлығында, коалицион хөкүмәт төҙөргә тура килә. Был партияларҙың социаль тәьминәт һәм үҙ электоратының ҡурсаулы булыуы яҡлы талаптары Нетаньяхуҙың капиталистик ҡараштарына тап килмәй. Дини партиялар лидерҙары яңы премьер-министрҙан территорияны биреүгә юл ҡуймауҙы һәм дини йәһүдтәрҙе армияла хәҙмәт итеүҙән азат итеүҙе талап иткән. Әммә Нетаньяху, Израиль элек ҡаралған Килешеүҙәрҙе, шул иҫәптән Осло килешеүҙәрен үтәргә тейеш тине, шул уҡ ваҡытта премьер, тыныслыҡ процесы оҙон буласаҡ һәм тыныслыҡ килешеүҙәрен алып барыуҙың иң төп шарты булып ике яҡтың да йөкләмәләрҙе үтәүе тора тине. Нетаньяху булдырған коалицияға түбәндәге: Ликуд, Гешер, Мафдал, Яхадут ха-Тора, Исраэль ба-Алия, Шас һәм Өсөнсө юл партиялары ингән. 1996 й. сентябрендә Биньямин Нетаньяху һәм Эхуд Ольмерт (Иерусалимдың мэры) Хасмонейҙар Туннелен ҡарау мөмкинлеген биргән ҡарар ҡабул итә<ref>{{cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/macleans/israel-opens-disputed-tunnel |title=Israel Opens Disputed Tunnel |last1=Morris |first1=Nomi |last2=Silver |first2=Eric |date=1996-10-07 |work=Maclean's |accessdate=2013-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020014235/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/macleans/israel-opens-disputed-tunnel |archivedate=2012-10-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020014235/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/macleans/israel-opens-disputed-tunnel |date=2012-10-20 }}</ref>. Хасмонейҙар Туннеле — боронғо һыу ағышынан алып хасмоней-иродианға тиклемге участкаһы, Стена Плача майҙанынан Виа Долорозға, Ҡорам тауынан көнбайышҡа 300 м һәм уның көнбайыш терәү диуарына параллель урынлашҡан. {{comment|Фәләстинды азат итеү ойошмаһы|ООП}} һәм Фәләстин автономияһы башлығы Ясир Арафат ул саҡта, израильтяндар йәнәһе Әл-Аҡса мәсетенең фундаментын ҡаҙыуҙы һәм шулай итеп, үҙҙәренең Өсөнсө Ҡорамына урын булдырыу маҡсатында, уны емереүҙе планлаштыра тигән. Иерусалимда һәм Фәләстин автономияһы контролендә торған территориялар районында етди болалар һәм ҡораллы бәрелештәр барышында фәләстин полицияһы тәүге тапҡыр израиль именлеге көстәренә ҡаршы ҡорал ҡулланырға мәжбүр булды. Ғәрәптәр Стена Плача эргәһендә табынған йәһүдтәргә күп тапҡырҙар таш ырғыта. Бәрелештәр барышында 15 израильтян һәм 52 ғәрәп үлтерелгән.<ref name="mfa960926">[http://www.mfa.gov.il/mfa/mfaarchive/1990_1999/1998/7/special%20update%20on%20events%20of%20sept-oct%201996 Special Update on Events of Sept-Oct 1996, 26 Sep 1996] [[МИД Израиля]]{{ref-en}}</ref><ref>{{cite news |title=Step Inside The Hidden Tunnels Under Jerusalem's Sacred Western Wall |first=Grace |last=Wyler |url=http://www.businessinsider.com/western-wall-tunnels-israel-jerusalem-temple-photos-2013-1?op=1 |publisher=Business Insider |date=2013-01-31 |accessdate=2013-03-10}}</ref> Нетаньяху, хөкүмәт формалашыу менән үк, тыныслыҡ процесын дауам итәсәген иҫбатларға теләгән. [[1997 йыл]]дың 11 ноябрендә Хевронда Нетаньяху Фәләстин милли хакимиәте Рәйесе [[Ясир Арафат]] менән осраша, осрашыуҙың төп һөҙөмтәһе булып бөтә Хевронды (97 %) ғәрәптәргә биреү була. Ҡаланың ҡалған 3 % (Праотцы мәмерйәһенә бик яҡын торған ере) израильтяндарға йөрөрлөк булһа ла, ғәрәптәрҙең йәшәү территорияһы йәки асығыраҡ әйткәндә — ғәрәп һәм йәһүдтәрҙең ҡатнаш (тәүлек әйләнәһендә хәүефле) йәшәү урыны тип иғлан ителгән.<ref>{{Cite web |url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0/c7d7b824004ff5c585256ae700543ebc?OpenDocument |title=Protocol Concerning the Redeployment in Hebron |accessdate=2011-03-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/61AaFBdfI?url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0/c7d7b824004ff5c585256ae700543ebc?OpenDocument |archivedate=2011-08-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024142822/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/c7d7b824004ff5c585256ae700543ebc?opendocument |date=2007-10-24 }}</ref> [[Файл:Houghton house Netanyahu Albright Arafat.jpg|thumb|225px|left|Нетаньяху һәм Ясир Арафат Мадлен Олбрайт алдында Вай Плантейшн килешеүенә ҡул ҡуя.]] 1998 йылда, Америка Ҡушма Штаттары президенты Уильям Джефферсон Билл Клинтон аралашсылығында, Ясир Арафат менән Вай Плантейшн килешеүенә ярашлы, фәләстинлеләр Йәһүҙиә һәм Самария территорияһының (Иордан йылғаһының көнбайыш яры) (А зонаһы) 13%-ын, шул иҫәптән фәләстин халҡы күп йәшәгән фәләстин ҡалалары һәм райондары сиктәрен, кире алған. Израиль менән фәләстиндәрҙең тыныслыҡ процесынан тыш, Нетаньяху алдында израиль иҡтисадын нығытыу бурысы торған. Иҡтисад өлкәһендә төп бурыс булып инфляция үҫешен туҡтатыу һәм дәүләт бюджетының дефицитын ҡыҫҡартыуға йүнәлтелгән башҡа аҙымдар торған. Нетаньяху премьер булған осорҙа израиль юғары технологияһына {{comment|һалыуҙар|вложения}}, икенсе төрлө атағанда, «хайтек», йыл һайын 1 миллиард доллар иҫәпләнә. Нетаньяху баҙар иҡтисадын һәм ирекле эшҡыуарлыҡты хуплаған<ref>{{cite news |url=http://www.jta.org/1998/04/29/archive/israel-reforms-economy-on-eve-of-independence-day-2|title=Israel Reforms Economy on Eve of Independence Day|publisher=Jewish Telegraphic Agency}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/07/26/world/in-fight-over-privatization-netanyahu-wins-a-round.html|title=In Fight Over Privatization, Netanyahu Wins a Round|date=1997-07-26|work=The New York Times|first=Serge|last=Schmemann}}</ref>, һәм шул сәйәсәт сиктәрендә халыҡҡа һалым һалыу системаһын, дәүләт субсидияларын {{comment|яңынан бүлеүҙе|перераспределение}} һәм дотацияларҙы ҡыҫҡартыуҙы үҙгәрткән. Был сәйәсәтен ул Шарон хөкүмәтендә финанс министры булып эшләгән дәүерендә лә дауам иткән. Уның каденцияһында иҡтисади һәм община-ара ҡаршылыҡтар көсәйгән. Атап әйткәндә, иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашлы түгел тип, төньяҡта һәм көньяҡта бик күп ҡала барлыҡҡа килтереүсе предприятиелар ябылған, һәм был урындағы профсоюздарҙың киҫкен ҡаршылығына килтергән. Израиль генераль прокуроры вазифаһына Рони Бар-Онды тәғәйенләү Израиль сәйәси сәхнәһендә ҙур ғауға тыуҙыра. Рони Бар-Он Ликуд Үҙәге ағзаһы. Бар-Он Арье Дериҙы ришүәтселектә ғәйепләүсе эште ябырға тейеш була. Бының өсөн Шас партияһы Хеврондан ғәскәрҙәрҙе сығарыуҙы талап итеп тауыш бирергә тейеш була. Әммә Бар-Он, сәйәси бәйләнештәре арҡаһында ғына ҡуйылған түбән класлы юрист, тип ғәйепләнеп, урынында тәүлек тә ултыра алмай. Башта Нетаньяхуҙың кәңәшсеһенә , ә һуңынан үҙенә лә ҡағылышлы ғауға ҡуба. Израиль полицияһы премьер-министрҙан һорау ала, уға ҡаршы енәйәти эш асыу мөмкинлеге тураһында киҫәтә. Нетаньяхуға илдәге иң яҡшы адвокатты — Яков Вайнротты ялларға тура килә. Вайнрот, үҙ сиратында, ғауға тыуҙырыуҙа төп ғәйепле кеше Израиль Юстиция министры Цахи Ханегби торғанын раҫлай.<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=173239 Адвокат защищает премьер-министра Израиля от оппозиции]</ref> Моссадтың уңышһыҙлыҡҡа осрауы икенсе ғауғаға алып килә. Моссадҡа — Хамас террористик ойошмаһының күренекле эшмәкәрҙәренең береһе Халед Машалды юҡ итеү бурысы ҡуйыла<ref name="inc1">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/palestinianauthority/9730669/Khaled-Meshaal-How-Mossad-bid-to-assassinate-Hamas-leader-ended-in-fiasco.html|title=Khaled Meshaal: How Mossad bid to assassinate Hamas leader ended in fiasco|publisher=The Telegraph|date=2012-12-07|accessdate=2019-05-04}}</ref>. [[1997]] йылдың 25 сентябрендә Моссад агенттары Амман урамдарының береһендә Машалдың ҡолағына ағыу һиптерәләр<ref name="inc1"/>, ләкин Машалдың һаҡсылары уларҙы һиҙеп ҡала һәм илселектә йәшенәләр. Иордан властары талабы буйынса Израиль {{comment|ағыуға ҡаршы матдә|противоядие}} бирә һәм Хамастың рухи лидеры Әхмәт Ясинды иреккә сығара<ref>[http://www.lenta.ru/lib/14163633/ Машаль, Халед]</ref>. Алмашына израиль агенттары язаланмай һәм иреккә сығарыла. Тикшереүҙәр барышында операцияны әҙерләгәндә хаталарға юл ҡуйылғаны асыҡлана. Өлгөрөп килгән сәйәси ғауғаны баҫтырыу маҡсатында, Нетаньяхуның үҙен, Ариэль Шаронды һәм Моссадтың ул саҡтағы директоры Эфраим Халевиҙы ҡыҫтырып, израиль сәйәсмәндәренең ҙур төркөмө Амманға оса. Иордания менән мөнәсәбәттәре боҙолоу ғына түгел<ref name="inc">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=DjAyc8Ru7RoC&pg=PA130|title=Negotiating Arab-Israeli Peace, Second Edition: Patterns, Problems, Possibilities|author1=Laura Zittrain Eisenberg|author2=Neil Caplan|page=130|publisher=Indiana University Press|date=2010-07-14|accessdate=2019-05-04}}</ref>, израиль спецагенттары Иорданияға канада паспорттары менән ингәнлектән, Канада менән мөнәсәбәттәр ҙә боҙола. [[Иерусалим]]дың көньяҡ өлөшөндә Хар-Хомда яңы йәһүд районын төҙөү планы Нетаньяхуҙың киҫкен ризаһыҙлыҡ тыуҙырған тағы бер аҙымы булған. Хар-Хомда 30 мең кешегә иҫәпләнгән торлаҡ төҙөү фаразланған, был фәләстиндәрҙең генә түгел, хатта израильтяндрҙың да поотесына килтергән. [[Ясир Арафат]], төҙөлөш туҡтатылмайынса тороп, Израиль премьер-министры Биньямин Нетаньяху менән осрашмаясағын белдергән. Ысынбарлыҡта был тыныслыҡ килешеүҙәренең туҡтап ҡалыуына килтерер ине.<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=174509&print=true На пути израильско-палестинских переговоров встали бульдозеры]</ref> 1997 йылдың 21 мартында[[Тель-Авив]]тағы «Апропо» кафеһында күп ҡорбандарға алып килгән теракт ойошторола. «Акция» өсөн яуаплылыҡты ХАМАС ислам террористик ойошмаһы ала. Был теракттан һуң фәләстин-израиль контакттары<ref>[http://rafael-972.narod.ru/indexTerrorism.html Теракты против израильтян]</ref>, йәмәғәтселектән йәшертеп ҡалып булмағанса, күҙгә күренеп, ҡыҫҡарған. Ликудта фекер төрлөлөгө, дәүләт бюджетын раҫлау проблемалары һәм Кнессетта Нетаньяху хөкүмәтенә ышанмаусанлыҡ, [[1999 йыл]]да ваҡытынан алда һайлауҙарға алып килә. Ваҡытынан алда һайлауҙар 1999 йылдың 17 майында уҙған. Нетаньяхуны Авода партияһы кандидаты Эхуд Барак еңгән. Был Ликуд партияһының үҙ тарихында иң ҙур отолошо булғандыр, һайлауҙарҙа партия барлығы 14 % тауыш ҡына йыйған.<ref>[http://www.knesset.gov.il/history/ru/hist14_s_ru.htm Кнессет четырнадцатого созыва — Состав фракций]</ref> [[1999 йыл]]да ул ваҡытынан алдағы һайлауҙарҙа еңелә һәм сәйәсәттән китеүен белдерә. == Отставканан һуң == 1999 йылда сәйәси сәхнәнән киткәндән һуң, ул hi-tech компанияһында бизнес-консультант сифатында эшләй, һәм бөтә донъя буйлап лекциялар менән сығыш яһай. Нетаньяху, үҙенең премьер-министр вазифаһындағы вариҫының бәхәсле аҙымдары буйынса «борсолоусы гражданин» позицияһынан әүҙем сығыштары менән, шулай уҡ сәйәсәттән дә бер юлы ситләшмәй. 1999 йылдың авгусында «Едиот Ахронот» гәзите Нетаньяху тураһында ғауғалы мәҡәлә баҫтыра. 2000 йылдың мартында полиция, Нетаньяхуҙы мутлашыуҙа, ришүәтселектә, аҡса урлауҙа һәм ышаныс менән артыҡ файҙаланыуҙа ғәйепләй. Әммә ахырҙа, материалдар судҡа тапшырылмай.<ref>[http://www.ynet.co.il/english/articles/0,7340,L-3482383,00.html Prime Minister Benjamin Netanyahu]</ref> [[Файл:Vladimir Putin 21 December 2000-1.jpg|thumb|right|250px|Нетаньяху һәм [[Владимир Путин]] йәһүд общинаһы үҙәгендә. [[Мәскәү]], 2000 йылдың 21 декабре]] == 2000 йылдарҙан һуң сәйәси эшмәкәрлеге == 2001 йылда Израиль премьер-министры Эхуд Барак отставкаға китә. Ошо йылда Нетаньяху Ликуд партияһы лидеры булыу мөмкинлеген файҙаланмай, һәм, Кнессет үҙтаралышҡа ҡаршы булыу сәбәпле, премьер-министрҙы туранан-тура һайлауҙарҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Ариэль Шарон Ликуд лидеры һәм хөкүмәт башлығы булып китә. Дауамлы Әл-Аҡса интифады шарттарында Шарон милли берлек хөкүмәтен формалаштыра<ref>[http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/People/Ariel+Sharon Биография Ариэля Шарона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129040034/http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/People/Ariel+Sharon/ |date=2014-01-29 }}</ref>. Яңы хөкүмәт илдең бөтә тарихында иң ҙуры була, дөйөм алғанда, унда 27 министр була. 2002 йылдың октябрендә Авода партияһы, Израиль дәүләт бюджетына бәйле төрлө ҡаршылыҡтар булғанлыҡтан, коалициянан сыға. Коалиция, уның ҡарамағында Кнессет бары тик 55 урын ғына булғанлыҡтан, аҙсылыҡта ҡала. Шарон Кнессетҡа ваҡытынан алда һайлауҙар иғлан итергә мәжбүр була.<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806E4D6103FF932A05753C1A9649C8B63 The New York Times: SHARON COALITION SHATTERS AS LABOR QUITS OVER BUDGET ]{{ref-en}}</ref> Нетаньяху Ликуд башлығы һайлауҙарында ҡатнаша, ләкин еңелә. Шарон [[2002 йыл]]да Нетаньяхуҙы сит ил эштәре министры итеп, ә [[2003 йыл]]ғы һайлауҙарҙан һуң — Израилдең финанс министры итеп тәғәйенләй<ref name="ynetnews.com"/>. === Финанс министры === 2003 йылдың ғинуар аҙағында парламетҡа ваҡытынан алда һайлау үтә. Һайлауҙарҙың төп айырмаһы шунда: 2003 йылдан башлап премьер-министрҙы туранан-тура һайлау үткәрелмәй. Ликуд нигеҙле еңеүгә өлгәшә, Авода хеҙмәт партияһы еңелә. Шарон Ликуд, Шинуй, Ихуд Леуми һәм Мафдал партияларынан уң коалиция формалаштырған. Биньямин Нетаньяху илдең яңы хөкүмәтендә финанс министры вазифаһына ҡуйыла.<ref name="mfa960926" /> Финанс министры вазифаһында Нетаньяху дәүләт иҫәбенә хосуси секторҙы нығытыуҙы дауам иткән. Нетаньяхуҙың финанс сәйәсәте дәүләт сығымдарын ҡыҫҡартыуҙан, һалымдарҙы кәметеүҙән, социаль түләүҙәрҙе киҫеүҙән һәм монополияларҙы емереүҙән ғибәрәт. Нетаньяху шулай уҡ пенсия реформаһы уҙғарған.<ref name="Benjamin Netanyahu">[http://www.netanyahu.org/biography.html Сайт Биньямина Нетаньяху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116144653/http://www.netanyahu.org/biography.html |date=2012-11-16 }}{{lang-en|}}</ref> Реформалар илдең банк системаһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була һәм {{comment|эске валовый продукт|ВВП}} үҫешкән. Нетаньяхуҙың иҡтисади сәйәсәте иҡтисадты күтәрә, эшһеҙлекте ҡыҫҡарта һәм иҡтисад үҫеше артыуға алып килгән.<ref name="Benjamin Netanyahu" /> [[Файл:Benjamin Netanyahu.jpg|thumb|left|150px|Нетаньяху, 2003 йыл]] 2005 йылдың авгусында, {{comment|бер яҡлы сик үткәреү|односороннее размежевание}} планы тормошҡа ашырылыр алдынан, Нетаньяху протеста йөҙөннән хөкүмәттән китә һәм эске партия оппозицияһын етәкләй. 2005 йылдың сентябрендә Шарон үҙе яҡлылар төркөмө менән Ликудтан сыға һәм «Кадима» тигән яңы партия төҙөй. Ноябрҙә Ликуд лидерын һайлағанда Нетаньяху еңеүгә өлгәшә һәм, партия лидерына әйләнеп, шул партиянан премьер-министр вазифаһына ынтыла. 2006 йылдың мартында Ликуд партияһы парламентҡа һайлауҙарҙа бөтәһе 12 урын ала һәм Эхуд Ольмерт коалицияһына инергә баш тарта. Хөкүмәт формалашҡандан һуң, Нетаньяху оппозиция лидеры була. Йәмәғәтселектән алған һорауламаға ҡарағанда, Икенсе ливан һуғышынан һуң премьер-министр вазифаһына кандидат булараҡ юғары рейтинг туплаған. Үҙенең вазифаһы сиктәрендә, Нетаньяху төп йәмәғәт форумдарында көн повесткаһының төп мәсьәләләре буйынса сығыш яһай. === Ликуд партияһы лидеры === Израиль ғәскәрҙәрен Газа секторынан сығарыу израиль йәмғиәтендә генә партия эсендәге тарҡалышҡа килтермәгән, Ликудта ла тартыш барған, был хәлдәр Ариэль Шарон һәм уның бер нисә тарафдашының партиянан сығыуына этәргән.<ref name="Партии">[http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html Политические партии Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111180013/http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html |date=2012-01-11 }}</ref> Шарон, Шимон Перес һәм башҡа партия депутаттары яңы Кадима партияһына нигеҙ һалған. 2005 йылда партияның эске һайлауҙарында (праймериз) партия ағзалары Нетаньяху өсөн 44,7 % тауыш бирә, 33 % тауыш — Сильван Шалом өсөн. Нетаньяху партия лидеры тип таныла. 2006 йылда Кнессетҡа ваҡытынан алда һайлауҙарҙа Ликуд партияһы өсөнөсө урын (12 мандат) ала, Кадима партияһы 1-се урынға, Авода — 2-се урынға сыға. Кнессетҡа 2006 йылғы 17-се саҡырылыш һайлауҙарында Ликуд партияһы үҙ тарихында иң насар һөҙөмтә күрһәтә.<ref name="ynetnews.com" /> 2007 йылдың 14 авгусында Ликудтың эске һайлауҙары үткән, Нетаньяху, 73 % тауыш йыйып, нигеҙле еңеүгә өлгәшә. Нетаньяхуҙың көнәркәштәре араһында 23,4 % тауыш йыйған Моше Фейглин һәм 3,77 % тауыш ҡына йыйған бөтә донъя Ликуды рәйесе Дани Данон булған.<ref name="«Ликуд» победил в себе религию">[http://pda.gazeta.ru/politics/2007/08/15_a_2042687.shtml «Ликуд» победил в себе религию]</ref> 2006 йылдан алып 2009 йылға тиклем Нетаньяху кнессетта оппозиция лидеры вазифаһын биләй. == 2009 йылғы һайлауҙар == 2008 йылдың 17 сентябрендә Кадима партияһының эске һайлауҙарында партия башлығы итеп Ципи Ливни һайлана.<ref name="Ливни победила">[http://www.mignews.com/news/politic/world/180908_71503_68155.html Ливни победила с перевесом в 431 голос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220212244/http://mignews.com//news/politic/world/180908_71503_68155.html |date=2018-02-20 }}</ref> шул арҡала Кадима партияһы башлығы һәм Израиль премьер-министры Эхуд Ольмерт отставкаға китә.<ref name="Ольмерт подал в отставку">{{Cite web |url=http://citysakh.ru/news//?newsid=1478 |title=Ольмерт подал в отставку |accessdate=2011-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308065103/http://citysakh.ru/news?newsid=1478 |archivedate=2016-03-08 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308065103/http://citysakh.ru/news?newsid=1478 |date=2016-03-08 }}</ref> Ольмерт отставкаға киткәндән һуң, Израиль Президенты Шимон Перес кнессетҡа ваҡытынан алда һайлауҙар иғлан итә. [[Файл:2009 05 18 netanyahu clinton.jpg|thumb|225px|left|Биньямин Нетаньяху һәм Хиллари Клинтон 2009 йылдың 18 майында Вашингтонда (Колумбия округы)]] 2009 йылдың 10 февралендә Израилдәге парламент һайлауҙарында Нетаньяху етәкләгән Ликуд партияы, Кадиманан ҡала, парламентта 27 урын алып, 2-се урын яулай. Әммә, Кадиманың 1 генә урынға алда булғанын иҫәпкә алып, Кадима кнессетта күпселекте ала алмай, Израиль президенты Шимон Перес 20 февралдә Нетаньяхуға хөкүмәт формалаштырыу эшен йөкмәтә.<ref>[http://newsru.co.il/israel/20feb2009/net_0010.html Президент Израиля поручил Нетаниягу сформировать правительственную коалицию]</ref>. Нетаньяху Ципи Ливниға Милли берҙәмлек хөкүмәтенә инергә тәҡдим яһай. Ливниҙың хөкүмәткә инергә теләмәүенең төп сәбәбе булып, Нетаньяхуҙың төп нигеҙҙе тәшкил иткән хөкүмәт документтарына «Ике халыҡҡа ике дәүләт» формулаһын индереүҙән баш тартыуы торған.<ref name="Встреча Барака и Биби">[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3679520,00.html Coalition talks: Netanyahu, Barak discuss security]{{lang-en|}}</ref> Нетаньяху төҙөгән хөкүмәт, Израиль тарихында иң ҙуры булып, Ликуд, Наш дом Израиль, Авода, Шас, Мафдаль һәм Еврейство Торы партиялары вәкилдәренән һайланған 30 министр һәм 9 министр урынбаҫарынан тора. 2009 йылдың март башында, яңы хөкүмәт формалаштырған саҡта, АҠШ президенты Барак Обама хакимиәтенең 2008 йыл һуңында һайланған дәүләт секретары сифатында Израилгә Хиллари Клинтон тәүге визиты менән клә<ref name="Клинтон">[http://www.newsru.co.il/israel/03mar2009/clinton_103.html Хиллари Клинтон в Израиле. Госсекретарь желает познакомиться, 3 марта 2009 г.]</ref>. Клинтон, визит барышында, Көнсығыш Иерусалимда ғәрәптәрҙең рөхсәтһеҙ төҙөгән йорттарын емереүҙе «файҙаһыҙ», тип был аҙымды ғәйепләгән<ref name="Снос">[http://www.newsru.co.il/mideast/04mar2009/clinton500.html Хиллари Клинтон пообещала вступиться за владельцев незаконных домов в Шуафате, 4 марта 2009 г.]</ref>. Тиҙ арала Фәләстин дәүләтен төҙөү яҡлы һәм «ағымдағы мәлдә Фәләстин милли хакимиәтенә ПНА бойондороҡһоҙ дәүләт статусын» биреүгә ҡаршы торған Нетаньяху коалицияһы булғанлыҡтан, Хиллари Клинтон менән Нетаньяху араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар тыуһа ла, Клинтон «АҠШ Израиль халҡының демократик ихтыярын сағылдырған теләһә ниндәй хөкүмәт менән эшләйәсәк» тип әйтә<ref name="Клинтон меж двух огней">[http://last24.info/read/2009/03/04/2/1076 Клинтон меж двух огней, 04/03/2009]</ref>. == Премьер-министр (2009 йылдан) == {{main|Тридцать четвёртое правительство Израиля}} [[Файл:Putin-Netanyahu-Moscow Victory Day Parade 09-05-2018.jpg|thumb|280px|right|{{center|Владимир Владимирович Путиндың Биньямин Нетаньяху менән осрашыуы. [[Мәскәү]], 2018 йылдың 9 майы}}]] Яңы Израиль хөкүмәте, ант биреү менән, АҠШ президенты Барак Обама менән 2 йыл дауамында конфликтты рәткә һалыу мөмкинлеге тураһында һөйләшәләр. 21 июндә Нетаньяху үҙенең [[Яҡын Көнсығыш |Яҡын Көнсығыш]]тағы ваҡиғаларҙы көйләү планы менән сығыш яһай, уның сиктәрендә, әгәр фәләстиндәр Израилде йәһүд халҡының милли йорто тип таныһа һәм Израилдең, шул иҫәптән, халыҡ-ара именлеге гарантияһы мөмкин булһа, сикләнгән хоҡуҡлы Фәләстин дәүләтен төҙөргә ризалығын белдерә<ref>[http://www.newsru.com/world/15jun2009/speech.html Программная речь израильского премьера в университете Бар-Илан]</ref>. Евгений Примаков, Нетаньяху тураһында: «Ул, һис шикһеҙ, Израиль мәнфәғәттәрен ажар яҡлаусы», тип, Нетаньяху тәҡдим иткән буласаҡ [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]нең демилитаризацияһын — «ярымсуверенитет», ә «Израилдең йәһүд характерын бөтә ғәрәп илдәре» таныуын талап итеү — ысынында, «фәләстин ҡасҡындарының формаль булһа ла кире әйләнеп ҡайтыу хоҡуғына эйә булыуынан» баш тартыу тигән<ref>[http://www.lgz.ru/article/10668/ Близкий Восток] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628123908/http://www.lgz.ru/article/10668/|date=2012-06-28}} [[Литературная газета]], № 44 (6248) (2009-10-28)</ref>. Обама Хакимиәте, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында израиль тораҡтарын төҙөүҙе һәм киңәйтеүҙе туҡтатыуҙы талап итеп, Израилгә бер нисә тапҡыр баҫым яһаған<ref name="Тихий успех Нетаньяху">[http://maof.rjews.net/actual/13-2009-07-21-16-52-07/24195-2009-10-11-15-01-06 Тихий успех Нетаньяху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013112228/http://www.maof.rjews.net/actual/13-2009-07-21-16-52-07/24195-2009-10-11-15-01-06 |date=2009-10-13 }}</ref><ref>(шул уҡ Примаков Обама хакимиәтенең баҫымы етерлек түгел тип һанаған, һәм Израилгә, БМО яғынан да, хәрби-иҡтисади ярҙам итеп тә, тораҡ төҙөү әүҙемлеген туҡтатыуҙы тәҡдим иткән)</ref><ref>[http://www.rg.ru/2009/10/29/primakov.html Евгений Примаков: Мое возвращение в правительство исключено — Татьяна Панина — «Нищета изобилия»] «[[Российская газета|Российская газета»]] — Федеральный выпуск № 5029 (205) 29.10.2009</ref>. Нетаньяху шулай уҡ, һөйләшеүҙәрҙе яңыртыуға фәләстиндәр ҡаршы булыуға һәм израиль йәмғиәтенең Итамарҙағы 2011 йылғы терактына кире ҡарашына ҡарамаҫтан, Яҡын Көнсығышта тыныслыҡ булдырыу буйынса Израилде яңы һөйләшеүҙәргә саҡырған махсус америка кесе илселәре менән (Джордж Джон Митчелл) күп тапҡыр осрашҡан<ref name="Цугцванг Нетаньяху">[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/03/110316_netanyahu_itamar_killings.shtml Цугцванг Нетаньяху после убийств в Итамаре]</ref>. 2015 йылдың 17 мартында Израилдә сираттан тыш Парламент һайлауҙары үткән һәм Ликуд партияһы Биньямин Нетаньяху етәкселегендә 30 мандатҡа эйә булған<ref>[http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=24233 After resounding Likud victory, Netanyahu calls for nationalist coalition]</ref>. 2018 йылдың 14 ноябрендә оборона министры Авигдор Либерман отставкаға китә, шунан һуң, 18 ноябрҙә, Нетаньяху илдең оборона министры вазифаһын башҡарасағын иғлан итә<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/Netanyahu/videos/719630271754535/?__xts__%5B0%5D=68.ARDrQwOaFEamaqPSFgJleZSEi3cpe5Xfd785tCl71k5Kv0BMJDZOCg93fEyKnGaNBk7xSzNml4koAVhfvqt185fTuGYnh1SMlGzeT4cyJFx1FbvD-b2G-YR0IhUsgnophhftp4r6j-M0o67DE066KGq_B_V7iaMbSoXdrghbwCouHmObijlwyD0wsJF3vOAXM_lDgKD33P9igJDKAkO75Rb1wmM30XU04V01w_N_IoBzfocoUwXwHGgpNM11YIABtJPeTw8koDcUTIQosJIiBMeDXlKhQNHuESkHIjXG808_oe3sWYX6MMO9WESBJEDjYOmdOeZMcuLBQHuulW9qG-jo5Hw&__tn__=-R|title=Benjamin Netanyahu - בנימין נתניהו|publisher=www.facebook.com|lang=ru|accessdate=2018-11-19}}</ref><ref>{{Cite news|title=Нетаньяху стал министром обороны Израиля|last=Korrespondent.net|url=https://korrespondent.net/world/4034046-netaniakhu-stal-mynystrom-oborony-yzraylia|accessdate=2018-11-19|language=ru}}</ref>. == Китаптары == <!-- * ''International Terrorism: Challenge and Response'' (The Jonathon Institute, 1980) (ISBN 0-87855-894-2) --> * {{книга|автор=Binyamin Netanyahu|заглавие=International Terrorism: Challenge and Response |ссылка=https://books.google.ru/books?id=s8Pm37gg5JkC|издательство=Transaction Publishers|год=1981|allpages=383|isbn=0878558942, 9780878558940}}{{ref-en}} * {{книга|автор=Binyamin Netanyahu|заглавие=Terrorism: how the West can win («Как демократии могут побороть терроризм»)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZEN-QgAACAAJ|ответственный=|издание=|место=|издательство=Farrar, Straus and Giroux|год=1986|страницы=|страниц=|allpages=254|isbn=0374273421, 9780374273422|isbn2=}}{{ref-en}} * {{книга|автор=Binyamin Netanyahu|заглавие=A place among the nations: Israel and the world |ссылка=https://books.google.ru/books?id=h4ttAAAAMAAJ|издательство=Bantam Books|год=1993|allpages=467|isbn=0553089749, 9780553089745}}{{ref-en}} ** {{книга|автор=|часть=|заглавие=Место под солнцем|ссылка=http://jhist.org/zion/netanjahu48.htm|год=1996|страниц=663}}{{ref-ru}} * ''Fighting Terrorism: How Democracies Can Defeat Domestic and International Terrorism'' (Diane Pub Co, 1995) (ISBN 0-374-52497-1) * {{книга|автор=Binyamin Netanyahu|заглавие=Fighting terrorism: how democracies can defeat domestic and international terrorists |ссылка=https://books.google.ru/books?id=2dVkaZF6uv4C|издательство=Farrar, Straus and Giroux|год=1995|allpages=151|isbn=0374154929, 9780374154929}}{{ref-en}} ** {{книга|автор=|заглавие=Война с терроризмом : как демократии могут нанести поражение сети международного терроризма |ссылка=https://books.google.ru/books?id=opYWzp7WteAC|издательство=[[Альпина Паблишер (издательство)|«Альпина Паблишер»]] |год=2002|страницы=208|isbn=5-94599-051-5}} * ''A Durable Peace: Israel and Its Place Among the Nations'' (Warner Books, 2000) (ISBN 0-446-52306-2) == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Израиль |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Биньямин Нетаньяху |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = Израиль }} * [http://netanyahu.org.il/ru/ Официальный сайт Биньямина Нетаньяху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725175555/http://netanyahu.org.il/ru/ |date=2013-07-25 }} * {{ЭЕЭ|12960|Биньямин Нетаньяху}} * {{ВТ-ЛП|Нетаниягу, Биньямин}} * [http://echo.msk.ru/programs/48minut/1513092-echo/ Биньямин Нетаньяху, премьер-министр Израиля] // Передача радиостанции «Эхо Москвы» {{Библиоинформация}} {{Скрытый |Рамка = |Ссылка = right |Выравнивание_заголовка = center |Заголовок = Должности Биньямина Нетаньяху |Наклон_текста = |Фон_заголовка = #ccccff |Содержание = {{Премьер-министры Израиля}} {{Министры обороны Израиля}} {{Министры внутренних дел Израиля}} {{Министры иностранных дел Израиля}} {{Министры экономики Израиля}} {{Министры финансов Израиля}} {{Министры юстиции Израиля}} {{Министры здравоохранения Израиля}} {{Министры по делам религий Израиля}} {{Министры науки и технологии Израиля}} {{Министры строительства Израиля}} {{Министры информации и диаспоры Израиля}} {{Министры связи Израиля}} {{Министры регионального развития Израиля}} {{Лидеры партии Ликуд}} {{Послы Израиля в ООН}} {{Действующие депутаты кнессета}} }} [[Категория:«Ликуд» партияһынан кнессет депутаттары]] [[Категория:Эш өҫтөндәге дәүләт етәкселәре]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Массачусетс технология институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Израилдең сит ил эштәре министрҙары]] [[Категория:Израилдең финанс министрҙары]] [[Категория:АҠШ-та израиль консулдары]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Израиль офицерҙары]] [[Категория:Ҡиәмәт көнө һуғышы ҡатнашыусылары]] [[Категория:«Ликуд» партияһынан Израиль премьер-министрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кнессет депутаттары]] [[Категория:XII саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XIII саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XIV саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XV саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XVI саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XVII саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XVIII саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XIX саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:XX саҡырылыш кнессет депутаттары]] [[Категория:Биньямин Нетаньяху|!]] 50upisrd050dx3brg3uvllpe57a27yn 0 162330 1302952 1277041 2026-08-17T08:57:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302952 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Васильева}} ''' Васильева Татьяна Григорьевна ''' (ҡыҙ фамилияһы '' Ицыкович''; [[28 февраль]] [[1947 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, телевидениела тапшырыуҙар алып барыусы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1992)<ref name="Указ 699-1992">[http://www.kremlin.ru/acts/bank/1583 Указ Президента Российской Федерации Б. Ельцина № 699 от 25 июня 1992 года «О присвоении почётного звания „Народный артист Российской Федерации“ Васильевой Т. Г.».] Сайт Президента РФ // kremlin.ru</ref><ref name="bre4">«[[Большая российская энциклопедия]]»: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 4. Большой Кавказ — Великий канал. — М.: «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]», 2006. — 751 с.: ил.: карт.</ref>. == Биографияһы == Татьяна Григорьевна Васильева [[1947 йыл]]дың [[28 февраль|28 февралендә]] [[Ленинград]] ҡалаһында тыуған. Атаһы — Ицыкович Григорий Абрамович (1908—1970), сығышы менән Витебск губернаһы Себеж тораҡ пунктынан<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504976324/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D1 Учётная карточка на сайте «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251124161257/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504976324/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D1 |date=2025-11-24 }}</ref>, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы (1941 йылдан фронтта), [[майор]], [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияның]] уҡсылар дивизияһындағы политотделда агитатор булып хеҙмәт итә. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944) ордендары кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=Ицыкович.&first_name=Григорий&middle_name=Абрамович&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1 Герои войны. Ицыкович Григорий Абрамович, 1908 г. р., майор. Информация о наградах.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Интернет-портал «Память народа» [[Министерство обороны Российской Федерации|Министерства обороны Российской Федерации]] // pamyat-naroda.ru</ref>. Һуғыштан һуң — Ленинградта йәшәй, заводта слесарь-фрезеровщик булып эшләй. Әсәһе — Мария Алексеевна Базлова (1909—1998), Ленинград янындағы Новая Деревня ауылында тыуған. Иҡтисади институтын тамамлаған. Татьянаның өлкән апаһы — Алла. Татьяна [[1969 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә МХАТ-тың Мәктәп-студияһында актёрлыҡ факультетын «драма театры һәм киноһы актёры» (курс етәксеһе — Василий Петрович Марков) һөнәре буйынса тамамлай<ref>[https://mhatschool.ru/people_of_school/graduates/114/ Школа-студия МХАТ. Актёрский факультет. Выпускники. 1960-е годы.] Официальный сайт [[Школа-студия МХАТ|Школы-студии МХАТ]] // mhatschool.ru</ref>. 1969—1983 йылдарҙа — Мәскәү сатира театры актрисаһы. Театрҙағыдебюты — Александр Штейндың «У времени в плену» спектаклендәге комиссар роле. 1983—1992 йылдарҙа — Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театрының актрисаһы. [[1996 йыл]]дан алып — [[Мәскәү]] «Школа современной пьесы» театры актрисаһы. [[2015 йыл]]дан — Мәскәүҙең «Миллениум» театрында Пономаренко Валерий етәкселегендә алып барыусы<ref name="Биография на teatr-millenium.org">[https://www.teatr-millenium.org/vasilyeva Татьяна Васильева. Биография, роли в театре.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318025551/http://www.teatr-millenium.org/vasilyeva |date=2019-03-18 }} Официальный сайт театра «Миллениум» (Москва) // teatr-millenium.org</ref>. [[2012 йыл]]дан алып "[[Беренсе канал]]"да эшләй. 2012 йылдың 4 июненән 31 авгусына тиклем — «Между нами, девочками» проектын алып бара. 2014 йылдың 1 апреленән 30 майына тиклем — «Дело ваше…» проектын алып барыусы. 2017 йылдың 22 июненән 27 июненә тиклем — «Модный приговор» программаһында яҡлаусы. 2017 йылдың 27 ноябренән алып 5 декабренә тиклем — «Бабий бунт» программаһын алып барыусыларҙың береһе. === Шәхси тормошо === Васильева Татьяна ире менән айырылышҡан. Беренсе ире (1973—1983) — Анатолий Александрович Васильев (тыуған 1946) [[Брянск]]иҙең<nowiki/>актёры. Туйҙары [[Брянск]]иҙа үткән. Был никахта улы Филипп тыуған (30 июль, 1978), актёр. Икенсе ире (1983—1995) — Мартиросян Георгий Хачатурович (тыуған 1948), актёр. Был никахынан тыуған ҡыҙы — Елизавета Георгиевна Мартиросян (5 ноябрь 1986). [[2007 йыл]]да РГГУ-ның журналистика факультетын тамамлаған, һуңынан МАРХИ-на (дизайн)уҡырға инә, кинола төшә<ref name="Внуки">''[[Садальский, Станислав Юрьевич|Станислав Садальский]]''. [http://sadalskij.livejournal.com/186608.html Дочь народной актрисы Лиза Мартиросян родила первенца. — Татьяна Васильева стала трижды бабушкой!] // sadalskij.[[livejournal.com]] (12 апреля 2011 года)</ref>. == Ижады == === Театр эшмәкәрлеге === ==== Мәскәү сатира театры (1969—1983) ==== * «У времени в плену» А. Штейна — ''Комиссар'' * «Баня» [[Маяковский Владимир Владимирович|В.]] [[Маяковский Владимир Владимирович|Маяковского]] — фосфорическая женщина * «Обыкновенное чудо» Е. Шварца — принцесса * «Ревизор» [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] — ''Марья Антоновна'' * «Пеппи длинныйчулок» по [[Астрид Линдгрен|А.]] [[Астрид Линдгрен|Линдгрен]] — ''клоун Бук'' * «Клоп» В. Маяковского — лунатичка * «Горе от ума» А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Грибоедова — ''Софья'' * «Ремонт» М. Рощина — Катя * «Бег» [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М. А. Булгакова]] — ''Люська Корсакова'' * «Её превосходительство» С. Алёшина — королева Анна * «Гнездо Глухаря» В. Розова — Искра * «Трёхгрошовая опера» [[Бертольт Брехт|Б.]] [[Бертольт Брехт|Брехта]] — ''Дженни-малина'' * «Самоубийца» Н. Эрдмана — ''Мария Лукьяновна'' ==== Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театры (1983—1992) ==== * «Бег» М. Булгакова — ''Люська'' * «Да здравствует королева, виват!» Р. Болта — ''королева Елизавета Английская'' * «Плоды просвещения» [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстого]] — ''Бетси'' * «Круг» У. Моэма — ''Леди Китти'' * «Завтра была война» Б. Васильева — ''Полякова'' * «Сюжет Питера Брейгеля» Т. Василенко — ''Мать'' * «Закат» И. Бабеля — ''мадам Холоденко'' ==== Бойондороҡһоҙ театр проекты ==== * {{Год в театре|1999}} — «Примадонна»<ref>[http://theatreatelier.ru/about/archive/primadonna/ «Примадонна»]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Архив спектаклей «НТП».</ref> [[Макнелли, Терраса,|T. Макнелли]] — ''Мария Каллас'' * {{Год в театре|2002}} — «[[Трактирсы|Трактирщица]]»<ref>[http://theatreatelier.ru/about/archive/traktirshchitsa/ «Трактирщица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804104900/http://theatreatelier.ru/about/archive/traktirshchitsa/ |date=2020-08-04 }} Архив спектаклей «НТП».</ref> по пьесе [[Гольдони, Карло|К. Гольдони]] — ''Мирандолина'' * {{Год в театре|2012}} — «Вы не по адресу»<ref>[https://theatreatelier.ru/about/archive/vy-ne-po-adresu/ «Вы не по адресу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603140346/https://theatreatelier.ru/about/archive/vy-ne-po-adresu/ |date=2020-06-03 }} Архив спектаклей «НТП».</ref> по пьесе [[Камолетти, Марк|М. Камолетти]] — ''Жоржетта'' ==== «Хәҙерге заман пьесаһы мәктәбе» ==== * «Антигона из Нью-Йорка» Я. Гловацкого — ''Анита'' * «…С приветом, Дон Кихот» [[Мигель де Сервантес|М.]] [[Мигель де Сервантес|Сервантеса]] — ''Дульсинея'' * «[[Аҡсарлаҡ (пьеса)|Чайка]]» [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехова]] и Б. Акунина — ''Аркадина'' * «Русское варенье» Л. Улицкой — ''Наталья Ивановна'' ==== Антон Чехов театры ==== * «Вишнёвый сад», антрепризный спектакль по одноимённой пьесе А. П. Чехова — ''Любовь Андреевна Раневская, помещица'' * «Там же, тогда же», антрепризный спектакль по пьесе Б. Слэйда — ''Дорис'' ==== «Театр союзы конфедерацияһы» ==== * «Орестея» [[Эсхил]]а — ''Клитемнестра'' ==== «Арт-салон» театр компанияһы (Мәскәү) ==== * «Вид на море со шкафа» Ганны Слуцки * «13-я пуговица Наполеона» Сергея Гиргеля — ''Ольга Карловна'' ==== [[Арт-Партнёр XXI|«Арт-партнер XXI»]] [[Арт-Партнёр XXI|театр агентлылығы]] (Мәскәү) ==== * «Торговцы резиной» Виктора Шамирова — ''Бела Берло'' * «Ботинки на толстой подошве» Петра Гладилина (до 2003 года) — ''Плохова'' ==== Анатолий Воропаевтың продюсерлыҡ компанияһы (Мәскәү) ==== [[Файл:Спектакль_-_Белла,_Чао!_(cropped).JPG|мини|Васильева Татьяна "Белла, чао!"спектаклендә.]] * «Золото» Йосефа Бар-Йосефа (до 2001 года) * «Бумеранг» по пьесе И. Жамиака «Мсье Амилькар платит» — ''Элеонора'' * «Место, похожее на рай» Алексея Кирющенко — ''Ева'' * «Второе дыхание» К. Андреева — ''Она'' * «Белла, чао!» Эдуарда Федотова — ''Белла'' * «Валенок» Миро Гаврана — ''Мила, жена'' * «Розыгрыш» Ганны Слуцки — ''Нелли Зайкина, известная певица'' ==== «Миллениум» театры (Мәскәү) ==== 2015 йылдан алып әлеге ваҡытта Татьяна Васильева «Миллениум» театрының әйҙәүсе актрисаһы, ул Мәскәүҙә Валерий Пономаренко етәкселегендә спектаклдәрҙә уйнай<ref name="Биография на teatr-millenium.org"/>: * «Он в Аргентине», комедия по пьесе Людмилы Петрушевской (режиссёр — Нина Чусова) — ''Дина Евгеньевна'' * «Ловушка для мужа / Поймай меня, если сможешь» (режиссёр — Нина Чусова) — ''Даниэль / Люся '' * «День сюрпризов», эксцентричная комедия по пьесе Валерия Мухарьямова (режиссёр — Владимир Устюгов) — * «Неисправимый лгун», комедия по пьесе хорватского драматурга Миро Гаврана (режиссёр — Владимир Устюгов) — ''психолог'' * «Еврейское счастье», комедия по пьесе израильского драматурга Эфраима Кишона «Брачный договор» в переводе Марьяна Беленького (режиссёр — Нина Чусова) — ==== «Маскарад» театр компанияһы (Мәскәү) ==== * {{Год в театре|2013}} (по настоящее время) — «Суп из канарейки» по пьесе Милоша Радовича (режиссёр — Роман Самгин) — ''Елена'' === Фильмография === {{columns-list|2|# {{год в кино|1972}} — [[Всмотритесь в это лицо]] — ''Овсянникова # [[1972]] — [[Право на прыжок]] — ''Катя # [[1972]] — [[Четвёртый (фильм)|Четвёртый]] — ''Бэтси # [[1975]] — [[Здравствуйте, я ваша тётя!]] — ''Энни, возлюбленная мистера Уэйкема # {{год в кино|1976}} — [[100 грамм для храбрости]] — ''Наташа, арфистка # [[1976]] — [[Марк Твен против…]] — ''Полли # {{год в кино|1978}} — [[Дуэнья (фильм)|Дуэнья]] — ''Доротея, воспитательница Инесы # {{год в кино|1979}} — [[Добряки (фильм)|Добряки]] — ''Ираида # [[1979]] — [[Мнимый больной (фильм, 1980)|Мнимый больной]] — ''Туанетта # {{год в кино|1980}} — [[Адам женится на Еве]] — ''прокурор # {{год в кино|1980}} — [[Вечерний лабиринт]] — ''Элеонора Васильевна, секретарша # {{год в кино|1983}} — [[Комический любовник, или Любовные затеи сэра Джона Фальстафа]] — ''Иезавель, служанка # {{год в кино|1984}} — [[Пеппи Длинныйчулок (фильм, 1984)|Пеппи Длинныйчулок]] — ''фрёкен Розенблюм # {{год в кино|1984}} — [[Три процента риска]] — ''жена лётчика-испытателя'' #[[1984 год в кино|1984]] — [[Прежде, чем расстаться]] — ''Аня #[[1984 год в кино|1984]] — [[Сказки старого волшебника]] — ''злая колдунья # {{год в кино|1985}} — [[Переступить черту (фильм, 1985)|Переступить черту]] — ''Анна Сергеевна Калязина, мошенница-экстрасенс #[[1985 год в кино|1985]] — [[Салон красоты (фильм, 1985)|Салон красоты]] — ''Офелия Сергеевна Журавлёва, ведущий мастер салона красоты #[[1985 год в кино|1985]] — [[Самая обаятельная и привлекательная]] — ''Сусанна, психолог-социолог на заводе бытовых кондиционеров, школьная подруга Нади Клюевой'' #[[1985 год в кино|1985]] — [[Хочу тебе сказать…]] (короткометражный) — ''мама Ларисы # {{год в кино|1986}} — [[При открытых дверях]] — ''Екатерина Михайловна # {{год в кино|1986}} — [[Путешествие мсье Перришона]] — ''Каролина Перришон # {{год в кино|1988}} — [[Мудромер]] — ''Тамара Тимофеевна Папсуева # {{год в кино|1989}} — [[Биндюжник и Король]] — ''Двойра, дочь Менделя Крика # {{год в кино|1989}} — [[Романтик (фильм)|Романтик]] — ''Гера # {{год в кино|1990}} — [[Дамский портной (фильм, 1990)|Дамский портной]] — ''Соня # {{год в кино|1990}} — [[Моя морячка]] — ''Татьяна Пташук, аккордеонистка # {{год в кино|1991}} — [[Блуждающие звёзды (фильм, 1991)|Блуждающие звёзды]] — ''мадам Черняк, актриса #[[1991 год в кино|1991]] — [[Болотная street, или Средство против секса]] — ''Лидия #[[1991 год в кино|1991]] — [[Гениальная идея]] — ''клиентка-лесбиянка #[[1991 год в кино|1991]] — [[Коктейль-мираж]] — ''Марина Михайловна #[[1991 год в кино|1991]] — [[Красный остров]] — ''Екатерина Ивановна / леди Гленарван / Августа Менажраки, соседка / актриса # {{год в кино|1992}} — [[Бабник 2]] — ''Татьяна Ивановна #[[1992 год в кино|1992]] — [[Белый король, красная королева]] — ''Екатерина, бывшая сотрудница института марксизма-ленинизма #[[1992 год в кино|1992]] — [[Большой капкан, или Соло для кошки при полной Луне]] — ''Александра Васильевна, секретарша Замкового #[[1992 год в кино|1992]] — [[Дым (телесериал)|Дымъ]] — ''Суханчикова #[[1992 год в кино|1992]] — [[Наш американский Боря]] — ''Наташа #[[1992 год в кино|1992]] — [[Новый Одеон]] — ''дантист в немецком фильме / дама времён поручика Ржевского #[[1992 год в кино|1992]] — [[Увидеть Париж и умереть]] — ''Елена Орехова # {{год в кино|1993}} — [[Заложники «Дьявола»]] — ''Ирина Евгеньевна Гринберг #[[1993 год в кино|1993]] — [[Кодекс бесчестия]] — ''Мария'' #[[1993 год в кино|1993]] — [[Скандал в нашем Клошгороде]] — ''Альфонсина'' #[[1993 год в кино|1993]] — [[Хочу в Америку]] — ''певица'' # {{год в кино|1994}} — [[Будулай, которого не ждут]] — ''Тамила #[[1994 год в кино|1994]] — [[Вальсирующие наверняка]] — ''незнакомка #[[1994 год в кино|1994]] — [[Жених из Майами]] — ''Белла Моисеевна Шницкер, врач-венеролог #[[1994 год в кино|1994]] — [[Кофе с лимоном]] — ''Яна # {{год в кино|1995}} — [[Чёрная вуаль]] — ''Августа Блюм, в девичестве Комаровская # {{год в кино|1996}} — [[Возвращение «Броненосца» (фильм)|Возвращение «Броненосца»]] — ''Лизавета # {{год в кино|1997}} — [[Цирк сгорел, и клоуны разбежались]] — ''Маргарита Александровна # {{год в кино|1999}} — [[Ночной визит (фильм)|Ночной визит]] — ''Татьяна # {{год в кино|1999}} — [[Куба далеко]] # {{год в кино|2002}} — [[За кулисами (телесериал)|За кулисами]] — ''Наталья Брауде # {{год в кино|2003}} — [[Рецепт колдуньи (фильм)|Рецепт колдуньи]] — ''колдунья'' # {{год в кино|2004}} — [[Грехи отцов]] — ''Милада Скарбек # {{год в кино|2004}}—{{год в кино|2005}} — [[Осторожно, Задов!]] — ''Тамара, третья жена Задова # {{год в кино|2005}} — [[Звезда эпохи]] — ''[[Фаина Георгиевна Раневская]] #[[2005 год в кино|2005]] — [[Любовь моя (телесериал)|Любовь моя]] — ''Мария Сергеевна Райская, мать Анжелы #[[2005 год в кино|2005]] — [[Мальчишник, или Большой секс в маленьком городе]] — ''Татьяна #[[2005 год в кино|2005]] — [[Попса (фильм)|Попса]] — ''Лариса Ивановна, музыкальный продюсер #[[2005 год в кино|2005]] — [[Сматывай удочки]] — ''бизнес-леди # {{год в кино|2006}} — [[Виртуальный роман]] — ''Алла Константиновна #[[2006 год в кино|2006]] — [[Иван Подушкин. Джентльмен сыска]] — ''Элеонора #[[2006 год в кино|2006]] — [[Три полуграции]] — ''Берта Моисеевна, мама Сони #[[2006 год в кино|2006]] — [[Трое сверху (телесериал)|Трое сверху]] — ''Инна Павловна, супруга Семёна Кузьмича # {{год в кино|2007}} — [[Белка в колесе (телесериал)|Белка в колесе]] — ''Маргарита Юрьевна, мать Петра #[[2007 год в кино|2007]] — [[В ожидании чуда (фильм, 2007)|В ожидании чуда]] — ''Рената Генриховна, начальница Майи #[[2007 год в кино|2007]] — [[Иван Подушкин. Джентльмен сыска-2 (телесериал)|Иван Подушкин. Джентльмен сыска-2]] — ''Элеонора #[[2007 год в кино|2007]] — [[Личная жизнь доктора Селивановой]] — ''Эльвира Сергеевна Серебрякова, главврач # {{год в кино|2008}} — [[Всё могут короли (фильм)|Всё могут короли]] — ''мадам Бонбастен, старшая фрейлина #[[2008 год в кино|2008]] — [[Гуманоиды в Королёве]] — ''Елена Бабина, профессор антропологии #[[2008 год в кино|2008]] — [[Непрощённые (фильм)|Непрощённые]] — ''Алиса, бандерша #[[2008 год в кино|2008]] — [[Одинокий ангел]] — ''Белла Сергеевна #[[2008 год в кино|2008]] — [[Привет, киндер!]] — ''Капитолина Андреевна, бабушка Леры и Дениса #[[2008 год в кино|2008]] — [[Сердцеедки (телесериал)|Сердцеедки]] — ''Алла Борисовна #[[2008 год в кино|2008]] — [[Тариф «Новогодний»]] — ''продавец в салоне мобильной связи # {{год в кино|2009}} — [[Неуд по любви (фильм)|Неуд по любви]] (не был завершён) — ''мама Саши # {{год в кино|2010}} — [[Земский доктор (телесериал)|Земский доктор]] — ''Вероника, подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2011}} — [[Если небо молчит]] — ''Илона Робаровская #[[2011 год в кино|2011]] — [[Дед Мороз всегда звонит трижды]] — ''Анна Сергеевна, мать Ирины, тёща Константина и бабушка Антошки #[[2011 год в кино|2011]] — [[Земский доктор. Продолжение (телесериал)|Земский доктор. Продолжение]] —''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2011}}—{{год в кино|2012}} — [[Закрытая школа]] — ''Галина Васильевна Смирнова, заместитель директора школы по хозяйственной части # {{год в кино|2011}}—{{год в кино|2012}} — [[Земский доктор. Жизнь заново (телесериал)|Земский доктор. Жизнь заново]] — ''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны #[[2012 год в кино|2012]] — [[Сваты (телесериал)|Сваты 6]] — ''Виктория Викторовна, мама Ларисы #[[2012 год в кино|2012]] — [[Человек-приманка (телесериал)|Человек-приманка]] — ''Маргарита Железняк #[[2012 год в кино|2012]] — [[С Новым годом, мамы!]] — ''Светлана Петровна, завуч, мать Ивана Рыжикова # {{год в кино|2013}} — [[Дело чести (телесериал)|Дело чести]] — ''Нина Георгиевна # {{год в кино|2013}} — [[Земский доктор. Возвращение (телесериал)|Земский доктор. Возвращение]] — ''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2013}} — [[Второй шанс (телесериал, Россия)|Второй шанс]] — ''мать Вики # {{год в кино|2014}} — [[Земский доктор. Любовь вопреки (телесериал)|Земский доктор. Любовь вопреки]] — ''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2014}} — [[Сватьи]] — ''Любовь Дмитриевна Стрельцова # {{год в кино|2015}} — [[Идеальная жертва]] — ''Надежда Николаевна, мать Игоря'' # {{год в кино|2015}} — [[Тайна кумира]] — ''Роза Карловна'' # {{год в кино|2015}} — [[Соната для Веры]] — # {{год в кино|2016}} — [[Сквозь пальцы]] (короткометражный) — # {{год в кино|2016}} — [[Пятая стража (телесериал)|Пятая стража 3. Схватка]] (серия № 181 «С днём рождения!») — # {{год в кино|2017}} — [[Семейка Триллера]] (в производстве) — # {{год в кино|2018}} — [[Ольга (телесериал)|Ольга]] — ''Тамара, мать Ольги'' # {{год в кино|2019}} — [[Пилигрим (фильм, 2019)|Пилигрим]] — ''психотерапевт''}} ==== Йәнһүрәттәрҙе тауышландырыу ==== # {{Год в кино|1974}} — [[Федорино горе (йәнһүрәт)|Федорино горе]] — ''Федора'' # {{Год в кино|1978}} — [[Жираф һәм мәрәйҙәрҙе (йәнһүрәт)|Жирафа и очки]] — ''Жирафа'' # {{Год в кино|1979}} — [[Волшебное кольцо (йәнһүрәт)|Волшебное кольцо]] — ''Ульяна'' # {{Год в кино|1981}} — [[Алиса мөғжизә илендә (йәнһүрәт, 1981)|Алиса в Стране чудес]] — ''[[Червон королева|Червонная королева]]'' # {{Год в кино|1982}} — [[Алиса Зазеркалье (йәнһүрәт, 1982)|Алиса в Зазеркалье]] — ''[[Ҡара Королева (алиса Зазеркалье)|Чёрная королева]]'' # {{Год в кино|1983}} — [[Иң бәләкәй гном (мультсериалының)|Самый маленький гном]] (выпуск № 4) — ''Лиса'' # {{Год в кино|1986}} — [[Дәрес бабушка (йәнһүрәт)|Бабушкин урок]] — ''Таня'' # {{Год в кино|1987}} — [[Көлөү ҡайғыһы булған һәм Аҡ диңгеҙ (йәнһүрәт)|Смех и горе у Бела моря]] — ''Ульяна'' # {{Год в кино|2018}}—н.в. — [[Простоквашино (мультсериалының)|Простоквашино]] — ''Маргарита Егоровна (няня)'' === Реклама хеҙмәте === * Крем «Буренка»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2UY4-nOOp9Y]</ref> == Танылыу == === Дәүләт маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре === [[Файл:Владимир_Путин_и_Татьяна_Васильева.jpeg|мини|300x300пкс|{{Center|[[Владимир Путин]] Татьяна Васильеваға Почёт орденын тапшыра]]. Мәскәү, Кремль,<br>3 2013 йылдың 3 июле.}}]] * [[1981 йыл|1981]] — «[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]]» (27.03.1981). * [[1992 йыл|1992]] — «[[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы|Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]]» — ''театр сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref name="Указ 699-1992"/>. * [[2013 йыл|2013]] — [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены (Рәсәй)]] — ''ватан мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүҙәге оло ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/37063 Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2013 года № 348 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».]</ref>. 2013 йылдың 3 июлендә Кремлдә бүләкләнә. * [[2017 йыл|2017]] — Рәсәй Федерацияһы Президентының Почет грамотаһы — ''ватан мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешендәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/42583 Распоряжение Президента Российской Федерации В. Путина от 12 декабря 2017 года № 428-рп «О поощрении».] // kremlin.ru</ref>. === Йәмәғәт бүләктәре === * [[1992 йыл|1992]] — «иң яҡшы актриса» номинацияһында «Ника» премияһы — ''«Увидеть Париж и умереть» фильмындағы роле өсөн''. * [[1993 йыл|1993]] — Рәсәй «Кинотавр» асыҡ кинофестивалендә иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн — ''«Увидеть Париж и умереть» фильмындағы роле өсөн''. * [[1997 йыл|1997]] — «Кумир» премияһы, «иң яҡшы актриса» номинацияһында — ''«С приветом, Дон Кихот!» спектаклендәге Дульсинея роле өсөн''. * [[2005 йыл|2005]] — «Алтын овен» премияһы, «иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында — ''«Попса» фильмындағы роле өсөн'' * [[2012 йыл|2012]] — ''Закрытая школа" телесериалында'' Галина Смирнова роле өсөн «Нәфис фильмда ҡатын-ҡыҙ ролен иң яҡшы башҡарыусы»һы категорияһында еңеүсе<ref name="Награды 2">[http://echo.msk.ru/blog/ehkino/846062-echo/ «Киноитоги 2011 года. Лица» в блоге «Эх, Кино…».] Сайт [[Эхо Москвы|радиостанции «Эхо Москвы»]] // echo.msk.ru (6 января 2012 года)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|id=0890607|name=Татьяна Васильева}} * [https://ruskino.ru/art/27 Васильева Татьяна Григорьевна. Биография, фильмография, фотографии актрисы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104130002/https://ruskino.ru/art/27 |date=2018-11-04 }} // ruskino.ru * [https://russia.tv/person/show/person_id/1020/ Татьяна Васильева. Биография и фильмография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308120955/http://russia.tv/person/show/person_id/1020 |date=2019-03-08 }} Официальный сайт телеканала «[[«Россия-1»|Россия-1]]» // russia.tv * ''Автор и ведущий: Виталий Вульф''. [https://russia.tv/video/show/brand_id/3962/episode_id/89973/ ВИДЕО. Программа "«Мой серебряный шар. Татьяна Васильева» (2007 год).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328234528/http://russia.tv/video/show/brand_id/3962/episode_id/89973 |date=2019-03-28 }} Официальный сайт телеканала «[[«Россия-1»|Россия-1]]» // russia.tv * ''Автор и ведущий: Борис Корчевников''. [https://russia.tv/video/show/brand_id/62239/episode_id/1759988/ ВИДЕО. Программа «Судьба человека. Татьяна Васильева». Эфир от 18 апреля 2018 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315002947/http://russia.tv/video/show/brand_id/62239/episode_id/1759988/ |date=2019-03-15 }} Официальный сайт телеканала «[[«Россия-1»|Россия-1]]» // russia.tv * [http://echo.msk.ru/guests/2045/ Татьяна Васильева, актриса театра и кино, народная артистка России. Все радиоэфиры с участием актрисы.] Сайт радиостанции «Эхо Москвы» // echo.msk.ru [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 февралдә тыуғандар]] ofei1577ak67t1ike0lx7jaluwzcdam 0 167206 1302939 1037616 2026-08-16T19:23:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302939 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Быкова Фекла Ивановна''' ([[31 май]] [[1880 йыл]] — [[28 апрель]] [[1970 йыл]]) — халыҡ сәсәне, шағир. [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1939). Карел-Фин ССР-ынан икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш Юғары Совет депутаты (1947—1955)<ref>Кузнецова, В. П. Быкова Фёкла Ивановна / В. П. Кузнецова, Т. И. Титова // Карелия : энциклопедия. В 3 т. Т. 1. А-Й. — Петрозаводск, 2007. — С. 186.</ref>. == Биографияһы == Быков Фекла Ивановна 1880 йылда Архангел губернаһы Кемский өйәҙе (хәҙер — Карелия Республикаһы Беломор районы) Сорокский олоҫо Выгостров ауылында балыҡсы ғаиләһендә тыуа. Сорокск ағас бысыу заводында эшләй. 3 бала менән иртә тол ҡала. 40 йәшендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Беломорск ҡалаһының Маячный ҡасабаһында йәшәй. Беломор районының һәм Карел-Фин ССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана, халыҡ ижады өлкәһендәге эшмәкәрлеге өсөн Карелия АССР-ы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә<ref>[http://pandia.ru/text/78/171/65003.php Фёкла Ивановна Быкова]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ижады == 1937 йылда уның йырҙары һәм әкиәттәре яҙып алына. Фольклорсы К. В. Чистовой ғына унан 100-ҙән ашыу боронғо йыр һәм сеңләү яҙҙыра. Бынан тыш, Ф. И. Быкова заман темаларына үҙе лә әҫәрҙәр-әйтентеләр яҙа: [[В. И. Ленин]] тураһында әйтенте, осоусылар [[Валерий Чкалов]] һәм М. С. Бабушкин тураһында сеңләү, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда — [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] тураһында әйтенте, «Во старости лет мы свет увидели», «У нас во деревне», «Ох ты, Дунюшка!» һәм башҡалар. Унан барлығы 120-нән ашыу туй, лирик һәм шаян йыр, 20-гә яҡын әйтенте һәм сеңләү яҙып алына. Быкова Фекла Ивановна 1970 йылдың 28 апрелендә Беломорск ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Карелия АССР-ы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы. == Хәтер == 1940—1956 йылдарҙа сәсән Фекла Ивановна Быкова йәшәгән йорт һәм уның Беломорск ҡалаһының 4-се зыяратындағы ҡәбере Карелияның мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә<ref>[http://monuments.karelia.ru/ob-ekty-kul-turnogo-nasledija/spiski-ob-ektov-kul-turnogo-nasledija-po-rajonam-i-poselenijam-respubliki-karelija/belomorskij-r-n/spiski-ob-ektov-po-poselenijam/belomorskoe-gorodskoe-poselenie/ Объекты культурно-исторического наследия на территории Беломорского района]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Быкова Ф. И. Мир победит войну! : [стихи] / Ф. И. Быкова // Во славу мира : руны, сказы и стихи сказителей и поэтов К-ФССР. -Петрозаводск, 1952. -С. 6-8. * Быкова Ф. И. Несчастная любовь ; За немилого : [стихи] / Ф. И. Быкова // Карелия : альманах союза советских писателей Карелии. * -Петрозаводск, 1939. -Кн. 2. -С. 31-32. * Быкова Ф. И. Сказ ко дню Красной армии / Ф. И. Быкова // Былины о Красной армии. — Петрозаводск : Госиздат К-ФССР, 1943. -С. 10-12. * Ф. И. Быкова Спи, сыночек ; Плач о герое Чкалове // Народное творчество Карело-Финской ССР : записи 1937—1938 гг. -Петрозаводск : Госиздат К-ФССР, 1940. -С. 169—171. * Быкова Ф. И. Бейте проклятого врага без промаха : обращение сказительницы Ф. И. Быковой // В грозные годы : документы и материалы о героических подвигах женщин Карелии в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) — Петрозаводск : Карельское книжное издательство, 1970. * Фёкла Ивановна Быкова [Биография] // Русские плачи Карелии / под ред. М. К. Азадовского. -Петрозаводск : Госиздат К-ФССР, 1940. — С. 118—119. * Симаненков И. Народная сказительница / И. Симаненков // На рубеже. −1947. -№ 1. -С. 23-26. * Быкова Фекла Ивановна // Краткая литературная энциклопедия. Т. 1. Москва, 1962. -С. 800. * Иванов А. Народная сказительница / А. Иванов // Север. −1969. -№ 7. -С. 101. * Кузнецова В. П. Могила сказительницы Ф. И. Быковой / В. П. Кузнецова // Материалы свода памятников истории и культуры РСФСР : (памятники культуры) : Карельская АССР. -Москва, 1977. * Стронк Г. А. Ф. И. Быкова, народная сказительница КАССР : офорт // Стронк Г. А. По Карелии : воспоминания, зарисовки. -Петрозаводск, * 1979. -С. 44 * Быкова Фекла Ивановна (19.6.1879-28.4.1970) // Писатели Карелии : биобиблиографический словарь / авт.-сост. Ю. И. Дюжев. -Петрозаводск, 1994. -С. 10-11. * Костин И. Долгий век сказительницы / И. Костин // Курьер Карелии. −2004. −13 авг. -С. 2. * Титова, Т. Сказка — ложь, а песня — быль : Фёкла Ивановна Быкова / Татьяна Титова; [Беломор. центр. район. б-ка]. — Беломорск : Беломор. ЦБС, 2009. — 42 с. == Һылтанмалар == * [http://pomorskibereg.ru/wp-content/uploads/2012/06/%D0%A7%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8C13.pdf Кошкина С. Библиодайджест Быкова Фекла Ивановна на сайте Поморский Берег] * [http://libraries.karelia.ru/news/943/?page=103&records_on_page=10&library=0 Кошкина С. «У Выг-реки я живу…» Краеведческие чтения, посвященные 130-летию со дня рождения Ф. И. Быковой] * [http://karjalanmu.ru/motiv-sirotskoj-i-vdovej-doli-v-plache-f-bykovoj-nadovolitsya-kruchinoj-moe-serdce-retivoe/ Мотив сиротской и вдовьей доли в плаче Ф. Быковой «Надоволится кручиной мое сердце ретивое»] * [http://phonogr.krc.karelia.ru/fperf.php?id=107 Фото Ф. И. Быковой на сайте фонограммархива ИЯЛИ КНЦ РАН] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1880 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 майҙа тыуғандар]] 7ecxoaamlpr2outr9mcasgalxaqnsiz 0 171188 1302918 1069205 2026-08-16T13:06:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302918 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы ('''[[1905 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия капитаны. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943). === Биографияһы === Мансур Баһауетдин улы Баһауетдинов 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дәүләкән районы]]ның [[Искәндәр (Башҡортостан)|Искәндәр]] ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәткә Дәүләкән районының хәрби комиссиариаты тарафынан саҡырыла. 8-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә. ==== Батырлығы ==== Мансур Баһауетдинов, полктың ветхеҙмәт начальнигы булараҡ, аттарға ветеринария ярҙамы күрһәтеү эшендә фиҙаҡәрлеге һәм һуғыш яланында яраланған аттарҙы эвакуациялағанда күрһәткән батырлығы өсөн [[1943 йыл]]дың 6 февралендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә <ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16044196/ Наградной лист Багаутдинова Мансура Багаутдиновича]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) * [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] == Әҙәбиәттә == [[Әхтәм Ихсан]] шәхси күҙәтеүҙәре һәм тарихи документтар нигеҙендә ижад иткән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында Мансур Баһауетдиновты ла телгә ала. Унда яҙыусы ветеринария хеҙмәте начальнигы Мансур Баһауетдиновтың аттарҙы ауыр хәлдән ҡотҡарыу өсөн бөтә ветеринария врачтарын, фельдшерҙарҙы эшкә ылыҡтырыуы һәм сирле хайуандарҙы лазаретҡа оҙатыуы тураһында яҙа<ref>[[Әхтәм Ихсан]]. «Саҡма тояҡ аттарҙа». Өфө. Китап. 1995, 417-се бит</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/429 Электронный ресурс «Шаймуратовцы — воины 112-й кавалерийской дивизии». Личный состав. Багаутдинов Мансур Багаутдинович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16044196/ Наградной лист Багаутдинова Мансура Багаутдиновича]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|19|02|2021}} [[Категория:1905 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] foghdhnzdxxawa56wvlp7z15onfc66n 0 172565 1302914 1298020 2026-08-16T12:43:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302914 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баҡал''' ({{lang-ru|Бакал}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге тау һырты<ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Бакал/ Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref> == Географияһы == Баҡал тауҙар төркөмө [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытаутамаҡ]] округы [[Һатҡы районы]]нда, [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан. [[Силәбе]]гә тиклем — 220 км,, [[Өфө]]гә — 205 км, [[Һатҡы]]ға — 23 км. Координаттары: 54°56’30"N 58°48’29"E Тауҙың бейеклеге 900 метрҙан артыҡ<ref>[https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222193930/https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738 |date=2024-12-22 }}</ref>. == Топонимикаһы == [[Силәбе өлкәһе]]нең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: {| {{начало цитаты}}"Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ ''арҡаһы'' һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. {{oq|ru| Бакал, гора, северная вершина хребта Шуйда; город районного подчинения, Саткинский район, две речки, Большая и Малая, левый приток Малой Сатки, бассейн Ая. Современные местные языки не проясняют происхождение названия, что позволяет предполагать существование топонима Бакал с глубокой древности. К этому же приводят и литературные источники. П. С. Паллас в своем описании Южного Урала называет высоту Бакал аркассе и отмечает при этом башкирское происхождение слова аркассе — «гряда гор», «хребет»<ref>Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>}} {{конец цитаты}} Тимәк, Баҡал төшөнсәһе, [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Боланды (тау)|Боланды]] менән бергә, һырттар системаһын билдәләй. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев, '''Баҡал''' һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термин йәшеренгәндер, яйлап тау исеме йылға һәм тораҡ пунктҡа күскәндер, тип фаразлай<ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>. Топонимист Шувалов үҙенең хеҙмәтендә Еркүскән менән Шыйҙа атамаларының мәғәнәләренә лә аңлатма биргән: {| {{начало цитаты}} Еркүскән, тау, Һатҡы районы. Петер Симон Паллас яҙмаларында — Джиркускан. Ер — башҡорт һүҙе «ер», «урын» һәм күскән — «күскен, шыуышма», йәғни Еркүскән — «тауҙан таштар күскене емерелгән урын» Шыйҙа, һырт, Һатҡы районы. ХVIII быуат сығанаҡтарында һырт Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда) тип атала. Атаманың бер төрлө генә аңлатмаһы юҡ. Әгәр ҙә Шыйҙа атамаһының хәҙерге формаһынан сығып һүҙ йөрөткәндә, ул «шыйҙа» тигән башҡорт һүҙенә яҡыная — <!-- шыйҙап торған -->"оҙон, нәҙек ағас", йәки «йыуан ҡолға»{{oq|ru| Иркускан, гора, Саткинский район. В записках Петра Симона Палласа — Джиркускан. Образовано словами: ер (баш.) — «земля», «местность» и кускен — «лавина», то есть Иркускан — «место, гора с лавинами» Шуйда (Шуйд), хребет, Саткинский район. В источниках ХVIII в. хребет называется Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда). Единого толкования имени нет. Если исходить из современной формы — Шуйда, то она сближается с башкирским словом шыйда, или шыйза*, — «длинное, тонкое дерево», или «толстая жердь»<ref>Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>}} {{конец цитаты}} == Тасуирламаһы == Баҡал тауҙары, Баҡал ҡалаһының тирә-яғында, Һилейә тау һырттарынан көньяҡта урынлашҡан тау төркөмө. Баҡал тауҙар төркөмөнән көнсығышта Макарушкин һәм Суҡы һырттары һуҙыла. Баҡал тауҙары тимер мәғдәне ятҡылыҡтарына бай. Һәм мәғдән таштары XVIII быуат уртаһынан бирле эшкәртелә. П. С. Паллас был тауҙарҙың береһен Баҡал арҡаһы тип атай. Һәм шунда уҡ «таштарҙан торған оҙон һәм текә тау һырты» тип аңлата (хәҙерге башҡорт телендәге — «арҡа», «тау һырты» менән сағыштырығыҙ). Баҡал ҡалаһының атамаһы көнбайыштараҡ аҡҡан һәм Кесе Һатҡыға ҡойған Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы исеменән алынғанлыҡтан, Баҡал арҡаһы «Баҡал һырты», «Баҡал тауҙары» тип тәржемә ителеүенә нигеҙ бар. Баҡал һырттары [[Боланды (тау)|Боланды]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]] тауҙарын<ref> Шувалов Н. И. Иркускан. Шуйда // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref> үҙ эсенә ала. [[Баҡал]] тауҙарында ҡарағай урманы байтаҡ майҙанды биләй<ref> [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]</ref>. Бөгөнгө көндә [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]] һәм [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] тауҙары үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре ташландыҡ тоҡомдар өйөмө менән тулған. Әммә ваҡыт үтеү менән тәбиғәт техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — һаҡланып ҡалған тәбиғәт һәйкәле<ref>[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һырттар төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған, киң һәм яҫы буй үҙәндәр менән бүленгән һәм уларҙы емерелеүгә тотороҡло боронғо тоҡомдар — кварциттарҙың урынлашыуы буйынса билдәләп була. Һырттарҙың бейек түбәләре кварцит ҡаялар теҙемдәренән тора. Ҡаялар тарҡалғанда, һөҙәклектәрендә ҡеүәтле кварцит ишелмәләр һәм үҙәндәрендә үҙенсәлеле таш «йылғалар» барлыҡҡа килтерә. Баҡал ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөндә кварцит тоҡомдары мәғдән ятҡылығы ултырма тоҡомдар ҡатламына ныҡлап урынлаша. Кварцит мәмерйәһе шундай ҡатламда барлыҡҡа килгән<ref>[http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Баҡалға сәйәхәт]</ref>. Тәүге мәғдән ятҡылыҡтары [[Баҡал (тау)|Баҡал]] тауы итәгендә аҡҡан [[Болан (йылға)|Болан]] йылғаһы ярҙарында табылған<ref>[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/okrestnosti-bakala-irkuskan-i-shikhan Окрестности Бакала. Иркускан и Шихан] * [http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Путешествие в Бакал] * [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }} * [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера] * [http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Истррия Бакальской руды]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Һатҡы районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 8cmir8wwse99dpnbeql4i283jbtdcob 0 175671 1302922 1236848 2026-08-16T15:30:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302922 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}}. '''Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы''' ([[1918 йыл]] [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Селәй ауылы, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы - [[1983 йыл]]<ref name="БИКМЕТОВ Н. И.">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/294-bikmetov-nigmat-ishmurzovich?Itemid=104 БИКМЕТОВ Н. И.]</ref>) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры<ref name="БИКМЕТОВ Н. И." />, гвардия капитаны, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры <ref name="БИКМЕТОВ Н. И." /><ref name="Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии">[https://vk.com/wall-144198698_368 Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]</ref>. == Биографияһы == Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы [[1918 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Силәбе өйәҙе]] Селәй ауылында, хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нда тыуған<ref name="БИКМЕТОВ Н. И." />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1939 йылда Арғаяш хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, 294‑се кавалерия полкы орудие командиры, 16‑сы гвардия кавалерия дивизияһының артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы, 148‑се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3‑сө батареяһы командиры булып хеҙмәт итә<ref name="БИКМЕТОВ Н. И." /><ref name="Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии" /><ref name="Бикметов Нигмат">[https://1418museum.ru/heroes/32777347/ Бикметов Нигмат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604055856/https://1418museum.ru/heroes/32777347/ |date=2021-06-04 }}</ref>. Дивизия 1942 йылдың июлендә беренсе тапҡыр һуғышҡа ингәндә, Алешка — Малые Борки — Святоша һыҙығында артиллерия батареяһы менән командалыҡ итә, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана, ә 1945 йылдың апрелендә дошмандың Померания төркөмөн ҡыйратыу буйынса һуғышта — III дәрәжә Богдан Хмельницкий орденына лайыҡ була. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы тураһында ошолай яҙылған: {{цитата|Ниғмәт Ишмырҙа улы Бикмәтов Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда, ул ойошторолғандың беренсе көндәренән алып [[Еңеү көнө]]нә тиклем хеҙмәт итте. … Кесе лейтенанттан алып гвардия майоры дәрәжәһенә тиклем бөтә хәрби юлын ҡыйыу һалдат взвод командиры, 148-сы артиллерия миномет полкының миномет батареяһы командиры (1943—1945 йылдар), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 2-се артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы вазифаларында үтте…»<ref name="Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии" />|}}. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943), * I (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордены, * II (1944) дәрәжә Ватан һуғышы ордены<ref>[https://vk.com/im?peers=305854709_67687585_117113815_9311016_274323200&sel=77349852&z=photo77349852_457241350%2Fmail81877 Наградной лист]</ref>, * III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (1945), * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942)<ref name="БИКМЕТОВ Н. И." /><ref name="Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии" /><ref name="Бикметов Нигмат"/><ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/19878187 Награда Нигмата Бикметова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604055853/https://pamyat-naroda.su/awards/19878187 |date=2021-06-04 }}</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19878187/ Бикметов Нигмат Ишмурзович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604055854/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19878187/ |date=2021-06-04 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93717929/ Память народа. Бикметов Нигмат Ишмурзович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215607/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93717929/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/32777347/ Бикметов Нигмат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604055856/https://1418museum.ru/heroes/32777347/ |date=2021-06-04 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/294-bikmetov-nigmat-ishmurzovich?Itemid=104 БИКМЕТОВ Н. И.]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}} * [https://vk.com/wall-144198698_368 Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии] * [https://vk.com/im?peers=305854709_67687585_117113815_9311016_274323200&sel=77349852&z=photo77349852_457241350%2Fmail81877 Наградной лист] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] ej9pb6ozea98rcv72i6y22js6e92huf 0 175920 1302916 1231186 2026-08-16T12:50:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302916 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы''' ([[1910 йыл]] — [[22 июль]] [[1942 йыл]]<ref name="БАКЕЕВ Мугалим Галимович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104149263/ Память народа. БАКЕЕВ Мугалим Галимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712102733/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104149263/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="БАКЕЕВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/383-bakeev-mugalim-galimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. БАКЕЕВ Мугалим Галимович]</ref>) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, өлкән лейтенант<ref name="БАКЕЕВ Мугалим Галимович" /><ref name="БАКЕЕВ" /><ref name="Бакеев М. Г.">[https://1418museum.ru/heroes/6248649/ Бакеев М. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609173203/https://1418museum.ru/heroes/6248649/ |date=2021-06-09 }}</ref>. == Биографияһы == Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы [[1910 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған<ref name="БАКЕЕВ Мугалим Галимович" /><ref name="БАКЕЕВ" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында штаб начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә<ref name="БАКЕЕВ Мугалим Галимович" /><ref name="БАКЕЕВ" />. 1942 йылдың 22 июлендә һуғышта алған яраларынан вафат була. Баҡыев Мөғәлим Ғәлим улы [[Орел өлкәһе]]нең Большой Колодезь ауылында<ref name="БАКЕЕВ" />, икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[Курск өлкәһе]]нең Больше-Полянский районы, Икенсе Тербуны ауыл Советы, 2-се Тербуны ауылында<ref name="БАКЕЕВ Мугалим Галимович" /><ref name="БАКЕЕВ" /> ерләнгән. == Ғаиләһе == Ҡатыны Бакеева Баныу Идиятулловна. Өй адресы: Өфө ҡалаһы Завод № 2в ИНОРС , 13-сө йорт, кв. 48. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104149263/ Память народа. БАКЕЕВ Мугалим Галимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712102733/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104149263/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/383-bakeev-mugalim-galimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. БАКЕЕВ Мугалим Галимович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/6248649/ Бакеев М. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609173203/https://1418museum.ru/heroes/6248649/ |date=2021-06-09 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] t49jg59gvrwpu800q0n6cvpww8os8aq 0 176403 1302936 1249869 2026-08-16T18:48:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302936 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Булатов Зәкир Мәсәлим улы''' ({{lang-ru|Булатов Закир Масалимович}}) ([[12 ноябрь]] [[1911 йыл]] — [[5 май]] [[1990 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия өлкән сержанты<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1077741536/ Записи из военкоматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215656/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1077741536/ |date=2021-07-09 }}</ref>, {{comment|тоҫҡаусы|наводчик}}. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы 2 -се эскадроны яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/213-bulatov-zakir-massalimovich?Itemid=104 БУЛАТОВ Закир Масалимович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]]<ref name="Память народа"></ref> (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|«Ҡыҙыл Йондоҙ»]] (1945) ордендары кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76245881/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76245881/ |date=2021-07-09 }}</ref><ref name="Башкавдивизия"></ref>. == Биографияһы == Зәкир Мәсәлим улы Булатов 1911 йылдың 12 ноябрендә [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылында<ref name="Башкавдивизия"></ref>тыуған. 1942 йылдың 31 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) хеҙмәт итә, 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында танкыға ҡаршы ҡоралдан (ПТР) тоҫҡаусы була<ref name="Башкавдивизия"></ref>. Һуғыш йылдарында күрһәткән тиңһеҙ батырлыҡтары өсөн хәрби наградаларға лайыҡ була. Хәрби юлын дивизия составында тулыһынса үтә. 1946 йылда демобилизациялана һәм тыуған яҡтарына ҡайта. Сибай ҡалаһында [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] руднигында {{comment|ҡаҙып үтеүсе|проходчик}} булып эшләй (1952—1960 йылдар)<ref name="Башкавдивизия"></ref>. 1990 йылдың 5 майында [[Сибай]] ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә<ref name="Башкавдивизия"></ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) == Хәтер == Булатов Зәкир Мәсәлим улының исеме Сибай ҡалаһының «Улар Еңеү менән ҡайтты» китабына индерелгән<ref>[https://docviewer.yandex.ru/view/1084821350/?page=50&*=lu6QM55ECGfaSKVY17E6I8qxFIN7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vOVk1OHlKWXN0ZkFiR0ROaXp1NnVnWWVGbUVtUzJESWZ3NFZVVmpsMk1XUXRKcm5BNytYa1BQVDNqQm9GdkJDenEvSjZicG1SeU9Kb25UM1ZvWG5EYWc9PSIsInRpdGxlIjoi0J7QvdC4INCy0LXRgNC90YPQu9C40YHRjCDRgSDQv9C%2B0LHQtdC00L7QuSDRgtC%2B0LwgMi5wZGYiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInVpZCI6IjEwODQ4MjEzNTAiLCJ0cyI6MTYyNTczMDMwNTIzMCwieXUiOiI5MjIyMjczODExNTU0MDEyMDQ0In0%3D Оин вернулись с Победой. стр.50]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/213-bulatov-zakir-massalimovich?Itemid=104 БУЛАТОВ Закир Масалимович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76245881/ Память народа. Булатов Закир Мусалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76245881/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] ckqqf3eyixuxdoszuru8zj023y24pn0 0 176473 1302935 1302423 2026-08-16T18:23:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302935 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Брук Соломон Ильич''' ([[3 февраль]] [[1920 йыл]] — [[1995 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия капитаны, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы<ref name="Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/394-bruk-solomon-il-ich?Itemid=104 Личный состав. Брук Соломон Ильич]</ref>. Ике 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]],2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] кавалеры<ref name="Память Народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&last_name=Брук&first_name=Соломон%20&middle_name=Ильич&date_birth_from=1920&static_hash=34da912147b0636ddc6f7cf74b939267v4&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:same_doroga&page=1&grouppersons=1 Брук Соломон Ильич.Наградные документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203814/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%91%D1%80%D1%83%D0%BA&first_name=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%20&middle_name=%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87&date_birth_from=1920&static_hash=34da912147b0636ddc6f7cf74b939267v4&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:same_doroga&page=1&grouppersons=1 |date=2021-06-24 }}</ref> [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] этнографы, география фәндәре докторы, профессор, [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] лауреаты ([[1987]]), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Тарихи-этнографик һәм донъя халыҡтары һәм диндәре тураһында эш циклы өсөн [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты ([[2001]]) (үлгәндән һуң). СССР-ҙа этник һәм этнодемография картографияһына нигеҙ һалыусы<ref>''Комарова Г. А.'' [http://valerytishkov.ru/cntnt/publikacii3/otzyvy1/komarova_g.html Рец. на: ''Тишков В. А.'' Наука и жизнь. «Разговоры с этнографами». — СПб.: Алетейя, 2008. — 175 с.]</ref>. == Биографияһы == Брук Соломон Ильич [[1920 йыл]]дың 3 февралендә [[Белоруссия]] ССР-ы Рогачёв ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләләһендә тыуған. [[1937 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның география факультетына уҡырға инә, ләкин һуғыш башланыу сәбәпле уҡыуы өҙөлә. [[1942 йыл]]да [[Новосибирск]] өлкәһе Барабинск районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡызыл Армия]] сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә Һуғыштан һуң, [[1947 йыл]]да, [[МДУ]]-ны тамамлай<ref name="Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии" /> [[1953]]—[[1994]] йылдарҙа РФА Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институтында эшләй. [[1953 йыл|1953]]—[[1958 йыл]]дарҙа кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, [[1958]]—[[1963 йыл]]дарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире, [[1963]]—[[1968 йыл]]дарҙа СССР Фәндәр Академияһының Миклухо-Маклай исемендәге этнография институтының директор урынбаҫары. [[1980 йыл]]дар аҙағында ошо институттың ғилми консультанты, шулай уҡ [[СССР]] Үҙәк статистика идаралығының халыҡ иҫәбен үткәреү ваҡытында милли состав мәсьәләләре буйынса баш ғилми консультант булып тора. "Численность и расселение народов мира "(М.,1962) фундаменталь баҫма һәм «Атлас народов мира» (М.,1964) булдырыуҙа төп роль уйнай. «Донъя халыҡтары: тарихи-этнографик белешмә» (1988) һәм «Рәсәй халыҡтары: энциклопедия» (1994) этнографик энциклопедик баҫмаларҙың баш мөхәррире урынбаҫары булған. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1944]]) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1944]]) * [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] ([[21 февраль]] [[1945]]) * [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] ([[21 апрель]] [[1945]]) * [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] ([[9 июнь]] [[1945]])<ref name="Память Народа" /> * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1980]]) == Библиография == * «Донъя халыҡтары һаны һәм урынлашыуы». Серия: Донъя халыҡтары. СССР фәндәр Академияһы, 1962 й.; * «Ер шары халыҡтары». М., 1965; * «The World Today Population». Moscow, 1977; * «Этник геодезия географияһы һәм картографияһы проблемалары». М., 1978; * «Украин этносының һаны һәм урынлашыуы XVII—XX быуат башында» // СЭ, 1981. № 5; * «Донъя халҡы. Этнодемографический справочник». Мәскәү, 1981 й.; * {{Китап|автор=Брук С. И.|заглавие=Население мира: Этнодемографический справочник|ссылка=|ответственный=Отв. ред. д-р ист. наук проф. [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]]; Рецензент: чл.-корр. АН СССР [[Алексеев, Валерий Павлович|В. П. Алексеев]]; [[Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая]] АН СССР|издание=Изд. 2-е, перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1986|страницы=|страниц=832|тираж=78000|ref=}} (в пер) * В. А. Никонов, «География фамилий» // Отв. ред. д-р геогр. наук '''И. С. Брук'''; Рецензенты: д-р ист. Г. Л. Смолицкая, д-р ист. наук Р. Ш. Джарылгасинова ; Ордена Дружбы народов Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая Академии наук СССР. — {{М.}} : Наука, 1988. — ISBN 5-02-009945-7. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/394-bruk-solomon-il-ich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Брук Соломон Ильич]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20130921074031/http://www.iea.ras.ru/cntnt/levoe_meny/ob_institu/sotrudniki1/si_bruk_.html Мәҡәлә] РФА-НЫҢ ИЭА сайты * ''Кон И. С.'' [http://demoscope.ru/weekly/2010/0447/nauka04.php Блиц-хәтирә] * [http://demoscope.ru/weekly/2010/0447/nauka02.php 90 лет со дня рождения С.И. Брука] * [http://podvignaroda.ru/?#id=1500549139&tab=navDetailManCard Халыҡ батырлығы] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/ Память Народа.Брук Соломон Ильич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812005611/https://pamyat-naroda.ru/heroes/ |date=2021-08-12 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:3 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:1995 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:Рәсәй географтары]] [[Категория:Рәсәй этнографтары]] [[Категория:СССР этнографтары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:География фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] dohm6pom0u69thondue6y00y9bmmiwc 0 176592 1302929 1302421 2026-08-16T16:19:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302929 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы''' ({{lang-ru|Бирдегулов Миннигул Ишемгулович}}; [[10 ғинуар]] [[1922 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия кесе лейтенанты. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/389-berdygulov-minnigul-ishimgulovich?Itemid=104 БЕРДЫГУЛОВ Миннигул Ишимгулович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|«Ҡыҙыл Йондоҙ»]] ордены (1945) кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112230037/ Сводная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215621/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112230037/ |date=2021-07-09 }}</ref>. == Биографияһы == Миңнеғол Ишемғол улы Бирҙеғолов 1922 йылдың 10 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай районы|Маҡар]] (хәҙер [[Ишембай районы|Ишембай]]) районы [[Әхмәр (Ишембай районы)|Әхмәр]] ауылында<ref name="Башкавдивизия" /> тыуған. 1941 йылдың 7 июлендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия Чернигов) хеҙмәт итә, 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры була<ref name="Башкавдивизия" /> тыуған. Һуғыш яланында күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби наградаларға лайыҡ була. Демобилизацияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ, Ишембай районының «Улар Еңеү менән ҡайттылар» һәм «Хәтер китабы» проекттарында уның исеме күрһәтелмәгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (4 май 1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1112230038/Документы о награждении. ЦАМО. шкаф 10, ящик 2]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}</ref> * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (18 октябрь 1943) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/389-berdygulov-minnigul-ishimgulovich?Itemid=104 БЕРДЫГУЛОВ Миннигул Ишимгулович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/ Память народа. Бердыгулов Миннигул Ишимгулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812005611/https://pamyat-naroda.ru/heroes/ |date=2021-08-12 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Ишембай районында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] dh6dbmpq4fpgl4k3bilxsj9n1ggo8r7 0 176602 1302926 1287328 2026-08-16T15:56:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302926 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы''' ({{lang-ru|Билалов Рамазан Шагивалеевич}}) (1909 йыл — 1987 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/212-bilalov-ramazan-shagivaleevich?Itemid=104 БИЛАЛОВ Рамазан Шагивалеевич. Шаймуратовцы]</ref>. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1518037582/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215635/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1518037582/ |date=2021-07-09 }}</ref>. == Биографияһы == Рамаҙан Шаһивәли улы Билалов 1909 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылында<ref name="Башкавдивизия"/> тыуған. Һуғышҡа БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссаритаты тарафынан 1942 йылда алына. Был хаҡта улы, БР ветеринария хеҙмәтенең почетлы ветераны Марат Билалов былай тип хәтерләй:{{Цитата|Беҙҙең атайыбыҙ Рамаҙан Шәһивәле улы Билалов 1939 йылдан 1942 йылдың 16 июненә тиклем «Октябрь» колхозының рәйесе булып эшләп, 2 атын алып һуғышҡа китте<ref name="Эташамаҫ">{{китап |автор=Гүзәл Сәлихова |заглавие= ТОРМОШ СӘХИФӘЛӘРЕ |ответственный= |ссылка=https://hakmar.rbsmi.ru/articles/proza/Etashama-25919/ |место= |издательство= |год= |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref>.|}} 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабы һаҡсыһы була. 1942 йылда әсирлеккә эләгә, күп михнәттәр аша үтә һәм 1945 йылда плендан ҡасыуға өлгәшә<ref name="Башкавдивизия"/>. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Баймаҡ районындағы Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге колхозда бригадир булып эшләй<ref name="Башкавдивизия"/>. 1987 йылда вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * Юбилей миҙалдары == Хәтер == [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>{{китап |автор=|заглавие= Они вернулись с победой: списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. |ответственный=редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др.|ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2001, 2002 |том=Т. 2: Российская Федерация. Республика Башкортостан. Баймакский, Бакалинский, Балтачевский, Белебеевский районы |страниц=622 |страницы= |isbn=5-295-03092-Х |ref= }}</ref> һәм [[Баймаҡ районы]]ның [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/212-bilalov-ramazan-shagivaleevich?Itemid=104 БИЛАЛОВ Рамазан Шагивалеевич. Шаймуратовцы] {{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,1529-namy-asanan-immt.html Марсель Ҡотлоғәлләмов. Намыҫ аҡсанан ҡиммәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627125311/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,1529-namy-asanan-immt.html |date=2021-06-27 }} * [https://hakmar.rbsmi.ru/articles/proza/Etashama-25919/ Гүзәл Сәлихова. ТОРМОШ СӘХИФӘЛӘРЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627125315/https://hakmar.rbsmi.ru/articles/proza/Etashama-25919/ |date=2021-06-27 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] e1zzipdj0x68k9sd0lo4wsew9319zms 0 176619 1302925 1196901 2026-08-16T15:53:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302925 wikitext text/x-wiki {{фш|Бикәев}} {{Ук}} '''Бикәйев Ноғоман Сабит улы''' ({{lang-ru|Бикеев Нугуман Сабитович}}) ([[1903 йыл]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero102296822/ Бикеев Нуриман. Сводная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215652/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero102296822/ |date=2021-07-09 }}</ref> — [[14 февраль]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/228-bi-a-keev-nuguman?Itemid=104 БИ(А)КЕЕВ Нугуман. Шаймуратовцы]</ref>. == Биографияһы == Ноғоман Сабит улы Бикәйев 1903 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) [[Түбә]] ауылында<ref name="Башкавдивизия" /> тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы була. [[Украина ССР-ы]] [[Луганск өлкәһе|Ворошиловоград өлкәһе]] [[Чернухино]] станцияһы тирәһендәге ҡаты алыштар барышында һәләк була<ref name="Башкавдивизия" /> һәм шунда ерләнә. == Хәтер == Бикәйев Ноғоман Сабит улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10&p=29 Баймакский район. Книга памяти. стр. 28]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/228-bi-a-keev-nuguman?Itemid=104 БИ(А)КЕЕВ Нугуман. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] a3959314kb965ofikoxx47hqbnklmzv 0 176632 1302924 1069210 2026-08-16T15:51:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302924 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Бикҡужин Абдулхаҡ Закир улы''' ({{lang-ru|Биккузин Абдулхак Закирович}}) ([[14 ноябрь]](ҡайһы бер документтарҙа 17 ноябрь<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer6962969/?static_hash=e111c2b03b20942fd5222ca01e3dd056v1 Сведения о личном составе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628063751/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer6962969/?static_hash=e111c2b03b20942fd5222ca01e3dd056v1 |date=2021-06-28 }}</ref>) [[1919 йыл]] — [[15 март]] [[2007]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән [[лейтенант]]. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]]ның артиллерия дивизионы яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/450-bikkuzin-abdulkhak-zakirovich?Itemid=104 БИККУЗИН Абдулхак Закирович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|«Ҡыҙыл Йондоҙ»]] (1941) ордендары кавалеры<ref name="Память народа"/><ref name="Башкавдивизия"/>. == Биографияһы == Абдулхаҡ (ҡайһы бер документтарҙа Алексей<ref name="Память народа" />) Закир улы Бикҡужин 1919 йылдың 14 ноябрендә [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Түбәнге Төкөн]] ауылында<ref name="Башкавдивизия" /> тыуған. [[1939 йыл]]да БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия) дивизияһында хеҙмәт итә, артиллерия дивизионы составындағы разведкалау (вычислительный) взводы командиры була<ref name="Башкавдивизия" />. Бындай дивизиондар хәрби тәьминаты өсөн булдырыла, улар артиллерия утын корректировкалау һәм сәптәрҙе билдәләү менән шөғөлләнә<ref name="ПУСА">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Раздел 4. «Organization»|заглавие=Field Manual No. 100-2-3 «The Soviet Army:Troops, Organization, and Equipment»|ответственный=Под ред. {{нп5|Carl E. Vuono|Carl E. Vuono|en|Carl Edward Vuono}}|место=[[Вашингтон]]|издательство=US Government Printing Office|год=1991|страницы=32 (4-9) — 188 (4-158)|страниц=456|тираж=|isbn=}}</ref>. Һуғыш яланында күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендарға лайыҡ була. 1938 йылдан Өфөлә педагогия институтында уҡый. 1941 йылда Владивосток ҡалаһында Артиллерия училищеһында уҡый<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1981353933/ Военно-пересыльные пункты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213227/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1981353933/ |date=2021-07-09 }}</ref>. 1944 йылда Марьин артиллерия училищеһында уҡыта<ref name="Память народа" />. 1946 йылдың декабрендә демобилизациялана<ref name="Башкавдивизия" />. 2007 йылдың 15 мартында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) * «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1941) * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945) * Юбилей миҙалдары == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Артиллерия дивизионя]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/450-bikkuzin-abdulkhak-zakirovich?Itemid=104 БИККУЗИН Абдулхак Закирович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] t7ce33y4pg7q6axt0ztgb2vjyndin2g 0 176637 1302923 1069212 2026-08-16T15:33:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302923 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Бикмәтов Сәлим Түрйән улы''' ({{lang-ru|Бикметов Салим Турьянович}}) ([[1902 йыл]] — [[10 июль]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы политругы. == Биографияһы == Сәлим Түрйән улы (атаһының исеме Гурьян тип хаталы яҙылған<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz74922695/ Приказ об исключении из списков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214632/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz74922695/ |date=2021-07-09 }}</ref>) Бикмәтов 1902 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылында<ref name="Башкавдивизия"/> тыуған. БАССР-ҙың Боҙаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref name="Башкавдивизия"/>. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында политрук булып хеҙмәт итә. Курск өлкәһе Озерки ауылы тирәһендәге ҡаты алыштар барышында батырҙарса һәләк була, башта Озерки ауылы эргәһендәге урманда ерләнә, һуңынан Озерки ауылындағы туғандар ҡәберлегенә күсерелә<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/451-bikmetov-salim-gur-yanovich?Itemid=104 БИКМЕТОВ Салим Г(Т)урьянович. Шаймуратовцы]</ref>. Документтарҙа ҡатыны Бикмәтова Сәлифә (Зәлифә?) Таһир ҡыҙы күрһәтелгән<ref>[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. с. Озерки]</ref>. == Хәтер == Бикмәтов Сәлим Түрйән улының исеме Рәсәй Федерацияһы Липецк өлкәһе Озерки ауылындағы туғандар ҡәберлеге обелискыһында яҙылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/451-bikmetov-salim-gur-yanovich?Itemid=104 БИКМЕТОВ Салим Г(Т)урьянович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz74922695/ Память народа. Донесения о потерях. Приказ Главного управления кадров ВС СССР от 16 апреля 1947 г. (№ 0865)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214632/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz74922695/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] h1a18w9ji4xnwsid1b45rlv0q9dj1k7 0 176674 1302921 1069209 2026-08-16T15:25:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302921 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Хәсән Йәрмөхәмәт улы Хәсән Йәрмөхәмәт улы''' ({{lang-ru|Бикимбетов Хасан Ярмухаметович}}) ([[1911 йыл]] — [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, стрелок. == Биографияһы == Хәсән Йәрмөхәмәт улы Бикимбәтов 1911 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән]] ауылында<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/2172-bikimbetov-bikembetov-khasan-yarmukhametovich?Itemid=104 БИКИМБЕТОВ (Бикембетов) Хасан Ярмухаметович]</ref> тыуған. 1941 йылдың 10 декабрендә БАССР-ҙың Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie63775855/ Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214444/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie63775855/ |date=2021-07-09 }}</ref>. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 321-се уҡсылар дивизияһында). 1942 йылдың сентябренә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса апрелдә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159421507/ Документ, уточняющий потери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214014/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159421507/ |date=2021-07-09 }}</ref>) хәбәрһеҙ юғалған<ref name="Память народа"/>. Ерләнгән урыны күрһәтелмәгән. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/2172-bikimbetov-bikembetov-khasan-yarmukhametovich?Itemid=104 БИКИМБЕТОВ (Бикембетов) Хасан Ярмухаметович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Мәсетле районында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] 3c0ommzppodt3cxxe3mnwhwn7lbyaoa 0 176730 1302917 1069204 2026-08-16T13:03:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302917 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы''' ({{lang-ru|Багаутдинов Абдулхак Хайретдинович}}) ([[1915 йыл]] — [[12 август]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[лейтенант]]. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө кавалерия полкының саперҙар взводы командиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/428-bagautdinov-abdulkhak-khajretdinovich?Itemid=104 БАГАУТДИНОВ Абдулхак Хайретдинович. Шаймуратовцы]</ref>. == Биографияһы == Абдулхаҡ Хәйретдин улы Баһауетдинов 1915 йылда [[Алтай крайы]] [[Бийск]] ҡалаһында<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101867361/ Сводная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214451/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101867361/ |date=2021-07-09 }}</ref> тыуған. Алтай крайы Бийск районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 313-сө кавалерия полкының саперҙар взводы командиры була. Курск өлкәһендәге 1942 йылдың йәйге ҡаты алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була һәм Озерки ауылынан төньяҡтараҡ ятҡан ағаслыҡта<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453927/ Донесения о потерях. Именной список] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213215/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453927/ |date=2021-07-09 }}</ref> ерләнә, һуңғараҡ [[Икенсе Тербуны]] ауылындағы туғандар ҡәберлегенә күсерелә<ref name="Чтобы помнили">[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf 2-Тербуны. Дополнительный список погибших]</ref>. Ҡатыны — Якунина Прасковья (Бийск ҡалаһы)<ref name="Память народа" />. == Хәтер == * 1949—1950 йылдарҙа [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. [[1961 йыл]]дың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла<ref name="Вторые Тербуны">[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]</ref>. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды, А. Х. Баһауетдинов исеме өҫтәмә исемлеккә индерелде<ref name="Вторые Тербуны" />. * Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улының исеме Алтай крайының Хәтер китабына индерелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati410942620/ Книга памяти. Алтайский край. Том 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215731/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati410942620/ |date=2021-07-09 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/428-bagautdinov-abdulkhak-khajretdinovich?Itemid=104 БАГАУТДИНОВ Абдулхак Хайретдинович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101867361/ БАГАУТДИНОВ АБДУЛХАК ХАЙРЕТДИНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214451/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101867361/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Алтай крайында тыуғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] nse080vprzyw9kqbl5wy6qo9mhpliaq 0 176746 1302913 1199241 2026-08-16T12:34:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302913 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Баҙаров Фәрүәз Ямали улы''' ([[11 декабрь]] [[1912 йыл]] — [[23 апрель]] [[1978 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="БФЯ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/430-bazarov-farvaz-yamalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы- воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии.Базаров Фарваз Ямалиевич] м</ref>. == Биографияһы == === Һуғышҡа тиклем === Фәрүәз Ямали улы Баҙаров [[1912 йыл]]дың [[11 декабрь|11 декабрендә]] хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Тамъян-Таймаҫ]] ауылында тыуа. Һуғышҡа тиклем өйләнә. Ҡатыны Фәрҙиямал исемле була. Һуғышҡа тиклем ике балалары тыуа. Улар һуғыш йылдарында үлеп ҡала. === Хәрби хеҙмәте === [[1941]] йылда [[Миәкә районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында [[лейтенант]]<ref name="БФЯ" /> дәрәжәһендә хеҙмәт итә. Һуғыштан [[1946 йыл]]да ғына тыуған ауылына ҡайта. === Һуғыштан һуң === Баҙаров Фәрүәз Ямали улы һуғыштан һуң Миәкә районы Тамъян-Таймаҫ ауылында уҡытыусы булып эшләй. Ғаиләлә Зөлхиҙә ([[1947]]), Марсм([[1950]]), Зөбәржәт ([[1952]]) исемле балалары тыуа. [[1978]] йылда тыуған ауылы Тамъян-Таймаҫта вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1951)<ref name="БФЯ" /> == Хәтер == Баҙаров Фәрүәз Ямали улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаһының 8-се томына<ref>{{китап |автор=редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др |заглавие=«Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.» |ответственный=редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2004 |том=Т. 8: Российская Федерация. Республика Башкортостан. Город Кумертау, Кушнаренковский, Куюргазинский, Малеузовский, Мечетлинский, Миякинский районы. |страниц=653 |страницы= |isbn=5-295-03393-7 |ref= }}</ref> һәм Миәкә районы Тамъян Таймаҫ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә теркәлгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/430-bazarov-farvaz-yamalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы- воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии.Базаров Фарваз Ямалиевич]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074088001/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Da9b985d11362fb58be500b166888644ev1%26last_name%3DБазаров%26first_name%3DФарваз%26middle_name%3DЯмалиевич Память народа-электронный банк документов периода Великой Отечественной войны.Наградные документы.Базаров Фарваз Ямалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074088001/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Da9b985d11362fb58be500b166888644ev1%26last_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B7%26middle_name%3D%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://1418museum.ru/search/?q=Базаров+Фарваз+Ямалиевич Дорога памяти.Базаров Фарваз Ямалиевич] == Әҙәбиәт == * {{китап |автор=редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др |заглавие=«Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.» |ответственный=редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2004 |том=Т. 8: Российская Федерация. Республика Башкортостан. Город Кумертау, Кушнаренковский, Куюргазинский, Малеузовский, Мечетлинский, Миякинский районы. |страниц=653 |страницы= |isbn=5-295-03393-7 |ref= }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:Миәкә районында тыуғандар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1978 йылда вафат булғандар]] j2jd7658z44oagxlz1h2lxw8n0umy61 0 176802 1302937 1294927 2026-08-16T19:00:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302937 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы''' ([[1911 йыл]] — [[1942 йыл?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. 142-се кавалерия полкы эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәбәрһеҙ юғалған. [[Файл:Двоюродные братья Буранов Гильметдин и Латыпов Мухаметша, пропавшие без вести в годы ВОВ.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалған ике туған ағалы-ҡустылы Буранов Ғилметдин (һулда) һәм Латыпов Мөхәмәтша. Һуғышҡа тиклемге фото]] == Биографияһы == Ғилметдин Мостахетдин (документтарҙа атаһының исеме ҡыҫҡартылып алынған: Мостах, Мостафа<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях]</ref>) улы Буранов 1911 йылда [[Башҡортостан]]дың хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] (ауылдың икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында<ref name="Память народа"></ref> күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Мостахетдин Буранов итексе була. Балалар бәләкәй саҡтан эшкә әрһеҙ булып үҫәләр. Ғилметдин колхозда мал ҡараусы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref name="Память народа"></ref>. «Память народа» сайтындағы документтарҙан күренеүенсә, ул 142-се кавалерия полкында ҡылыссы<ref name="Память народа"></ref> булып хеҙмәт итә. Әлеге полк 34-се кавалерия дивизияһында булыуы мөмкин, сөнки уның составында ғына 142-се кавалерия полкы бар. 34-се кавдивизияның хәрби ғәмәлдәр осоро — 1941 йылдың 3 авгусынан алып 1942 йылдың 30 июленә тиклем Черкассы өлкәһенән [[Кременчуг]], [[Полтава]], [[Харьков]], [[Краматорск]], [[Северодонецк]] йүнәлешендә үтә. Буранов Ғилметдин туғандарына һуңғы хатын 1941 йылдың 15 октябрендә яҙа. 1942 йылдың 19 мартында 1941 йылдың 5 декабрендә күрһәтелгән батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына тәҡдим ителә<ref name="Награда">[https://poisk.re/awards/10328863]</ref>. Хәрби исемлектәрҙән хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле 1942 йылдың 1 ғинуарында төшөрөлә<ref name="Память народа"></ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (19.03.1942 г.)<ref name="Награда"></ref>. == Хәтер == Буранов Ғилметдин Мостахетдин улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 32]</ref>. == Сығанаҡтар == — ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 977520; Дело ист. информации: 3340 — ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 471 — ВК г. Баймак, Баймакского и Зилаирского районов Республики Башкортостан == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == — [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie8304808/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1074915047 Донесения о потерях] — [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1074915047/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D34136ca897f0e7bac46dc695044c57e1v1%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_za Дополнительные источники]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] — [https://rkkawwii.ru/division/34kdf1 34-я кавалерийская дивизия— соединение РККА в Великой Отечественной войне] nsam3xo755z4ay83qfhrj9ac743e61i 0 188475 1302930 1231628 2026-08-16T16:33:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302930 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бишек йыры''' — баланы тирбәткәндә әсә йәки бала ҡараусы башҡарған йыр; айырым лирик жанр, [[Халыҡ йыры|халыҡ шиғриәтендә]] популяр. Иң боронғо фольклор жанрҙарының береһе. Традицион халыҡ мәҙәниәтендә бишек йыры магия һаҡ функцияһын үтәүе мөмкин{{Sfn|Фраёнова, Зуева|2009|с=573}}. Барлыҡ халыҡтарҙа ла бишек йыры инструменттар талап итмәй, уны башҡарыу өсөн тауыш ҡына етә. == Тасуирламаһы == Бишек йырҙары музыкаль фольклорҙың ғөрөф-ғәҙәт жанрҙары менән оҡшашлығын асыҡлай. Борон-борондан баланы сәңгелдәккә һалып бәүетеү – тылсымлы сара, төрлө ышаныуҙарға бәйле йола булған Бишек йырҙары балаға яҡшы йоҡо теләп, хайуандарҙан баланы йоҡлатҡанда ярҙам итеүен йәки йоҡларға ҡамасауламауын һорап, баланы дәртләндереү, ҡурҡытыу маҡсатында башҡарылған. Мәҫәлән, урыҫтарҙа бишек йырҙарында урман баланы алып китеү менән янаған хәүефле урын булараҡ сығыш яһай: …Придет серенький волчок, Хватит Нину за бочок И потащит во лесок, Под ракитовый кусток. Там волки воют… Был жанрҙа заговор-һаҡлау элементтары һаҡланған. Кешеләр, кешене серле дошманлыҡ көсө уратып алған, тип ышанған, һәм әгәр бала төшөндә ниндәйҙер насар, ҡурҡыныс нәмәне күрһә, был инде ҡабатланмаҫ, тип уйлаған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла бишек йырҙары баланы боҙомдарҙан һаҡлай тип иҫәпләнгән. Һуңғараҡ бишек йырҙары тылсымлы элементтарын юғалта, киләсәккә изге теләктәр мәғәнәһенә эйә була. Бишек йыры — баланы бәүетеп йоҡлата торған йыр. Йыр һәлмәк тирбәтеү менән оҙатылғанға күрә, унда ритм бик мөһим. Тирбәтеү - тормош даръяһында сабыйҙы сыныҡтырыуға килтергән, йыһан ритмына ылыҡтырған. == Бишек йырҙарынын әһәмиәте == Бишек йырҙары ярҙамында әсә үҙенең балаһына туған теленең наҙын,көйҙәрҙең моңон еткерә. Бишек йырҙары баланы уратып алған тирә-йүн, хайуандар, ҡоштар менән таныштыра. Бишек йыры балаға әсә йөрәгенең саф һөйөүен, изге теләген еткерә. Әсә менән бәйләнешен нығыта, бала йырҙарҙы тыңлап өндәрҙе ишетә, ҡабатлай, телмәрен байыта<ref>Исследовательская работа на тему "Бишек йырҙары" (infourok.ru)</ref>. '''Бишек йырҙарының төрө''': # Ҡыҙ баланы йоҡлатҡанда йырлана торған бишек йыры: ''Һандуғасым, аҫыл ҡошом,'' ''Йоҡла, бәғерем.'' ''Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,'' ''Бәүкәй бәлли бәү.'' ''Алма кеүек матурланып,'' ''Бешкән, тулғанһың.'' ''Шул сағыңда һин тағы ла'' ''Сибәр булғанһың.'' ''Алмаҡайым, аппаҡайым,'' ''Йоҡла, гөлкәйем. Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,'' ''Бәүкәй бәлли бәү.'' ''Йылғырһың шул, етеҙһең,'' ''Күп тә уйнайһың.'' ''Ал гөлдәрҙе, сәскәләрҙе'' ''Өҙмәй ҡуймайһың.'' ''Кил, гөлкәйем, сибәркәйем,'' ''Йоҡла, бәпкәйем.'' ''Бәүкәй бәлли бәү.'' ''Әлли- бәлли, бәү-бәү'' 2. Ир баланы йоҡлатҡанда башҡарылған бишек йыры: ''Әлли-бәлли итәр ул,'' ''Өфөләргә китәр ул.'' ''Төҙөүсегә уҡыр ул,'' ''Кеше булып китәр ул.'' ''Әлли-бәлли итәр ул,'' ''Бейек йорттар һалыр ул.'' ''Кешеләрҙе ш ат итеп,'' ''Мәңге телдә ҡалыр ул.'' ''Минең йөрәк бәғерем ул,'' ''Ғәзизем ул, бер генәм.'' ''Ҡыуанысым, шатлығым,'' ''Бәү-бәү, минең йән генәм.'' ''Йоҡла, улым, йом күҙең,'' ''Йом-йом күҙең, йондоҙом,'' ''Кисен тыныс йоҡлаһаң,'' ''Уйнап үтер көңдөҙөң.'' ''Әлли-бәлли, бәү-бәү, Әлли-бәлли, бәү-бәү''<ref>{{книга |автор = Ғәләүетдинов И.Ғ. һәм башҡалар |заглавие = Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ |nodot = |язык = ba |ссылка = https://kitaptar.bashkort.org/files/balalar_folklory.pdf?ysclid=ldoqi6fe2b383594860 |ответственный = |место = |издательство = Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте |год = 1994 |том = |страниц = |страницы = 16 |isbn = 5-295-01280-8 |doi = |ref = }}</ref>. Һәр ерҙә, бала йоҡлағанда үҫә тип иҫәпләнгәнгә күрә, бишек йырҙарында үҫеш темаһы төп темаларҙың береһе булып тора: сағ. "Төндәр буйы йоҡлаһаң, сәғәтләп үҫәһең». Традицион [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]] бишек йыры өсөн дә баланың киләсәккә теләктәре типик, мәҫәлән: «Батыр булаһыңмы, тимерсе булаһыңмы, аҡыл эйәһе булырһыңмы...»<ref>{{Из КНЭ|3|277|Колыбельная песня}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы]] * [[Башҡорт халыҡ йырҙары]] * [[Сәңгелдәк (йыр)]] * [[Башҡорттарҙа йола поэзияһы]] == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Колыбельные песни|ссылка=https://bigenc.ru/music/text/2621031|id=2621031|автор=Е. М. Фраёнова, Т. В. Зуева|том=14|страницы=573|ref=Фраёнова, Зуева}} * ''Головин В. В.'' [https://www.academia.edu/6859234/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%B2_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D1%83_2000_451_c?email_work_card=title Русская колыбельная песня в фольклоре и литературе]. — Турку, 2000.— 451 c. == Һылтанмалар == * [http://колыбельные-песни.рф Крупнейшая подборка колыбельных со всего мира. Более 898 мелодий.] (колыбельные-песни.рф) * [http://www.culture.ru/objects/467 Укачивание детей в западных районах Брянщины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415224040/http://www.culture.ru/objects/467 |date=2015-04-15 }} (culture.ru) * [http://mame.org.ua/kolybelnye-pesenki-mr3-teksty-kolybelnyx-pesen Колыбельные песенки. Тексты колыбельных песен]. Маме о ребёнке, 21 марта 2010. * [http://dadandmom.ru/blog/kolybelnye-pesni-gigantskaya-podborka-tekstov-kolybelnyx.html Колыбельные песни. Гигантская подборка текстов колыбельных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526015541/https://dadandmom.ru/blog/kolybelnye-pesni-gigantskaya-podborka-tekstov-kolybelnyx.html |date=2022-05-26 }}. DadAndMom, 15 марта 2013. [[Категория:Халыҡ музыкаһы]] [[Категория:Фольклор жанрҙары]] mqr0xi91kyx9oow58v0h9dw5ocsd162 0 195167 1302940 1268328 2026-08-17T02:38:10Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "FIFA_World_Cup_wordmark.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:FIFA_World_Cup_wordmark_(2006-2023).svg|FIFA_World_Cup_wordmark_(2006-2023).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: 1302940 wikitext text/x-wiki {{Футбольный турнир | название = Футбол буйынса донъя чемпионаты | оригинальное название = {{lang-en|FIFA World Cup}} | логотип = FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg | основан = {{Start date and age|1930}} | кол-во команд = 48<!-- В настоящее время. Если расписывать историю, то надо указывать всё с 1930 года, а не только до 2022 и после --> | связанные турниры = [[Конфедерациялар Кубогы]] | действующий чемпион = {{Футбол|ARG}} (3 титул) | наиболее титулован = {{Футбол|BRA}} (5 титул) | сайт = https://www.fifa.com/worldcup/ | текущий сезон = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2026|Донъя чемпионаты 2026]] }} '''Футбол буйынса донъя чемпионаты''', рәсми — '''ФИФА́-ның донъя Ку́богы''' (от {{lang-en|FIFA World Cup}}), йыш ҡына '''Футбол буйынса донъя Ку́богы''', '''ФИФА-ның донъя чемпиоаты''', '''мундиа́ль''' (от {{lang-es|Copa Mundial de Fútbol}}) тип атала — халыҡ-ара футбол ярыштары. Донъя чемпионатын ФИФА үткәрә, унда ФИФА ағзаһы булған илдәрҙең ирҙәр йыйылма командалары ҡатнаша ала. Донъя чемпионатының финал турнирҙары, [[Олимпия уйындары]] кеүек үк, дүрт йылға бер үткәрелә, әммә төбәк турнирҙарын иҫәпкә алһаң, һәр мундиаль өс йылдан ашыу дауам итә. Чемпионаттың һайлап алыу ярыштарында 200-ҙән ашыу команда ҡатнаша. Чемпионаттың финал турнирында 48 команда (2026 йылдан алып; 1998—2022 йылдарҙа — 32 йыйылма) ҡатнаша: һайлап алыу турниры йомғаҡтары буйынса ошондай хоҡуҡҡа эйә булған 47 командаға тиклем һәм (1938 йылдан) ҡабул итеүсе илдең йыйылма командаһы йәки ҡабул итеүсе илдәрҙең бер нисә командаһы. Футбол буйынса донъя чемпионатының финал өлөшө ҙур аудитория йыя һәм бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Мәҫәлән, 2022 йылда финалды 1,5 миллиардтан ашыу тамашасы ҡарай, ә турнирҙың дөйөм аудиторияһы бөтә донъя буйынса көйәрмәндәр һаны 4 миллиардтан артып китә. Үҙенең бер быуатлыҡ тарихында донъя чемпионаты [[Австралия]]нан тыш бөтә ҡитғаларҙа ла уҙғарыла, әммә донъя чемпиондары исеменә Көньяҡ Америка һәм Европаның йыйылма командалары ғына лайыҡ була. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Донъя чемпионаттары тарихында 8 ил генә чемпион исеменә лайыҡ була. Иң күп титулға [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] эйә — Донъя кубогын биш тапҡыр яулай. [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] һәм [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] — дүрт, [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] — өс, [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] һәм [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] — ике, ә [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] һәм [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] беренселектә бер тапҡыр еңеү яулай. [[Пеле]] — (1958, 1962 һәм 1970 чемпионаттарында) өс тапҡыр донъя чемпионы. Тағы ла 20 уйынсы ике тапҡыр чемпион була (башлыса бразилиялылар (1958 һәм 1962 чемпионаттарында — 13, икеһе 1994 һәм 2002 чемпионаттарҙа), шулай уҡ Италия йыйылма командаһының дүрт уйынсыһы (1934 һәм 1938 чемпионаттарҙа) һәм Аргентина йыйылма командаһынан бер уйынсы (1978 һәм 1986 чемпионаттарҙа). == Тарихы == === Беренсе халыҡ-ара ярыштар === Донъя чемпионаты футбол буйынса донъя тарихында беренсе футбол ярышы түгел. Һәүәҫкәр футбол 1908 йылдан Олимпия уйындары программаһына инә. 1909 йылда сэр Томас Липтон [[Турин]]да турнир ойоштора, һуңынан ул «Иң беренсе донъя чемпионаты» тип атала. Олимпия уйындарында төрлө илдәрҙән футболсылар ҡатнаша алған футбол турниры берҙән-бер рәсми халыҡ-ара ярыштар була. Профессиональ һәм һәүәҫкәр уйын кимәле араһындағы айырманың йылдам үҫеүе сәбәпле ФИФА-ны донъя чемпионаты ойошторорға ҡарар итә. 1926 йылда ФИФА конгресында ФИФА башҡарма комитеты комиссия ойоштора һәм уға донъя чемпионатын ойоштороу мөмкинлеген өйрәнеү бурысын йөкмәтә. ФИФА Конгресы Донъя чемпионаты тураһындағы һуңғы ҡарарҙы [[Амстердам]]да 1928 йылдың 28 майында ҡабул итә. === Беренсе чемпионат === Ике Олимпия уйындарында еңеү яулаған Уругвай — футбол буйынса донъя чемпионатының беренсе ҡабул итеүсе ил<ref name="FIFA1930I">[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html Уругвай 1930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |date=2006-04-26 }} Официальный сайт чемпионата мира ФИФА.</ref>. Башта донъя чемпионатын үткәреүгә биш ил: [[Италия]], [[Испания]], [[Швеция]], [[Нидерланд]] һәм [[Уругвай]] дәғүә итә. Күпселек Уругвай өсөн тауыш бирә. Уругвай федерацияһы ФИФА-ның бөтә финанс шарттарын үтәргә вәғәҙә бирә. [[Файл:Estadiocentenario.JPG|thumb|right|228px|[[Сентенарио (футбол стадионы)|Сентенарио]] — Беренсе донъя чемпионытын ҡабул итеүсе [[стадион]]]] Әммә Уругвайҙы турнир аренаһы итеп һайлау ойоштороусыларға ауырлыҡтар тыуҙыра: [[Европа]]нан Уругвайға барыу оҙайлы һәм ҡиммәткә төшә, турнир башланырҙан ике ай алда Европаның бер федерацияһы ла үҙенең командаһын чемпионға ебәрергә планлаштырмай<ref name="FIFA1930I" />. [[Риме Жюль]] дүрт Европа командаһын: [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]], [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]], [[Футбол буйынса Румыния йыйылма командаһы|Румыния]] һәм [[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]] йыйылмаларын турнирҙа ҡатнашыуға йәлеп итә ала. Турнирҙа бөтәһе 13 команда ҡатнаша — етеһе [[Көньяҡ Америка]]нан, дүртәүһе Европанан һәм икәүһе [[Төньяҡ Америка]]нан. 13 команда дүрт төркөмгә бүленә. Төркөм еңеүселәре ярымфиналға сыға. Турнир финалында Көньяҡ Американың ике командаһы осраша: [[Монтевидео]]лағы «Сентенарио» стадионында 93 000 тамашасы алдында Уругвай йыйылма командаһы, [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ны 4:2 иҫәбе менән еңеп, беренсе донъя чемпионы була. == Ҡатнашыусылар == Төп мәҡәлә: [[Футбол буйынса донъя чемпионаты (командаларҙың ҡатнашыу статистикаһы)]] 2018 йылдың июненә ҡарата, донъя чемпионаттарының 21 финал турнирында дөйөм алғанда ФИФА-ның 211 ағзаһынан 78-е йыйылма команда, шулай уҡ хәҙер булмаған 5 йыйылма (''курсив'' менән бирелә) ҡатнаша. Бразилия — бөтә донъя чемпионаттарында ҡатнашҡан берҙән-бер йыйылма команда. Таблицала йыйылма командаларҙың хәҙерге исемдәре (әлеге ваҡытта булмағандарҙың һуңғы чемпионаттағы исемдәре) һәм конфедерациялар буйынса бүленеше күрһәтелгән, чемпион дәрәжәһе иҫәбе йондоҙҙар менән күрһәтелгән. {| |- valign=top | '''Европа (УЕФА)''' — 33 команда һәм 5 юҡҡа сыҡҡан * {{футбол|AUT}} * '''{{футбол|ENG}}''' (*) — 1966 йылда үткәреүсе ил * {{футбол|BEL}} * {{футбол|BUL}} * {{футбол|BIH}} * {{футбол|HUN}} * ''{{футбол|DDR}}'' * '''{{футбол|GER}}''' (****) — 1974, 2006 йылдарҙа үткәреүсе ил<ref>В 1954—1990 представляла [[Федеративная Республика Германии (до 1990)|Западную Германию]]</ref> * {{футбол|GRE}} * {{футбол|DEN}} * {{футбол|ISR}}<ref>Участвовал в 1970 как член АФК</ref> * {{футбол|IRL}} * {{футбол|ISL}} * '''{{футбол|ESP}}''' (*) — 1982 йылда үткәреүсе ил, 2030 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * '''{{футбол|ITA}}''' (****) — 1934, 1990 йылдарҙа үткәреүсе ил * {{футбол|NED}} * {{футбол|NOR}} * {{футбол|POL}} * {{футбол|POR}} — 2030 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * {{футбол|RUS}} — 2018 йылда үткәреүсе ил * {{футбол|ROU}} * {{футбол|NIR}} * {{футбол|SRB}} * ''{{футбол|SCG}}''<ref>Участвовала в 1998 как [[Союзная Республика Югославия]] и в 2006 как Сербия и Черногория</ref> * {{футбол|SVK}} * {{футбол|SLO}} * ''{{футбол|URS}}'' * {{футбол|TUR}} * {{футбол|UKR}} * {{футбол|WAL}} * '''{{футбол|FRA}}''' (**) — 1938, 1998 йылдаҙа үткәреүсе ил * {{футбол|CRO}} * {{футбол|CZE}} * ''{{футбол|TCH}}'' * {{футбол|SUI}} — 1954 йылда үткәреүсе ил * {{футбол|SWE}} — 1958 йылда үткәреүсе ил * {{футбол|SCO}} * ''{{футбол|YUG}}'' | '''Африка (КАФ)''' — 13 команда * {{Флаг Алжира}}[[Футбол буйынса Алжир йыйылма командаһы|Алжир]] * {{футбол|ANG}} * {{футбол|GHA}} * {{футбол|COD}}<ref>Участвовала в 1974 как [[Заир]]</ref> * {{футбол|EGY}} * {{футбол|CMR}} * {{футбол|CIV}} * {{футбол|MAR}} — 2030 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * {{футбол|NGA}} * {{футбол|SEN}} * {{футбол|TOG}} * {{футбол|TUN}} * {{футбол|RSA}} — 2010 йылда үткәреүсе ил '''Азия (АФК)''' — 12 команда * {{футбол|AUS}}<ref>Участвовала в 1974 как член ОФК и в 2010 как член АФК. Отбор ЧМ-2006 прошла как член ОФК, но к финальному турниру перешла в АФК</ref> * {{футбол|IDN}}<ref>Участвовала в 1938 как [[Нидерландская Ост-Индия]]</ref> * {{футбол|IRQ}} * {{футбол|IRN}} * {{футбол|QAT}} — 2022 йылда үткәреүсе ил * {{футбол|CHN}} * {{футбол|PRK}} * {{Флаг Кувейта}}[[Футбол буйынса Күвейт йыйылма командаһы|Күвейт]] * {{Флаг Египта}}[[Футбол буйынса Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре йыйылма командаһы|БҒӘ]] * {{футбол|KSA}} * {{футбол|KOR}} — 2002 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * {{футбол|JPN}} — 2002 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил '''Төньяҡ Америка (КОНКАКАФ)''' — 11 команда * {{футбол|HAI}} * {{футбол|HON}} * {{футбол|CAN}} — 2026 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * {{футбол|CRC}} * {{футбол|CUB}} * {{футбол|MEX}} — 1970, 1986 йылдарҙа үткәреүсе ил, 2026 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * {{футбол|PAN}} * {{футбол|SLV}} * {{футбол|USA}} — 1994 йылда үткәреүсе ил, 2026 йылда икенсе ил менән бергә үткәреүсе ил * {{футбол|TRI}} * {{футбол|JAM}} | '''Көньяҡ Америка (КОНМЕБОЛ)''' — 9 команда * '''{{футбол|ARG}}''' (***) — 1978 йылда үткәреүсе ил, 2030йылда бер матч * {{футбол|BOL}} * '''{{футбол|BRA}}''' (*****) — 1950, 2014 йылдарҙа үткәреүсе ил * {{футбол|COL}} * {{футбол|PAR}} — 2030 йылда бер матч * {{футбол|PER}} * '''{{футбол|URU}}''' (**) — 1930 йылда үткәреүсе ил, 2030 йылда бер матч * {{футбол|CHI}} — 1962 йылда үткәреүсе ил * {{футбол|ECU}} '''Океания (ОФК)''' — 1 команда * {{футбол|NZL}} |} == Һөҙөмтәләр == === Футбол буйынса бөтә донъя чемпионаттары === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan="2" width="5%"|Йыл !rowspan="2" width="14%"|Үткәрелеү <br>урыны !colspan="3"|Финалсылар !colspan="3"|Ярымфиналсылар |- !width="15%"|Чемпион !width="10%"|Иҫәп !width="15%"|2-се урын !width="15%"|3-сө урын !width="10%"|Иҫәп !width="15%"|4-се урын |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты1930|1930]] | align=left| {{Флагификация|Уругвай|размер=22px}} |{{Флаг Уругвая|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1930|4:2]]''' |{{Флаг Аргентины|30px}} <br> [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |{{Флаг США (48 звёзд)|30px}} <br>[[Футбол буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]] |^{('''[[#1|1]]''')} |{{Флаг Югославии (1918-1945)|30px}} <br>[[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]] |- |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]] | align=left| {{Флагификация|Королевство Италия|размер=22px}} |{{Флаг|Королевство Италия|размер=30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1934|2:1]]'''<br>[[овертайм|өҫтәлмә ваҡыт]] |{{Флаг Чехии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] |{{Флаг Германии (1933-1935)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] |'''3:2''' |{{Флаг Австрии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]] | align=left| {{Флагификация|Франция|размер=22px}} |{{Флаг|Королевство Италия|размер=30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1938|4:2]]''' |{{Флаг Венгрии (1920-1940)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]] |{{Флаг Бразилии (1889-1960)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |'''4:2''' |{{Флаг Швеции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1942|1942]] | colspan=7 align="center" | ''[[Икенсе донъя һуғышы]] арҡаһында үткәрелмәй'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1946|1946]] | colspan=7 align="center" | ''Икенсе донъя һуғышы эҙемтәләре арҡаһында үткәрелмәй'' |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] | align=left| {{Флагификация|Бразилия|1896|размер=22px}} |{{Флаг Уругвая|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1950|2:1]]'''^{('''[[#2|2]]''')} |{{Флаг Бразилии (1889-1960)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |{{Флаг Швеции|30px}} <br>[[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |'''3:1'''^{('''[[#2|2]]''')} |{{Флаг Испании (1945-1977)|30px}} <br>[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]] |align=left| {{Флагификация|Швейцария|размер=20px}} |{{Флаг Германии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1954|3:2]]''' |{{Флаг Венгрии (1949-1956)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]] |{{Флаг Австрии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия]] |'''3:1''' |{{Флаг Уругвая|30px}} <br> [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]] | align=left| {{Флагификация|Швеция|размер=22px}} |{{Флаг Бразилии (1889-1960)|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1958|5:2]]''' |{{Флаг Швеции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |{{Флаг Франции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |'''6:3''' |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]] | align=left| {{Флагификация|Чили|размер=22px}} |{{Флаг Бразилии (1960—1968)|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1962|3:1]]''' |{{Флаг Чехии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] |{{Флаг Чили|30px}} <br> [[Футбол буйынса Чили йыйылма командаһы|Чили]] |'''1:0''' |{{Флаг Югославии (1945-1991)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]] | align=left| {{Флагификация|Англия|размер=22px}} |{{Флаг Англии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1966|4:2]]''' <br>[[Овертайм|өҫтәлмә ваҡыт]] |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]] |{{Флаг Португалии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] |'''2:1''' |{{Флаг СССР|30px}} <br> [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]] | align=left| {{Флагификация|Мексика|размер=22px}} |{{Флаг Бразилии (1968-1992)|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1970|4:1]]''' |{{Флаг Италии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Италиия йыйылма командаһы|Италия]] |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]] |'''1:0''' |{{Флаг Уругвая|30px}} <br> [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]] | align=left| {{Флагификация|ФРГ|размер=22px}} |{{Флаг Германии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһыу|ФРГ]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1974|2:1]]''' |{{Флаг Нидерландов|30px}} <br> [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]] |{{Флаг Польши|30px}} <br> [[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] |'''1:0''' |{{Флаг Бразилии (1968-1992)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]] | align=left| {{Флагификация|Аргентина|размер=22px}} |{{Флаг Аргентины|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1978|3:1]]''' <br>[[Овертайм|өҫтәмә ваҡыт]] |{{Флаг Нидерландов|30px}} <br> [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]] |{{Флаг Бразилии (1968-1992)|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |'''2:1''' |{{Флаг Италии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]] | align=left| {{Флагификация|Испания|размер=22px}} |{{Флаг Италии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1982|3:1]]''' |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]] |{{Флаг Польши|30px}} <br> [[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] |'''3:2''' |{{Флаг Франции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]] | align=left| {{Флагификация|Мексика|размер=22px}} |{{Флаг Аргентины|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1986|3:2]]''' |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]] |{{Флаг Франции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |'''4:2''' <br>[[Овертайм|өҫтәмә ваҡыт]] |{{Флаг Бельгии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]] | align=left| {{Флагификация|Италия|размер=22px}} |{{Флаг Германии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1990|1:0]]''' |{{Флаг Аргентины|30px}} <br> [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |{{Флаг Италии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] |'''2:1''' |{{Флаг Англии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Англия]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]] | align=left| {{Флагификация|США|размер=22px}} |{{Флаг Бразилии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1994|0:0]]'''<br>(3:2 [[матчтан һуңғы пенальти|пен]]) |{{Флаг Италии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] |{{Флаг Швеции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |'''4:0''' |{{Флаг Болгарии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]] |align=left| {{Флагификация|Франция|размер=22px}} |{{Флаг Франции|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 1998|3:0]]''' |{{Флаг Бразилии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |{{Флаг Хорватии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] |'''2:1''' |{{Флаг Нидерландов|30px}} <br> [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]] |align=left| {{Флагификация|Республика Корея|размер=22px}} <br> {{Флагификация|Япония|размер=22px}} |{{Флаг Бразилии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 2002|2:0]]''' |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] |{{Флаг Турции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]] |'''3:2''' |{{Флаг Республики Корея|30px}} [[Футбол буйынса Корея Республикаһы йыйылма командаһы|Корея Республикаһы]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] | align=left| {{Флагификация|Германия|размер=22px}} |{{Флаг Италии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 2006|1:1]]'''<br> (5:3 [[матчтан һуңғы пенальтиҙар|пен]]) |{{Флаг Франции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] |'''3:1''' |{{Флаг Португалии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] | align=left| {{Флагификация|ЮАР|22px}} |{{Флаг Испании|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 2010|1:0]]'''<br>[[Овертайм|өҫтәлмә ваҡыт]] |{{Флаг Нидерландов|30px}} <br> [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһыу|Нидерланд]] |{{Флаг Германии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] |'''3:2''' |{{Флаг Уругвая|30px}} <br> [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] | align=left| {{Флагификация|Бразилия|размер=22px}} |{{Флаг Германии|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 2014|1:0]]'''<br>[[Овертайм|өҫтәлмә ваҡыт]] |{{Флаг Аргентины|30px}} <br> [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |{{Флаг Нидерландов|30px}} <br> [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]] |'''3:0''' |{{Флаг Бразилии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] | align=left| {{Флагификация|Россия|размер=22px}} |{{Флаг Франции|30px}} <br> '''[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 2018|4:2]]''' |{{Флаг Хорватии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] |{{Флаг Бельгии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] |'''2:0''' |{{Флаг Англии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]] | align=left| {{Флагификация|Катар|размер=22px}} |'''{{Флаг Аргентины|30px}} <br> [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]''' |'''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты финалы 2022|3:3]]'''<br> (4:2 [[послематчевые пенальти|пен]]) |{{Флаг Франции|30px}} <br> [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |{{Флаг Хорватии|30px}} <br> [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] |'''2:1''' |{{Флаг Марокко|30px}} <br> [[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2026|2026]] | align=left| {{Флагификация|Канада|размер=22px}} <br> {{Флагификация|Мексика|размер=22px}} <br> {{Флагификация|США|размер=22px}} | | | | | | |- style="background: #d0e6ff;" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2030|2030]] | align=left| {{Флагификация|Испания|размер=22px}}<br>{{Флагификация|Португалия|размер=22px}}<br>{{Флагификация|Марокко|размер=22px}}<br>{{Флагификация|Уругвай|размер=22px}}<br>{{Флагификация|Аргентина|размер=22px}}<br>{{Флагификация|Парагвай|размер=22px}} | | | | | | |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2034|2034]] | align=left| {{Флагификация|Саудовская Аравия|размер=22px}} | | | | | | |} <div id="1">^'''1''' — 1930 йылда өсөнсө урын өсөн матч үткәрелмәй. Югославия һәм АҠШ ярымфиналда Уругвай һәм Аргентинанан бер үк 6-1 иҫәбе менән еңелә. Әммә ФИФА бөтә чемпионатта сығыш яһау һөҙөмтәләре буйынса АҠШ йыйылма командаһына өсөнсө урын, ә Югославия йыйылма командаһын дүртенсе урын тапшыра. </div> <div id="2">^'''2''' — 1950 йылда рәсми финал матчы үткәрелмәй, сөнки тәүге урындарҙың яҙмышы дүрт команданың һуңғы төркөм этабында хәл ителә. Әммә Уругвай һәм Бразилия йыйылма командалары араһындағы һуңғы раунд матчы ысынбарлыҡта финал булып сыға, сөнки нәҡ был уйында 2:1 иҫәбе менән еңеп, Уругвай финал төркөмөндә беренсе урын ала һәм чемпион титулын яулай. Швеция менән Испания араһындағы матчта шведтар 3:1 иҫәбе менән еңә һәм өсөнсө урынға сыға.</div> ==== Донъя чемпионаттары тарихында иң яҡшы бомбардирҙар ==== ''Түңәрәк йәйәләрҙә уйынсы уйнаған, әммә туп индермәгән, квадрат йәйә менән уйынсы составта булған, әммә майҙанға сыҡмаған турнирҙар күрһәтелгән.'' [[Файл:2016209185719 2016-07-27 Champions for Charity - Sven - 1D X - 0149 - DV3P4742 mod.jpg|180px|мини|справа|[[Клозе Мирослав|Мирослав Клозе]] — донъя чемпионаттары тарихында иң яҡшы бомбардир (16)]] {| class="wikitable" |- ! № !! Футболсы !! Команда !! Голдар !! Матчтар !! Уртаса !! Турнирҙар |-align=center | 1 | align=left| [[Клозе Мирослав|Мирослав Клозе]] || align=left| {{Футбол|Германия}} | '''16''' || 24 || 0,67 || 2002, 2006, 2010, 2014 |-align=center | 2 | align=left|[[Роналдо]] || align=left| {{Футбол|Бразилия}} | '''15''' || 19 || 0,79 || [1994], 1998, 2002, 2006 |-align=center | 3 |align=left|[[Мюллер Герд|Герд Мюллер]] || align=left| {{Футбол|ФРГ}} | '''14''' || 13 || 1,08 || 1970, 1974 |-align=center | rowspan=2 | 4 |align=left|[[Фонтен Жюст|Жюст Фонтен]] || align=left| {{Футбол|Франция}} | rowspan=2 | '''13''' || 6 || 2,17 || 1958 |-align=center | align=left| [[Месси Лионель|Лионель Месси]] || align=left| {{Футбол|Аргентина}} | 26 || 0,50 || 2006, (2010), 2014, 2018, 2022 |-align=center | rowspan=2 | 6 | align=left|[[Пеле]] || align=left| {{Футбол|Бразилия}} | rowspan=2 |'''12''' || 14 || 0,86 || 1958, 1962, 1966, 1970 |-align=center | align=left| [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] ||align=left| {{Футбол|Франция}} | 14 || 0,86 || 2018, 2022 |-align=center | rowspan=2| 8 |align=left|[[Кочиш Шандор|Шандор Кочиш]] || align=left| {{Футбол|Венгрия|1949}} | rowspan=2 |'''11''' || 5 || 2,20 || 1954 |-align=center |align=left|[[Клинсман Юрген|Юрген Клинсман]] || align=left| {{Футбол|ФРГ}} <br> {{Футбол|Германия}} || 17 || 0,65 || 1990, 1994, 1998 |-align=center | rowspan=6| 10 |align=left|[[Ран Хельмут|Хельмут Ран]] || align=left| {{Футбол|ФРГ}} | rowspan=6|'''10''' || 10 ||| 1,00 || 1954, 1958 |-align=center |align=left|[[Линекер Гари|Гари Линекер]] || align=left| {{Футбол|Англия}} || 12 || 0,83 || 1986, 1990 |-align=center |align=left|[[Батистута Габриэль|Габриэль Батистута]] || align=left| {{Футбол|Аргентина}} || 12 || 0,83 || 1994, 1998, 2002 |-align=center |align=left|[[Кубильяс Теофило|Теофило Кубильяс]] || align=left| {{Футбол|Перу}} || 13 || 0,77 || 1970, 1978, (1982) |-align=center |align=left|[[Мюллер Томас|Томас Мюллер]] || align=left| {{Футбол|Германия}} || 19 || 0,53 || 2010, 2014, (2018), (2022) |-align=center |align=left| [[Лято Гжегож|Гжегож Лято]] || align=left| {{Футбол|Польша}} || 20 || 0,50 || 1974, 1978, 1982 |} ==== Донъя чемпионаттары финал уйындарының иң яҡшы бомбардирҙары ==== <div style="font-size:10pt;">'''4 туп''' * {{Флаг|Франция}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] (2018 — 1, 2022 — 3) '''3 мяча'''</div> * {{Флаг|Бразилия |размер = 20px}} [[Вава]] (1958 — 2, 1962 — 1) * {{Флаг|Бразилия}} [[Пеле]] (1958 — 2, 1970 — 1) * {{Флаг|Англия}} [[Херст Джефф|Джефф Херст]] (1966 — 3) * {{Флаг|Франция}} [[Зидан Зинедин|Зинедин Зидан]] (1998 — 2, 2006 — 1) <div style="font-size:10pt;">'''2 мяча'''</div> * {{Флаг|Италия}} [[Джино Колаусси]] (1938 — 2) * {{Флаг|Италия}} [[Сильвио Пиола]] (1938 — 2) * {{Флаг|Германия}} [[Хельмут Ран]] (1954 — 2) * {{Флаг|Германия}} [[Пауль Брайтнер]] (1974, 1982) * {{Флаг|Аргентина}} [[Марио Кемпес]] (1978 — 2) * {{Флаг|Бразилия}} [[Роналдо]] (2002 — 2) * {{Флаг|Аргентина}} [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (2022 — 2) ==== Уйналған матчтар һаны буйынса лидерҙар ==== [[Файл:Lionel Messi WC2022.jpg|180px|мини|справа|[[Месси Лионель|Лионель Месси]] — 26 матчта уйнаусы]] {{обновлено|2022-12-18}} {| class="wikitable" |- ! № !! Футболсы !! Команда !! Матчтар !! Турнирҙар |- align="center" | 1 | align="left" | [[Месси Лионель|Лионель Месси]] || align="left" | {{Футбол|Аргентина}} |'''26''' || 2006, 2010, 2014, 2018, 2022 |- align="center" | 2 | align="left" | [[Маттеус Лотар|Лотар Маттеус]]|| align="left" | {{Футбол|ФРГ}} <br> {{Футбол|Германия}} | '''25''' || 1982, 1986, 1990, 1994, 1998 |-align=center | 3 | align=left| [[Клозе Мирослав|Мирослав Клозе]] || align=left| {{Футбол|Германия}} | '''24''' || 2002, 2006, 2010, 2014 |-align=center | 4 | align=left| [[Мальдини Паоло|Паоло Мальдини]] || align=left| {{Футбол|Италия}} | '''23''' || 1990, 1994, 1998, 2002 |-align=center | 5 | align=left| [[Криштиану Роналду]] || align=left| {{Футбол|Португалия}} | '''22''' || 2006, 2010, 2014, 2018, 2022 |-align=center | 6 | align=left| [[Зеелер Уве|Уве Зеелер]] || align=left| {{Футбол|ФРГ}} | rowspan=3| '''21''' || 1958, 1962, 1966, 1970 |-align=center | | align=left| [[Жмуда Владислав|Владислав Жмуда]] || align=left| {{Футбол|Польша}} | 1974, 1978, 1982, 1986 |-align=center | | align=left| [[Марадона Диего Армандо|Диего Марадона]] || align=left| {{Футбол|Аргентина}} | 1982, 1986, 1990, 1994 |-align=center | 9 | align=left| [[Лято Гжегож|Гжегож Лято]] || align=left| {{Футбол|Польша}} | rowspan=5| '''20''' || 1974, 1978, 1982 |-align=center | | align=left| [[Кафу]] || align=left| {{Футбол|Бразилия}} | 1994, 1998, 2002, 2006 |-align=center | | align=left| [[Лам Филипп|Филипп Лам]] || align=left| {{Футбол|Германия}} | 2006, 2010, 2014 |-align=center | | align=left| [[Швайнштайгер Бастиан|Бастиан Швайнштайгер]] || align=left| {{Футбол|Германия}} | 2006, 2010, 2014 |-align=center | | align=left| [[Маскерано Хавьер|Хавьер Маскерано]] || align=left| {{Футбол|Аргентина}} | 2006, 2010, 2014, 2018 <!-- |-align=center | | align=left| [[Льорис Уго|Уго Льорис]] || align=left| {{Футбол|Франция}} | '''18''' || 2010, 2014, 2018, 2022--> |} ==== Йыйылма команда сығыштары статистикаһы ==== Түбәндә ярымфиналға сыҡҡан командалар статистикаһы килтерелә. Олимпия турниры сиктәрендә футбол буйынса ярыштары 1924 һәм 1928 йылдарҙа үткәрелгән тәүге ике донъя чемпионаты иҫәпкә алынмай. {| class="wikitable" |- !Команда !чемпион <br>титулдары !Донъя чемпионы<br>(* — донъя чемпионаты хужаларын) !2-се урын<br>(* — донъя чемпионаты хужаларын) !3-сө урын<br>(* — донъя чемпионаты хужаларын) !4-се урын¹<br>(* — донъя чемпионаты хужаларын) |- | {{футбол|Бразилия}} |5 |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]] |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]) |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]*) |- | {{футбол|Германия}} | rowspan="2" |4 |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] |4 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |4 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]) |- | {{футбол|Италия}} |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]*) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]) |- | {{футбол|Аргентина}} |3 |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]] |3 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) | — | — |- | {{футбол|Франция}} | rowspan="2" |2 |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]) |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]) |- | {{футбол|Уругвай}} |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]*, [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] | - | - |3 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |- | {{футбол|Англия}} | rowspan="2" |1 |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]* | - | - |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]) |- | {{футбол|Испания}} | [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]) |- | {{футбол|Нидерланды}} | - | - |3 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- | {{футбол|Чехословакия}} | - | - |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]) | - | - |- | {{футбол|Венгрия}} | - | - |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]) | - | - |- | {{футбол|Швеция}} | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]*) |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]) |- | {{футбол|Хорватия}} | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]) |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]) | - |- | {{футбол|Польша}} | - | - | - |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]) | - |- | {{футбол|Австрия}} | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]) |- | {{футбол|Португалия}} | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]) |- | {{футбол|Бельгия}} | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]) |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- | {{футбол|США}} | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]) | - |- | {{футбол|Чили}} | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]*) | - |- | {{футбол|Турция}} | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) | - |- | {{футбол|Югославия}} | - | - | - | - |2 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]) |- | {{футбол|СССР}} | - | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]) |- | {{футбол|Болгария}} | - | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]) |- | {{футбол|Республика Корея}} | - | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]*) |- | {{футбол|Марокко}} | - | - | - | - |1 ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]) |} ¹ 1930 йылда — ярымфиналсылар Донъя кубогын яулаған һигеҙ команданың 6-һы турнир хужалары булараҡ быға еңә. Донъя чемпионатында еңгән, әммә үҙ илендә уңышҡа өлгәшмәгән йыйылмалар — Бразилия, ул 1950 йылда Уругвай йыйылмаһынан, ә 2014 йылда — Германия йыйылмаһынан ярымфиналында еңелә, шулай уҡ был иҫәпкә Испания ла инә. Англия йыйылма командаһы чемпион титулына тик «өйҙәге» донъя чемпионатында ғына өлгәшә. Чемпион булмаған башҡа командалар йыш ҡына «өйөндәге» чемпионаттарҙа тарихтағы иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә (Швеция 1958 йылда — 2-се урын, Чили 1962 йылда — 3-сө урын, Мексика 1970 һәм 1986 йылдарҙа — сирекфинал, 2002 йылда Корея һәм Япония Республикаһы — 4-се урын һәм 1/8 финал, Рәсәй 2018 йылда — сирекфиналда; Швейцария 1954 йылда үҙенең иң яҡшы һөҙөмтәһен ҡабатлай — 1/4 финал; 1938 йылда Францияның 1/4 финалы һәм 1950 йылда Бразилияның икенсе урыны ла шул ваҡыттағы иң яҡшы һөҙөмтә була). ==== Донъя чемпионаттарында ҡатнашыу ==== Донъя чемпионаттарының финал турнирҙарында бөтәһе 78 илдең йыйылмаһы ҡатнаша. Түбәндә донъя чемпионатының финал өлөшөнә иң күп сығыш яһаусы командалар һанап үтелә: {| class="wikitable" |- !Чемпионатта<br>ҡатнашыуҙар!!Йыйылма |- |22||{{футбол|BRA}} |- |20||{{футбол|GER}} |- |18||{{футбол|ITA}}<br>{{футбол|ARG}} |- |17||{{футбол|MEX}} |- |16||{{футбол|ENG}}<br>{{футбол|FRA}}<br>{{футбол|ESP}} |- |14||{{футбол|URU}}<br>{{футбол|BEL}} |} * Бразилия һәм Германия һайлап алыу турнирҙарының береһендә лә еңелмәй (Германия чемпионатта ике тапҡыр, 1930 һәм 1950 йылдарҙа ҡатнашмай). Италия ике, Аргентина бер һайлап алыу турнирында еңелә (Италия өс, Аргентина дүрт чемпионатта ҡатнашмай). == Чемпионат үткәреү урынын һайлау == {| class="wikitable" |- ! Чемпионат ! Ойоштороусы ил ! Үткәреү датаһы һәм урыны ! Кандидаттар<ref>Курсивом выделены кандидатуры, снявшиеся до выборов</ref> |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] |{{флагификация|Уругвай}} | 18 май 1929, [[Барселона]] | ''{{флагификация|Венгрия|1919}}, {{флагификация|Италия|1861}}, {{флагификация|Испания|1785}}, {{флагификация|Нидерланды}}, {{флаг|Швеция}} [[Швеция]]'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]] | {{флагификация|Италия|1861}} | 9 октябрь 1932, [[Стокгольм]] | {{флагификация|Швеция}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]] | {{флагификация|Франция|1794}} | 13 август 1936, [[Берлин]] | {{флагификация|Аргентина}}, {{флагификация|Третий рейх}} |- | ''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1942|1942]]''<ref>Турнир отменён в связи с продолжавшейся Второй мировой войной. Выборы страны-организатора не состоялись</ref> | colspan="2" rowspan="2" | Турнир үткәрелмәй | {{флагификация|Аргентина}}, {{флагификация|Бразилия}}, {{флагификация|Третий рейх}} |- | ''[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1946|1946]]''<ref>Турнир не проводился в связи с мировым упадком и экономическим кризисом, вызванным от последствий Второй мировой войны</ref> | - |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] | {{флагификация|Бразилия}} | rowspan="2"|26 июль 1946, [[Люксембург (город)|Люксембург]] | rowspan="3" | - |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]] | {{флагификация|Швейцария}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]] | {{флагификация|Швеция}} | 23 июнь 1950, [[Рио-де-Жанейро]] |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]] | {{флагификация|Чили}} | 10 июнь 1956, [[Лиссабон]] | {{флагификация|Аргентина}}, ''{{флагификация|ФРГ}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]] | {{флагификация|Англия}} | 22 август 1960, [[Рим]] | {{флагификация|ФРГ}}, ''{{флагификация|Испания|1945}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]] | {{флагификация|Мексика}} | 8 октябрь 1964, [[Токио]] | {{флагификация|Аргентина}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]] | {{флагификация|ФРГ}} | rowspan="3" | 6 июль 1966, [[Лондон]] | ''{{флагификация|Испания|1945}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]] | {{флагификация|Аргентина}} | ''{{флагификация|Мексика}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]] | {{флагификация|Испания}} | ''{{флагификация|ФРГ}}'' |- | rowspan="2" |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]] | ''{{флагификация|Колумбия}}''<ref>5 ноября 1982 Колумбия объявила об отказе от проведения чемпионата мира</ref> | 9 июнь 1974, [[Стокгольм]] | - |- | {{флагификация|Мексика}} | 20 май 1983, [[Цюрих]] | {{флагификация|Канада}}, {{флагификация|США}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]] | {{флагификация|Италия}} | 19 май 1984, [[Цюрих]] | {{флагификация|СССР}}, ''{{флагификация|Англия}}, {{флагификация|Греция}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]] | {{флагификация|США}} | 4 июль 1988, [[Цюрих]] | {{флагификация|Бразилия}}, {{флагификация|Марокко}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]] | {{флагификация|Франция}} | 1 июль 1992, [[Цюрих]] | {{флагификация|Марокко}}, {{флагификация|Швейцария}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]] | {{флагификация|Республика Корея}}/{{флагификация|Япония}} | 31 мая 1996, [[Цюрих]] | {{флагификация|Мексика}} |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] | {{флагификация|Германия}} | 7 июль 2000, [[Цюрих]] | {{флагификация|Англия}}, {{флагификация|Марокко}}, {{флагификация|ЮАР}}, ''{{флагификация|Бразилия}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] | {{флагификация|ЮАР}} | 15 май 2004, [[Цюрих]] | {{флагификация|Египет}}, {{флагификация|Марокко}}, ''{{флагификация|Ливия|1977}}/{{флагификация|Тунис}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] | {{флагификация|Бразилия}} | 30 октябрь 2007 | - |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]] | {{флагификация|Россия}} | rowspan="2" | 2 декабрь 2010, [[Цюрих]] | {{флагификация|Англия}}, {{флагификация|Бельгия}}/{{флагификация|Нидерланды}}, {{флагификация|Испания}}/{{флагификация|Португалия}}, ''{{флагификация|Австралия}}, {{флагификация|Мексика}}, {{флагификация|США}}, {{флагификация|Япония}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]] | {{флагификация|Катар}} | {{флагификация|Австралия}}, {{флагификация|США}}, {{флагификация|Республика Корея}}, {{флагификация|Япония}}, ''{{флагификация|Англия}}, {{флагификация|Бельгия}}/{{флагификация|Нидерланды}}, {{флагификация|Индонезия}}, {{флагификация|Испания}}/{{флагификация|Португалия}}, {{флагификация|Мексика}}, {{флагификация|Россия}}'' |- |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2026|2026]] | {{флагификация|Канада}}/{{флагификация|Мексика}}/{{флагификация|США}} | 13 июнь 2018, [[Мәскәү]] | {{флагификация|Марокко}} |- | [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2030|2030]] | '''''Основные''''': {{флагификация|Испания}}/{{флагификация|Португалия}}/{{флагификация|Марокко}}<br> ''Почётные'': {{флагификация|Уругвай}}/{{флагификация|Аргентина}}/{{флагификация|Парагвай}} | 4 октябрь 2023 | {{флагификация|Чили}}, {{флагификация|Украина}}, {{флагификация|Греция}}/{{флагификация|Египет}}/{{флагификация|Саудовская Аравия}} |- | [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2034|2034]] | {{флагификация|Саудовская Аравия}} | 31 октября 2023 | {{флагификация|Китай}}, {{флагификация|Индонезия}}/{{флагификация|Малайзия}}/{{флагификация|Сингапур}}/{{флагификация|Таиланд}}/{{флагификация|Вьетнам}}, {{флагификация|Австралия}}, {{флагификация|Зимбабве}}, {{флагификация|Египет}}, {{флагификация|Нигерия}}, {{флагификация|Узбекистан}}, {{флагификация|Казахстан}} |- | [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2038|2038]] | | | {{флагификация|Китай}}, {{флагификация|Гана}} |} Әлеге ваҡытта киләһе донъя чемпионатын үткәреү урынын ФИФА Башҡарма комитеты ағзаларытауыш биреү юлы менән турнирға тиклем кәмендә 6 йыл ҡалғас билдәләй. 2010 йылғы донъя чемпионатын үткәреү урыны 2004 йылда, 2007 йылда 2014 йылғы донъя чемпионатын, 2018 һәм 2022 йылғы донъя чемпионаттарын үткәреүселәре асыҡлана. 1930 йылдан алып 1998 йылға тиклем бөтә донъя чемпионаттары йә [[Европа]]ла, йә [[Америка]]ла үтә. 1934—1938 һәм 1954—1958 йылдарҙа Европала чемпионат рәттән уҙа. 1958 йылдан һуң ярышты сиратлап: бер чемпионатты Европала, икенсеһен Америкала үткәрергә ҡарар ителә. 1982 йылда донъя чемпионаты [[Испания]]ла үткәрелә, шул ваҡыттан алып футбол мөхитендә, ниндәй илдә үтеүенә ҡарамаҫтан<ref>[http://old.iz.com.ua/2006/06/27/pochemu-chempionat-mira-po-futbolu-nazyvajut-mundial-i-chto-oboznachaet-eto-slovo http://old.iz.com.ua]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}} — газета «Индустриальное Запорожье»</ref>, был турнирҙы ҡайһы берҙә [[Испан теле|испанса]] «мундиаль» тип атайҙар (был һүҙ «донъя, донъя чемпионаты» тигәнде аңлата). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Чемпионат мира по футболу}} * [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup Официальный сайт турнира]{{ref-en}}{{ref-es}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-ar}}{{ref-ru}}{{ref-ja}} * [https://www.rsssf.org/tablesw/worldcup.html Обзор турнира] на сайте RSSSF{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Главные тренеры чемпионов мира по футболу}} {{Футбол буйынса донъя чемпионаттары}} {{Лучший бомбардир чемпионата мира по футболу}} [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары]] [[Категория:Футбол буйынса Европа командалары]] 26whu09nhzncu4icyhl22rnlea1j8fv 10 201409 1302927 2026-08-16T16:01:45Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Haltern am See, Westruper Heide, Solitärbaum -- 2025 -- 8748.jpg 1302927 wikitext text/x-wiki Haltern am See, Westruper Heide, Solitärbaum -- 2025 -- 8748.jpg 8pnknc2o7rk8cxzjrz9pmby18fsywrt 3 201410 1302960 2026-08-17T10:30:09Z Айсар 10823 /* Танышыу */ яңы бүлек 1302960 wikitext text/x-wiki == Танышыу == Сәләм, Шыршыҡай! Әүҙемлегеҙ өсөн - ҙур рәхмәт! Үҙегеҙ тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт яҙһағыҙ ине... Айсар [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 10:30, 17 август 2026 (UTC) nf3r01n0sl1zovbzswwm3vmwbrda7ps