Мейәс (йылға)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Мейәс (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6424</id>
    <revision>
      <id>1302965</id>
      <parentid>978901</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45035-83</username>
        <id>48651</id>
      </contributor>
      <comment>о</comment>
      <origin>1302965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5152" sha1="3ugfixhdst2boq0c5zjdlxjt3k2fhqi" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Мейәс (мәғәнәләр)}}

{{Река
 |Название                = Мейәс
  |Оригинальное название  = 
 |Изображение             = Chelyabinsk Circus.jpg
  |Подпись                = 
 |Карта                   = Tobol_basin.png
  |Подпись карты          = Тобол бассейны
 |Длина                   = 658
 |Площадь бассейна        = 21800
 |Бассейн                 = [[Төньяҡ Боҙло океан]]
 |Бассейн рек             = [[Иҫәт (йылға)|Иҫәт]] → [[Тобол (йылға)|Тобол]] → [[Иртыш]] → [[Обь]]
 |Расход воды             = 15,4
  |Место измерения        = 24 км тамағынан
 |Исток                   =  [[Нәрәле (һырт)|Нәрәле]] һырты ([[Көньяҡ Урал]])
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 54 |s_lat_min = 46 |s_lat_sec = 20
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 59 |s_lon_min = 37 |s_lon_sec = 26
 |Устье                   =  [[Иҫәт (йылға)|Иҫәт]]
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 56 |m_lat_min = 05 |m_lat_sec = 44
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 64 |m_lon_min = 29 |m_lon_sec = 56
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡорған өлкәһе]]
   |Район                 = 
  |Позиционная карта =Рәсәй Силәбе өлкәһе
 |Категория на Викискладе = Miass River
}}

'''Мейәс''' ({{lang-ru|Миассо}}) — [[Башҡортостан]]да, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] өлкәләрендә ағыусы йылға, [[Иҫәт (йылға)|Иҫәт]] йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. [[Төньяҡ Боҙло океан]] бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 658 км, бассейнының майҙаны — 21,8 мең км².

[[Учалы районы]]нда [[Нәрәле (һырт)|Нәрәле]] hыртының итәгендә башлана; [[көньяҡ]]-[[көнсығыш]]ҡа [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкәләре]] биләмәләре буйлап аға. Ҡурған өлкәһендәге [[Каргополье]] ҡасабаһынан 20 км төньяҡтараҡ Иҫәткә ҡоя.
[[File:Исток реки Миасс - panoramio.jpg|thumb|слева|300 px|Мейәс йылғаһы башы. Нәрәле һырты]]
== Ҡушылдыҡтары ==
Һул яҡтан:

Уң яҡтан:

Чашковка, Смородинка, Әтлән, Черная, Һарыҫтан, Ҡуштымға, Селянка, Тый Йылга, Оло Кейәлем, Бишкүл, Йылға, Ҡуянбай, Һыры йылга, Бишкиль, Зуз йылға, Сыбар Айгыр, Кесе Сүмләк (Чесноковка), [[Сүмләк]], Наумовский, Тоҡман, Ҡарасел, Каменка, Ҡарасук(Карачуха), Таҡташ (Такташиха), Окунёвка, Боровлянка, Бархан, Каменка, Табарка йылғалары.

== Ландшафт ==

Иң үрге ағышында таулы, ҡороусан; һаҙҙар һәм күлдәр янынан үтә. [[Силәбе өлкәһе]]нә сыҡҡас үҙәне киңәйә бара, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, киң. [[Силәбе]] ҡалаһында быуа аша үтә.

== Йылға буйындағы ҡалалар һәм ауылдар ==
[[Учалы районы]]нда Уйҙа, Орловка, Илсеғол, Мулдаҡай ауылдары урынлашҡан; [[Силәбе өлкәһе]]ндә -- [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] һәм [[Силәбе]] ҡалалары.

== Гидронимия ==
Йылғаның исеме [[башҡорт теле]]нән килә. Ысын, тарихи исеме Мейәсте. Ҡобайырҙа был ап-асыҡ сағыла: Ай, Мейесте, Мейесте! Мейестенең һыуын кем эсте?..
== Арғужа һыуһаҡлағысы ==
Йылғала [[Арғужа һыуһаҡлағысы]] урынлашҡан. Арғужа һыуһаҡлағысы — 1939—1946 йылдарҙа Арғужа ГЭС өсөн Мейәс йылғаһында төҙөлә. Һыуһаҡлағыс билмәһенә Арғужа күле инә.
{{Ҡалып:Силәбе өлкәһе һыу ятҡылыҡтары}}
[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>3ugfixhdst2boq0c5zjdlxjt3k2fhqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөрйән районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7598</id>
    <revision>
      <id>1302972</id>
      <parentid>1300428</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T15:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42454" sha1="4pmrh8gqh0brxzxfgvo093o9bq35cvz" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Бөрйән районы
|Оригинальное название = 
|Герб = Coat of Arms of Burzyan rayon (Bashkortostan).png
|Флаг = Flag of Burzyansky rayon.svg
|Описание флага = Флаг Бурзянского района
|Страна = {{RUS}}
|Статус = [[муниципаль район]]
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}}
|Включает = 12 ауыл биләмәһе
|Столица =  [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава = [[Шәрипов Рөстәм Динислам улы]]
  |Название главы                 = Хакимиәт башлығы
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
|Население = 18 166
  |Год переписи                   = 2010
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[башҡорттар]] (96,2 %)&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 4 442
  |Место по площади               = 5
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Location of Burzyanskiy rayon (Bashkortostan).svg
|ЧасовойПояс ={{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 02, 102
|Сайт =
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Бөрйән районы''' — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш районы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң аҙ үҙләштерелгән үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
 
Төньяҡта — [[Белорет районы|Белорет]], көнсығышта — [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] һәм [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], көньяҡта — [[Йылайыр районы|Йылайыр]] һәм [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], көнбайышта [[Мәләүез районы|Мәләүез]] һәм [[Ишембай районы|Ишембай]] райондары менән сиктәш.

Майҙаны 4442 [[квадрат километр|км²]]. Үҙәге — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы. [[Өфө]]нән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
Бөрйән районы [[1930]] йылдың 20 авгусында ойошторола. [[Йылайыр кантоны]]ның Бөрйән (улусына) волосына ингән ауылдар яңы райондың нигеҙен тәшкил итә.

Тамъян-Түңгәүер волосының Аҫҡар, Брәтәк, Мәһәҙей һәм Ҡолғана, Ҡананикольский волосының Ырғыҙлы ауылдары ла ҡушыла Бөрйәнгә.

Шулай уҡ, [[Стәрлетамаҡ кантоны]]ның Маҡар һәм Арыҫлан улустары ере инеп китә.

Барлығы шул осорҙа 7 ауыл Советына ҡараған 46 ауыл иҫәпләнә. Халыҡ һаны 7793 була.

Ауыл һанына утарҙар ҙа ҡушып индерелә, бөтәһе 1778 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә.

Район үҙәге итеп тәүҙә [[Яңы Собханғол]] ауылы (1930), аҙаҡ [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы(1935) билдәләнә.
 
1963 йылдың 1 февралендә райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында Белорет районыны ҡушалар. 1965 йылдың 4 ноябрендә Бөрйән районы яңынан тергеҙелә.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 18,16 мең кеше булған. Күпселек [[башҡорттар]] йәшәй. 34 ауыл бар. Улар араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] (4923), [[Байназар]] (1475) һәм [[Иҫке Монасип]] (635) ауылдары.

'''Милли составы'''

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса : башҡорттар — 96,2 %, урыҫтар— 2,1 %, татарҙар — 1,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 0,4 %.

'''Демография'''

2010 йылда Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһында халыҡтың тәбиғи үҫеше буйынса беренсе урынға сыға:1000 кеше иҫәбенә — 10,9.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]] (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл), башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* [[Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы]] (11 апрель 1957), ғалим-педагог, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]] (25 сентябрь 1951), 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли музейы генераль директоры. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре»(2009).&quot;Башҡортостан Республикаһының Милли музейы: төҙөлөш һәм үҫеш тарихы&quot; китабының авторы.
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] (1 ғинуар 1968), башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы]] (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл), журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
* [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]](25 ноябрь 1939 йыл), хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. «Почёт Билдәһе» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы]](3 август 1964 йыл), башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014). Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар (1992) һәм Журналистар (2000) союздары ағзаһы.
*[[Ишбаев Райман Сәйәх улы]] (12 март 1959 - 5 декабрь 2006), йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
* [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]](19 ғинуар 1935 — 23 октябрь 2010), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* [[Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы]](псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 — март 2011), башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]](псевдонимы Таңһылыу Ҡарамыш; 3 март 1948), башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты.
* [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы]] (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Район мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405175032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly |date=2016-04-05 }}{{V|9|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]](1.05.1941), ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]] (1890—1934), сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе.
* [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]](12 май 1967), ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014), Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе.
* [[Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы]](15 сентябрь 1937—1 ғинуар 2022), башҡорт музыканты, ҡурайсыһы, йырсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
* [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]](21 ноябрь 1934 йыл), Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры артисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1984).
* [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы]] (16 март 1968), рәссәм, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2011). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997).
* [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]](15 март 1939 — 21 ноябрь 2016), башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академик, 1995). Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987) һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
* [[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]](27 август 1933 —20 июнь 1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987).
* [[Сәғитов Рәсүл Хәсән улы]] (14 март, 1964 йыл), журналист, яҙыусы, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. Ике юғары белемле: филолог һәм юрист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар, Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендәге ун бишләгән әҙәби һәм публицистик китап авторы. Хеҙмәт юлын ун ете йәшендә райондың «Таң» гәзитендә башлай. Бөгөн — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына ҡараған «Юлдаш» радиоһының ижтимағи-сәйәси бүлеге етәксеһе.
* [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]](15.10.1937 — 1. 08.2003), Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
* [[Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы]] (26 март 1962), башҡорт журналисы, политолог, яҙыусы. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] (10 июнь 1948), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]] (25 апрель 1960), башҡорт йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).

== Географияһы ==
[[Файл:Вход в пещеру Шульганташ.jpg|мини|слева|Шүлгәнташ мәмерйәһенең ауыҙы]]
Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 1,3%-тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан.

Көнсығышта район территорияһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы менән сикләнгән.
Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синкланорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡ-көнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята.

Айырым урындарҙа абсолют бейеклек 850—1040 метрға етә.

Район территорияһының ҡап уртаһынан тиерлек төньяҡтан — көньяҡ-көнбайышҡа табан [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы үтә. Гидрографик селтәрҙе Ҡушылдыҡтары: Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]], Үҙән йылғалары менән райондың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә.

Ярҙары карстлы ҡалын [[эзбизташ]] ҡатламдарынан тора. Шуға ла, мәмерйәләр күп. Иң билдәлеһе — [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]].

Таулы өлөшө Уралтау, [[Ҡыраҡа]], Баштау, Юрматау һәм башҡа һырттарҙан ғибәрәт. Урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, [[доломит]], [[эзбизташ]], һәүерташ, ультраһелтеле һәм һелтеле тоҡомдарынан тора.

Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған.

Райондың төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә [[Нөгөш]] йылғаһы аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. [[Белорет районы|Белорет]], Бөрйән, [[Мәләүез районы|Мәләүез]] райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға.

[[Мәләүез районы]] [[Эткөсөк]] ауылы эргәһендә төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ағиҙелгә (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Оло Ҡоҙаш, Үрек, Үсҡаныш, Тор; һулдан — Берәтәк, Оло Шәйек, Кесе Нөгөш, Күжә йылғалары.

Нөгөш бассейнының рельефы үрге ағымда уртаса һәм тәпәш таулы. Протерезой тоҡомдарынан (ҡомташ, доломит, конгломерат) тора.

Түбәнге ағымда — убалы тигеҙлек. Ҡазан ярусы тоҡомдарынан (мергель, ҡомташ, конгломерат) ғибәрәт.

Район сиктәрендә ландшафты ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙан (үрге ағымда) тора. Түбәнге ағымда һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар китә.

Нөгөш бассейнында махсус һаҡланыусы [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]], «[[Алтын солоҡ|Алтын Солоҡ]]» һәм [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] биләмәләре урынлашҡан.

Дөйөм алғанда, райондың ландшафтына вертикаль зоналыҡ хас. Үҫемлектәр донъяһының байлығы райондың киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуына һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуына бәйле.

Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора.

== Климаты ==
Климаты ҡырҡа континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ температура 1,5°С. Ғинуарҙа уртаса температура −16°С, июлдә 18°С.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм.

== Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре ==
Районда [[Башҡорт ҡурсаулығы]] һәм [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] ойошторолған. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан милли паркы]] составына инә.

Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Бәшәке инештәрендәге йылға [[бағыр]]ының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары.

Әсебар заказнигы һәм [[Алтын солоҡ|«Алтын Солоҡ»]] заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%-ын алып тора (республика буйынса иң юғары күрһәткес).

== Райондың ер аҫты байлыҡтары ==
* Хром рудаһы (Оло Башарт),
* Барит (Күжә),
* Кварца (Берәтәк),
* Кирбес сеймалы (Алағуян, Иҫке Собханғол),
* Ҡом-ҡырсын (Туғай),
* Доломит («13 км»),
* Агрономик руда (Кесе Нөгөш),
* Ҡыйыҡ сланцы (Әтек, Үҙән, Тимер),
* Төҙөлөш таштары, һәүер таштар, мергель, магнезит ятҡылыҡтары.

== Хужалыҡ ==
Ер өҫтөнөң таулы, тупрағының ярлы, уҡмашып ҡатҡан һәм йоҡа булыуы, территоряһының күп өлөшө урмандар менән ҡапланыуы һөҙөмтәһендә [[ауыл хужалығы]] ерҙәренең майҙаны 41,3 мең га ғына (бөтөн территоряһының 9,3 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 8,0 мең га тәшкил итә. [[Ауыл хужалығы]] тәбиғи көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар нигеҙендә малсылыҡтың ит-һөт тармағы буйынса махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] үҫешкән.

Урман майҙаны 208,1 мең га, ағас запасы 45,5 млн м³. Ағас әҙерләү эше менән Бөрйән урман хужалығы шөғөлләнә.

«Шүлгәнташ», «Башҡортостан» ҡурсаулыҡтары ойошторолған. &quot;Шүлгәнташ&quot;та [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] һәм ҡырағай солоҡ бал ҡорттары һаҡланып ҡалған, ә &quot;Башҡортостан&quot;да һирәк осрай торған хайуан, балыҡ ([[бөркөт]], [[ҡарағош]], [[ҡыҙылғанат]], [[бәрҙе]] һ.б.) һәм үҫемлек (оҫҡон йыуаһы, яҫы ҡыяҡлы бойҙан һ.б.) төрҙәре һаҡланып ҡалған. Оло һәм Кесе Бешәке йылғаларында [[бағыр]] балығы тәбиғи ысул менән һаҡлана һәм үрсетелә.

Шүлгәнташ һәм Космонавтар мәмерйәләре — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары. Район территорияһы туризмды үҫтереү өсөн ҡулайлы. (Шулай уҡ уҡығыҙ: [[«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы]]).

== Транспорт ==
Районды [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]—Сәрмән автомобиль юлы республика әһәмиәтендәге [[Стәрлетамаҡ]]—[[Белорет]] — [[Магнитогорск]] автомагистрале менән тоташтыра. А

Иҫке Собханғол менән [[Баймаҡ]], [[Ҡананикольский]] һәм [[Мораҡ]] араһын тоташтырыусы таш түшәлгән юлдар һалынған.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп; Иҫке Собханғолда музыка мәктәбе, һөнәрселек училищеһы һәм [[Мөхтәр Сәғитов музейы]] бар; 23 дөйөм китапхана, 20 клуб, Үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы эшләй.

== Административ бүленеш ==
[[Бөрйән районы]]на 12 ауыл Советы инә. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Муниципаль берәмек
! Административ үҙәк
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Тораҡ пункттар
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Халыҡ һаны&lt;br&gt;(кеше)
|-

| [[Аҫҡар ауыл советы (Бөрйән районы)|Аҫҡар ауыл советы]]
| [[Аҫҡар]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Аҫҡар]], [[Исламбай]], [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Аскаровский сельсовет (Бурзянский район) | тс }}
|-

| [[Әтек ауыл советы (Бөрйән районы)|Әтек ауыл советы]]
| [[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] ауылы
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Әтек (Бөрйән районы)|Әтек]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Атиковский сельсовет (Бурзянский район) | тс }}
|-

| [[Байғаҙы ауыл советы (Бөрйән районы)|Байғаҙы ауыл советы]]
| [[Байғаҙы]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Байғаҙы]], [[Яңы Уҫман (Бөрйән районы)|Яңы Уҫман]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Байгазинский сельсовет (Бурзянский район) | тс }}
|-

| [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл советы]]
| [[Байназар]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Байназар]], [[Ҡурғашлы (Бөрйән районы)|Ҡурғашлы]], [[Мәһәҙей]], [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Яуымбай]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Байназаровский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл советы]]
| [[Ғәлиәкбәр]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ғәлиәкбәр]], [[Үрге Нөгөш]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Галиакберовский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)|Ырғыҙлы ауыл советы]]
| [[Ырғыҙлы]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ырғыҙлы]], [[Ҡотан]], [[Мәҡсүт (Бөрйән районы)|Мәҡсүт]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Иргизлинский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы)|Кейекбай ауыл советы]]
| [[Кейекбай]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Кейекбай]], [[Ғәҙелгәрәй]], [[Мәндәғол]], [[Аҡбулат (Бөрйән районы)|Аҡбулат]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Киекбевский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Ҡыпсаҡ ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡыпсаҡ ауыл советы]]
| [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]], [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]], [[Килдеғол]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Кипчакский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Ҡолғана ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡолғана ауыл советы]]
| [[Ҡолғана]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ҡолғана]], [[Һарғая]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Кулганинский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Иҫке Монасип ауыл советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл советы]]
| [[Иҫке Монасип]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Иҫке Монасип]], [[Нәби]], [[Яңы Монасип]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Старомунасиповский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Иҫке Собханғол ауыл советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл советы]]
| [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]], [[Яңы Собханғол]], [[Иҫке Мөсәт]], [[Яңы Мөсәт]], [[Ишдәүләт]] ауылдары
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Старосубхангуловский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|-

| [[Тимер ауыл советы (Бөрйән районы)|Тимер ауыл советы]]
| [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылы

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Тимировский сельсовет (Бурзянский район)| тс }}
|}
(*Тимер ауылынан Аралбай, Байғаҙы, Бикташ ауылдары)&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726154209/https://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_biktashevo.html |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt; утар булып бүленеп сыҡҡан.

[[Файл:Administrative map of Burzyansky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Бөрйән районының административ картаһы]]

== Урындағы үҙидаралыҡ ==
2014 йылдың 27 июнендә Бөрйән районы Советы Рөстәм Шәриповты контракт буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/642671 Бөрйән районында яңы хакимиәт башлығы. Башинформ]&lt;/ref&gt;

=== Район хакимиәте ===
Адресы: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-52-40, (34755) 3-52-52

E-mail: adm13@presidentrb.ru

Сайты: http://www.burzyan.ru

Хакимиәт башлығы: Шәрипов Рөстәм Динислам улы.

=== Район Советы ===
Адрес: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61

Телефон/факс: (34755) 3-62-00, (34755) 3-52-52

E-mail: Sovet-burzyan@mail.ru Э

Совет рәйесе: Гүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы, (34755) 3-53-95

Совет сәркәтибе: Рыҫҡолов Азамат Ағзамов улы, (34755) 3-53-95

== Район матбуғаты ==
[[Таң (гәзит)|«Таң»]] — [[Башҡортостан Республикаһы]] Бөрйән районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Депутаттарҙың Бөрйән район Советы. 1935 йылдың майынан башлап аҙнаға 3 тапҡыр сыға.

Башта «Еңеү юлында» тип атала. Тәүге номеры [[1935]] йылдың [[1 май]]ында донъя күрә. Тиражы 644 экземпляр була. Айына 6 тапҡыр сыға.

Беренсе редакторы Хажи Минниғәле улы Кинйәғолов була. Был вазифаға тәғәйенләгәнгә тиклем, ул «Башҡортостан» гәзитенең ауыл хужалығы бүлеген етәкләй.

Унан һуңғы йылдарҙағы редакторҙар: Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов, Зата Сафа улы Юлдашев.

1944—1945 йылдарҙа редактор булып, аҙаҡ Башҡортостандың данлыҡлы яҙыусыһы булараҡ билдәлелек алған [[Ярулла Вәлиев]] эшләй.

Уны Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы кешеһе З. Я. Сафин алмаштыра (1945—1953).
 
1953 йылдан 1956 йылға тиклем арауыҡта редакцияны Рамаҙан Һиһиәт улы Ҡондоҙбаев етәкләй.

1959 йылдан гәзит 4 битле вариантта, аҙнаһына 3 тапҡыр сыға башлай.
1962 йылдағы райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында район [[Белорет районы]]на ҡушыла. Гәзиттең эшмәкәрлеге туҡтатыла.

[[1965]] йылда Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. Типография һәм редакция менән гәзит тә яңынан булдырыла.

Редактор итеп Белорет районының [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] редакторы урынбаҫары булып эшләп йөрөгән Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов ҡайтарыла.

1966 йылдың мартынан гәзит «Таң» исеме аҫтында сыға башлай.
1966—2008 йылдар арауығында редакторҙар булып А. М. Юлмөхәмәтов, Ю. Х. Манапов, И.Ғ.Йәһүҙин эшләй.
2008 йылдан бирле баш редактор вазифаһын Р. С. Шамигулов алып бара.

2009 йылда [[Таң (гәзит)|«Таң»]] ауыл хужалығы тематикаһын яҡтыртыу буйынса иң һәйбәт гәзит тип табыла. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең дипломы һым аҡсалата премия менән бүләкләнә.

== Үҙенсәлекле спорт ярыштары ==
* Бөрйән районында үҙенселәкле ҡышҡы ярыш — [[Башҡорт аты|Башҡорт аттары]] бәйгеһе үтә. Ябай санаға егелгән юртаҡтарҙа 15 саҡрым арала ярышалар. Сара беренсе тапҡыр «Бөрйән» совхозының директоры Исмәғил Ғәбитов тарафынан ойошторола һәм 2014 йылда 45-се тапҡыр үткәрелә&lt;ref&gt;Елдәй елә, Толпарым! Р.Мусин. Башҡортостан гәзите, 2014 йыл, 14 март, № 46-47&lt;/ref&gt;.
* Бөрйән районында үҙенсәлекле һабантуй ярышы — ауыр ташты бейеклеккә ташлау бәйгеһе уҙғарыла. [[Һабантуй]]ҙарҙа таш ырғытыу бәйгеһе 1950 йылдарҙа [[Килдеғол]] ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Йолаға әүерелгән таш ырғытыу бәйгеһе һәр һабантуйҙа ойошторола&lt;ref&gt;[http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 Арғыҙмала — муллыҡ байрамы. «Таң» Бөрйән районы гәзите. 30.05.2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525030912/http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 |date=2013-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{Бурзянская энциклопедия}}

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
&quot;Шүлгән- таш&quot;мәмерйәһенең эсендәге күл.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе эсендәге күл
&quot;Шүлгән- таш&quot;мәмерйәһе.jpg|Шүлгәнташ мәмерйәһе
Урман.jpg|Урман
Бөрйән урманы.jpg|Бөрйән_урманы
Бөрйән ҡарағайҙары.jpg|мини|Бөрйән_ҡарағайҙары
Бөрйән районы сиге.jpg|мини|Бөрйән_районы_сиге
Алағуян йылғаһы.jpg|мини|Алағуян_йылғаһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* [http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm Бурзянский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228101224/http://www.uic.bashedu.ru/encikl/bbb/burzyn_rn.htm |date=2008-12-28 }}
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130163651/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2718 |date=2011-01-30 }}

{{Бөрйән районы ауылдары}}
{{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Бөрйән районы]]
[[Категория:Башҡортостан райондары]]</text>
      <sha1>4pmrh8gqh0brxzxfgvo093o9bq35cvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймаҡ районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8542</id>
    <revision>
      <id>1302983</id>
      <parentid>1239055</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74589" sha1="aipzp5wchzjp1mg41euigonvweytip8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баймаҡ районы''' — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан район. Көнсығышта [[Силәбе өлкәһе]] менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 5432 км². Райондың административ үҙәге — [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]] ҡалаһы менән [[Өфө]] араһы тура һауа юлынан 275 км, автомобиль юлынан — 489 км.

Район халҡы 1995 башына 43,5 мең кеше булған (1970 — 47,9, 1979 — 41,4, 1989 — 42,1 мең кеше). Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселеген [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] тәшкил итә. 90 ауыл бар. Иң ҙурҙары: [[Темәс]] (3,1 мең кеше), [[Урғаҙа]] (2,7 мең), [[Иҫке Сибай]] ауылы (2 мең), [[Аҡморон]] ауылы (1,7 мең).

== Символикаһы ==
{{main|Баймаҡ районы флагы}}

== География ==
Геологик йәһәттән район територияһы Тагил-Магнитогорск бөгөлөнөң һәм Уралтау күтәрелешенең тектоник структураларынан ғибәрәт. Колчедан рудаһы (Сибай, Баҡыртау, Таштау, Балтатау, Ҡамаған һ.б.), рудалы алтын (Вост.-Семеновский, Түбә, Юлалы һ.б.), сәсмә алтын (Ҡараһаҙ, Төйәләҫ, Шүрәле һ.б.), цеолит (Сибай), биҙәү ташы (20-ләп ятҡылыҡ), эзбизташ, кирбес сеймалы һ.б. ятҡылыҡтар тикшерелгән.

Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Уралтау һырты биләй. Уның был тирәһе бейек түгел һәм тигеҙләнгән, ләкин ярайһы уҡ дымлы, [[ҡарағай]], [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] урмандары менән ҡапланған. [[Урал тауҙары|Уралтау]] һәм [[Ирәндек]] һырттары араһындағы түбән урындарҙа ваҡ сусаҡтар бар. Уңдырышлы ҡара тупраҡлы далала төрлө үлән һәм ҡылғандар үҫә, уның байтаҡ өлөшө һөрөлгән, ҡоролоҡ хас. Район территорияһын меридиональ йүнәлешттә киҫеп үткән [[Ирәндек]] һыртының киңлеге 10—20 км, уртаса бейеклеге төньяғында 700—800 м, көньяғында— 400—500 м, урыны менән ҡарағас ҡатыш ҡайынлыҡтар, ҡаты төп тау тоҡомдары ер өҫтөнә сығып торған, аҙ уңдырышлы, эрозияға бирелгән тупраҡ өҫтөнлөк итә. Район территоряһының көнсығыштағы тар ғына һыҙатын эреле-ваҡлы убалар теҙмәһенән торған тигеҙлек тәшкил итә. Бындағы ҡара тупраҡлы далала ҡылған һәм һәр төрлө үлән үҫә.

Баймаҡ районы Урал тауҙары аръяғында урынлашҡанлыҡтан, [[Азия]] материгының континенталь климаты йоғонтоһон кисерә.

Климаты ҡоро, ҡышын ҡар аҙ була. Гидрографик селтәре [[Һаҡмар]], [[Таналыҡ]], [[Оло Урғаҙа]] (бәләкәй ҡушылдыҡтары менән) йылғалары, [[Талҡаҫ (күл)|Талҡаҫ]], [[Күлтабан (күл)|Күлтабан]] күлдәренән тора. Майҙанының ҙур өлөшөн дала ерҙәре тәшкил итә. Ағас запасы 18,8 млн м³ булған 126,4 мең га майҙанда (Райондың дөйөм майҙанының 24,4 %) урман үҫә (шуның 3,4 млн м ылыҫлы ағас).

== Тәбиғәт объекттары ==
* [[Ирәндек]] (тау һырты) — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы.
* [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ йылғаһы]]
* [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]
* [[Таналыҡ|Танылыҡ йылғаһы]]
* [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Йылайыр йылғаһы]]
* [[Оло Урғаҙа|Урғаҙа йылғаһы]]
* [[Ғәҙелша шарлауығы]]
* [[Һаҡмар һыуһаҡлағысы]]
* [[Балыҡлы (күл)|Балыҡлы күле]]
* [[Әптекәй (күл)|Әптекәй күле]]
* [[Талҡаҫ (күл)|Талҡаҫ]] — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге күл.
* [[Үләнде (күл)|Үләндекүл]]
* [[Солтанкүл|Солтанкүл]]
* [[Яугүл|Яугүл (Култабан) күле]] — Урал йылғаһы бассейнына ҡараған күл.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width: auto; max-width: max-content; padding: 4px 10px; background: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; margin: 8px 0; text-align: left;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; padding-right: 25px;&quot;&gt;Халыҡ һаны динамикаһы&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot; style=&quot;margin-top: 5px; text-align: center;&quot;&gt;
{{Wikidata/Population}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше тәшкил итә.

; Урбанизация
Ҡала шарттарында ([[Баймаҡ]] ҡалаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Баймак | ч }} * 100 / {{ Население | Баймакский район | ч }} round 2 ) }} }} % йәшәй.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 83,3 %, [[урыҫтар]] — 11,9 %, [[татарҙар]] — 3,5 %, башка — 1,3 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисад ==
19 быуаттың 30-сы йылдарында [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһының үрге ағымында һибелмә [[алтын]] ятҡылыҡтары үҙләштерелә башлай. Һибелмә һәм рудалы алтындың яңы ятҡылыҡтарын үҙләштереү, баҡыр колчеданы рудаларынан алтынды айырып алыу иҫәбенә алтын табыу арта. 1923 йылда Таналыҡ-Баймаҡ таулы округы бөтөн Уралда сығарылған алтындың 40 % таба. Баҡыр колчеданы рудаларын эшкәртеү менән Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты, алтын сығарыу менән «Башзолото» дәүләт производство предприятиеһының Түбә руднигы, «Зауральская» һәм «Түбә» старателдәр артелдәре шөғөлләнә. Төйәләҫ ятҡылығында эзбизташ сығарыла. Яндырылған эзбиз шәкәр заводында ҡулланыла һәм башҡа региондарға ла ебәрелә.

Район сәнәғәтенең башҡа тармаҡтарына ағас әҙерләү (Темәс һәм Баймаҡ леспромхоздары), төҙөлөш материалдары етештерә (Темәс хуж.-ара кирбес заводы), мет. эшкәртеү (Түбә йоҙаҡ һәм тимер-томор әйберҙәр заводы) һәм еңел сәнәғәт (Түбә тегеү фабрикаһы) инә.
Баймаҡ районы [[ауыл хужалығы]] продукцияһы күпләп етештерелә. [[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 331,3 мең га (Башҡортостанда 1-се урында тора), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 164,1 мең га, сабынлыҡтар — 44,0 мең га ([[Белорет районы]]нан һуң 2-се урында), көтөүлектәр — 123,0 мең га (1-се урында). 19 [[ауыл хужалығы]] предприятиеһы, шул иҫәптән Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы институтының Баймаҡ тәжрибә-производство хужалығы бар. Район [[малсылыҡ]] һәм [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] буйынса махсуслашҡан. [[Һарыҡсылыҡ]] тармағы ҙур урын тота. Башҡортостанда етештерелгән көслө һәм ҡаты сортлы бойҙайҙың төп өлөшө ошо районға тура килә. Иң ҙур [[ауыл хужалығы]] предпритиеһы — Йылайыр совхоз-техникумы. Совхоздың 80 мең га [[ауыл хужалығы]] ере бар, ул районда үҫтерелгән игендең өстән бер өлөшөн етештерә.

== Транспорт ==
Район территорияһын Ира—Йылайыр—Сибай—Магнитогорск һәм Аҡъяр—Сибай—Асҡар—Сермән автомобиль юлдары киҫеп үтә. Сит өлкәләр менән бәйләнештә Сибай тимер юл станцияһы һәм аэропорты мөһим роль уйнай. Урындағы бәйләнештәрҙә Баймаҡ—Ҡана, Баймаҡ—Темәс, Баймаҡ—Әбделкәрим автомобиль юлдары ҙур әһәмиәткә эйә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 75 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 40 урта мәктәп һәм 2 лицей; Йылайыр совхозы нигеҙендә [[ауыл хужалығы]] техникумы, 41 китапхана, 75 клуб учреждениеһы, [[Баймаҡ]]та һәм [[Темәс]] ауылдарында тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Йылайыр совхозында Сиҙәм музейы, үҙәк район һәм 8 участка дауаханаһы, [[Талҡаҫ]] күле буйында Баймаҡ ял йорто эшләй.

Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Баймакский вестник» һәм «Һаҡмар» гәзите сыға.

=== Спорт ===
[[Файл:Бассейн в Баймаке.JPG|мини|Баймаҡта йөҙөү бассейны]]
Районда милли көрәш, баскетбол, волейбол, футбол, хоккей, саңғы ярыштары, еңел атлетика, бокс, йөҙөү, өҫтәл теннисы, шахматтар һәм шашкалар спорт төрҙәре федерациялары ойошторолған.

Спортты яратыусылар ҡарамағында — 146 ҡоролма, шул иҫәптән: 1 стадион, 68 яҫылыҡ спорт ҡоролмалары, 72 спорт залы, 2 саңғы базаһы, 2 атыу тиры, 1 йөҙөү бассейны.

[[Файл:ФОК Богатырь (Баймакский район).JPG|мини|Баймаҡта «Батыр» физкультура-һауыҡтырыу комплексы]]
XX быуат уртаһында Башҡортостанда Баймаҡ — Өфө юлында һыбай уҙыш популяр була (1937)&lt;ref&gt;https://books.google.ru/books?id=W7TVBQAAQBAJ&amp;lpg=PA534&amp;dq=баймак%20спорт&amp;hl=ru&amp;pg=PA534#v=onepage&amp;q=баймак&amp;f=false&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://books.google.ru/books?id=n9Vz5CpXbWwC&amp;lpg=PT417&amp;dq=баймак%20спорт&amp;hl=ru&amp;pg=PT417#v=onepage&amp;q=баймак%20спорт&amp;f=false&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==

=== Яҡты эҙ ҡалдырыусылар ===
* [[Биишев Мирсаяф Хәсән улы|Биишев Мирсаяф]] (1862) — В. И. Ленин менән Ҡаҙан университетында уҡыған.
* [[Буранбай Ҡотдосов]] (1767 — ?) — халыҡ сәсәне, административ эшмәкәре. Йорт старшинаһы. Билдәле «Буранбай», «Ялан йәркәй», «Бөҙрә тал» башҡорт халыҡ йырҙарын ижад итеүсе
* [[Ғәбит сәсән|Арғынбаев Ғәбит]] ([[Ғәбит сәсән]]) (1856 — ?) — башҡорт халыҡ йырҙарын ҡобайырҙарын йыйыусы һәм һаҡлаусы. Ҡурайсылар һәм сәсәндәр бәйгеләре еңеүсеһе ([[Ырымбур]], 1912; [[Стәрлетамаҡ]], 1930). Ғәбит сәсәндән яҙып алынған башҡорт эпик әҫәрҙәр, айырыуса «Урал-батыр», бөтә донъя халыҡ ижады ҡомартҡыһы булып һанала.
* [[Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы]] (1896—1937) — [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Муса Мортазиндың кавалерия полкы эскадрон командиры. Ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградланған. Сәйәси золом ҡорбаны
* [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы]] (1898—1979) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
* [[Байым ишан|Динебәков Байым]] — дин әһеле, мәғрифәтсе
* [[Исмәғилова Ғилмияза]] — сәсәниә
* [[Алдар|Иҫәнгилдин Алдар (Алдар батыр)]] (XVII быуаттың 70-сы йылдар) — Бөрйән улусының старшинаһы, 1704—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдырың башлығы, Рус империяһының Ҡырым һәм Азов походтарында әүҙем ҡатнашыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт]] (1863—1927) — дин әһеле
* [[Мәтинов Шаһишәриф Миҙәтғәли улы]] — Рәсәйҙең 1-се һәм 2-се Дәүләт думаһы депутаты, мәғрифәтсе, ахун
* [[Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы|Сибаев Шәйәхмәт Утарбай улы]] — сәсән
* [[Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы]] — әүлиә, халыҡ табибы
* [[Ғабдулла Сәиди|Сәйетов Ғабдулла хәҙрәт]] — мәғрифәтсе, дин әһеле
* [[Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы]] (1897) — яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны
* [[Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы]] — дин һәм йәмғиәт эшмәкәре, мәғрифәтсе
* [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы]] — сәсән
* [[Юлыев Батыргәрәй Мөхәммәт улы]] — мәғрифәтсе, мөғәллим

=== Дәүләт һәм фән эшмәкәрҙәре ===
* [[Артамонов Владимир Иванович]] (1906—1944), Советтар Союзы Геройы (ноябрь 1939). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм Монголия Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.
* [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]] (22.08.1924—2.04.2000), [[СССР|совет]] комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]] Юғары Советының 6—9‑сы, [[РСФСР]] Юғары Советының 10—11‑се, [[БАССР Юғары Советы]]ның 4—11‑се саҡырылыштары депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1974) ордендары кавалеры. Ямаш ауылынан.
* [[Аслаев Төхвәт Хәлим улы]] (1922—1995), педагог-методист, педагогия фәндәре кандидаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 48 дәреслек һәм методик әсбаптар авторы. Ушинский миҙалы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланған.
* [[Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы]] (1905—1938), күп кенә ғилми-методик әсбаптар, дәреслектәр авторы. Ғилми-тикшеренеү институты директоры, «Культурная революция» журналының мөхәррире. Золом ҡорбаны.
* [[Белов Фёдор Иванович]] (1920—1979), [[Советтар Союзы Геройы]] (апрель 1945).
* [[Байрамғолов Фирғәт Миҙхәт улы]] (9 май 1960 йыл) — ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2003—2017 йылдарҙа Республика перинаталь үҙәгенең баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы]] (1939-2005) — ВЛКСМ-дың Баймаҡ район комитеты, артабан Башҡортостан өлкә комитеты секретары, КПСС-тың Өфө өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 1982 йылдан — БАССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланған.
* [[Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы]] (1944—2020), иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы делутаты (1999).
* [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] — иҡтисад фәндәре докторы.
* [[Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы]] (1887—1920) — башҡорт милли хәрәкәттә ҡатнашыусы, Бөрйән-Түңгәүер кантоны идараһы башлығы (1918—1920)
* [[Галин Салауат Әхмәҙиә улы]] (3.03.1934—29.03.2010), фольклорсы-ғалим, педагог-методист, юғары мәктәп эшмәкәре. 1977—1983 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]] проректоры. 1975 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы), филология фәндәре докторы (1995), профессор (1995). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2001). [[Ғәҙелбай]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы]] (1925) — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты.
* [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы]] (5 май 1886 — 14 апрель 1938) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы.
* [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы]] (15 октябрь 1926—19 февраль 1989) — башҡорт теленең күренекле ғалим-методисы, педагогия фәндәре кандидаты, доцент, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы]] (26.11.1942) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, [[Рәсәй]] медицина-техник академияһы академигы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған табибы. Сындәүләт ауылынан (хәҙер юҡ)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3322 Башҡорт энциклопедияһы — Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224094844/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3322 |date=2019-12-24 }}{{V|21|11|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы]] — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, полковник, уҡсылар полкы командиры. Рейхканцелярияны һәм «Гитлер бункерын» яулап алыуҙа ҡатнаша.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (10.11.1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Журавлёв Даниил Арсентьевич]] (25 декабрь 1900 — 16 сентябрь 1974) — совет хәрби етәксеһе, артиллерия генерал-полковнигы (1944), КПСС ағзаһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан.
* [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы]] (4 март 1951) — дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Юридик фәндәр докторы (2004). 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе[1]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).
* [[Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы]] (15.3.1945), ғалим-ботаник, эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). Татлыбай ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6203-j-nt-rin-s-f-r-li-isk-nd-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Йәнтүрин Сәфәрғәли Искәндәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421102612/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6203-j-nt-rin-s-f-r-li-isk-nd-r-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|03|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы]] (1948) — иҡтисад фәндәре докторы, профессор
* [[Зөлкәрнәев Ғиззәт Хәсән улы]] (1953—2000) — Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Ирназаров Рәшит Исмәғил улы]] (1935) — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. Социлогия фәндәре докторы.
* [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы]] (1934) — ғалим, Стәрлетамаҡ пединституы уҡыиыусыһы, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының бүлеге мөдире.
* [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] (19 сентябрь 1936) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2002 йылдан)
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935) — Социалистик Хеҙмәте Геройы; Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары менән наградланған
* [[Копылов Василий Данилович]] (1921) — Советтар Союзы Геройы (1944). Взвод командиры.
* [[Кудимов Павел Васильевич]] (1899—1943) — Советтар Союзы Геройы (1943).
* [[Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы]] (1896—1938) — күренекле дәүләт эшмәкәре (1923—1937)
* [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы]] (1922—1943) — Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң).
* [[Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы]] (21.01.1957), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
* [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]] (1931—2000) — флотаторҙар бригадиры. Социалистик Хеҙмәте Геройы; Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары менән наградланған. БАССР-ҙың Юғары советы депутаты (ике тапҡыр), КПСС-тың XXV—XXVI съездары делегаты.
* [[Мусин Ғүмәр Һаҙый улы]] (1946) — философия фәндәре докторы, профессор
* [[Мусин Зөбәйер Харис улы]] (1953) — Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (2006), Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш реабилитологы.
* [[Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы]] (1949) — 1986—1999 йылдарҙа — «Совет Башҡортостаны» гәзите бүлеге мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1998).
* [[Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы]] (1891—1998) — Баймаҡ районы мәғариф бүлеге мөдире, Сибай педагогия училищеһы директоры (1963—1972), Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, Ленин ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (өс тапҡыр), Ушинский миҙалы кавалеры. РСФСР-ҙың, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Платонов Николай Иванович]] (22.05.1958), физик-математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, техник фәндәр докторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/historical-background/selsovet/127/1210/ Портал «Ургаза.ru». Деревня Покровка (Покровка ауылы). Известные земляки]{{ref-ru}}{{V|30|04|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Пименов Иван Тимофеевич]] (1924 — 22 июль 1943) — 167-се гвардия еңел артиллерия полкы 5-се батареяһының туп тоҫҡаусыһы (1-се гвардия артиллерия дивизияһы, 3-сө гвардия еңел артиллерия бригадаһы), гвардия ҡыҙылармеецы, [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы]] (5 февраль 1940) — педагог-методист һәм тел ғалимы, педагогия фәндәре кандидаты. 1985—1988 йылдарҙа БАССР-ҙың мәғариф министры.
* [[Сырлыбаев Рим Әшрәф улы]] (6.06.1938), хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1982—1988 йылдарҙа Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты
рәйесе, 1988—1990 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетының беренсе секретары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се һәм 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советтары]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре (1997), [[Башҡортостан]]дың, РСФСР һәм [[СССР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Баймаҡ районы һәм ҡалаһының почётлы гражданы (2011).
* [[Тажетдинов Илшат Азамат улы]] (1969) — Башҡортостан хөкүмәте Аппараты етәксеһе
* [[Тойғонов Марсель Марат улы]] (1970) — медицина фәндәре докторы
* [[Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы]] (1 май 1950) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, филология фәндәре докторы (2003), профессор. Рәсәй Федерацияһының Почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
* [[Әминев Хәлил Мөхәммәт улы]] (1886—1959), Георгий тәреһе тулы кавалеры. Бөтә башҡорт уйындары (1932) һәм милли көрәш буйынса РСФСР халыҡтарының Урал-Кузбасс Спартакиадаһы абсолют чемпионы.
* [[Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы]] (1925—1951), 1-се, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры.
* [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы]] (1934 —), профессор. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. З. Вәлиди исемендәге Халыҡ-ара һәм Бирюков исемендәге Урал премиялары лауреаты.
* [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы]] (1914—1993), композитор, халыҡ ауыҙ-тел ижадының әҫәрҙәрен йыйыусы һәм мөхәрриләүсе. 300-ҙән ашыу йыр авторы. РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан дәүләт премияһы лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланған.
* [[Әхмәтов Иҫән Фәйзулла улы]] (1892—1942) — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Стахановсы. VIII сираттан тыш Советтар съезы (1935), ВКП(б)-ның VIII съезы делегаты, Беренсе саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1937). «Почёт Билдәһе ордены», «СССР-ҙың Почётлы металлургы» билдәһе менән наградланған.
* [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946) — дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры (1981—1994), Башҡортостан Республикаһының Президент хакимиәте етәксеһе (1994 йылдан), Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары.
* [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы]] (1924 —) — дәүләт эшмәкәре, Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданины, яҙыусы.
* [[Шаһисолтанова Ғәҙилә Әхәт ҡыҙы]] (10.02.1929—29.12.2011), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977—1993 йылдарҙа хәҙерге [[Санкт-Петербург]]тағы А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетының каведра мөдире. Химия фәндәре докторы (1972), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16838-sha-isoltanova-il-kh-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Шаһисолтанова Ғәҙилә Әхәт ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

=== Хужалыҡ эшмәкәрҙәре ===
* [[Божеховский Пётр Максимович]] (20.08.1938), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). [[Баймаҡ]] ҡалаһының һәм райондың почётлы гражданы (2011). [[Күнзавод]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://baimak.bashkortostan.ru/about/honorary/312563/ Почётные граждане: Божеховский Петр Максимович. Муниципальный район Баймакский район Республики Башкортостан. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|16|08|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (25.10.1893—1970), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1931—1960 йылдарҙа Баймаҡ районының Фрунзе исемендәге колхозы рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. [[Ишмырҙа]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://saigafar.ucoz.ru/index/ishmyr_a_j_k_l_r_auyly/0-24 «Сәйғәфәр ауылы сәхифәһе» сайты]{{V|19|10|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Наҡыев Әғләм Рахман улы]] (11 июль 1908 йыл — 4 июнь 1976 йыл) — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).
* [[Надькин Павел Николаевич]] (11 февраль 1911 йыл — 5 май 1996 йыл) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Калинин исемендәге колхоздың рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[Солонин Василий Степанович]] (25 декабрь 1914 йыл — 4 декабрь 1980 йыл) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр совхозы баш инженеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[Яҡупов Ғилман Ғирфан улы]] ([[20 март]] [[1925]] — [[11 февраль]] [[2012]]) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Ленин ордены кавалеры (1971). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[Насыров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы]] (5 ғинуар 1929 йыл — 11 июнь 1980 йыл) — Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының «Башкирский» совхозы агрономы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы]] (1914—1988) — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], 5-се саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты.
* [[Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы]] ([[10 июнь]] [[1924 йыл]] — [[6 апрель]] [[1987 йыл]]) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы]] (31 март 1933 йыл — 21 февраль 2001 йыл) — Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының Һаҡмар фермаһы һауынсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Һигеҙенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970—1974).
* [[Яхин Риза Хәжиәхмәт улы]] ([[13 июнь]] [[1935]] — [[15 декабрь]] [[1998]]) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979).

=== Яҙыусылар һәм шағирҙар ===
* [[Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы]] (1 май 1963 йыл) — журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014
* [[Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы]] (Батыр Вәлид) (1905—1969), шағир. 12 китап авторы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Баймаҡта әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса Батыр Вәлиди исемендәге район премияһы булдырылған.
* [[Баһуманов Аҫылғужа Ишем улы]] (1945—2005), журналист, публицист, шағир, прозаик, дәүләт эшмәкәре.
* [[Байымов Берйән Сафа улы]] (1948—2004), шағир, ғилми хеҙмәткәр, журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993).
* [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (1948), драматург, прозаик, дәүләт эшмәкәре, журналист. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Маҡтау Грамотаһы менән бүләкләнгән.
* [[Галин Салауат Әхмәҙи улы]] (1934—2010), ғалим, фольклорсы, публицист. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), Ғ.Сәләм исемендәге дәүләт премияһы лауреаты(1968).
* [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы]] (1947), прозаик. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), С.Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2006).
* [[Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы]] (1968), телсе-ғалим, тәржемәсе.
* [[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы]] (1930—2016), шағир, публицист, Башҡортостандың халыҡ шағиры.
* [[Иҙелбаев Нәжип Сафа улы]], (Нәжип Иҙелбай) (1912—1991), шағир, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
* [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы]] (1945), әҙәбиәтсе-ғалим, прозаик, педагог. Башҡортостан халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995).
* [[Исҡужин Буранбай Мәхмүт улы]] (1952—2009), шағир, драматург.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнгән (2006). Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы (2012).
* [[Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы]] (1912—1943), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир-шағир
* [[Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы]] ([[Лилиә Һаҡмар]]) (1962), шағирә, драматург, журналист.
* [[Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы]] (1938—1983) — яҙыусы, ике китап авторы
* [[Мостафин Урал Сабирйән улы]] (1951), шағир, прозаик. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты.
* [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]] (1938) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты.
* [[Түләков Рәйес Ғөссәм улы]] (Рәйес Түләк) (1959—2008), шағир, журналист. Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1996).
* [[Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы]] (Әхмәр Үтәбай) (1960), шағир, прозаик, публицист. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге республика дәүләт премияһы лауреаты (2007).

=== Сәнғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре ===
* [[Абыҙгилдин Абрек Әмир улы]] (1937—2013), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] рәссамы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ рәссамы (2009). Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2002)&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?730902 Указ Президента РФ от 30.09.2002 N 1098 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228071125/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?730902 |date=2013-12-28 }}&lt;/ref&gt;. [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). [[Татарстан Республикаһы]]ның Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы (1974).
* [[Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы]] (псевдонимы Фирүзә Париж) — йырсы, актриса. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.
* [[Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы]] (1951) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы]] (1910) — башҡорт композиторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы]] (6 ғинуар 1914 — 8 ғинуар 1993) — башҡорт совет композиторы. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1949, 1954) ордендары кавалеры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968).
* [[Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы]] (5 ноябрь 1973) — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* [[Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улы]] (3 апрель 1974) — йырсы, ҡурайсы, актёр. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004).
* [[Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы]] (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре 1995). Батыр Валид исемендәге премия лауреаты (1998).
* [[Бикбирҙин Йәүҙәт Зәйнулла улы]] (10 июнь 1952 — 14 май 1996) — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)
* [[Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы]] (1970) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (йырсы)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]] (25 май 1929 —) — танылған йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы
* [[Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы]] (25 ноябрь 1913—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.
* [[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы]] (8 ғинуар 1954) — ҡурайсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге премия лауреаты


* [[Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы]] (15 март 1955 йыл) — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)
* [[Дәүләтшина Луиза Ҡаһарман ҡыҙы]] (31 ғинуар 1957 йыл) — китапханасы. Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзаһы (2007). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2012). Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» миҙалы кавалеры (2022).
* [[Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы]] (1928—2004) — атаҡлы ҡурайсы, уҡытыусы
* [[Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы]] (1965) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* [[Иҫәндәүләтова Вилүрә Әҙеһәм ҡыҙы]] (3 ғинуар 1968) — Бөтә Рәсәй кинематографистар ағзаһы
* [[Йәнбәков Рамаҙан Фәтхулла улы]] (15 март 1934) — БАССР-ҙың халыҡ һәм атҡаҙанған артисы
* [[Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы]] (1 ғинуар 1958) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы
* [[Йәнекәев Булат Һиҙиәт улы]] (21 ғинуар 1942) — йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)
* [[Йосопов Вәкил Барый улы]] (1952) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1993)
* [[Йыһаншин Азат Надир улы]] (1971) — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2202), Ш. Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1996)
* [[Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы]] (1958) — профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* [[Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы]] (12 июль 1976 — 30 сентябрь 2015) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының йыр бәйгеләре лауреаты
* [[Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы]] (15 июнь 1929 -) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969), Башҡортостандың халыҡ артисы (1979), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986)
* [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы]] (10.03.1919—16.10.19989), ҡурайсы, уҡытыусы һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] мәҙәниәт һарайының «Мәсем таш» халыҡ ҡурайсылар ансамлен ойоштороусы һәм уның 1946—1980 йылдарҙағы етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). [[Темәс]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405175032/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly |date=2016-04-05 }}{{V|9|03|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Мәүлитов Вилүр Шәкирйән улы]] (1951), һәүәҫкәр композитор, Батыр вәлид исемендәге премия лауреаты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* [[Рәхимов Ришат Рәшит улы]] ([[24 октябрь]] [[1953 йыл]]) — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Тимеров Азамат Камил улы]] ([[14 февраль]] [[1969]]) — [[Хөсәйен Әхмәтов]] исемендәге [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
* [[Тимерова Нәсимә Морат ҡыҙы]] (1970) — йырсы. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.
* [[Салауатов Альберт Рәфҡәт улы]] (29.05.1971), йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Халыҡ-ара һәм республика бәйгеләре лауреаты.
* [[Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы]] (12 апрель 1925 — 17 ноябрь 2002) — уҡытыусы-музыкант. Скрипкасы, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
* [[Харрасов Рауил Ғүмәр улы]] (7 октябрь 1961 йыл) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Халыҡ-ара һәм Республика вокал конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Батыр Вәлит исемендәге премия лауреаты (2017).
* [[Хәсәнов Миңлеғәле Ибраһим улы]](4 февраль 1963) — ҡурайсы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.
* [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы]] (13 июнь 1953 — 10 апрель 2009) — ҡурайсы, йырсы; башҡорт халыҡ уйын ҡоралдары: ҡурай, ҡумыҙ яһау оҫтаһы; Рәсәй, республика күргәҙмәләре һәм конкурстарында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1986)&lt;ref name=&quot;Тажетдинов&quot;&gt;[Азамат Тажетдинов. Ел-дауылдар аша…2005 йыл, 156 бит]&lt;/ref&gt;. Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999).
* [[Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы]] (16 март 1940) — баянсы, РСФСР-ҙың һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаһанған артисы.
* [[Әфләтүнов Сәлихйән Ғинийәт улы]] (20.02.1949), театр актёры, режиссёр. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1991) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). [[Ишмырҙа]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://maps.kulturarb.ru/rb/1957-izvestnye-lyudi-goroda-sibaj КУЛЬТУРНЫЙ МИР БАШКОРТОСТАНА]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

=== Халыҡ ижады гәүһәрҙәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр ===

* [[Азаматова Бибисара Мостафа ҡыҙы]] (21 октябрь 1948 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. Хеҙмәт ветераны (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1992). 1980—1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры/
* [[Ибраһимова Әлфиә Ғәббәс ҡыҙы]] (20.03.1959), педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр йырсы. 1980–2010 йылдарҙа Баймаҡ районының мәктәпкәсә балалар учреждениелары тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. [[Башҡорт йыры|Башҡорт]] һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара фестивале (1994) һәм Башҡорт йырҙарын башҡарыусыларҙың «Яҙғы моңдар» (1992) республика конкурсы дипломанты, һәүәҫкәр йырсыларҙың «Һаҡмар һандуғасы» бәйгеһендә Гран-при яулаусы (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Әхмәр (Ишембай районы)|Әхмәр]] ауылынан.
* [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] (15.11.1930), тарихсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм почётлы крайҙы өйрәнеүсе.
* [[Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы]] (16.05.1935), Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Почётлы крайҙы өйрәнеүсе. Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданы.
* [[Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы]] (20 февраль 1928 йыл — апрель 2002 йыл) — мәғариф ветераны, тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. «Хеҙмәт батырлыҡ» миҙалы менән бүләкләнгән. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
* [[Буранбаев Вара Бәшәр улы]] (1924) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, тарихсы, Почётлы крайҙы өйрәнеүсе, С. Мифтахов, Батыр Вәлид исемендәге премиялар лауреаты. }}

== Иҫтәлекле урындар ==
* [[Лукьян Пономарёв һәйкәле|Лукьян Пономарёвтың ҡәберлегендәге һәйкәл]] (Баймаҡ ҡалаһы, 1933).
* Л. А. Азановҡа һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 1968).
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Ш. Ә. Хоҙайбирҙинға]] һәйкәл (Баймаҡ ҡойоу-механика заводы территорияһында, скульптор Т. П. Нечаева, 1975).
* [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы|А. М. Матросов]] бюсы (Түбә ҡасабаһы, 1976).
* [[Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы|Ә. Ғ. Әлибаевҡа]] һәйкәл (Йомаш ауылы, 1987, скульптор Л. В. Кузнецов).
* [[Ҡурай]]ға һәйкәл (Туғажман тауы, авторы — [[Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы|М. Байрамғолов]], 1993).
* [[Әхмәтзәки Вәлиди]]гә һәйкәл (Темәс ауылы, 2001). Скульптор Х. Х. Ғарипов.
* [[Фәйзуллин Мирхәйҙәр Мостафа улы|М. Фәйзигә]] һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы). Скульптор Т. П. Нечаева.
* [[Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы|Ә. Ғ. Әлибаевҡа]] һәйкәл ([[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]]).
* [[Пименов Иван Тимофеевич|И. Т. Пименовҡа]] һәйкәл (Ургаҙа ауылы, 1967).
* [[Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы|Т. Т. Миңлеғоловҡа]] һәйкәл (Күсей ауылы)&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18674-bajmakskij-rajon-i-g-bajmak Баймакский район и город Баймак. Башкирская энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915204333/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/19-pamyatniki/18674-bajmakskij-rajon-i-g-bajmak |date=2017-09-15 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Алдар|Алдар Иҫәкәевкә]] һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 2017).

== Административ бүленеш ==
[[Баймаҡ районы]]на 1 ҡала һәм 22 ауыл Советы инә. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Муниципаль берәмек
! Административ үҙәк
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Тораҡ&lt;br&gt;пункттар
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Халыҡ һаны&lt;br&gt;(кеше)
|-

| [[Баймаҡ|Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе]]
| [[Баймаҡ]] ҡалаһы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Городское поселение город Баймак | тс }}
|-

| [[Әбделкәрим ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим ауыл Советы]]
| [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Абдулкаримовский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Аҡморон ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Аҡморон ауыл Советы]]
| [[Аҡморон]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Акмурунский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Бикеш ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Бикеш ауыл Советы]]
| [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Бекешевский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Билал ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Билал ауыл Советы]]
| [[Билал]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Биляловский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Йылайыр ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Йылайыр ауыл Советы]]
| [[Урғаҙа]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Зилаирский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[1-се Этҡол ауыл Советы (Баймаҡ районы)|1-се Этҡол ауыл Советы]]
| [[1-се Этҡол]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Иткуловский 1-й сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Ишбирҙе ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе ауыл Советы]]
| [[Ишбирҙе (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ишбердинский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-
|-

| [[Ишмырҙа ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмырҙа ауыл Советы]]
| [[Ишмырҙа]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ишмурзинский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Ишмөхәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт ауыл Советы]]
| [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ишмухаметовский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Ҡолсора ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ҡолсора ауыл Советы]]
| [[Ҡолсора]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Кульчуровский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Күсей ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Күсей ауыл Советы]]
| [[Күсей]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Кусеевский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Мерәҫ ауыл Советы]]
| [[Мерәҫ (Баймаҡ районы)|Мерәҫ]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Мерясовский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Моҡас ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Моҡас ауыл Советы]]
| [[1-се Төрөкмән]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Мукасовский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Ниғәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ниғәмәт ауыл Советы]]
| [[Ниғәмәт]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Нигаматовский сельсовет | тс }}
|-

| [[Семеновка ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Семеновка ауыл Советы]]
| [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Семеновский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Сибай ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Сибай ауыл Советы]]
| [[Иҫке Сибай]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Сибайский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Таулыҡай ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Таулыҡай ауыл Советы]]
| [[Үрге Таулыҡай]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Тавлыкаевский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Татлыбай ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Татлыбай ауыл Советы]]
| [[Татлыбай]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 7
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Татлыбаевский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл Советы]]
| [[Темәс]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Темясовский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Түбә ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Түбә ауыл Советы]]
| [[Түбә]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Тубинский сельсовет (Башкортостан) | тс }}
|-

| [[Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Йомаш ауыл Советы]]
| [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Юмашевский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|-

| [[Ярат ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ярат ауыл Советы]]
| [[Ярат]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Яратовский сельсовет (Баймакский район) | тс }}
|}

[[Файл:Administrative map of Baymaksky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Баймаҡ районының административ картаһы]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ирәндек айыуы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 640с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 -5-88185—084-5{{ref-ru}}{{V|13|05|2022}} 
* [http://baimak.ru Администрация района]
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1795 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731143522/http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1795 |date=2010-07-31 }}

== Видеояҙмалар==
# {{YouTube|2305|logo=1}} Баймакский район с высоты птичьего полета
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
{{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Баймаҡ районы]]</text>
      <sha1>aipzp5wchzjp1mg41euigonvweytip8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>15 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71755</id>
    <revision>
      <id>1302988</id>
      <parentid>1302880</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография</comment>
      <origin>1302988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39868" sha1="tjxt3bxheci11f65iihk9fnza0204t2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''15 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 227-се ([[кәбисә йыл]]ында 228-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 138 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Телефон]] сәләмләүе «Алло»ның тыуған көнө.  
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Виктор Цой]]ҙы иҫкә алыу көнө.
** Татлы [[ҡыяр]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Тыва Республикаһы]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Авиаэшләүселәр көнө.
** [[Археология|Археологтар]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Уйлап сығарыусылар һәм рационализаторҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1835]]: Өйөрөлөүсе барабанлы кер йыуыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1848]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] теш табибы {{comment|ҡәнәфиенә|кресло}} патент алына. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1924]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Радиолюбитель» [[журнал]]ының беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1926]]: [[Өфө]]лә беренсе ҡала [[велосипед]] һәм мотоциклда уҙышыу ярыштары үтә.
* [[1969]]: [[Нефтекама]] балалар сәнғәт мәктәбе асыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кузнецов Александр Игнатьевич]] (1915—11.02.1991), [[уҡытыусы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия органдары]] хеҙмәткәре, [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1950—1979 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 6-сы һөнәри-техник училище уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1944) ордены кавалеры. 
* [[Литвинов Сергей Александрович]] (1925–19.11.2003), рәссам. 1949 йылдан Өфөнөң проект институттарында [[Архитектура|архитектор]], 1960 йылдар уртаһынан – 1980-се йылдарға тиклем Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы.  1970 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Омск өлкәһе]] Муромцев районы Карташёво ауылы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилә Хажиева]] (1930), [[бейеү]]се. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. 1975—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). 
* [[Шәйәхмәтов Ғиндулла Шириаздан улы]] (1930), [[мәғариф]] ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1953 йылдан [[Ҡурған өлкәһе]] [[Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)|Искәндәр]], 1957 йылдан — [[Ғафури районы]]ның [[Йөҙимән]] мәктәптәре директоры, 1961 йылдан — [[Имәндәш]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1963 йылдан — [[Сәйетбаба]] урта мәктәбе директоры, 1967 йылдан — уҡытыусыһы. [[Жәлил Кейекбаев]] музейын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1991 йылдан уның директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1991). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән Сәйетбаба ауылынан.  
* [[Кулаков Юрий Александрович]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1978 һәм 1986—2005 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» (хәҙер [[Газпром Нефтехим Салауат]]) берекмәһенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Маннанов Ирек Нәғим улы]] (1970), [[спорт]]сы-[[Паралимпия уйындары|паралимпиасы]]. 1997—2010 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] (2002) һәм [[биатлон]] (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (1998), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2005), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2006), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2002) ордендары кавалеры. 
* [[Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы]] (1980), спортсы. 1995—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Ҡыҙҙар араһында [[Европа]] беренселеге еңеүсеһе (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—4.11.1974), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1957 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1950). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Смирнов Валентин Борисович]] (1916—27.02.1993), геофизик-ғалим. 1955—1991 йылдарҙа [[Арктика]] һәм [[Антарктика]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Ленинград]]) хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1954). [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы полярнигы (1955), гидрометеорология хеҙмәте отличнигы (1967, 1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]] (1931—23.10.2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1959—1985 йылдарҙа [[Мәләүез районы]]ның В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). 
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (1931—7.11.2006), халыҡ [[йыр]]сыһы. Төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.  
* [[Ғәлиева Нәзимә Мостафа ҡыҙы]] (1936), төҙөүсе. 1961—1992 йылдарҙа [[«Салауатстрой» тресы]]ның 3-сө төҙөлөш идаралығы маляры, шул иҫәптән 1976 йылдан — малярҙар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абзай (Борай районы)|Абзай]] ауылынан.
* [[Воронин Павел Филиппович]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1967—1994 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
* [[Сафин Радим Хәбибрахман улы]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1969 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—2003 йылдарҙа 3-сө лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998) һәм мәғриф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Ҡалмаҡтар]] ауылынан.
* [[Квашнин Анатолий Васильевич]] (1946—7.01.2022), СССР-ҙың хәрби, [[Рәсәй]]ҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 1997—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрының беренсе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа Себер Федераль округында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1999), армия генералы (1997), Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы төп дәүләт кәңәшсеһе (2004), хәрби фәндәр докторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лобанов Анатолий Капитонович]] (1946), быялаэшләүсе. 1963–2013 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Силищев Николай Николаевич]] (1946—1.03.2012), [[Биотехнология|-биотехнолог]]-ғалим. 1999 йылдан [[Биология институты]]ның өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]] Никольское ауылынан.
* [[Харитонов Павел Николаевич]] (1951), комсомол һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1975 йылдан [[«Сода» производство берекмәһе]]нең  ВЛКСМ комитеты секретары, 1981 йылдан профоюз комитеты рәйесе урынбаҫары, 1988—2012 йылдарҙа — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Хурамшин Иштимер Шәғәли улы]] (1951), табип-невролог-ғалим. 1994—2001 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Баҡыева Рәзилә Минләхмәт ҡыҙы]] (1956—2025), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. 1981 йылдан [[Балаҡатай районы]]ның «Новая жизнь» — «Яңы тормош» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән [[тәржемә]]се, мөхәррирҙең дубляж буйынса урынбаҫары, 1997—1998 йылдарҙа «Яңы тормош» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2000).  Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мишәр]] ауылынан.
* [[Ҡәйүмова Нәжиә Әнүәр ҡыҙы]] (1956), табип-стоматолог. [[Стәрлетамаҡ]] ҡала дауаханаһының балалар стоматологияһы бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы 
* [[Төхвәтуллина Мөнирә Сәхиулла ҡыҙы]] (1961), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге хужалыҡтың элекке машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы]] (1971), [[йыр]]сы. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). 
* [[Разумикин Геннадий Валентинович]] (1976), дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы дәүләт идаралығының цифрлы үҫеш министры. БР it-индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Зиннуров Мөхәмәт Зиннур улы]] (1907—1995), механизатор. [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозының элекке тракторсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы]] (1912—1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1940 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары; 1941 йылдан [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы, гвардия майоры; 1943—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хеҙмәт резервтары идаралығы начальнигы. [[БАССР]]-ҙың икенсе саҡырылыш (1947—1951) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кривошеева Клавдия Егоровна]] (1912—17.02.2005), [[Хәйбулла районы]] Чкалов исемендәге колхоздың элекке малсыһы. Ленин ордены кавалеры (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һары (Яңы Һары ауыл советы)]] тимер юл станцияһы ҡасабаһынан.
* [[Мусина Сөйөмбикә Әхәт ҡыҙы]] (1917—?), табип. 1939 йылдан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиниканың участка терапевы; 1946—1974 йылдарҙа 4-се инфекция дауаханаһы ординаторы, диагностика бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1974). Сығышы менән [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
* [[Хәбибуллин Биктимер Ситдиҡ улы]] (1927—?), [[урман]]сы. 1956—1977 йылдарҙа [[Ҡыйғы]] урман хужалығы урмансыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Шәрәфетдинов Миҙхәт Хөббөтдин улы]] (1927—20.11.2004), финанс, партия һәм совет органдары, хужалыҡ хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1988 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] он тартыу комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Дауыт (Әбйәлил районы)|Дауыт]] ауылынан.
* [[Ясаков Иван Тимофеевич]] (1927—2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1991 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы шоферы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Маҡан» совхозының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Яңы Софиевка (Фёдоровка районы)]] ауылынан.
* [[Ғиләжев Мәүләүи Хаммат улы]] (1932—9.02.2017), [[нефть|нефтсе]]. 1958 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы моторисы, машинисы; 1964 йылдан транспорт контораһы инженеры, 1965 йылдан — эксплуатациялау начальнигы; 1976—1995 йылдарҙа Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1992), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1987). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] ауылынан.
* [[Мортазин Батыр Рәхмәт улы]] (1932—30.11.2013), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1948 йылдан Әбйәлил районы Будённый исемендәге колхоз, 1957 йылдан «Урал» совхозының Әбдрәш бүлексәһе малсыһы, 1963 йылдан — бригадир, 1983—1992 йылдарҙа — һөт-тауар фермаһының өлкән ат ҡараусыһы (конюхы). [[Ленин ордены|Ленин]] (1982) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Әбдрәш]] ауылынан.
* [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]] (1932—24.12.2008), монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының [[Зәй]] монтажсылар участкаһы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977), [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Оло Шаҙы]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] (1937), ғалим-инженер-механик һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991) һәм вице-президенты (1991). Техник фәндәре докторы (1984), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), [[СССР]] нефть сәнәғәте отличнигы (1970), почетлы нефтсе (2002).
* [[Кәримов Роберт Сөләймән улы]] (1937), нефтехимик. 1955—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Үрге Бәгәнәш]] ауылынан.
* [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (1937), үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. 
* [[Әминев Юлай Ғәзиз улы]] (1937—2011), яҙыусы, тәржемәсе. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]ның улы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]]ның Иҫке Ҡаратаулы ауылынан (хәҙер [[Малаяҙ]] ауылы составында). 
* [[Күсәрбаева Гөлминур Сәхи ҡыҙы]] (1942), табип. 1974 йылдан Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы терапевы, 1992 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1994—2005 йылдарҙа — участка терапевы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Иҫән]] ауылынан. 
* [[Таҡаев Роберт Мөхәмәт улы]] (1952), санитар табип. 2005—2011 йылдарҙа Ҡулланыусылар хоҡуғын һәм кеше именлеген һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы буйынса баш дәүләт санитар табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Түгәрәк (Борай районы)|Түгәрәк]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] (1923—11.06.1990), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймән Абдуллин]] (1928—11.03.2002), [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1986).
* [[Гаврилова Валентина Трофимовна]] (1938), [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] эшсеһе, II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Молчанов Анатолий Александрович]] (1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Ташкент]] ҡалаһынан. 
* [[Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы]] (1943—10.03.2022), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылынан.  
* [[Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы]] (1948), хеҙмәт ветераны, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]] ауылынан.
* [[Шәрипова Әлиә Хәйҙәр ҡыҙы]] (1948—7.08.1921), [[театр]] актёры, йәмәғәтсе. 1967—2021 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]].
* [[Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, вице-адмирал. 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]] (1899—23.02.1943), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2020, үлгәндән һуң).
* [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—20.12.1971), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] һәм [[БАССР Юғары Советы]] Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. [[СССР]]-ҙың, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[БАССР]]-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1936) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1949) ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы]] (псевдонимы ''Воронин Аркадий Иванович''; 1919–19.11.1991), ғалим һәм яҙыусы. 1939–1960 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби фәндәр кандидаты. Александр Фадеев исемендәге халыҡ-ара әҙәби пермия лауреаты (1981). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Путятинский Виктор Александрович]] (1934—28.01.2012), хәрби хеҙмәткәр, инженер‑механик, юғары хәрби мәктәп уҡытусыһы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы энергетигы (1998), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Үрге Троицкий ауылынан.
* [[Мороз Елена Александровна]] (1944), пианист, педагог. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концертмейстеры, бер үк ваҡытта 1976—1999 йылдарҙа — [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 2000 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Профессор (2009). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған артисы. 
* [[Медведев Юрий Анатольевич]] (1949), ғалим-иммунолог‑аллерголог, 1975—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1992). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1769]]: [[Наполеон I Бонапарт]], [[Франция]] императоры.
* [[1750]]: Пьер Сильвен Марешаль, Франция [[Философия|философы]], әҙәбиәт|яҙыусы, сәйәси эшмәкәр.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1785]]: Томас де Квинси, [[Англия]] яҙыусыһы.
* [[1810]]: Лауринас Ивинскис, [[Литва]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Жак Ибер, Франция композиторы.
* [[1910]]: Леонид Душкин, [[СССР]] [[фән|ғалимы]], реактив двигателдәр конструкторы. 
* [[1925]]: Оскар Питерсон, [[Канада]]ның [[джаз]] пианисы.
* [[1930]]: Шәмши Ҡалдаяҡов, [[Ҡаҙағстан]] композиторы, илдең Дәүләт гимнының көйө, күп популяр [[йыр]]ҙар (шул иҫәптән «Әниемә» йыры) авторы.
* [[1930]]: Людмила Хитяева, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).
* [[1945]]: Ален Жюппе, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1995—1997 йылдарҙа [[Франция]]ның премьер-министры.
* [[1945]]: Екатерина Васильева, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1955]]: Али Лараед, дәүләт эшмәкәре, 2013 йылда [[Тунис]]тың премьер-министры.
* [[1990]]: Дженнифер Лоуренс, [[АҠШ]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы лауреаты.
* [[1990]]: Нюша (төп исеме Анна Шурочкина), [[Рәсәй]] йырсыһы, актёр, йырҙар авторы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:15 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З15]]
[[Категория:15 август]]</text>
      <sha1>tjxt3bxheci11f65iihk9fnza0204t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71759</id>
    <revision>
      <id>1302990</id>
      <parentid>1302954</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография</comment>
      <origin>1302990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21326" sha1="bd70i6mgqpcr4giyeiancqo6ghy4p71" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 231-се ([[кәбисә йыл]]ында 232-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 134 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Гуманитар ярҙам көнө.
** [[Фотография]] көнө.
** Филателия көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Афганистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Вьетнам}}: Август революцияһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|США}}: Авиация көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Табип көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Мотоуҡсы ғәскәрҙәре көнө.
** Рус тельняшкаһының тыуған көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1905]]: [[Рәсәй империяһы]]нда Дәүләт думаһын ойоштороу тураһында манифест ҡабул ителә.
* [[1927]]: [[Туймазы]] ауылында метеостанция эшләй башлай. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1945]]: Манжурияла [[Япония|Японияның Квантун армияһы]], еңелеүен тулыһынса танып, ҡорал ташлай.
* [[1960]]: [[Тарих]]та беренсе булып [[СССР]] тере йән эйәләре – Белка һәм Стрелка ҡушаматлы [[эт]]тәрҙе [[Космонавтика|космосҡа]] осора.
* [[1991]]: ГКЧП-ның СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән саралары. }}
== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сабитова Лена Бинйәмин ҡыҙы]], ҡыҙ фамилияһы ''Садиҡова'', псевдонимы ''Иҙелбикә'' (1930—14.06.2020), [[Ульяновск]] ҡалаһында йәшәп ижад иткән шағир. 2001 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстандың Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге, Ульяновск өлкәһенең Ғәбделжаббар Ҡандалый һәм Сәхәп Урайский исемендәге әҙәби премиялары лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылынан.
* [[Фәтхуллин Ғәфүрйән Фәтхинур улы]] (1930), [[КПСС|партия органдары]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. 1965—1986 йылдарҙа КПСС-тың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш (1967—1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Губанов Иван Яковлевич]] (1921—17.07.1991), [[Металлургия|металлург]], [[сәнәғәт |сәнәғәт өлкәһе]], комсомол һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре,йәмәғәтсе. 1940—1989 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) [[Белорет металлургия комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре. 1951—1965 йылдарҙа [[ВКП (б)]]-ның һәм КПСС-тың [[Белорет]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылынан.
* [[Камалетдинов Әғзәм Шәмси улы]] (1921—21.02.1992), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|отставкалағы капитан]]. 1955—1981 йылдарҙа хәҙерге [[Илеш районы]] [[Этәй]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡантүков Вилсур Мөхтәр улы]] (1941), [[Стәрлетамаҡ районы]]ның ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* [[Миңлебаев Радик Абдулхай улы]] (1941), [[Тупраҡ|тупраҡ белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] ауылынан.
* [[Усманов Әхмәтшәйех Муллағәли улы]] (1941), [[Финанстар|финансист]], [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1981—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко районы|Кушнаренко район]] советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең финанс идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Исламов Фидус Әмир улы]] (1946), зоотехник-ғалим, дәүләт хеҙмәткәре, юғары һәм махсус урта мәктәп хеҙмәткәре. 1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|БАССР Министрҙар Советының]] баш белгесе, 1994 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 2001 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры, 2003 йылдан — [[Йоматау сельхозтехникумы|Йоматау аграр техникумы]] директоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Носратуллин Вил Ҡасим улы]] (1946), [[иҡтисад]]сы-ғалим. 2000—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының иҡтисад теорияһы кафедраһы мөдире. 2014 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Н. И. Тоҡомбәтов исемендәге премия лауреаты (2012). 
* [[Чернов Владимир Васильевич]] (1956), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 2009—2019 йылдарҙа Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Валентиновка (Архангел районы)|Валентиновка]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Гудзь Борис Игнатьевич]] (1902—27.12.2006), [[ВЧК|чекист]]-разведчик. 1923—1937 йылдарҙа [[СССР]] [[КГБ|именлек органдары]] хеҙмәткәре, артабан автобус водителе һәм автобаза директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Сәфәров Тәүис Әғләм улы]] (1937—7.10.2008), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—2001 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй сауҙа-иҡтисад университетының Өфө институты ректоры. Тарих фәндәре кандидаты (1981), иҡтисад фәндәре докторы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәлитов Шамил Нурмый улы]] (1937—2013), артист. 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-оригиналь жанр артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Абдулғужин Рәүил Сәлим улы]] (1942), [[Геология|геолог]]. 1967 йылдан [[Бүребай]], 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы, 1986 йылдан — [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Сибай]] ҡалаһы), 1988 йылдан —  [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] ([[Ырымбур өлкәһе]]), 1990 йылдан — [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]], 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Хоҙайбәндә]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы]] (1942), [[Журналистика|журналист]], ймәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты (1995—1999), [[КПРФ]] фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары.
* [[Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы]] (1957), ғалим-зоотехник. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2006). 
* [[Пинашина Тамара Борисовна]] (1962), [[Педагогика|педагог]]. 1983 йылдан [[Хәйбулла районы]] Бүребай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2014). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡманов Ирек Ғайса улы]] (1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2008) кавалеры.
* [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] (1973), ғалим-филолог, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2019 йылдың 28 июненән [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Курбатова Надежда Васильевна]] (1944), рәссам-педагог, [[Стәрлетамаҡ]]тың  Балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Саттаров Рифғәт Миҙехәт улы]] (1949—25.11.2021), [[бейеү]]се, [[балет]]мейстер. 1974—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]  солисы, 1998—2009 йылдарҙа [[Нефтекама филармонияһы]]ның баш балетмейстеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1977). Халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусыларҙың һәм балетмейстерҙар‑бейеүҙәрҙе сәхнәгә ҡуйыусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты ([[Һамар]] ҡалаһы, 1990, 1993). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Гремячинск ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы]] (1964), график. 1996 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997), {{comment|«Йыл аквареле»|«Акварель года»}} Халыҡ‑ара конкурсы ([[Мәскәү]], 2005) лауреаты, «Арт‑Мост‑Акварель» Халыҡ‑ара конкурсы ([[Санкт-Петербург]], 2013) дипломанты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1780]]: Пьер Жан Де Беранже, [[Франция]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы.
* [[1830]]: Юлиус Лотар Мейер, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], [[Химия|химик]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1945]]: Иэн Гиллан, [[Британия]]ның [[рок]]-йырсыһы, «Deep Purple» рок төркөмө вокалсыһы.
* [[1950]]: Рубин Абдуллин, [[музыка]]нт-органсы, юғары мәктәп эшмәкәре, 1988 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы ректоры, профессор (1992). Рәсәйҙең (1992) һәм Татар АССР-ының (1988) халыҡ артисы.
* [[1951]]: Владимир Конкин, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры («Как закалялась сталь», «Место встречи изменить нельзя» фильмдары).
* [[1975]]: Трэйси Томс, [[АҠШ]] киноактрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[14]]: [[Октавиан Август]], [[Боронғо Рим]] императоры.
* [[1819]]: [[Джеймс Уатт]], [[Шотландия]] инженеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1918]]: [[Бәхтегәрәй Шәфиев]], [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, журналист.
* [[1918]]: Мулланур Вахитов, [[татар]] революционеры һәм сәйәси эшмәкәре.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З19]]
[[Категория:19 август]]</text>
      <sha1>bd70i6mgqpcr4giyeiancqo6ghy4p71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71761</id>
    <revision>
      <id>1302982</id>
      <parentid>1150349</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12071" sha1="jewqli1zrjh68c40ta2rgc1e24cas8v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''22 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 234-се ([[кәбисә йыл]]ында 235-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 131 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Россия}}: Дәүләт флагы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1864]]: 1-се Женева конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
* [[1865]]: Уильям Шепперд шыйыҡ һабынға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: РСФСР составында Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1989]]: Ҡаҙаҡ ССР-ында (1991 йылдан [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]) [[ҡаҙаҡ теле]] дәүләт теле итеп иғлан ителә.
* [[1990]]: «Эхо Москвы» радиостанцияһы тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* [[2012]]: [[Рәсәй]] рәсми нигеҙҙә [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]на инә.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Громаков Владимир Яковлевич]] (1935), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960 йылдан  «[[Салауатстрой]]» тресында мастер, төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1967 йылдан трестың баш инженеры, 1971 йылдан — идарасыһы. 1977 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы, 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты рәйесе, 2002—2003 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1981), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]]нең [[Новошахтинск]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гәрәев Гәрәй Сәлим улы]] (1916—1989), зоотехник, [[Миәкә районы]]ның элекке хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 
* [[Кәлмәтов Марс Рахматулла улы]] (1946), [[сәнәғәт]], муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1991—1995 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Электроаппарат» заводы директоры; 1995—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] хакимиәте башлығы; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1990). [[Почёт ордены]] кавалеры. [[Бүздәк районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың Табанлыкүл ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Солтанов Вәсим Хафиз улы]] (1887—06.1977), [[XX быуат]] башы яҙыусыһы, уҡытыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы]] (1937), композитор, 1973 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2012), Рәсәйҙең Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2004) мәғариф отличнигы. Сығышы менән Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан (хәҙер [[Өфө]] ҡалаһы составында).
* [[Хәкимов Хилғәт Хәким улы]] (1947), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1998—2005 йылдарҙа Нуриман район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
* [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Рим Сыртланов]] (1908—13.09.1979), [[башҡорт]] театр һәм кино актёры, 1928—1972 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1955), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1954) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1946).
* [[Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы]] (1943), ғалим-биотехнолог. Техник фәндәр докторы (2002).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]] (1924—2.04.2000), [[СССР]]-ҙың комсомол, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]]ҙың 6—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы, [[РСФСР]]-ҙың 10-сы һәм 11‑се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1984), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1974) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы.
* [[Шутенко Антонина Петровна]] (1939), [[Стәрлебаш районы]]ның педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1855]]: Александр Чехов, [[Рәсәй империяһы]] [[проза]]игы, публицист, [[мемуар]]сы, [[Антон Чехов]]тың ағаһы.
* [[1860]]: Пауль Нипков, [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[телевидение]] өлкәһендә уйлап сығарыуҙар авторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Исаак Шмарук, [[СССР]] кинорежиссёры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1920]]: [[Рэй Брэдбери]], [[АҠШ]]-тың фантаст [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1920]]: Дентон Кули, АҠШ хирургы, ауырыуға беренсе булып [[йөрәк|йөрәк яһалма]] ҡуйыусы (1969).
* [[1950]]: Наталья Егорова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр һәм [[Педагогика|педагог]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2002).
* [[1975]]: Родриго Санторо, [[Бразилия]] киноактёры.
* [[1995]]: [[Дуа Липа]], [[Британия]] [[йыр]]сыһы, модель һәм йырҙар авторы, сығышы менән [[Косово]]нан.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1978]]: [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]], дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З22]]
[[Категория:22 август]]</text>
      <sha1>jewqli1zrjh68c40ta2rgc1e24cas8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302984</id>
      <parentid>1302982</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1302984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12521" sha1="c5mevhk37u2ovr0q772btf300wgjzdc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''22 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 234-се ([[кәбисә йыл]]ында 235-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 131 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Россия}}: Дәүләт флагы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1864]]: 1-се Женева конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
* [[1865]]: Уильям Шепперд шыйыҡ һабынға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: РСФСР составында Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1989]]: Ҡаҙаҡ ССР-ында (1991 йылдан [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]) [[ҡаҙаҡ теле]] дәүләт теле итеп иғлан ителә.
* [[1990]]: «Эхо Москвы» радиостанцияһы тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* [[2012]]: [[Рәсәй]] рәсми нигеҙҙә [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]на инә.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Громаков Владимир Яковлевич]] (1935), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960 йылдан  «[[Салауатстрой]]» тресында мастер, төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1967 йылдан трестың баш инженеры, 1971 йылдан — идарасыһы. 1977 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы, 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты рәйесе, 2002—2003 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1981), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]]нең [[Новошахтинск]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гәрәев Гәрәй Сәлим улы]] (1916—1989), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[Миәкә районы]]  ауыл хужалығы бүлегенең баш зоотехнигы, 1952 йылдан инкубатор станцияһы директоры, 1954 йылдан Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе, 1958 йылдан «Ленинче» колхозы, 1961—1978 йылдарҙа — «Миәкә» совхозының 1-се бүлексәһе зоотехнигы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.  
* [[Кәлмәтов Марс Рахматулла улы]] (1946), [[сәнәғәт]], муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1991—1995 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Электроаппарат» заводы директоры; 1995—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] хакимиәте башлығы; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1990). [[Почёт ордены]] кавалеры. [[Бүздәк районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың Табанлыкүл ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Солтанов Вәсим Хафиз улы]] (1887—06.1977), [[XX быуат]] башы яҙыусыһы, уҡытыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы]] (1937), композитор, 1973 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2012), Рәсәйҙең Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2004) мәғариф отличнигы. Сығышы менән Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан (хәҙер [[Өфө]] ҡалаһы составында).
* [[Хәкимов Хилғәт Хәким улы]] (1947), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1998—2005 йылдарҙа Нуриман район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
* [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Рим Сыртланов]] (1908—13.09.1979), [[башҡорт]] театр һәм кино актёры, 1928—1972 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1955), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1954) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1946).
* [[Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы]] (1943), ғалим-биотехнолог. Техник фәндәр докторы (2002).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]] (1924—2.04.2000), [[СССР]]-ҙың комсомол, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]]ҙың 6—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы, [[РСФСР]]-ҙың 10-сы һәм 11‑се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1984), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1974) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы.
* [[Шутенко Антонина Петровна]] (1939), [[Стәрлебаш районы]]ның педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1855]]: Александр Чехов, [[Рәсәй империяһы]] [[проза]]игы, публицист, [[мемуар]]сы, [[Антон Чехов]]тың ағаһы.
* [[1860]]: Пауль Нипков, [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[телевидение]] өлкәһендә уйлап сығарыуҙар авторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Исаак Шмарук, [[СССР]] кинорежиссёры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1920]]: [[Рэй Брэдбери]], [[АҠШ]]-тың фантаст [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1920]]: Дентон Кули, АҠШ хирургы, ауырыуға беренсе булып [[йөрәк|йөрәк яһалма]] ҡуйыусы (1969).
* [[1950]]: Наталья Егорова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр һәм [[Педагогика|педагог]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2002).
* [[1975]]: Родриго Санторо, [[Бразилия]] киноактёры.
* [[1995]]: [[Дуа Липа]], [[Британия]] [[йыр]]сыһы, модель һәм йырҙар авторы, сығышы менән [[Косово]]нан.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1978]]: [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]], дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З22]]
[[Категория:22 август]]</text>
      <sha1>c5mevhk37u2ovr0q772btf300wgjzdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302985</id>
      <parentid>1302984</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12736" sha1="9gisrdpzkc4ibx6e9y9scu2hso3tjwf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''22 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 234-се ([[кәбисә йыл]]ында 235-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 131 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Россия}}: Дәүләт флагы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1864]]: 1-се Женева конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
* [[1865]]: Уильям Шепперд шыйыҡ һабынға патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: РСФСР составында Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе ойошторола.
* [[1989]]: Ҡаҙаҡ ССР-ында (1991 йылдан [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]) [[ҡаҙаҡ теле]] дәүләт теле итеп иғлан ителә.
* [[1990]]: «Эхо Москвы» радиостанцияһы тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* [[2012]]: [[Рәсәй]] рәсми нигеҙҙә [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]]на инә.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Громаков Владимир Яковлевич]] (1935), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960 йылдан  «[[Салауатстрой]]» тресында мастер, төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1967 йылдан трестың баш инженеры, 1971 йылдан — идарасыһы. 1977 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы, 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты рәйесе, 2002—2003 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1981), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ростов өлкәһе]]нең [[Новошахтинск]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гәрәев Гәрәй Сәлим улы]] (1916—1989), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[Миәкә районы]]  ауыл хужалығы бүлегенең баш зоотехнигы, 1952 йылдан инкубатор станцияһы директоры, 1954 йылдан Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе, 1958 йылдан «Ленинче» колхозы, 1961—1978 йылдарҙа — «Миәкә» совхозының 1-се бүлексәһе зоотехнигы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.  
* [[Кәлмәтов Марс Рахматулла улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[сәнәғәт]], [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[Өфө]]ләге «Электроаппарат» заводы директоры; 1995—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] хакимиәте башлығы; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2003—2007) [[Дәүләт думаһы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1990). [[Почёт ордены]] кавалеры. [[Бүздәк районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың Табанлыкүл ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Солтанов Вәсим Хафиз улы]] (1887—06.1977), [[XX быуат]] башы яҙыусыһы, уҡытыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәсәншин Данил Дәүләтша улы]] (1937), композитор, 1973 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2012), Рәсәйҙең Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы (1995) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2004) мәғариф отличнигы. Сығышы менән Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан (хәҙер [[Өфө]] ҡалаһы составында).
* [[Хәкимов Хилғәт Хәким улы]] (1947), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1998—2005 йылдарҙа Нуриман район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. 
* [[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] (1972), бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2009).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Рим Сыртланов]] (1908—13.09.1979), [[башҡорт]] театр һәм кино актёры, 1928—1972 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған (1955), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ (1954) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1946).
* [[Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы]] (1943), ғалим-биотехнолог. Техник фәндәр докторы (2002).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]] (1924—2.04.2000), [[СССР]]-ҙың комсомол, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[СССР]]ҙың 6—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы, [[РСФСР]]-ҙың 10-сы һәм 11‑се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1984), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1974) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы.
* [[Шутенко Антонина Петровна]] (1939), [[Стәрлебаш районы]]ның педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1855]]: Александр Чехов, [[Рәсәй империяһы]] [[проза]]игы, публицист, [[мемуар]]сы, [[Антон Чехов]]тың ағаһы.
* [[1860]]: Пауль Нипков, [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[телевидение]] өлкәһендә уйлап сығарыуҙар авторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Исаак Шмарук, [[СССР]] кинорежиссёры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1920]]: [[Рэй Брэдбери]], [[АҠШ]]-тың фантаст [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1920]]: Дентон Кули, АҠШ хирургы, ауырыуға беренсе булып [[йөрәк|йөрәк яһалма]] ҡуйыусы (1969).
* [[1950]]: Наталья Егорова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр һәм [[Педагогика|педагог]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2002).
* [[1975]]: Родриго Санторо, [[Бразилия]] киноактёры.
* [[1995]]: [[Дуа Липа]], [[Британия]] [[йыр]]сыһы, модель һәм йырҙар авторы, сығышы менән [[Косово]]нан.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:22 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1978]]: [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]], дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З22]]
[[Категория:22 август]]</text>
      <sha1>9gisrdpzkc4ibx6e9y9scu2hso3tjwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>23 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71762</id>
    <revision>
      <id>1302987</id>
      <parentid>1248925</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17850" sha1="cesq5tufv3w89w0umflb4qxvgth5dxh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 235-се ([[кәбисә йыл]]ында 236-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 130 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Һөйгәнеңде ҡосаҡла» көнө.
* {{Флагификация|Европейский союз}}: Нацизм һәм сталинизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Һаулыҡ һаҡлау бүлеге координаторҙары көнө.
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Дәүләт статистикаһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Диңгеҙ авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Табиптар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1942]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Сталинградты обороналау башланған көн.
* [[1943]]: [[Рәсәй]]ҙең Хәрби дан көнө: [[СССР|Совет]] ғәскәрҙәренең Курск дуғаһындағы еңеүе. Был ваҡиға [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышына һынылыш бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955]]: Череповецк металлургия заводы эшләй башлай.
* [[1960]]: [[Өфө]]нөң Ленин исемендәге майҙанында [[В. И. Ленин]]ға һәйкәл асыла.
* [[2011]]: [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылы урта мәктәбенә ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]                                                                               [[Муса Гәрәев]] исеме бирелә.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Минһажетдинова Лира Нәбиулла ҡыҙы]] (1935), [[фән|ғалим]]-терапевт, кардиолог, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1984—1998 йылдарҙа Кардиологтарҙың Башҡортостан йәмғиәте рәйесе. [[Медицина]] фәндәре докторы (1984), профессор (1984). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[Рәсәй]]ҙең почётлы кардиологы (2007). [[Тереғоловтар]] нәҫеленән. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Рабинович Михаил Исакович]] (1940—9.01.2021), [[театр]] режиссёры. 1983 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] режиссёры, 1985 йылдан — баш режиссёр, 1998 йылдан — художество етәксеһе. 1980 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1988) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы]] (1950—7.12.2006), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-[[Философия|философ]]. Генерал-майор. 2002—2003 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Волга буйы федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиленең баш кәңәшсеһе, 2003 йылда — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министры урынбаҫары, 2003—2006 йылдарҙа Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Рәсәй Федераль хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы етәксеһе. [[Социология]] фәндәре кандидаты (2005), [[философия]] фәндәре докторы. 
* [[Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы]] (1960—18.06.1996), [[спорт]]сы. Мотоспорт буйынса 1980 йылдан СССР-ҙың, 1992 йылдан БДБ-ның, 1993–1995 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Үләндәге тректа ярышыуҙа Европа (1991), СССР (1982, 1989), РСФСР (1983–1984, 1988) һәм Рәсәй (1995) чемпионы; Спидвей буйынса команда ярыштарында СССР (1979, 1981–1983, 1988, 1991) һәм Рәсәй (1993) чемпионы, «Социалистик илдәрҙең Дуҫлыҡ кубогы» (1980–1981) халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе. 
* [[Марат Кәбиров]] (1970), [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[шиғриәт|шағир]] һәм сценарист. 1991—2000 йылдарҙа [[Өмөт (гәзит)|«Өмет»]] [[Башҡортостан Республикаһы|республика]] [[гәзит]]е хеҙмәткәре. 1995 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Исламов Фәнис Фәтхел улы]] (1932—20.06.2010), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. Педагогия фәндәре кандидаты (1971). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Яңауыл районы]]ның [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премияһы лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Сибәҙе]] ауылынан.
* [[Вдовыкин Геннадий Петрович]] (1937—14.12.2010), ғалим-геохимик. 1982 йылдан [[СССР|Бөтә Союз]] нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, идара итеү һәм иҡтисад ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, сектор мөдире, баш ғилми хеҙмәткәре, 1992 йылдан — И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университетының төп ғилми хеҙмәткәре, 1999—2000 йылдарҙа Г. А. Гамбурцев исемендәге Ер физикаһы институтының баш ғилми хеҙмәткәре. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1976), профессор (2001). В. И. Вернадский исемендәге премия лауреаты (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] Веровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғабдрахманов Марат Әхмәтнур улы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1965 йылдан [[Борай районы]] мәктәптәре, 1971—2007 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Семилетка (Дүртөйлө районы)|Семилетка]] урта мәктәбенең [[физика]] һәм [[математика]] уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа кластан һәм мәктәптән тыш тәрбиә эштәрен ойоштороусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан. 
* [[Синенко Сергей Германович]] (1957), ғалим-филолог, журналист һәм яҙыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1986).
* [[Шәмсетдинова Римма Фәрит ҡыҙы]]  (1957), [[бейеү]]се, 1974—1994 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1994).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мельников Борис Васильевич]] (1923—6.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия капитаны (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы]] (1953), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1998 йылдан «Газпром трансгаз Ҡаҙан» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. 1999 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Дәүләт Советы депутаты, 2008 йылдан Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы президиумы ағзаһы, 2004 йылдан «Зенит-Ҡаҙан» волейбол клубы президенты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2006). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2011), «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2013) кавалеры. Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), [[Ҡазан]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Ҡантүк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғайсин Ришат Зөфәр улы]] (1958), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1982), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1982—1983). Икебәйгелә [[РСФСР]] чемпионы (1981—1984), СССР кубогы һәм СССР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (икеһе лә — 1983), СССР чемпионатының бронза призёры (1982). Бөтә [[Ер|донъя]] ветерандар уйындары еңеүсеһе (1998), ветерандар араһында донъя (1996—1997) һәм [[Европа]] (1995) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күмертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әхиәр Хәким]] (1929—27.12.2003), прозаик, ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1967). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).[[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2001). [[РСФСР]]-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989), [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1984), Башҡортостан комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы (1980) лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1984), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1979) ордендары кавалеры. 
* [[Закирничная Марина Михайловна]] (1974), ғалим-инженер‑механик, 1996 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Александр Грин (төп фамилияһы Гриневский; [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. 
* [[1900]]: Эрнст Кшенек, [[АҠШ]] композиторы, [[музыка]] белгесе, [[Педагогика|педагог]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Константин Розанов, [[Франция]]ның хәрби осоусы-һынаусыһы. 
* [[1910]]: Джузеппе Меацца, [[Италия]] [[футбол]]сыһы, ике тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы (1934, 1938).
* [[1912]]: [[Джин Келли]], [[АҠШ]] актёры, [[Хореография|хореограф]], режиссёр, [[йыр]]сы һәм продюсер.
* [[1930]]: Эдуард Шим (төп фамилияһы Шмидт), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]], йыр текстары һәм сценарийҙар авторы, [[РСФСР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[1940]]: Валерий Пьянов, СССР һәм Рәсәй рәссамы.
* [[1945]]: Рита Павоне, [[Италия]] йырсыһы, актриса. 
* [[1970]]: Ривер Феникс, АҠШ киноактёры, музыкант.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З23]]
[[Категория:23 август]]</text>
      <sha1>cesq5tufv3w89w0umflb4qxvgth5dxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302991</id>
      <parentid>1302987</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1302991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18624" sha1="sf23el682no34oahtdoqcpgc3mbaoml" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 235-се ([[кәбисә йыл]]ында 236-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 130 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Һөйгәнеңде ҡосаҡла» көнө.
* {{Флагификация|Европейский союз}}: Нацизм һәм сталинизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Һаулыҡ һаҡлау бүлеге координаторҙары көнө.
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Дәүләт статистикаһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Диңгеҙ авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Табиптар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1942]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда Сталинградты обороналау башланған көн.
* [[1943]]: [[Рәсәй]]ҙең Хәрби дан көнө: [[СССР|Совет]] ғәскәрҙәренең Курск дуғаһындағы еңеүе. Был ваҡиға [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышына һынылыш бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955]]: Череповецк металлургия заводы эшләй башлай.
* [[1960]]: [[Өфө]]нөң Ленин исемендәге майҙанында [[В. И. Ленин]]ға һәйкәл асыла.
* [[2011]]: [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылы урта мәктәбенә ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]                                                                               [[Муса Гәрәев]] исеме бирелә.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Минһажетдинова Лира Нәбиулла ҡыҙы]] (1935), [[фән|ғалим]]-терапевт, кардиолог, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1984—1998 йылдарҙа Кардиологтарҙың Башҡортостан йәмғиәте рәйесе. [[Медицина]] фәндәре докторы (1984), профессор (1984). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[Рәсәй]]ҙең почётлы кардиологы (2007). [[Тереғоловтар]] нәҫеленән. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Рабинович Михаил Исакович]] (1940—9.01.2021), [[театр]] режиссёры. 1983 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] режиссёры, 1985 йылдан — баш режиссёр, 1998 йылдан — художество етәксеһе. 1980 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1988) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы]] (1950—7.12.2006), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-[[Философия|философ]]. Генерал-майор. 2002—2003 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Волга буйы федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиленең баш кәңәшсеһе, 2003 йылда — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-министры урынбаҫары, 2003—2006 йылдарҙа Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Рәсәй Федераль хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы етәксеһе. [[Социология]] фәндәре кандидаты (2005), [[философия]] фәндәре докторы. 
* [[Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы]] (1960—18.06.1996), [[спорт]]сы. Мотоспорт буйынса 1980 йылдан СССР-ҙың, 1992 йылдан БДБ-ның, 1993–1995 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Үләндәге тректа ярышыуҙа Европа (1991), СССР (1982, 1989), РСФСР (1983–1984, 1988) һәм Рәсәй (1995) чемпионы; Спидвей буйынса команда ярыштарында СССР (1979, 1981–1983, 1988, 1991) һәм Рәсәй (1993) чемпионы, «Социалистик илдәрҙең Дуҫлыҡ кубогы» (1980–1981) халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе. 
* [[Марат Кәбиров]] (1970), [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[шиғриәт|шағир]] һәм сценарист. 1991—2000 йылдарҙа [[Өмөт (гәзит)|«Өмет»]] [[Башҡортостан Республикаһы|республика]] [[гәзит]]е хеҙмәткәре. 1995 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Вәлинуров Мәғариф Шәмсирахман улы]] (1956), водитель. 1988—2016 йылдарҙа [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] район электр селтәрҙәре водителе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Псәнчин Тимур Сынтимер улы]] (1966), табип. [[Республика балалар клиник дауаханаһы]]ның травматология-ортопедия бүлеге мөдире, табип-травматолог-ортопед. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Исламов Фәнис Фәтхел улы]] (1932—20.06.2010), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. Педагогия фәндәре кандидаты (1971). [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Яңауыл районы]]ның [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премияһы лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Сибәҙе]] ауылынан.
* [[Вдовыкин Геннадий Петрович]] (1937—14.12.2010), ғалим-геохимик. 1982 йылдан [[СССР|Бөтә Союз]] нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороу, идара итеү һәм иҡтисад ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, сектор мөдире, баш ғилми хеҙмәткәре, 1992 йылдан — И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университетының төп ғилми хеҙмәткәре, 1999—2000 йылдарҙа Г. А. Гамбурцев исемендәге Ер физикаһы институтының баш ғилми хеҙмәткәре. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1976), профессор (2001). В. И. Вернадский исемендәге премия лауреаты (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] Веровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғабдрахманов Марат Әхмәтнур улы]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1965 йылдан [[Борай районы]] мәктәптәре, 1971—2007 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Семилетка (Дүртөйлө районы)|Семилетка]] урта мәктәбенең [[физика]] һәм [[математика]] уҡытыусыһы, 1980—1984 йылдарҙа кластан һәм мәктәптән тыш тәрбиә эштәрен ойоштороусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан. 
* [[Синенко Сергей Германович]] (1957), ғалим-филолог, журналист һәм яҙыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1986).
* [[Шәмсетдинова Римма Фәрит ҡыҙы]]  (1957), [[бейеү]]се, 1974—1994 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1994).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мельников Борис Васильевич]] (1923—6.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия капитаны (1947). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
* [[Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы]] (1953), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1998 йылдан «Газпром трансгаз Ҡаҙан» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. 1999 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Дәүләт Советы депутаты, 2008 йылдан Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы президиумы ағзаһы, 2004 йылдан «Зенит-Ҡаҙан» волейбол клубы президенты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2006). Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2011), «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2013) кавалеры. Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), [[Ҡазан]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Ҡантүк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғайсин Ришат Зөфәр улы]] (1958), [[спорт]]сы. [[Ауыр атлетика]] буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1982), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1982—1983). Икебәйгелә [[РСФСР]] чемпионы (1981—1984), СССР кубогы һәм СССР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (икеһе лә — 1983), СССР чемпионатының бронза призёры (1982). Бөтә [[Ер|донъя]] ветерандар уйындары еңеүсеһе (1998), ветерандар араһында донъя (1996—1997) һәм [[Европа]] (1995) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күмертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Әхиәр Хәким]] (1929—27.12.2003), прозаик, ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1967). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).[[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2001). [[РСФСР]]-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989), [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1984), Башҡортостан комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы (1980) лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1984), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1979) ордендары кавалеры. 
* [[Закирничная Марина Михайловна]] (1974), ғалим-инженер‑механик, 1996 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Александр Грин (төп фамилияһы Гриневский; [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. 
* [[1900]]: Эрнст Кшенек, [[АҠШ]] композиторы, [[музыка]] белгесе, [[Педагогика|педагог]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Константин Розанов, [[Франция]]ның хәрби осоусы-һынаусыһы. 
* [[1910]]: Джузеппе Меацца, [[Италия]] [[футбол]]сыһы, ике тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы (1934, 1938).
* [[1912]]: [[Джин Келли]], [[АҠШ]] актёры, [[Хореография|хореограф]], режиссёр, [[йыр]]сы һәм продюсер.
* [[1930]]: Эдуард Шим (төп фамилияһы Шмидт), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]], йыр текстары һәм сценарийҙар авторы, [[РСФСР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[1940]]: Валерий Пьянов, СССР һәм Рәсәй рәссамы.
* [[1945]]: Рита Павоне, [[Италия]] йырсыһы, актриса. 
* [[1970]]: Ривер Феникс, АҠШ киноактёры, музыкант.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З23]]
[[Категория:23 август]]</text>
      <sha1>sf23el682no34oahtdoqcpgc3mbaoml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>24 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71763</id>
    <revision>
      <id>1302992</id>
      <parentid>1190921</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15209" sha1="sv02kwwxog7c21ikesr00lk5gns9li7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 236-сы ([[кәбисә йыл]]ында 237-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 129 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Музыкаль мауығыу төрөнө, йәшәү һәм кейенеү рәүешенә ҡарата күрә алмаусанлыҡ, дискриминация һәм көс ҡулланыуға ҡаршылыҡ көнө. 
** Ғәҙәти булмаған (ғәжәйеп) музыка көнө.
** Картуф чипсыһы көнө.
** Консерва бысағы көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Бысаҡ көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Телевидение көнө.
* {{Флагификация|Коста-Рика}}: Милли парктар көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Флаг көнө.

;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Эске ғәскәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1930]]: [[БашЦИК|Башҡорт АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «Башҡорт АССР-ында мәжбүри башланғыс дөйөс белем биреүҙе индереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә.
* [[1995]]: «Windows 95» операцион системаһы ҡулланыусыларға тәҡдим ителә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Яндуганов Яков Яныбаевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы-[[География|географ]]. 1974 йылдан хәҙерге [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы   Урал дәүләт иҡтисад университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2010 йылдарҙа тәбиғәтте файҙаланыу иҡтисады кафедраһы мөдире. География фәндәре докторы (1986), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994) һәм [[РСФСР]]-ҙың почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1990). [[В. Н. Татищев]] һәм Г. В. де Геннин исемендәге премиялар лауреаты (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Иҫке Турай (Ҡалтасы районы)|Иҫке Турай]] ауылынан.
* [[Сиражев Валерий Ниғмәтйән улы]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, хеҙмәт ветераны. «ДюртюлиСтройсервис» фирмаһының элекке идарасыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Головченко Анатолий Константинович]] (1955—19.08.2009), [[Өфө]]лә йәшәп иткән рәссам. 1989 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Константин Головченко]]ның улы. Халыҡ-ара бәләкәй форма графикаһы күргәҙмәһе лауреаты ([[Торонто]] ҡалаһы, [[Канада]], 1988; Гран-при). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Мәсәғүтов Радик Миҙхәт улы]] (1965), ғалим-психиатр. 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы]] (1921 — ?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] элемтәсеһе, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры (икеһе лә 1945).
* [[Хафизов Ринат Ҡасим улы]] (1961—1996), [[спорт]]сы, спорт акробатикаһы буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, [[Европа]] чемпионы (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бизяркина Елена Николаевна]] (1971), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 2007 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2010—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм идара итеү факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре докторы (2009). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Маликов Рәйеф Сәлих улы]] (1952), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе—дүртенсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001). Дуҫлыҡ (2008) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Чемберджи Николай Карпович]] (1903—22.04.1948), [[СССР]] композиторы. Тәүге [[башҡорт операһы]] «Ҡарлуғас»тың авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1946).
* [[Шаһиморатов Ғәлимйән Моратша улы]] (1933), хеҙмәт ветераны, механизатор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Түбәнге Туҡбай|Туҡбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикембетов Мәҡсүт Шәйәхмәт улы]] (1938), хужалыҡ эшмәкәре, нәшриәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), СССР-ҙың матбуғат отличнигы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан.
* [[Дилмөхәмәтов Сәрүәр Ислам улы]] (1938), хужалыҡ эшмәкәре, агроном. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Мәләкәҫ]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Насиров Әнүәр Хатип улы]] (1919—21.04.2008), [[Педагогика|педагог]], хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның эскадрон командиры, дивизия ветерандар советының элекке рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IV саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Миңлеғәле Шайморатов]]ҡа арналған «Подвиг генерала» китабының (2006) авторы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Солтанай (Кушнаренко районы)|Солтанай]] ауылынан. 
* [[Йосопов Харис Монасип улы]] (1929—7.06.2009), спортсы-көрәшсе, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1995). Дзюдо буйынса [[СССР]]-ҙың (1975) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1969) атҡаҙанған тренеры, классик (1959) һәм ирекле (1960) көрәш, самбо (1967) буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, дзюдо буйынса халыҡ‑ара (1975), самбо буйынса Бөтә Союз (1970) категориялы судья. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1999) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, СССР-ҙың физик культура отличнигы (1989). [[Почёт ордены|Почёт]] (2005) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары кавалеры. [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1420]]: Альбрехт фон Эйб, [[Германия]] гуманисы, [[Христианлыҡ|рухани]].
* [[1815]]: Евгения Тур (төп исеме Елизавета Васильевна Салиас-Де-Турнемир), [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1845]]: Кенәз Лев Голицын, [[Рәсәй империяһы]]нда [[вино]] яһауға нигеҙ һалыусы, Массандра һәм Абрау-Дюрсо шарап етештереү үҙәктәрен асыусы. 
* [[1865]]: Фердинанд I, дәүләт эшмәкәре, 1914—1927 йылдарҙа [[Румыния]] короле.
* [[1870]]: Владимир Пуришкевич, Рәсәй империяһы [[сәйәсмән]]е.
* [[1875]]: Эдуар Ньюпор, [[Франция]] авиаконструкторы, лётчик.
* [[1899]]: [[Хорхе Луис Борхес]], [[Аргентина]] [[проза]]игы, [[шиғриәт|шағир]] һәм публицист.
* [[1935]]: Юрий Клепиков, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[драма]]тургы, сценарист һәм актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1940]]: Вячеслав Костиков, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, [[Дипломатия|дипломат]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]].
* [[1945]]: Кен Хенсли, [[Англия]]ның [[рок]]-[[музыка]]нты, «Uriah Heep» төркөмө ағзаһы.
* [[1960]]: Такаси Миикэ, [[Япония]] кинорежиссёры.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;
* [[1997]]: [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм публицист.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З24]]
[[Категория:24 август]]</text>
      <sha1>sv02kwwxog7c21ikesr00lk5gns9li7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302994</id>
      <parentid>1302992</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1302994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15469" sha1="dsm21wtjkv0386dlau5qw6w1vdz3jqz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 236-сы ([[кәбисә йыл]]ында 237-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 129 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Музыкаль мауығыу төрөнө, йәшәү һәм кейенеү рәүешенә ҡарата күрә алмаусанлыҡ, дискриминация һәм көс ҡулланыуға ҡаршылыҡ көнө. 
** Ғәҙәти булмаған (ғәжәйеп) музыка көнө.
** Картуф чипсыһы көнө.
** Консерва бысағы көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Бысаҡ көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Телевидение көнө.
* {{Флагификация|Коста-Рика}}: Милли парктар көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Флаг көнө.

;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Эске ғәскәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1930]]: [[БашЦИК|Башҡорт АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «Башҡорт АССР-ында мәжбүри башланғыс дөйөс белем биреүҙе индереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә.
* [[1995]]: «Windows 95» операцион системаһы ҡулланыусыларға тәҡдим ителә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Яндуганов Яков Яныбаевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы-[[География|географ]]. 1974 йылдан хәҙерге [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы   Урал дәүләт иҡтисад университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988—2010 йылдарҙа тәбиғәтте файҙаланыу иҡтисады кафедраһы мөдире. География фәндәре докторы (1986), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994) һәм [[РСФСР]]-ҙың почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1990). [[В. Н. Татищев]] һәм Г. В. де Геннин исемендәге премиялар лауреаты (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Иҫке Турай (Ҡалтасы районы)|Иҫке Турай]] ауылынан.
* [[Сиражев Валерий Ниғмәтйән улы]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, хеҙмәт ветераны. «ДюртюлиСтройсервис» фирмаһының элекке идарасыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Головченко Анатолий Константинович]] (1955—19.08.2009), [[Өфө]]лә йәшәп иткән рәссам. 1989 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Константин Головченко]]ның улы. Халыҡ-ара бәләкәй форма графикаһы күргәҙмәһе лауреаты ([[Торонто]] ҡалаһы, [[Канада]], 1988; Гран-при). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Мәсәғүтов Радик Миҙхәт улы]] (1965), ғалим-психиатр. 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Муллағәлин Әҙһәм Хәбибулла улы]] (1921 — ?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] элемтәсеһе, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры (икеһе лә 1945).
* [[Хафизов Ринат Ҡасим улы]] (1961—1996), [[спорт]]сы, спорт акробатикаһы буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] халыҡ-ара класлы спорт мастеры, [[Европа]] чемпионы (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бизяркина Елена Николаевна]] (1971), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Башҡорт дәүләт университетының]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2010—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм идара итеү факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре докторы (2009). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Маликов Рәйеф Сәлих улы]] (1952), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе—дүртенсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001). Дуҫлыҡ (2008) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2007). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Чемберджи Николай Карпович]] (1903—22.04.1948), [[СССР]] композиторы. Тәүге [[башҡорт операһы]] «Ҡарлуғас»тың авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1946).
* [[Шаһиморатов Ғәлимйән Моратша улы]] (1933), хеҙмәт ветераны, механизатор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Түбәнге Туҡбай|Туҡбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикембетов Мәҡсүт Шәйәхмәт улы]] (1938), хужалыҡ эшмәкәре, нәшриәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), СССР-ҙың матбуғат отличнигы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылынан.
* [[Дилмөхәмәтов Сәрүәр Ислам улы]] (1938), хужалыҡ эшмәкәре, агроном. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Мәләкәҫ]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Насиров Әнүәр Хатип улы]] (1919—21.04.2008), [[Педагогика|педагог]], хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның эскадрон командиры, дивизия ветерандар советының элекке рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IV саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Миңлеғәле Шайморатов]]ҡа арналған «Подвиг генерала» китабының (2006) авторы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Солтанай (Кушнаренко районы)|Солтанай]] ауылынан. 
* [[Йосопов Харис Монасип улы]] (1929—7.06.2009), спортсы-көрәшсе, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1995). Дзюдо буйынса [[СССР]]-ҙың (1975) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1969) атҡаҙанған тренеры, классик (1959) һәм ирекле (1960) көрәш, самбо (1967) буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, дзюдо буйынса халыҡ‑ара (1975), самбо буйынса Бөтә Союз (1970) категориялы судья. РСФСР-ҙың (1989) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1999) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, СССР-ҙың физик культура отличнигы (1989). [[Почёт ордены|Почёт]] (2005) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары кавалеры. [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1420]]: Альбрехт фон Эйб, [[Германия]] гуманисы, [[Христианлыҡ|рухани]].
* [[1815]]: Евгения Тур (төп исеме Елизавета Васильевна Салиас-Де-Турнемир), [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1845]]: Кенәз Лев Голицын, [[Рәсәй империяһы]]нда [[вино]] яһауға нигеҙ һалыусы, Массандра һәм Абрау-Дюрсо шарап етештереү үҙәктәрен асыусы. 
* [[1865]]: Фердинанд I, дәүләт эшмәкәре, 1914—1927 йылдарҙа [[Румыния]] короле.
* [[1870]]: Владимир Пуришкевич, Рәсәй империяһы [[сәйәсмән]]е.
* [[1875]]: Эдуар Ньюпор, [[Франция]] авиаконструкторы, лётчик.
* [[1899]]: [[Хорхе Луис Борхес]], [[Аргентина]] [[проза]]игы, [[шиғриәт|шағир]] һәм публицист.
* [[1935]]: Юрий Клепиков, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[драма]]тургы, сценарист һәм актёр, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[1940]]: Вячеслав Костиков, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, [[Дипломатия|дипломат]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]].
* [[1945]]: Кен Хенсли, [[Англия]]ның [[рок]]-[[музыка]]нты, «Uriah Heep» төркөмө ағзаһы.
* [[1960]]: Такаси Миикэ, [[Япония]] кинорежиссёры.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;
* [[1997]]: [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм публицист.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З24]]
[[Категория:24 август]]</text>
      <sha1>dsm21wtjkv0386dlau5qw6w1vdz3jqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71764</id>
    <revision>
      <id>1302995</id>
      <parentid>1190925</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26555" sha1="mgr23uiaq5otf5btlzgomotda7pl1uf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 237-се ([[кәбисә йыл]]ында 238-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 128 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Монголия}}: Йәштәр көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Бразилия}}: Һалдат көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының оператив-эҙләү подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1810]]: [[Британия]] уйлап табыусыһы Питер Дюранд консерва банкаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы (съезы)]] үҙ эшен башлай. Унда [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составы һайлана, Өфө һәм [[Силәбе]] ҡалаларында шураның секретариаттары ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: [[Ташкент]]та [[Башҡортостан АССР-ы]]ның Төркөстанда тулы хоҡуҡлы вәкиллеге булдырыла.
* [[1926]]: Өфөлә тәүге ҡала велосипед һәм мотоциклет ярыштары уҙғарыла.
* [[1960]]: [[Рим]] ҡалаһында XVII Йәйге Олимпия уйындары башлана.
* [[1989]]: Өфөлә [[Башҡортостанда ислам|Волга-Урал төбәгендә Ислам динен ҡабул итеүенә]] 1100 йыл һәм [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]] эшмәкәрлеге башланыуына 200 йыл тулыуға арналған юбилей тантаналары уҙғарыла.
* [[1989]]: Өфөлә «[[IKEA]]» сауҙа үҙәге асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Камил Рәхимов]] (1900—25.02.1978), композитор, фольклорсы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1930—1938 һәм 1945—1947 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитетының музыкаль мөхәррире. 1948—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының яуаплы секретары, бер үк ваҡытта 1947—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡтың фольклор кабинеты хеҙмәткәре. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 
* [[Алексеев Леонид Александрович]] (1935—23.12.2008), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1960 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1990 йылдарҙа тау-нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1978). [[Рәсәй |Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең]] Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Новая Деревня ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Туфан Миңнуллин]] (1935—2.05.2012), [[драма]]тург. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2005), [[РСФСР]]-ҙың (1984), Татар АССР-ының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  [[РСФСР]]-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1979), Татар АССР-ының М. Йәлил исемендәге (1974) һәм Ғ. Туҡай исемендәге (1979) дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1974) һәм  «Татарстан  Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2005) ордендары кавалеры. 
* [[Мәзитов Ғәзиз Юныс улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1958—1966  һәм 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһе хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан быраулау мастеры, 1988 йылдан — Көньяҡ-Көнсығыш геологик разведка экспедиция диспетчеры, 1967—1969 йылдарҙа Учалы геологик разведка экспедицияһының быраулау мастеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғүмәров Риф Сәйфулла улы]] (1950—22.02.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1976 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институты (ИПТЭР) хеҙмәткәре;  1983 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан – бүлек мөдире, 1989 йылдан – директор урынбаҫары, 2001 йылдан — генераль директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2000), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның ҡала тибындағы [[Урыссу]] ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы]] (1906—?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ветеринария фельдшеры, ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) ордендары кавалеры.
* [[Ғәйнан Әмири]] (1911—9.10.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1969) һәм РСФСР-ҙың (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. I (1965) һәм II (1945) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы]] (1916—15.01.2008), [[театр]] актёры, 1967 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1935—1977 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1972).  
* [[Радик Хәкимйән]] (1941), [[шиғриәт|шағир]], 1996 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Ураҡсин Урал Ғәзиз улы]] (1951—7.03.2022), [[Архитектура|архитектор]], дәүләт хеҙмәте ветераны, йәмәғәтсе. 2000—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры урынбаҫары. 2003—2015 йылдарҙа Башҡортостан Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1994) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2001). Рәсәй Архитекторҙар союзының юғары наградаһы «Кентавр» почёт билдәһе эйәһе (2010).
* [[Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы]] (1951—18.11.2020), [[спорт]]сы, тренер. Самбо буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1978), төрлө кимәлдәге турнирҙар чемпионы. Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2002). Самбо һәм [[дзюдо]] буйынса юғары категориялы тренер-уҡытыусы.
* [[Ғәлиева Ләлә Нәүфәл ҡыҙы]] (1961), рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Л. Шестов исемендәге премия лауреаты ([[Санкт-Петербург]], 1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Иҫәнбаева Наҙгөл Булат ҡыҙы]] (1976), [[театр]] артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1997 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008), һөнәри фестивалдар һәм премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы]] (1907—10.07.1942), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның полк командиры. Майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Полунин Иван Александрович]] (1912—2.06.1990), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында, шулай уҡ [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү парадында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Павлов Николай Спиридонович]] (1922—2.04.1978), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй районы]]ның [[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш]] ауылынан. 
* [[Филькин Василий Лазаревич]] (1927—17.04.2011), нефтехимик. 1957—1988 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Михайловка (Фёдоровка районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Ерьесов Ғәрифулла Шәрифулла улы]] (1932—7.08.1984), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941—1982 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1958). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Сибай]] ауылынан.
* [[Мәмбәтова Таңһылыу Һиҙиәт ҡыҙы]] (1937—2021), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке быҙау ҡараусыһы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Почёт Билдәһе», 2-се (1976) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Ишкен ауылынан. 
* [[Вайшнорович Владимир Леонидович]] (1957), хужалыҡ эшмәкәре. [[Өфө районы]] «Шемәк» совхозының элекке директоры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 
* [[Нафиҡов Даян Хәким улы]] (1957), малсы. 1973 йылдан [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоздың [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1987—2003 йылдарҙа — һарыҡ фермаһы мөдире. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнекәй]] ауылынан.
* [[Хәмзина Сәрүәр Фәрүҡ ҡыҙы]] (1957), мәктәпкәсә балалар учреждениеһы [[Педагогика|педагогы]]. 1981 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе, 1983 йылдан (өҙөклөк менән) — төрлө балалар баҡсалары мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан]]дың мәғариф отличнигы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Семеновка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Сәғит Сөнчәләй]] (Сөнчәләев Сәғит Хәмиҙулла улы, 1888—27.10.1937), шағир, уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. 1926—1927 йылдарҙа [[Төркиә]]лә [[РСФСР]]-ҙың Сит илдәр халыҡ комиссариаты тәржемәсеһе; 1927—1929 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумы директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Һарытау губернаһы Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылынан.
* [[Мөлөков Әнүәр Бәхти улы]] (1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның [[Саҡмағош]] ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Саҡмағош районы [[Иҫке Супты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хафизов Фәйез Зәки улы]] (1938), ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Наливкин Дмитрий Васильевич]] (1889—3.03.1982), ғалим-геолог, палеонтолог. Көнсығыш Европа платформаһын, шул иҫәптән [[Урал]]дағы  палеозой эраһын өйрәнеүсе. СССР Фәндәр академияһы академигы (1946), геология‑минералогия фәндәре докторы (1936), профессор (1924). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963). [[РСФСР]]-ҙың (1943), [[Төркмәнстан|Төрөкмән ССР‑ы]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1959) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың ер аҫты разведкаһы отличнигы (1965), СССР-ҙың почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1979). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы]] (1914—19.09.1989), сәхнә биҙәүсе рәссам. 1946–1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исекеев Алексей Семёнович]] (1924), тарихсы-педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962–2004 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]]ның [[Краснохолмский]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] [[Түбән Таҡыя]] ауылынан.
* [[Нәзиров Кашаф Нурислам улы]] (1929—24.04.2005), [[театр]] актёры. 1960 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1956—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Алайғыр]] ауылынан. 
* [[Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982–2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль  директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1999) металлургы. Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
* [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] (1954), ғалим-ботаник. Биология фәндәре кандидаты (1983). [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]ның төп авторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2005).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1530]]: [[Иван Грозный]], дәүләт эшмәкәре. 1547—1575 йылдарҙа һәм 1576 йылдан — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] батшаһы.
* [[1847]]: Хәҙерге [[Учалы районы]]ның [[Ишкен]] ауылына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Павел Аксельрод, [[Рәсәй империяһы]]ның [[сәйәси эшмәкәр]]е, социал-демократ.
* [[1850]]: Шарль Рише, [[Франция]] иммунологы, [[Физиология|физиолог]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1913).
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] асыла.
* [[1900]]: Ханс Адольф Кребс, [[Германия]] һәм [[Англия]] [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1953).
* [[1930]]: [[Георгий Данелия]], кинорежиссёр, сценарист һәм актёр, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1989).
* [[1930]]: [[Шон Коннери]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, продюсер, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты һәм башҡа бүләктәр эйәһе.
* [[1945]]: Марина Костенецкая, СССР һәм [[Латвия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист һәм [[Журналистика|журналист]].
* [[1970]]: Клаудиа Шиффер, Германия актрисаһы, йәмәғәт эшмәкәре.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Муса Йәлил]], шағир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1956).
* [[1993]]: [[Ғилемдар Рамазанов ]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З25]]
[[Категория:25 август]]</text>
      <sha1>mgr23uiaq5otf5btlzgomotda7pl1uf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302996</id>
      <parentid>1302995</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26774" sha1="p57cr9phpuvtnwar80d9r2e5vwf5mjf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 237-се ([[кәбисә йыл]]ында 238-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 128 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Монголия}}: Йәштәр көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Бразилия}}: Һалдат көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының оператив-эҙләү подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1810]]: [[Британия]] уйлап табыусыһы Питер Дюранд консерва банкаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы (съезы)]] үҙ эшен башлай. Унда [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составы һайлана, Өфө һәм [[Силәбе]] ҡалаларында шураның секретариаттары ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: [[Ташкент]]та [[Башҡортостан АССР-ы]]ның Төркөстанда тулы хоҡуҡлы вәкиллеге булдырыла.
* [[1926]]: Өфөлә тәүге ҡала велосипед һәм мотоциклет ярыштары уҙғарыла.
* [[1960]]: [[Рим]] ҡалаһында XVII Йәйге Олимпия уйындары башлана.
* [[1989]]: Өфөлә [[Башҡортостанда ислам|Волга-Урал төбәгендә Ислам динен ҡабул итеүенә]] 1100 йыл һәм [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]] эшмәкәрлеге башланыуына 200 йыл тулыуға арналған юбилей тантаналары уҙғарыла.
* [[1989]]: Өфөлә «[[IKEA]]» сауҙа үҙәге асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Камил Рәхимов]] (1900—25.02.1978), композитор, фольклорсы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1930—1938 һәм 1945—1947 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитетының музыкаль мөхәррире. 1948—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының яуаплы секретары, бер үк ваҡытта 1947—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡтың фольклор кабинеты хеҙмәткәре. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 
* [[Алексеев Леонид Александрович]] (1935—23.12.2008), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1960 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1990 йылдарҙа тау-нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1978). [[Рәсәй |Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең]] Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Новая Деревня ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Туфан Миңнуллин]] (1935—2.05.2012), [[драма]]тург. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2005), [[РСФСР]]-ҙың (1984), Татар АССР-ының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  [[РСФСР]]-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1979), Татар АССР-ының М. Йәлил исемендәге (1974) һәм Ғ. Туҡай исемендәге (1979) дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1974) һәм  «Татарстан  Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2005) ордендары кавалеры. 
* [[Мәзитов Ғәзиз Юныс улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1958—1966  һәм 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһе хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан быраулау мастеры, 1988 йылдан — Көньяҡ-Көнсығыш геологик разведка экспедиция диспетчеры, 1967—1969 йылдарҙа Учалы геологик разведка экспедицияһының быраулау мастеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғүмәров Риф Сәйфулла улы]] (1950—22.02.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1976 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институты (ИПТЭР) хеҙмәткәре;  1983 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан – бүлек мөдире, 1989 йылдан – директор урынбаҫары, 2001 йылдан — генераль директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2000), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның ҡала тибындағы [[Урыссу]] ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы]] (1906—?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ветеринария фельдшеры, [[лейтенант|ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты]]. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры.
* [[Ғәйнан Әмири]] (1911—9.10.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1969) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. I (1945) һәм II (1945) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы]] (1916—15.01.2008), [[театр]] актёры, 1967 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1935—1977 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1972).  
* [[Радик Хәкимйән]] (1941), [[шиғриәт|шағир]], 1996 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Ураҡсин Урал Ғәзиз улы]] (1951—7.03.2022), [[Архитектура|архитектор]], дәүләт хеҙмәте ветераны, йәмәғәтсе. 2000—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры урынбаҫары. 2003—2015 йылдарҙа Башҡортостан Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1994) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2001). Рәсәй Архитекторҙар союзының юғары наградаһы «Кентавр» почёт билдәһе эйәһе (2010).
* [[Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы]] (1951—18.11.2020), [[спорт]]сы, тренер. Самбо буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1978), төрлө кимәлдәге турнирҙар чемпионы. Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2002). Самбо һәм [[дзюдо]] буйынса юғары категориялы тренер-уҡытыусы.
* [[Ғәлиева Ләлә Нәүфәл ҡыҙы]] (1961), рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Л. Шестов исемендәге премия лауреаты ([[Санкт-Петербург]], 1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Иҫәнбаева Наҙгөл Булат ҡыҙы]] (1976), [[театр]] артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1997 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008), һөнәри фестивалдар һәм премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы]] (1907—10.07.1942), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның полк командиры. Майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Полунин Иван Александрович]] (1912—2.06.1990), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында, шулай уҡ [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү парадында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Павлов Николай Спиридонович]] (1922—2.04.1978), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй районы]]ның [[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш]] ауылынан. 
* [[Филькин Василий Лазаревич]] (1927—17.04.2011), нефтехимик. 1957—1988 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Михайловка (Фёдоровка районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Ерьесов Ғәрифулла Шәрифулла улы]] (1932—7.08.1984), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941—1982 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1958). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Сибай]] ауылынан.
* [[Мәмбәтова Таңһылыу Һиҙиәт ҡыҙы]] (1937—2021), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке быҙау ҡараусыһы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Почёт Билдәһе», 2-се (1976) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Ишкен ауылынан. 
* [[Вайшнорович Владимир Леонидович]] (1957), хужалыҡ эшмәкәре. [[Өфө районы]] «Шемәк» совхозының элекке директоры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 
* [[Нафиҡов Даян Хәким улы]] (1957), малсы. 1973 йылдан [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоздың [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1987—2003 йылдарҙа — һарыҡ фермаһы мөдире. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнекәй]] ауылынан.
* [[Хәмзина Сәрүәр Фәрүҡ ҡыҙы]] (1957), мәктәпкәсә балалар учреждениеһы [[Педагогика|педагогы]]. 1981 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе, 1983 йылдан (өҙөклөк менән) — төрлө балалар баҡсалары мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан]]дың мәғариф отличнигы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Семеновка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Сәғит Сөнчәләй]] (Сөнчәләев Сәғит Хәмиҙулла улы, 1888—27.10.1937), шағир, уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. 1926—1927 йылдарҙа [[Төркиә]]лә [[РСФСР]]-ҙың Сит илдәр халыҡ комиссариаты тәржемәсеһе; 1927—1929 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумы директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Һарытау губернаһы Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылынан.
* [[Мөлөков Әнүәр Бәхти улы]] (1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның [[Саҡмағош]] ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Саҡмағош районы [[Иҫке Супты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хафизов Фәйез Зәки улы]] (1938), ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Наливкин Дмитрий Васильевич]] (1889—3.03.1982), ғалим-геолог, палеонтолог. Көнсығыш Европа платформаһын, шул иҫәптән [[Урал]]дағы  палеозой эраһын өйрәнеүсе. СССР Фәндәр академияһы академигы (1946), геология‑минералогия фәндәре докторы (1936), профессор (1924). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963). [[РСФСР]]-ҙың (1943), [[Төркмәнстан|Төрөкмән ССР‑ы]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1959) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың ер аҫты разведкаһы отличнигы (1965), СССР-ҙың почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1979). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы]] (1914—19.09.1989), сәхнә биҙәүсе рәссам. 1946–1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исекеев Алексей Семёнович]] (1924), тарихсы-педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962–2004 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]]ның [[Краснохолмский]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] [[Түбән Таҡыя]] ауылынан.
* [[Нәзиров Кашаф Нурислам улы]] (1929—24.04.2005), [[театр]] актёры. 1960 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1956—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Алайғыр]] ауылынан. 
* [[Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982–2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль  директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1999) металлургы. Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
* [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] (1954), ғалим-ботаник. Биология фәндәре кандидаты (1983). [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]ның төп авторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2005).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1530]]: [[Иван Грозный]], дәүләт эшмәкәре. 1547—1575 йылдарҙа һәм 1576 йылдан — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] батшаһы.
* [[1847]]: Хәҙерге [[Учалы районы]]ның [[Ишкен]] ауылына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Павел Аксельрод, [[Рәсәй империяһы]]ның [[сәйәси эшмәкәр]]е, социал-демократ.
* [[1850]]: Шарль Рише, [[Франция]] иммунологы, [[Физиология|физиолог]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1913).
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] асыла.
* [[1900]]: Ханс Адольф Кребс, [[Германия]] һәм [[Англия]] [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1953).
* [[1930]]: [[Георгий Данелия]], кинорежиссёр, сценарист һәм актёр, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1989).
* [[1930]]: [[Шон Коннери]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, продюсер, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты һәм башҡа бүләктәр эйәһе.
* [[1945]]: Марина Костенецкая, СССР һәм [[Латвия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист һәм [[Журналистика|журналист]].
* [[1970]]: Клаудиа Шиффер, Германия актрисаһы, йәмәғәт эшмәкәре.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Муса Йәлил]], шағир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1956).
* [[1993]]: [[Ғилемдар Рамазанов ]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З25]]
[[Категория:25 август]]</text>
      <sha1>p57cr9phpuvtnwar80d9r2e5vwf5mjf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302997</id>
      <parentid>1302996</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26876" sha1="6zm9u6wfhcemjlhtuns6rkrk1k8xe74" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 237-се ([[кәбисә йыл]]ында 238-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 128 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Монголия}}: Йәштәр көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Бразилия}}: Һалдат көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының оператив-эҙләү подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1810]]: [[Британия]] уйлап табыусыһы Питер Дюранд консерва банкаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы (съезы)]] үҙ эшен башлай. Унда [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составы һайлана, Өфө һәм [[Силәбе]] ҡалаларында шураның секретариаттары ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: [[Ташкент]]та [[Башҡортостан АССР-ы]]ның Төркөстанда тулы хоҡуҡлы вәкиллеге булдырыла.
* [[1926]]: Өфөлә тәүге ҡала велосипед һәм мотоциклет ярыштары уҙғарыла.
* [[1960]]: [[Рим]] ҡалаһында XVII Йәйге Олимпия уйындары башлана.
* [[1989]]: Өфөлә [[Башҡортостанда ислам|Волга-Урал төбәгендә Ислам динен ҡабул итеүенә]] 1100 йыл һәм [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]] эшмәкәрлеге башланыуына 200 йыл тулыуға арналған юбилей тантаналары уҙғарыла.
* [[1989]]: Өфөлә «[[IKEA]]» сауҙа үҙәге асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Камил Рәхимов]] (1900—25.02.1978), композитор, фольклорсы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1930—1938 һәм 1945—1947 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитетының музыкаль мөхәррире. 1948—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының яуаплы секретары, бер үк ваҡытта 1947—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡтың фольклор кабинеты хеҙмәткәре. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 
* [[Алексеев Леонид Александрович]] (1935—23.12.2008), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1960 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1990 йылдарҙа тау-нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1978). [[Рәсәй |Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең]] Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Новая Деревня ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Туфан Миңнуллин]] (1935—2.05.2012), [[драма]]тург. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2005), [[РСФСР]]-ҙың (1984), Татар АССР-ының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  [[РСФСР]]-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1979), Татар АССР-ының М. Йәлил исемендәге (1974) һәм Ғ. Туҡай исемендәге (1979) дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1974) һәм  «Татарстан  Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2005) ордендары кавалеры. 
* [[Мәзитов Ғәзиз Юныс улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1958—1966  һәм 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһе хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан быраулау мастеры, 1988 йылдан — Көньяҡ-Көнсығыш геологик разведка экспедиция диспетчеры, 1967—1969 йылдарҙа Учалы геологик разведка экспедицияһының быраулау мастеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғүмәров Риф Сәйфулла улы]] (1950—22.02.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1976 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институты (ИПТЭР) хеҙмәткәре;  1983 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан – бүлек мөдире, 1989 йылдан – директор урынбаҫары, 2001 йылдан — генераль директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2000), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның ҡала тибындағы [[Урыссу]] ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы]] (1906—?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ветеринария фельдшеры, [[лейтенант|ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты]]. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры.
* [[Ғәйнан Әмири]] (1911—9.10.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1969) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. I (1945) һәм II (1945) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы]] (1916—15.01.2008), [[театр]] актёры. 1935—1977 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1967 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1972).  
* [[Радик Хәкимйән]] (1941), [[шиғриәт|шағир]], 1996 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Ураҡсин Урал Ғәзиз улы]] (1951—7.03.2022), [[Архитектура|архитектор]], дәүләт органы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2000—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры урынбаҫары. 2003—2015 йылдарҙа Башҡортостан Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1994) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2001). Рәсәй Архитекторҙар союзының юғары наградаһы «Кентавр» почёт билдәһе эйәһе (2010).
* [[Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы]] (1951—18.11.2020), [[спорт]]сы, [[тренер]]. Самбо буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), төрлө кимәлдәге турнирҙар чемпионы. Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2002). Самбо һәм [[дзюдо]] буйынса юғары категориялы тренер-уҡытыусы.
* [[Ғәлиева Ләлә Нәүфәл ҡыҙы]] (1961), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Л. Шестов исемендәге премия лауреаты ([[Санкт-Петербург]], 1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Иҫәнбаева Наҙгөл Булат ҡыҙы]] (1976), театр артисы. 1997 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), һөнәри фестивалдар һәм премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы]] (1907—10.07.1942), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның полк командиры. Майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Полунин Иван Александрович]] (1912—2.06.1990), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында, шулай уҡ [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү парадында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Павлов Николай Спиридонович]] (1922—2.04.1978), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй районы]]ның [[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш]] ауылынан. 
* [[Филькин Василий Лазаревич]] (1927—17.04.2011), нефтехимик. 1957—1988 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Михайловка (Фёдоровка районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Ерьесов Ғәрифулла Шәрифулла улы]] (1932—7.08.1984), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941—1982 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1958). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Сибай]] ауылынан.
* [[Мәмбәтова Таңһылыу Һиҙиәт ҡыҙы]] (1937—2021), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке быҙау ҡараусыһы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Почёт Билдәһе», 2-се (1976) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Ишкен ауылынан. 
* [[Вайшнорович Владимир Леонидович]] (1957), хужалыҡ эшмәкәре. [[Өфө районы]] «Шемәк» совхозының элекке директоры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 
* [[Нафиҡов Даян Хәким улы]] (1957), малсы. 1973 йылдан [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоздың [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1987—2003 йылдарҙа — һарыҡ фермаһы мөдире. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнекәй]] ауылынан.
* [[Хәмзина Сәрүәр Фәрүҡ ҡыҙы]] (1957), мәктәпкәсә балалар учреждениеһы [[Педагогика|педагогы]]. 1981 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе, 1983 йылдан (өҙөклөк менән) — төрлө балалар баҡсалары мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан]]дың мәғариф отличнигы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Семеновка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Сәғит Сөнчәләй]] (Сөнчәләев Сәғит Хәмиҙулла улы, 1888—27.10.1937), шағир, уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. 1926—1927 йылдарҙа [[Төркиә]]лә [[РСФСР]]-ҙың Сит илдәр халыҡ комиссариаты тәржемәсеһе; 1927—1929 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумы директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Һарытау губернаһы Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылынан.
* [[Мөлөков Әнүәр Бәхти улы]] (1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның [[Саҡмағош]] ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Саҡмағош районы [[Иҫке Супты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хафизов Фәйез Зәки улы]] (1938), ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Наливкин Дмитрий Васильевич]] (1889—3.03.1982), ғалим-геолог, палеонтолог. Көнсығыш Европа платформаһын, шул иҫәптән [[Урал]]дағы  палеозой эраһын өйрәнеүсе. СССР Фәндәр академияһы академигы (1946), геология‑минералогия фәндәре докторы (1936), профессор (1924). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963). [[РСФСР]]-ҙың (1943), [[Төркмәнстан|Төрөкмән ССР‑ы]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1959) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың ер аҫты разведкаһы отличнигы (1965), СССР-ҙың почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1979). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы]] (1914—19.09.1989), сәхнә биҙәүсе рәссам. 1946–1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исекеев Алексей Семёнович]] (1924), тарихсы-педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962–2004 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]]ның [[Краснохолмский]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] [[Түбән Таҡыя]] ауылынан.
* [[Нәзиров Кашаф Нурислам улы]] (1929—24.04.2005), [[театр]] актёры. 1960 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1956—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Алайғыр]] ауылынан. 
* [[Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982–2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль  директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1999) металлургы. Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
* [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] (1954), ғалим-ботаник. Биология фәндәре кандидаты (1983). [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]ның төп авторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2005).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1530]]: [[Иван Грозный]], дәүләт эшмәкәре. 1547—1575 йылдарҙа һәм 1576 йылдан — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] батшаһы.
* [[1847]]: Хәҙерге [[Учалы районы]]ның [[Ишкен]] ауылына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Павел Аксельрод, [[Рәсәй империяһы]]ның [[сәйәси эшмәкәр]]е, социал-демократ.
* [[1850]]: Шарль Рише, [[Франция]] иммунологы, [[Физиология|физиолог]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1913).
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] асыла.
* [[1900]]: Ханс Адольф Кребс, [[Германия]] һәм [[Англия]] [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1953).
* [[1930]]: [[Георгий Данелия]], кинорежиссёр, сценарист һәм актёр, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1989).
* [[1930]]: [[Шон Коннери]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, продюсер, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты һәм башҡа бүләктәр эйәһе.
* [[1945]]: Марина Костенецкая, СССР һәм [[Латвия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист һәм [[Журналистика|журналист]].
* [[1970]]: Клаудиа Шиффер, Германия актрисаһы, йәмәғәт эшмәкәре.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Муса Йәлил]], шағир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1956).
* [[1993]]: [[Ғилемдар Рамазанов ]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З25]]
[[Категория:25 август]]</text>
      <sha1>6zm9u6wfhcemjlhtuns6rkrk1k8xe74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302998</id>
      <parentid>1302997</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27384" sha1="9b0ku9vi43pnuuic86swbrvbxh5q70z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 237-се ([[кәбисә йыл]]ында 238-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 128 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Монголия}}: Йәштәр көнө.
* {{Флагификация|Уругвай}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Бразилия}}: Һалдат көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының оператив-эҙләү подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1810]]: [[Британия]] уйлап табыусыһы Питер Дюранд консерва банкаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы (съезы)]] үҙ эшен башлай. Унда [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составы һайлана, Өфө һәм [[Силәбе]] ҡалаларында шураның секретариаттары ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1921]]: [[Ташкент]]та [[Башҡортостан АССР-ы]]ның Төркөстанда тулы хоҡуҡлы вәкиллеге булдырыла.
* [[1926]]: Өфөлә тәүге ҡала велосипед һәм мотоциклет ярыштары уҙғарыла.
* [[1960]]: [[Рим]] ҡалаһында XVII Йәйге Олимпия уйындары башлана.
* [[1989]]: Өфөлә [[Башҡортостанда ислам|Волга-Урал төбәгендә Ислам динен ҡабул итеүенә]] 1100 йыл һәм [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]] эшмәкәрлеге башланыуына 200 йыл тулыуға арналған юбилей тантаналары уҙғарыла.
* [[1989]]: Өфөлә «[[IKEA]]» сауҙа үҙәге асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Камил Рәхимов]] (1900—25.02.1978), композитор, фольклорсы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1930—1938 һәм 1945—1947 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Республика радиолаштырыу комитетының музыкаль мөхәррире. 1948—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының яуаплы секретары, бер үк ваҡытта 1947—1957 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡтың фольклор кабинеты хеҙмәткәре. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 
* [[Алексеев Леонид Александрович]] (1935—23.12.2008), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1960 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1990 йылдарҙа тау-нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1978). [[Рәсәй |Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең]] Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] Новая Деревня ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Туфан Миңнуллин]] (1935—2.05.2012), [[драма]]тург. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2005), [[РСФСР]]-ҙың (1984), Татар АССР-ының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  [[РСФСР]]-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1979), Татар АССР-ының М. Йәлил исемендәге (1974) һәм Ғ. Туҡай исемендәге (1979) дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1974) һәм  «Татарстан  Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2005) ордендары кавалеры. 
* [[Мәзитов Ғәзиз Юныс улы]] (1935), хеҙмәт ветераны. 1958—1966  һәм 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһе хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1961 йылдан быраулау мастеры, 1988 йылдан — Көньяҡ-Көнсығыш геологик разведка экспедиция диспетчеры, 1967—1969 йылдарҙа Учалы геологик разведка экспедицияһының быраулау мастеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғүмәров Риф Сәйфулла улы]] (1950—22.02.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1976 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институты (ИПТЭР) хеҙмәткәре;  1983 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан – бүлек мөдире, 1989 йылдан – директор урынбаҫары, 2001 йылдан — генераль директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2000), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның ҡала тибындағы [[Урыссу]] ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы]] (1906—?), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ветеринария фельдшеры, [[лейтенант|ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты]]. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры.
* [[Ғәйнан Әмири]] (1911—9.10.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. 1939 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1969) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. I (1945) һәм II (1945) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы]] (1916—15.01.2008), [[театр]] актёры. 1935—1977 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1967 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1972).  
* [[Радик Хәкимйән]] (1941), [[шиғриәт|шағир]], 1996 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
* [[Әйүпова Гөлнур Әсхәт ҡыҙы]] (1946), балет артисы. [[Башҡортостандың атҡаҙанған артисы]].  
* [[Ураҡсин Урал Ғәзиз улы]] (1951—7.03.2022), [[Архитектура|архитектор]], дәүләт органы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2000—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры урынбаҫары. 2003—2015 йылдарҙа Башҡортостан Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1994) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архитекторы (2001). Рәсәй Архитекторҙар союзының юғары наградаһы «Кентавр» почёт билдәһе эйәһе (2010).
* [[Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы]] (1951—18.11.2020), [[спорт]]сы, [[тренер]]. Самбо буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1978), төрлө кимәлдәге турнирҙар чемпионы. Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2002). Самбо һәм [[дзюдо]] буйынса юғары категориялы тренер-уҡытыусы.
* [[Арыҫланова Фәниә Тимерхан ҡыҙы]] (1956), медицина хеҙмәткәре. Балтас районы үҙәк район дауаханаһының элекке шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
* [[Ғәлиева Ләлә Нәүфәл ҡыҙы]] (1961), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Л. Шестов исемендәге премия лауреаты ([[Санкт-Петербург]], 1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Иҫәнбаева Наҙгөл Булат ҡыҙы]] (1976), театр артисы. 1997 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), һөнәри фестивалдар һәм премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Күгәрсен районы]] [[Бикес]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы]] (1907—10.07.1942), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның полк командиры. Майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Полунин Иван Александрович]] (1912—2.06.1990), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында, шулай уҡ [[Ҡыҙыл майҙан]]дағы Еңеү парадында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Павлов Николай Спиридонович]] (1922—2.04.1978), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Бәләбәй районы]]ның [[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш]] ауылынан. 
* [[Филькин Василий Лазаревич]] (1927—17.04.2011), нефтехимик. 1957—1988 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Михайловка (Фёдоровка районы)|Михайловка]] ауылынан. 
* [[Ерьесов Ғәрифулла Шәрифулла улы]] (1932—7.08.1984), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1941—1982 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1958). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Сибай]] ауылынан.
* [[Мәмбәтова Таңһылыу Һиҙиәт ҡыҙы]] (1937—2021), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке быҙау ҡараусыһы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1977). «Почёт Билдәһе», 2-се (1976) һәм 3-сө (1972) дәрәжә [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Ишкен ауылынан. 
* [[Вайшнорович Владимир Леонидович]] (1957), хужалыҡ эшмәкәре. [[Өфө районы]] «Шемәк» совхозының элекке директоры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 
* [[Нафиҡов Даян Хәким улы]] (1957), малсы. 1973 йылдан [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоздың [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1987—2003 йылдарҙа — һарыҡ фермаһы мөдире. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Йәнекәй]] ауылынан.
* [[Хәмзина Сәрүәр Фәрүҡ ҡыҙы]] (1957), мәктәпкәсә балалар учреждениеһы [[Педагогика|педагогы]]. 1981 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе, 1983 йылдан (өҙөклөк менән) — төрлө балалар баҡсалары мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан]]дың мәғариф отличнигы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Семеновка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Сәғит Сөнчәләй]] (Сөнчәләев Сәғит Хәмиҙулла улы, 1888—27.10.1937), шағир, уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. 1926—1927 йылдарҙа [[Төркиә]]лә [[РСФСР]]-ҙың Сит илдәр халыҡ комиссариаты тәржемәсеһе; 1927—1929 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумы директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Һарытау губернаһы Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылынан.
* [[Мөлөков Әнүәр Бәхти улы]] (1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның [[Саҡмағош]] ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Саҡмағош районы [[Иҫке Супты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хафизов Фәйез Зәки улы]] (1938), ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Наливкин Дмитрий Васильевич]] (1889—3.03.1982), ғалим-геолог, палеонтолог. Көнсығыш Европа платформаһын, шул иҫәптән [[Урал]]дағы  палеозой эраһын өйрәнеүсе. СССР Фәндәр академияһы академигы (1946), геология‑минералогия фәндәре докторы (1936), профессор (1924). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963). [[РСФСР]]-ҙың (1943), [[Төркмәнстан|Төрөкмән ССР‑ы]] һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1959) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың ер аҫты разведкаһы отличнигы (1965), СССР-ҙың почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1979). Сығышы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. 
* [[Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы]] (1914—19.09.1989), сәхнә биҙәүсе рәссам. 1946–1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исекеев Алексей Семёнович]] (1924), тарихсы-педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962–2004 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]]ның [[Краснохолмский]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] [[Түбән Таҡыя]] ауылынан.
* [[Нәзиров Кашаф Нурислам улы]] (1929—24.04.2005), [[театр]] актёры. 1960 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1956—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Алайғыр]] ауылынан. 
* [[Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982–2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль  директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1999) металлургы. Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. 
* [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] (1954), ғалим-ботаник. Биология фәндәре кандидаты (1983). [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]]ның төп авторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2005).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1530]]: [[Иван Грозный]], дәүләт эшмәкәре. 1547—1575 йылдарҙа һәм 1576 йылдан — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] батшаһы.
* [[1847]]: Хәҙерге [[Учалы районы]]ның [[Ишкен]] ауылына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Павел Аксельрод, [[Рәсәй империяһы]]ның [[сәйәси эшмәкәр]]е, социал-демократ.
* [[1850]]: Шарль Рише, [[Франция]] иммунологы, [[Физиология|физиолог]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1913).
* [[1917]]: [[Өфө]]лә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] асыла.
* [[1900]]: Ханс Адольф Кребс, [[Германия]] һәм [[Англия]] [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1953).
* [[1930]]: [[Георгий Данелия]], кинорежиссёр, сценарист һәм актёр, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1989).
* [[1930]]: [[Шон Коннери]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры, продюсер, «[[Оскар]]» кинопремияһы лауреаты һәм башҡа бүләктәр эйәһе.
* [[1945]]: Марина Костенецкая, СССР һәм [[Латвия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист һәм [[Журналистика|журналист]].
* [[1970]]: Клаудиа Шиффер, Германия актрисаһы, йәмәғәт эшмәкәре.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Муса Йәлил]], шағир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1956).
* [[1993]]: [[Ғилемдар Рамазанов ]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З25]]
[[Категория:25 август]]</text>
      <sha1>9b0ku9vi43pnuuic86swbrvbxh5q70z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95350</id>
    <revision>
      <id>1302976</id>
      <parentid>1284782</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26781" sha1="m9ojr4my6bni4xzkks4njg1jl1egwxg" xml:space="preserve">'''Дзэн''', дзен&lt;ref&gt;Написания: «дзэн» — по правилам транскрипции японских слов (системой Поливанова), «дзен» — часто встречающееся в русских текстах написание.&lt;/ref&gt; ({{Lang-ja|禅}}禅; {{Lang-sa|ध्यान}}ध्यान, ''дхья́на'' — «күҙәтеү», {{Lang-zh|禪}} ''чань'', кор.&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;선 ''сŏн'') — ҡытай һәм көнсығыш Азия [[Буддизм|буддизмының]]{{Sfn|Торчинов|2002|с = 52}}{{Sfn|Bodiford|2012-04-17}}{{Sfn|Дюмулен|1994|с = 6}} төп мәктәптәренең береһе, Ҡытайҙа V—VI быуаттарҙа{{Sfn|Юсупова|2007|с = 93}} [[даосизм]]{{Sfn|Померанц|1972}} йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән һәм буддизмдың монах төрөнөң [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] Махаяна , [[Вьетнам]] һәм Кореяла{{Sfn|Bodiford|2012-04-17}} баш формаһы булып тора. Ғөмүмән әйткәндә, '''дзэн''' — мистик күҙәтеү мәктәбе{{Sfn|Сафронова|1989|loc = л. 2}} йәки асыҡлау ғилеме. Яҡыныраҡ ҡарағанда, '''дзэн''' ҡайһы саҡ Япониялағы буддизмдың иң абруйлы мәктәптәренең береһе тип һанала{{Sfn|Жуковская|1992|loc = Дзэн}}, ул Ҡытайға [[XII быуат|XII быуаттың]]{{Sfn|Жуковская|1992|loc = Дзэн}} аҙағында барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ '''дзэн''' эсенә дзэн мәктәптәре тәжрибәһе инә, ул шулай уҡ «дхьяна» исеме аҫтында
билдәле, буддизм тәжрибәһенең төп өлөшөн алып тора{{Sfn|Степанянц|2011|с = 283}}.

Дзэн тәғлимәте [[Һиндостан]]дан Ҡытайға Бодхидхарма алып килә һәм [[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]]та, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Вьетнам]]да, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]]ла, [[Япония]]ла тарала. Ҡытай «чан», япон «цзэнь», вьетнам «тьен» һәм корея «йоҡо» традициялары үҙ аллы үҫешә һәм хәҙерге ваҡытта берҙәм асылын һаҡлап, уҡытыуҙа һәм практика стилендә үҙенсәлектәргә эйә була {{sfn|Buswell|1992|p=21}}. Япон дзэны бер нисә мәктәптән тора: Ринзай, Обаку, Фуке һәм Сото. Япон дзэны Японияла будда ғибәҙәтханаларының яҡынса 20 процентына эйә.{{sfn|Bodiford|2012-04-17}}


== Лингвистика ==

=== Этимологияһы ===
[[Файл:Enso.jpg|thumb|[[Энсо (буддизм)|Энсо]] — символ дзэн-буддизма.]]
Буддизмдың был йүнәлеше атамаларынан Көнбайышта иң киң билдәле япон атамаһы «дзэн»{{sfn|Маслов|2004|с=10}}{{sfn|Торчинов|2002|с=58}}.

Һүҙҙең этимологияһы уның тамырҙарын санскрит-пали термины «дхьяна/джана»{{sfn|Дюмулен|2003|с=61—62}} ({{lang-sa|ध्यान}} (Санскрит: ध्यान, Dhyāna IAST, «тәрән концентрация»{{sfn|Хамфриз|2002|с=17}} , медитация, уйланыу {{sfn|Хамфриз|2002|с=17}} (тәүге эштәрендә дзэн мәктәбе уйланыу мәктәбе тип атала){{sfn|Хамфриз|2002|с=18}} шулай уҡ изоляция йәки ҡотолоу {{sfn|Дюмулен|2003|с=62}} тигән мәғәнәғә килтерә. Һүҙҙең әйтелеше [[ҡытай теле]]ндә «чан»ға,{{sfn|Торчинов|2002|с=53}} вьетнамлыларҙы «тхиен», корейса «сон», ә һуңынан, Японияла таралып, «дзэн»ға әйләнә {{sfn|Торчинов|2002|с=58—59}}.
Дзэн традицияһының тағы бер атамаһы — Будда йөрәге (Будда-хридая, ҡытайҙар: Фо синь, япон: Бусин){{sfn|Главева|2007|с=693}}{{sfn|Судзуки|1993|с=20}}. Будданың йөрәге махакарунаның мөхәббәте {{sfn|Судзуки|1993|с=334}} һәм ҙур шәфҡәтлелек төшөнсәһенә тап килә {{sfn|Торчинов|2002|с=22}}. Дзэн мәктәбенең тағы бер билдәле исеме — Будда аң мәктәбе{{sfn|Пахомов|2004|с=179}}.

=== Килеш менән үҙгәреше ===
Филология фәндәре кандидаты Т. Ф. Ефремованың «Большой современный толковый словарь русского языка» буйынса «дзэн» һүҙе&lt;ref&gt;[http://www.peeep.us/c8fa3781 дзэн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925091834/http://www.peeep.us/c8fa3781 |date=2015-09-25 }} // {{книга|автор=Ефремова Т. Ф.|заглавие=Большой современный толковый словарь русского языка (к версии [[ABBYY Lingvo#ABBYY Lingvo х5|ABBYY Lingvo х5]])|место=М.|издательство=ABBYY|год=2006/2011}}&lt;/ref&gt; һәм философия докторы һәм буддолог Е. А. Торчинов будда төшөнсәләре һүҙлегендә лә килеш менән үҙгәрә, тигән фекерҙә {{sfn|Торчинов|2002|с=52—60}}. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы һәм Рус теле буйынса ведомство-ара комиссия әҙерләгән «Хәҙерге рус теленең комплекслы норматив һүҙлеге» мәғлүмәттәренә ярашлы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/53948|title=Новый словарь русского языка появится в 2010 году|publisher=«[[Интерфакс]]»|accessdate=2012-07-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69g1eM5z6?url=http://www.interfax.by/article/53948|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091023210749/http://www.interfax.by/article/53948 |date=2009-10-23 }}&lt;/ref&gt;, «дзэн» килеш менән үҙгәрә алмаҫҡа ла (һүҙлектә һәм ошо мәҡәләлә ҡулланылған һүҙҙең төп формаһы), үҙгәрергә лә мөмкин&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://slovar.org.spbu.ru/?ok=1&amp;word_to_find=%C4%E7%FD%ED|title=запрос: Дзэн|publisher=«[[Санкт-Петербургский государственный университет]]»|accessdate=2012-07-19}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Дзэн теорияһы ===
[[Файл:Nelumbo lutea1mandj98.jpg|thumb|Лотос — символ [[Будда|Будды]]{{sfn|Маслов|2004|с=359}}]]
Дзэн традицияһының рухи күсеүе [[Будда Шакьямуни]]ға барып тоташа, шуға күрә йола буйынса ул беренсе һинд патриархы тип һанала. Икенсе патриарх — Махакашьяпа {{sfn|Судзуки|1993|с=110}}, уға Будда бер һүҙһеҙ , текстһыҙ уяныу хәлен лотос сәскәһендә тапшыра{{sfn|Джо ди Фео|2005|с=66—67}}, шуның менән дзэн традицияһын «йөрәктән йөрәккә» тәғлимәтте туранан-тура тапшырыу рәүешендә урынлаштыра{{sfn|Торчинов|2000|с=194}}.

{{начало цитаты}} Бер көндө Будда Гриф түбәһендә йыйылған халыҡ алдында баҫып торған. Бөтә халыҡ уның дхармаға уҡыта башлауын көтә, Будда бер нимә лә өндәшмәй. Байтаҡ ваҡыт үтә, ул һаман ҡулына сәскә тотҡан килеш, бер һүҙ ҙә әйтмәй. Халыҡ күҙҙәре уға төбәлгән, бер кем дә бер нәмә лә аңламай. Шунан бер монах янып торған күҙҙәре менән Буддаға ҡарап йылмая. Һәм Будда: «Миндә ысынбарлыҡтың нескәлегенән азат камил Дхарманы, нирвананың тылсымлы рухын күреү хазинаһы бар, һәм мин был хазинаны Махакашьяпаға бирәм», — тигән. Был йылмайып торған монах Будданың бөйөк шәкерттәренең береһе Махакашьяпа булып сыға. Махакашьяпа сәскә һәм үҙенең тәрән зиһене арҡаһында уяна.{{конец цитаты|источник=[[Тхить Нят Хань|Тит Нат Хан]]{{sfn|Тит Нат Хан|2004}}}}

Фәндә дзэндың килеп сығышына ҡарата ике ҡараш бар. Беренсе ҡараш яҡлылар раҫлауынса, чань- дзэн махаян йәки домахаян сығышлы һәм мадхьямика һәм йогакара мәктәптәренән килеп сыҡҡан, тип ҡарайҙар. Был мәктәптәрҙә «ысын йәшәү рәүешен» «һүҙҙәрҙе һәм текстарҙы» ҡулланмайынса аңлау ысулы булған тигән тәғлимәт бар, тик «мистик фекерләү-медитация» йәки дхьяна ярҙамында ғына {{sfn|Козловский|1998|с=61}}.

Икенсе ҡараш яҡлылар, чань- дзэн, махаянан сығышлы булһа ла, ҡытай буддизмына һәм ҡытай мәҙәниәтенә бик ҙур мөнәсәбәте бар, тип иҫәпләй. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, чань принциптары һәм төшөнсәләре махаяналағы аналогтарына эйә. Мәҫәлән, дзэндың һүҙҙәргә таянмау тенденцияһы «махайонин антидискорус» аналоглы.

Шулай уҡ икенсе ҡараш яҡлы тикшеренеүселәрҙең байтаҡ өлөшө, чань үҙенең килеп сығышын даосизм һәм [[буддизм]]дың үҙ-ара йоғонтоһонан барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, чанды буддизмдың бәйле элементтарын үҙ эсенә алған даосизмдың үҫеше тип һанарға була, тип раҫларға тырыша: &quot;Әгәр буддизм — атаһы булһа, таосизм — был баланың әсәһе. Ләкин был баланың атайға ҡарағанда күберәк әсәйгә тартым икәнен инҡар итеп булмай{{sfn|Козловский|1998|с=61—62}}.

=== Чань-буддизм ===
Дзэн Ҡытайҙа беҙҙең эраның V быуатында таралған тип иҫәпләнә. Будда тәғлимәтен Ҡытайға алып килгән һинд будда монахы Бодхидхарма (ҡытай традицияларында — Путидамо йәки ябай Дамо, япон телендә — Дарума {{sfn|Маслов|2004|с=67}}), йыш ҡына буддизмдың 27 һинд патриархының вариҫы тип атала, һуңынан ул Ҡытайҙа чандың беренсе патриархы була. Бодхидхарма Шаолинь монастырында төпләнә, бөгөнгө көндә ул ҡытай чань- буддизмының бишеге тип һанала.
Бодхидхарманан һуң Ҡытайҙа тағы биш киң таралған патриарх була, ә һуңынан уҡытыу төньяҡ һәм көньяҡ мәктәптәргә бүленә. Икенсеһе артабан үҫешә һәм биш чань мәктәбенә әүерелә, хәҙерге көндә шуларҙың икәүһе генә һаҡланып ҡалған: Цаодун һәм Линдьцзи. Әлеге ваҡытта, бер нисә ауырлыҡ кисереп, чань йүнәлеше ҡытай буддизмының иң йоғонтоло йүнәлеше булып тора һәм бөтә донъяға таралырға ынтыла.

Бөтә чань мәктәптәре түбәндәге биш төп принципҡа нигеҙләнгән:{{sfn|Пахомов|2004|с=119—120}}:
* Юғары хәҡиҡәт һөҙөмтәһеҙ;
* Рухи камиллыҡ мөмкин түгел;
* Ниһайәт, бер нәмәгә лә өлгәшелә;
* Будда тәғлимәте буйынса айырым бер нәмә лә юҡ;
* Мөғжизәле Дао һәр ерҙә, хатта «һыу ташыусы йәки урман киҫеүсе һөнәрендә» лә нығытылған.

=== Дзэн Вьетнамда ===
[[Файл:Truc Lam Zen Monastery 22.JPG|thumb|Тхиенский монастырь Чук Лам («Бамбуковая Роща») во Вьетнаме.]]
Алтынсы быуат аҙағында Вьетнамға Сен-цангтың шәкерте Винитаручи килә һәм беренсе тхиен мәктәбенә нигеҙ һала. Вьетнам тхиендың артабанғы үҫеше Хуай-хай уҡыусыһы булған Во Нгон Тон мәктәбе һәм Тхао Дьюн мәктәбе менән бәйле. Һуңғы мәктәпкә император Ли Тхань Тонг нигеҙ һалған. Бынан саҡ ҡына алдараҡ, 968 йылда, тхиен Вьетнамдың дәүләт идеологияһына әүерелә һәм артабан уның тарихында мөһим роль уйнай. Һуңыраҡ Вьетнамда император Тран Нханг Тонг нигеҙ һалған һәм Ҡытайҙа аналогтары булмаған Чуклам мәктәбе, Обаку мәктәбенә яҡын урынлашҡан Нгуен-Тхиеу мәктәбе һәм Линьцзи мәктәбенә яҡын Лье Куан мәктәбе барлыҡҡа килә.

Тикшеренеүсе В. Я. Ворес фекеренсә, XX быуатта Вьетнамда дзэн өлөшләтә тарҡала{{sfn|Пореш|2005|с=299}}. Шул уҡ ваҡытта [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарҙа илдә вьетнам буддизмын тергеҙеү хәрәкәте көсәйә һәм 70-се йылдар башына [[Вьетнам]]да күп па́годалар (дини биналар) төҙөлә. Әлеге ваҡытта яҡынса 60 миллион вьетнамлылар араһында махаяна халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә{{sfn|Жуковская|1992|loc=Буддизм во Вьетнаме}}. Илдең бөтә Махаяна мәктәптәренән тхиен мәктәптәре, бигерәк тә Ламте (Линьцзи) мәктәбе Таҙа Буддизм Ере мәктәптәре менән бер рәттән илдә иң абруйлыһы тип һанала{{sfn|Пучков|1997|loc=Махаяна}}.

=== Дзэн Кореяла ===
[[Файл:Yakchunsa Temple.jpg|thumb|Храм Якчунса школы сон на [[Чеджудо]].]]

Сон Кореяға VII быуатта дүртенсе патриарх Чан Даоксин менән уҡыған дзэн оҫтаһы Помнанг менән килә, тик IX быуат уртаһында ғына киң таралыу ала {{sfn|Волков|1985}}. 828 һәм 931 йылдарҙа илдә «Туғыҙ тау» тип аталған 9 дзен мәктәбе барлыҡҡа килә. Был туғыҙ мәктәп Сильсансан мәктәптәре була, Тоннисан, Каджисан, Чакульсан, Сонджусан, Саджасан, Свэйянсан, Поннимсан һәм Сумисан {{sfn|Жуковская|1992|loc=Буддизм в Корее}} һуңыраҡ Чоге исемен Ҡытайҙа Хуэйнэн йәшәгән тауҙан һуң ала (638—713), ул дзэндың алтынсы патриархы була{{sfn|Buswell|1992|p=22}}.

[[Корё]]ның һуңғы осоронда (918—1392) сон мәктәбе менән [[будда]] мәктәптәре араһында көсөргәнешлек тыуа, был мәктәптәр араһында үҙ-ара аңлашыуҙы яйға һалыу кәрәклегенә килтерә. Ошо уҡ осорҙа будда сангхаһы донъяуи күренештәрҙең буддизмға үтеп инеүе менән бәйле кризис кисерә, мәҫәлән, донъяуи эштәрҙә уңышҡа өлгәшеү өсөн күрәҙәлек итеү һәм доғалар инә. Ул осорҙоң төп фигуралары булып сон-оҫта Чиноуль (1158—1210) тора. Ул тауҙарҙа &quot;самадхи һәм праджна йәмғиәте&quot;нең тәртипле практиктарының һәм хвадха практикаһын үҫтергән сон-оҫта Чингак Хесимдың (1178—1234) яңы хәрәкәтен булдырған. Шулай уҡ 1346 йылда уҡытыусы Тэго Поу (1301—1382) тулыһынса Чоге ордены составындағы бөтә чань-будда мәктәптәрен берләштерә.

«Ҡануни» будда мәктәптәре менән ярышып, сон яйлап популярлыҡ яулай бара.{{sfn|Волков|1985}} Ләкин неоконфуцианлыҡҡа ҡарата симпатиялы Чосон династияһы (1392—1910) осоронда буддизм Кореяла үҙенең өҫтөнлөгөн юғалта. Монахтарға бер нисә ҡәтғи сикләүҙәр индерелә, мәҫәлән, ҡалаларға йөрөү сикләнә, монастырҙар һаны һиҙелерлек кәмей {{sfn|Buswell|1992|p=23}}. Һөҙөмтәлә Хосеон осоро буддизмы сон һәм гйо мәктәптәренә ҡыҫҡартыла, ахыр сиктә бер сон мәктәбенә тороп ҡала. Был осорҙоң мөһим ваҡиғаһы булып дзэн оҫтаһы Сосан Хючкон (1520—1604) тарафынан буддизмды тергеҙеүҙе яҡлап яҙған трактакты тора&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rep.routledge.com/article/G201SECT11|title=11 Chosôn period (1392—1910)|author=Cho, Sungtaek.|editor=Craig E.|date=1998|work=Buddhist philosophy, Korean|publisher=«[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]»|accessdate=2013-06-10|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HGo6xpor?url=http://www.rep.routledge.com/article/G201SECT11|archivedate=2013-06-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828013100/http://www.rep.routledge.com/article/G201SECT11 |date=2012-08-28 }}&lt;/ref&gt;.
[[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]] төньяҡта КХДР-ға һәм көньяҡта [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]]на бүленгәндән һуң, Төньяҡ Кореяла дини практика баҫтырыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kn.html#People|title=Korea, North|date=2013-06-05|work=|publisher=«[[ЦРУ]]»|accessdate=2013-06-10|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812052526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kn.html#People |date=2015-08-12 }}&lt;/ref&gt;,, ә Корея Республикаһында [[буддизм]] [[христианлыҡ]] менән ярыша
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rep.routledge.com/article/G201SECT12|title=12 Conclusion|author=Cho, Sungtaek.|editor=Craig E.|date=1998|work=Buddhist philosophy, Korean|publisher=«[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]»|accessdate=2013-06-10|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HGo7t051?url=http://www.rep.routledge.com/article/G201SECT12|archivedate=2013-06-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120705060401/http://www.rep.routledge.com/article/G201SECT12 |date=2012-07-05 }}&lt;/ref&gt;.
Кореяла буддизмдың яңарыуы 1960-сы йылдарҙан башлана.{{sfn|Жуковская|1992|loc=Буддизм в Корее}} Хәҙерге ваҡытта сон Кореяла бер нисә эре монастырь үҙәктәрендә алып барыла. Кореяның ике төп будда мәктәбе — чоге-чжун мәктәбе (йәки Чоге ордены, ул Корея буддистарының күпселеген берләштерә{{sfn|Жуковская|1992|loc=Буддизм в Корее}}, шул иҫәптән күп һанлы сон буддистары) һәм Лин-цзиҙың вариҫы булған остаз Тэго-чжун мәктәбенән алынған.{{sfn|Болтач|2009|с=92}} ХХ быуатта Чоге орденының иң билдәле вәкилдәренең береһе булып дзэн оҫтаһы Кусан Сыним тора (1908—1983).

1983 йылда корея дзэн оҫтаһы Сунь Санг тарафынан дхарма Корея дзэнының 77-се патриархы Ко Бондан ҡабул ителеп, Чогье орденынан сыҡҡан Кван-Ум халыҡ-ара дзэн мәктәбенә нигеҙ һалына. Ринзай мәктәбенә яҡын урынлашҡан был мәктәптә 2012 йыл аҙағында Америкала 35 дзэн үҙәге, Азияла һәм Австралияла 7 дзэн үҙәге, шулай уҡ Европала 53 дзэн үҙәге һәм шул иҫәптән [[Санкт-Петербург]]та һәм [[Дондағы Ростов]]та дзэн үҙәктәре бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kwanumzen.org/zen-centers-and-groups/|title=Zen Centers Kwan Um|publisher=«Kwan Um School of Zen»|accessdate=2012-11-11|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CIBGEp1z?url=https://kwanumzen.org/zen-centers-and-groups/|archivedate=2012-11-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807030535/http://www.kwanumzen.org/zen-centers-and-groups/ |date=2012-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Тикшеренеүсе В. Ю. Пореша фекеренсә, [[Көньяҡ Корея]] — [[XX быуат]] дауамында дзэн юғары ойоштороу һәм рухи позицияларын юғалтмаған берҙән-бер традицион ил. Корея дзэны эйәрсендәре, дзэн Кореяла Патриарх Хуэйнэн дзэн традицияларының иң «таҙаһы» һәм төп нөсхәһе булып тора, тип раҫлай {{sfn|Пореш|2005|с=299}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Альбедиль М. Ф. Буддизм: религия без бога — СПб.: Вектор, 2013. — 256 б. — ISBN 978-5-9684-2072-5.
* Ацев, Крум О влиянии чань-буддияма на средневековую ки­тайскую литературу // Буддизм и культурно-психологические традиции народов Востока / отв. ред. Н. В. Абаев — Новосибирск: Наука, 1990. — Б. 131—138. — 216 б. — ISBN 5-02-029372-5.

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Zen Buddhism}}
* [http://orient.rsl.ru/ru/magazine/links/288/zen Сердце Будды. Обзор интернет-ресурсов на тему «Дзэн-буддизм»] в журнале «[[Восточная коллекция]]» № 2(57)/2014
* [http://onedropzendo.ru/ One Drop Group Russia. Сайт российских учеников Сёдо Харада Роси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150917191554/http://onedropzendo.ru/ |date=2015-09-17 }} (Риндзай-дзэн)
* [https://web.archive.org/web/20121203160347/http://antaiji.dogen-zen.de/rus/ Антайдзи. Сайт японского монастыря Сото-дзэн] (архивная ссылка)
* [http://zen-kaisen.ru/zen-centry-rossia/ Российская Сангха учеников Дзен Мастера Сандо-Кайсена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513071825/http://zen-kaisen.ru/zen-centry-rossia/ |date=2012-05-13 }} (европейский Сото-дзэн)
* [http://dalma.ru/ Московский храм корейского дзэн «Дальма-са»]
* [http://www.kwanumzen.ru/ Санкт-Петербургский дзэн-центр «Дэ Хва Сон Вон» школы «Кван Ум»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326202759/http://www.kwanumzen.ru/ |date=2012-03-26 }}
* [http://zendao.ru/ Сайт российского монаха дзэн Мьонг Гонг Сунима]
* [http://www.ciolek.com/WWWVL-Zen.html Zen Buddhism WWW Virtual Library. The Internet Guide to Zen (Ch’an, Son, Thien) Online Resources]{{Ref-en}}
* [http://www.thezensite.com/MainPages/zen_links_journals.html Zen journals and academic sites]{{Ref-en}}

[[Категория:Японияла буддизм]]
[[Категория:Дзэн]]</text>
      <sha1>m9ojr4my6bni4xzkks4njg1jl1egwxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуцул аты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107079</id>
    <revision>
      <id>1302974</id>
      <parentid>1284113</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T18:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11435" sha1="825j440isob9n8ged496dujjm7as7rc" xml:space="preserve">{{Порода лошади
|name       = Гуцул аты
|image      = Hutsul Yasinia.jpg
|image_caption = Гуцул аты көтөүлектә
|height     = 139−145
|speed      =
|spree      = 
|country    = 
|breeding   = 
|year       = [[XIII быуат]]
|commons    = Karabakh horse
}}
'''Гуцул аты '''&lt;ref&gt;«Час і Події»: [http://www.chasipodii.net/article/5709/ Гуцульський кінь — окраса і гордість краю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610193741/http://www.chasipodii.net/article/5709/ |date=2015-06-10 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Журнал «CITY LiFE»: [http://www.citylife.com.ua/index.php?id=31&amp;tid=362&amp;art=518 Де гуцул, там і кінь…] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, '''Гуцулик''' атамаһы менән билдәле&lt;ref&gt;Всеукраинский туристический журнал «Карпати. Туризм. Відпочинок»: [http://www.karpaty.net.ua/articles_13/guculyk.php Де гуцул, там і «гуцулик»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120084026/http://www.karpaty.net.ua/articles_13/guculyk.php |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;, йәки '''Гуцул''' — йорт аттарының таулы тоҡомо&lt;ref&gt;Закарпатье онлайн: [http://zakarpattya.net.ua/ukr-news-27425-Na-Zakarpatti-vidrodzhuyetsya-populyaciya-konej-guculskoyi-porody- На Закарпатті відроджується популяція коней гуцульської породи]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, [[Карпат тауҙары|Карпатта]] һәм ҡайһы бер Көнсығыш Европа илдәрендә үрсетәләр. Донъя генофондына ҡарай&lt;ref&gt;Международная Благотворительная Организация «Heifer Project Intrenational»: [http://www.heifer.org.ua/ukr/Our_Work/ss1.htm Василина наснажує гуцульську громаду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619005227/http://www.heifer.org.ua/ukr/Our_Work/ss1.htm |date=2010-06-19 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. [[1979 йыл]]да гуцул аттарына реликт тоҡом статусы бирелә һәм һаҡ аҫтына алына.

== Атамаһы ==
[[Файл:Huzulin 02.jpg|thumb|left|150px|Гуцул ҡатыны һыбай. «Bukowina in Wort und Bild» журналынан фото, [[Вена]], [[1898 йыл]]]]
Тоҡом исеме «Гуцул» һүҙенән алынған.&lt;ref&gt;Конный завод Гуцульских коней в Гладышове (Польша): [http://www.huculy.com.pl/?id=70449&amp;location=f&amp;msg=1&amp;lang_id=PL Гуцулы и кони. Часть первая]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Конный завод Гуцульских коней в Гладышове (Польша): [http://www.huculy.com.pl/?id=39877&amp;location=f&amp;msg=1&amp;lang_id=PL Гуцулы и кони. Часть вторая]&lt;/ref&gt; Гуцул — Украиналағы этник төркөм, [[Ивано-Франковск өлкәһе|Ивано-Франковск]] һәм [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] өлкәләренең таулы райондарында, шулай уҡ, [[Карпат аръяғы өлкәһе|Карпат аръяғы]] өлкәһенең Рахов] районында йәшәйҙәр.

== Һүрәтләнеше ==
[[Файл:Zrebak konia huculskiego stadnina grodziec.jpg|thumb|225px|Ҡолон]]
Был аттар бейек түгел. Айғырҙарының (мундаһына тиклем) уртаса бейеклеге 139−145 см, ә бейәләренеке — 137—142 см.

Күкрәктәре бейек һәм киң. Башы ҡупшы, күҙҙәре ҙур, матур. Ҡолаҡтары бәләкәйерәк һәм хәрәкәтсән.

Муйын мускулдары ныҡ үҫешкән. Арҡаһы көслө. Арт һаны һәйбәт үҫешкән.

Тояҡтары ҙур түгел һәм ныҡ ҡаты. Шуға ла, был аттарҙы дағалау кәрәк түгел. Күпселегенең төҫө туры, арҡаһында ҡарағусҡыл һыҙаты була. Шулай уҡ, ҡола, ҡара, ерән, һоро төҫтәгеләре лә осрай.

Айырып торған билдәһе — һыртындағы һыҙат һәм ботондағы юлаҡтар.

== Килеп сығышы ==

Тоҡом ҡырағай карпат [[тарпан]]дарынан килеп сыҡҡан тип фаразлайҙар. Әммә башҡа төрлө ҡараштар ҙа бар.

* Береһе буйынса, гуцул пониһы гафлинг тамырҙарына эйә йәки [[ғәрәп аты]] тоҡомдарынан тип һанай. Был фараз гуцул һәм ғәрәп аттарының оҡшашлығына таяна: ҡойроҡтары оҙон, башының формаһы, дөйөм сандыры.

* Икенсе һәм дөрөҫлөккә яҡыныраҡ фараз буйынса, гуцул аттарының шәжәрәһе Галиция, Буковина һәм [[Венгрия]]ның төньяҡ өлөшөндәге йылҡы малдарына барып тоташа.

Гуцуль аттарының ата-бабалары — борон монгол аттары киң таралған [[Рәсәй]]ҙең көньяҡ-көнсығыш далаларынан тип һанайҙар.

Шулай уҡ, гуцул тоҡомоның ата-бабалары араһында норий тибындағы аттар ҙа бар ([[Рим империяһы]] аттарының туранан-тура тоҡомдары)&lt;ref&gt;[http://telegrafua.com/archive/249/3730/ Лошадиная фамилия]&lt;/ref&gt;.

== Холҡо ==
Тыныс холоҡло лар. Һыбай йөрөүгә лә, еккегә лә баралар. Тәжрибәһеҙ кешегә лә етәккә иркен биреләләр. Ҡарышмайҙар.

== Тарихы ==

Гуцул аттары тураһында тәүге мәғлүмәттәр [[XIII быуат]]ҡа ҡарай. Ҡайһы бер сығанаҡта ул аттар тураһында ҡырағай һәм тиктормаҫ итеп һүрәтләнә.

Украинала беренсе яҙма сығанаҡтарҙы [[1603 йыл]]да, Дорогостайскийҙың «Гиппика» тигән китабында табып була. Унда гуцул аты хаҡында былай тип яҙылған: «Тыныс, тик ныҡ тибешә».

1856 йылда Радовец ат заводынан алыҫ түгел, гуцуль аттары өсөн Луцин ат заводы төҙөлә. Ул саҡта Карпат тауҙарының бер өлөшө [[Австро-Венгрия]] ҡулында була.

Император фарманы менән Карпатта гуцуль понилары араһында кавалерия өсөн аттар һайлау үткәрелә башлай. Шул мәлдән тоҡом китабы алып барыла башлай. Унда гуцуль аттарының бөтә нәҫел йүнәлештәре һүрәтләнгән шәжәрәһе яҙыла башлай. [[Икенсе донъя һуғышы]] гуцуль аттарының — популяцияһына ныҡ ҡырғын алып килә. Чехословакияла был тоҡом аттарынан 300 зат ҡына иҫән ҡала.

== Бөгөнгө көндә гуцуль аттары ==


=== Ҡулланыу ===

Көнсығыш Европа илдәрендә гуцуль тоҡомон&lt;ref&gt;«Закарпатье онлайн»: [http://zakarpattya.net.ua/ukr-news-2628-Na-zakarpatskii-Svalyavshyni-proishov-konkyrs-konei-gycylskoyi-porody На закарпатській Свалявщині пройшов конкурс коней гуцульської породи]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Новий Погляд»: [http://www.pohlyad.com/index.php?id=49&amp;tx_ttnews%5BpS%5D=1262296800&amp;tx_ttnews%5BpL%5D=31535999&amp;tx_ttnews%5Barc%5D=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=2599&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=83&amp;cHash=05aa160d7c Підкорювачі гірських вершин] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мукачево.net. Новости Закарпатья: [http://www.mukachevo.net/ua/news/view/10204-у-голубиному-вирощують-і-вдосконалюють-гуцульську-породу-коней У Голубиному вирощують і вдосконалюють гуцульську породу коней] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; [[Конный спорт| ат спорты]], ауыл хужалығы&lt;ref&gt;Україна Молода: [http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/11794/ Карпатський «горбоконик»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610195110/http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/11794/ |date=2015-06-10 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt; һәм туризм өсөн&lt;ref&gt;Журнал «Віче»: [http://www.viche.info/journal/450/ Карпатами — на конях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131306/http://www.viche.info/journal/450/ |date=2016-03-04 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[Гиппотерапия|гиппотерапия]] маҡсатында файҙаланалар.

=== Үрсетеү ===

Гуцуль тоҡомондағы атттарҙы үрсетеү өсөн Буштинола «селекцион үҙәк» булдырылған. Был үҙәк ошо йүнәлештәге эштәрен Карпат аръяғы өлкәһендәге Тячев һәм Хуст райондарында йәйелдегән&lt;ref&gt;Гуцульські коні в Закарпатті: [http://cintuselua.at.ua/ Парувальний пункт для гуцульської породи коней в Буштині] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004052943/http://cintuselua.at.ua/ |date=2011-10-04 }} {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Шундай уҡ пункт Карпат аръяғы өлкәһендәге Стеблёвкала алып барыла. Бөгөнгө көндә Украинала йылҡысылыҡ эштәре Новоалександровск йөк аты тоҡомо, украин һыбай тоҡомо, гуцуль тоҡомо үрсетеү менән шөғәлләнә.Был тоҡомдар украин йылҡысылығының алтын фондын тәшкил итә.

Әлеге көндә гуцуль тоҡомдарын үрсетеү менән күберәк [[Румыния]]ның Буковина регионында, шулай уҡ [[Венгрия]]ла һәм [[Словакия]] республикаһы райондарында шөғәлләнәләр. Һуңғы йылдарҙа был аттар Англияла ла ҙур һорау ҡаҙанған тоҡом булып тора.

== Шулай уҡ, ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* [[Башҡорт аты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}</text>
      <sha1>825j440isob9n8ged496dujjm7as7rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жамала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113315</id>
    <revision>
      <id>1302979</id>
      <parentid>1285642</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T23:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60783" sha1="6znb14ni8tvxyi0w75n1i5uulz5gpvh" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Имя = Жамала
|Оригинал имени = Jamala
|Изображение =
|Ширина = 
|Описание изображения = Жамала «[[Евровидение 2016]]» конкурсының матбуғат конференцияһында
|Профессии = {{йырсы|Украина|XXI быуат}}, {{актёр|Украина}}
|Певческий голос = лирик-драматик сопрано&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://vashgolos.net/readnews.php?id=71057|title=Победителем музыкального конкурса «Евровидение-2016» стала Джамала|date=15 мая 2016|accessdate=6 июля 2016|publisher=''Ваш голос''|archiveurl=http://www.webcitation.org/6inpBZdEy|archivedate=6 июля 2016}}&lt;/ref&gt;
|Жанры = [[джаз]], [[соул]], электро, поп, фолк
|Коллективы = «[[Beauty Band]]» &lt;small&gt;(2001—2007)&lt;/small&gt;
|Сотрудничество = Олиас Барко, Елена Коляденко, Максим Паперник, Олесь Санин, Игорь Тарнопольский, Евгений Филатов, Иван Фролов, Андрей Хлывнюк, Дмитрий Шуров
|Лейблы = [[Moon Records]] &lt;small&gt;(2010—2013)&lt;/small&gt;, Enjoy! Records &lt;small&gt;(с 2014)&lt;/small&gt;, [[Universal Music Group]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elle.ua/ludi/interview/djamala-pervoe-bolshoe-intervyu-posle-triumfa/|title=Джамала: Первое большое интервью после триумфа|publisher=''[[Elle|Elle Украина]]''|author=Анна Иванова|date=2016-06-09|accessdate=2016-06-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iD8BMztv|archivedate=2016-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;small&gt; (с 2016)&lt;/small&gt;
|Награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{Народный артист Украины}}
{{!}}}
}}
'''Сусана Әлим ҡыҙы Жамаладинова''', '''Жамала''' йәки '''Jamala''' булараҡ билдәле ([[27 август]] [[1983 йыл]]) — ҡырымтатар сығышлы украин йырсыһы һәм актрисаһы, Украинаның халыҡ артисы (2016), Украина Милли музыка академияһын тамамлаған. Джаз, соул, фанк, фолк, поп һәм электро жанрҙарында йырлай, опера спектаклдәрендә һәм шоуҙарҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;JamalaMojaPravda&quot;/&gt;.

== Биографияһы һәм карьераһы ==
Сусана Әлим ҡыҙы Жамаладинова 1983 йылдың 27 авгусында Ош ҡалаһында (СССР, Ҡырғыҙ ССР-ы) тыуған. Атаһы — Әлим Айяр улы Жамаладинов, ҡырым татары, әсәһе — Галина Михайловна Тумасова, әрмән&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала: «Отец хотел не просто в Крым, а в Малореченское, где мой прадед когда-то выкопал родник»|url=http://avdet.org/ru/2015/06/25/dzhamala-otets-hotel-ne-prosto-v-krym-a-v-malorechenskoe-gde-moj-praded-kogda-to-vykopal-rodnik-2/|archiveurl=http://peeep.us/4088a96d|archivedate=25 августа 2016|publisher=''Avdet''|date=25 июня 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VogueOneDay&quot;&gt;{{Cite web|title=Журнал: день с певицей Джамалой|url=http://vogue.ua/article/culture/muzyka/zhurnal-den-s-pevicey-dzhamaloy.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160123130845/http://vogue.ua/article/culture/muzyka/zhurnal-den-s-pevicey-dzhamaloy.html|archivedate=2016-01-23|author=Дмитрий Хончаров|publisher=''[[Vogue]]''|date=17 декабря 2015}}&lt;/ref&gt;. Бала сағы Ҡырымда Алушта эргәһендәге Малореченское ауылында үтә [[#cite note-8|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[комм. 1]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]{{ref+|В этом селе жили все прадеды Джамалы по отцовской линии до принудительной [[Депортация крымских татар|депортации крымскотатарского народа]] в мае 1944 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://theukrainians.org/jamala/|title=Джамала: Биография|author=Инна Березницкая|data=2014-04-04|publisher=''The Ukrainians''|accessdate=2016-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160510175033/http://theukrainians.org/jamala/|archivedate=2016-05-10|lang=uk}}&lt;/ref&gt;.|комм.}}, ғаилә бында 1989 йылда Ҡырғыҙстандан күсеп килә.

Жамала бала саҡтан музыка менән шөғөлләнә. «Йондоҙло ямғыр» (1992), «Тере шишмәләр» (1993) кеүек конкурстарҙа ҡатнаша. Беренсе профессиональ яҙмаһы туғыҙ йәшендә эшләнә. Алуштаның 1-се музыка мәктәбен фортепиано класы буйынса тамамлай, шунан П. И. Чайковский исемендәге Симферополь музыка училищеһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;JamalaMojaPravda&quot;/&gt;, ә унан һуң П. И. Чайковский исемендәге Киев Милли музыка академияһын опера вокалы класы буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай.&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{Cite web|title=15 интересных фактов о победительнице &quot;Евровидения-2016&quot; Джамале|url=http://ru.hellomagazine.com/zvezdy/novosti-o-zvezdakh/15247-10-interesnykh-faktov-o-pobeditelnitce-evrovideniya-dzhamale.html|archiveurl=http://www.peeep.us/5504c292|archivedate=30 июля 2016|author=Дарья Игитян|publisher=''Hello! Россия''|date=15 мая 2016|accessdate=30 июля 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603100904/http://ru.hellomagazine.com/zvezdy/novosti-o-zvezdakh/15247-10-interesnykh-faktov-o-pobeditelnitce-evrovideniya-dzhamale.html |date=2017-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

==== Ғаиләһе һәм туғандары ====
Әлим Айяр улы Жамаладинов — йырсының атаһы, ҡырым татары. Ҡырым татарҙарын Урта Азияға депортациялаған саҡта уның ата-бабалары Ҡырғыҙстанға эләгә. Шунда тыуып үҫә, буласаҡ Жамаланың әсәһенә өйләнә. Ул саҡта ҡыҙ — музыка училищеһында пианистка һәм уҡытыусы, ә егет үҙ ансамбленең хор дирижеры була&lt;ref name=&quot;thenordar&quot;&gt;{{Cite web|title=Джамала стала музой этнического проекта TheNorDar|url=http://thenordar.com/jamala-lico-proekta-pomeshannie-thenordar/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412151844/http://thenordar.com/jamala-lico-proekta-pomeshannie-thenordar/|archivedate=12 апреля 2016|publisher=''TheNorDar''|accessdate=7 мая 2016}}&lt;/ref&gt;.

Әлим Жамаладинов ата-бабалары төйәгенә, Ҡырымдың Кучук-Үзән ауылына (һуғыштан һуң Малореченское тип атала) ҡайтырға хыяллана. Ләкин депортацияланған ҡырым татарҙарына 1980-се йылдарҙа Ҡырымға күсеренергә, унда күсемһеҙ милек һатып алырға тыйылған була. Шул сәбәпле ғаилә хәйләгә бара: Жамаланың атаһы менән әсәһе айырылыша. Жамала атаһы һәм апаһы ''Эвелина''[[#cite note-13|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[комм. 2]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]{{ref+|Сестра Джамалы, Эвелина, замужем и переехала жить в Стамбул&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://tv.ua/news/stars/80245-dzhamala-navedalas-k-sestre-v-turciyu-foto.html|title=Джамала наведалась к сестре в Турцию|publisher=''[[Теленеделя]]''|accessdate=13 января 2016|date=12 января 2016|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDG0HDKm|archivedate=12 июня 2016}}&lt;/ref&gt;.|комм.}} менән Украинаның Ҡырымға яҡын ғына Мелитополь тигән ҡалаһына ([[Запорожье өлкәһе]]) урынлаша, ә әсәһе, Малореченскоела ҡуртымға бер бүлмә алып, музыка мәктәбендә уҡыта башлай. Дүрт йыл тигәндә ул фатир һатып ала, бында бөтә ғаилә күсеп килә, һуңғараҡ башҡа Жамаладиновтар ҙа килеп төпләнә&lt;ref name=&quot;JamalaMojaPravda&quot;&gt;{{cite web|url=http://pravda.stb.ua/ua/episode/dzhamala-vpervye-eksklyuzivno-rasskazala-o-pervoj-lyubvi-moya-pravda-chast-2-iz-2/|title=Джамала впервые эксклюзивно рассказала о первой любви|data=2016-05-07|publisher=''[[СТБ|Моя правда]]''|accessdate=2016-05-09|lang=uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/6iDCYXWtk?url=http://pravda.stb.ua/ua/episode/dzhamala-vpervye-eksklyuzivno-rasskazala-o-pervoj-lyubvi-moya-pravda-chast-2-iz-2/|archivedate=2016-06-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603030945/http://pravda.stb.ua/ua/episode/dzhamala-vpervye-eksklyuzivno-rasskazala-o-pervoj-lyubvi-moya-pravda-chast-2-iz-2/ |date=2016-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thenordar&quot;/&gt;.

Назылхан — Жамаланың ҡарт өләсәһе, Әлимдең өләсәһе. Уның дүрт улы һәм бер ҡыҙы була. Жамаланың «Дождь» телеканалына биргән интервьюһында һөйләүенсә, 1944 йылдың 18 майында Назылхан балалары менән Урта Азияға депортациялана&lt;ref name=&quot;1944history&quot;&gt;{{Cite web|title=Исповедь Джамалы: как Украина восприняла её боль|url=https://tvrain.ru/teleshow/kozyrev_online/muzy-404205/|archiveurl=https://tvrain.ru|archivedate=24 сентября 2016|author=Михаил Козырев|publisher=''[[Дождь (телеканал)|Дождь]]''|date=23 февраля 2016|accessdate=12 июля 2016}}&lt;/ref&gt;, ике-өс аҙна буйы юлда булалар, Нефтепром тигән ергә килеп еткәс, ҡыҙы Айшә астан үлә. Назылханға ҡыҙын ерләргә рөхсәт итмәйҙәр, баланың мәйетен һалдаттар вагондан ергә ырғытып китә&lt;ref name=&quot;1944history&quot;/&gt;. Назылхандың атаһы, ағаһы, шулай уҡ ире Жамаладин Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп үлеп ҡала&lt;ref name=&quot;1944history&quot;/&gt;. Әлимдең атаһы Айярға депортацияланған саҡта 16 йәш була{{ref+|Деду Джамалы Айяру Джамаладинов во время депортации было 16 лет&lt;ref name=&quot;1944history&quot;/&gt;.|комм.}}. Жамаланың ғаиләһе Ҡырымға егерменсы быуат аҙағында ҡайтып төпләнә. Ошо тарихҡа нигеҙләнеп, Жамала «1944» тигән йырын яҙа һәм «Евровидении-2016» конкурсында шул йыр менән Украина исеменән ҡатнаша&lt;ref name=&quot;1944history&quot;/&gt;.

Галина Михайловна Тумасова (Тумасян) — йырсының әсәһе, әрмән. Галинаның олатаһы менән өләсәһе Таулы Ҡарабахта тыуып үҫкән һәм йәшәгән. Ғаилә кулаклыҡтан сығарылыуға эләккәнлектән унан күсеп китергә мәжбүр була. Ул саҡта Галинаның атаһы Михаил биш йәштә була. Галина үҙе, ғаиләлә етенсе бала булып, Ҡырғыҙстанда тыуа&lt;ref name=&quot;thenordar&quot;/&gt;.

=== 2001—2009: «Beauty Band» һәм «Яңы тулҡын» ===
Уҡыған осорҙа Сусана украин һәм сит ил фестивалдәрендә ҡатнаша: «Киләсәк тауыштары» (2000, Рәсәй), «Ҡырым яҙы» (2001), «Dо#Dж junior» (2001), «Il Concorso Europeo Amici della musica» (2004, Италия). 2001—2007 йылдарҙа Жамала «Beauty Band» квинтетында йырлай, шунда уны хореограф {{Тәржемәһеҙ 3|Коляденко, Елена Евгеньевна|Елена Коляденко|uk|Коляденко Олена Євгенівна}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Украин телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(укр.)&lt;/span&gt;[[Коляденко, Елена Евгеньевна|баш.]] күрә һәм үҙенең «Па» тигән мюзиклына саҡыра (2008). Елена Коляденко Жамаланың тәүге продюсеры була&lt;ref name=&quot;JamalaMojaPravda&quot;/&gt;.

Академия дипломы алғас, Жамала алдында классика менән джаздың ҡайһыһын һайларға тигән һорау тыуа. Италияның Милан ҡалаһындағы билдәле «Ла Скала» опера театрына стажировкаға саҡырыу килгәнлектән, опера еңер кеүек була. Әммә уға көтмәгәндә «Яңы тулҡын» 8-се халыҡ-ара конкурсын ҡатнашырға тәҡдим итәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала: не доехала до «Ла Скала»|url=http://tv.ua/news/stars/80794-dzhamala-ne-doekhala-do-la-skala.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509033540/http://tv.ua/news/stars/80794-dzhamala-ne-doekhala-do-la-skala.html|archivedate=2016-05-09|publisher=''[[Теленеделя]]''|date=2016-01-20|accessdate=2016-05-04}}&lt;/ref&gt;. Сусана ризалаша һәм Жамала тигән псевдоним аҫтында сығыш яһай. Псевдоним фамилияһының тәүге өс ижегенән яһала. Йырсы {{Тәржемәһеҙ 3|History Repeating|«History Repeating»|en|History Repeating (song)}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[History Repeating|баш.]], украин халыҡ «Ой верше мій, верше» һәм үҙе ижад иткән «Маменькин сынок» тигән йырҙарҙы башҡара. Индонезия конкурсанты Санди Сондоро менән 358-әр балл йыйып, еңеүҙе уртаҡлашалар.

=== 2009—2012: Карьераһының башы ===
[[Файл:Jamala_IFF2012.jpg|слева|мини|250x250пкс|&lt;center&gt;Жамала 2012 йылда Одесса халыҡ-ара кинофестиваленең ҡыҙыл келәмле юлында&lt;br&gt;
&lt;/center&gt;]]
Жамала хореограф Елена Коляденко менән хеҙмәттәшлеген фекер айырымлыҡтары арҡаһында туҡтата&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала рассказала, чем ей не угодила Коляденко|url=http://tabloid.pravda.com.ua/news/4c10fedb30bd8/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141130030743/http://tabloid.pravda.com.ua/news/4c10fedb30bd8/|archivedate=2014-11-30|lang=uk|publisher=''[[Украинская правда|Tablo ID]]''|date=2010-06-10|accessdate=2016-05-09}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAmg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Украинская правда|Tablo ID]]'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2010-06-10).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://tabloid.pravda.com.ua/news/4c10fedb30bd8/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 30 ноябрь 2014.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;9 май 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2010 йылда Игорь Тарнопольский Жамаланың яңы продюсеры булып китә. Тиҙҙән Жамала «Украиндар кумиры» номинацияһында «Йыл кешеһе» премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;poty&quot;&gt;{{Cite web|title=Кумир украинцев — 2009|url=http://ludinaroku.com.ua/archive/kumir/2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426022241/http://ludinaroku.com.ua/archive/kumir/2009|archivedate=26 апреля 2016|lang=uk|publisher=''[[Человек года (Украина)|Человек года]]''|accessdate=9 мая 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426022241/http://ludinaroku.com.ua/archive/kumir/2009|date=2016-04-26}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAnY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Человек года (Украина)|Человек года]]''&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://ludinaroku.com.ua/archive/kumir/2009 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426022241/http://ludinaroku.com.ua/archive/kumir/2009|date=2016-04-26}} архивланған 26 апреля 2016.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;9 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 28 февралендә «Интер» телеканалында йырсы ҡатнашлығында «Тауыш анатомияһы. Жамала»&lt;ref name=&quot;Bondiana&quot;&gt;{{Cite web|title=Стопроцентная Джамала|url=http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/80174/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509034046/http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/80174/|archivedate=2016-05-09|lang=uk|publisher=''Молодая Украина''|accessdate=2016-05-04}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAoI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAoI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Молодая Украина''&lt;span id=&quot;cxmwAoI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAoI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/80174/ Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509034046/http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/80174/ |date=2016-05-09 }} архивланған 9 май 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAoI&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 май 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, тигән документаль фильм күрһәтелә, унда ғалимдар йырлаусы кеше организмында барған процестарҙы өйрәнә&lt;ref name=&quot;InterHolos&quot;&gt;{{Cite web|title=Анатомия голоса. Джамала|url=http://inter.ua/uk/video/program/documentary/2010/03/02/jamala|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDDo6QQO|archivedate=2016-06-12|lang=uk|publisher=''[[Интер (телеканал)|Интер]]''|accessdate=2016-05-04}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAo8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Интер (телеканал)|Интер]]''&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://inter.ua/uk/video/program/documentary/2010/03/02/jamala Тәүге сығанаҡтан] архивланған 12 июнь 2016.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 май 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Яҙ Жамала «Йыл йырсыһы» номинацияһында «ELLE Style Award» премияһын ала, йәй Лос-Анджелесҡа бара, унда Уолтер Афанасьев менән осраша һәм уның [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ҡа саҡырыуынан баш тарта, сөнки продюсер булараҡ Уолтер ижади иркен ҡыҫыр тип хәүефләнә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Джамала рассказала корреспонденту, почему отказалась от переезда в США|ссылка=http://korrespondent.net/showbiz/music/1200080-dzhamala-rasskazala-korrespondentu-pochemu-otkazalas-ot-pereezda-v-ssha|издание=''[[Корреспондент (журнал)|Корреспондент]]''|тип=журнал|издательство=''[[UMH group]]''|год=2011|номер=11}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда үҙе яҙған «Smile» тигән йыр менән Жамала 56-сы «Евровидение» конкурсына милли һайлауҙа ҡатнаша, ярымфиналда беренсе урынды алһа ла, финалда өсөнсө генә була.

2011 йылдың 12 апрелендә Октябрь һарайында Жамаланың беренсе яңғыҙ концерты була. Ул унда For Every Heart тигән тәүге альбомын халыҡ иғтибарына тәҡдим итә. Альбомдың аранжировкалаусыһы һәм музыкаль продюсеры — украин музыканты {{Тәржемәһеҙ 3|Филатов, Евгений Владимирович|Евгений Филатов|uk|Філатов Євген Володимирович}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Украин телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(укр.)&lt;/span&gt;[[Филатов, Евгений Владимирович|баш.]], ә һүҙҙәр авторы — украин шағирәһе Татьяна Скубашевская&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала с аншлагом в Киеве|url=http://beta.navsi100.com/news/1716-Dzhamala-z-anshlagom-u-Kyyevi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509034950/http://beta.navsi100.com/news/1716-Dzhamala-z-anshlagom-u-Kyyevi|archivedate=9 мая 2016|lang=uk|publisher=''На Все 100''|date=13 апреля 2011|accessdate=4 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAs0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAs0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''На Все 100'' &lt;span id=&quot;cxmwAs0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(13 апреля 2011).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAs0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://beta.navsi100.com/news/1716-Dzhamala-z-anshlagom-u-Kyyevi Тәүге сығанаҡтан] архивланған 9 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAs0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Жамала «Йондоҙҙар операла» тигән вокаль шоуҙа ҡатнаша. Ул опера йырсыһы студент Влад Павлюк менән бер пар булып сығыш яһай. Жамала һәм Влад Павлюк, шулай уҡ Александр Пономарев менән Ирина Кулик шоу еңеүсеһе тип таныла. Шул уҡ йылды Жамала &quot;Best Fashion Awards&quot;тың «Илһам» тигән номинациялағы премияһын ала&lt;ref name=&quot;fashionweek&quot;&gt;{{Cite web|title=Премия Best Fashion Awards-2012|url=http://fashionweek.ua/news/premija-best-fashion-awards-2012-316|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509035456/http://fashionweek.ua/news/premija-best-fashion-awards-2012-316|archivedate=9 мая 2016|lang=uk|publisher=''Ukrainian Fashion Week''|date=20 сентября 2012|accessdate=5 мая 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509035456/http://fashionweek.ua/news/premija-best-fashion-awards-2012-316 |date=2016-05-09 }}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAwc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAwc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Ukrainian Fashion Week'' &lt;span id=&quot;cxmwAwc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(20 сентября 2012).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAwc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://fashionweek.ua/news/premija-best-fashion-awards-2012-316 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509035456/http://fashionweek.ua/news/premija-best-fashion-awards-2012-316 |date=2016-05-09 }} архивланған 9 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAwc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;5 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== 2013—2014: Кино һәм ''All or Nothing'' ===
2013 йылдың 19 мартында йырсы студияла яҙҙырылған All or Nothing тигән икенсе альбомының релизын үткәрә. Альбом өҫтөндәге эшкә Евгений Филатов менән клавишасы Милош Елич үҙ өлөшөн индерә. Жамалаға «Йыл ҡатын-ҡыҙ йырсыһы» тигән номинацияла «ELLE Style Award» премияһы тапшырыла.

2013 йылда Жамала кешеләр менән сауҙа итеүгә ҡаршы ойошторолған «MTV Exit» кампанияһында ҡатнаша. «Һатыуға сығарылған тормош» тигән документаль фильмда төшә, был фильмда ул Украинанан сыҡҡан өс хеҙмәт мигрантының тарихын һөйләп биреүсе булып ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Жизнь на продажу»: премьера фильма о торговле людьми|url=http://afisha.tochka.net/ua/19814-zhizn-na-prodazhu-premera-filma-o-torgovle-lyudmi/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509035722/http://afisha.tochka.net/ua/19814-zhizn-na-prodazhu-premera-filma-o-torgovle-lyudmi/|archivedate=9 мая 2016|author=Алёна Мельник|lang=uk|publisher=''[[Tochka.net]]''|date=20 ноября 2013|accessdate=4 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwAzc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Tochka.net]]'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(20 ноября 2013).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://afisha.tochka.net/ua/19814-zhizn-na-prodazhu-premera-filma-o-torgovle-lyudmi/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 9 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MTV Exit and Iom produce documentary on human trafficking|url=http://www.ungift.org/knowledgehub/stories/December2013/mtv-exit-and-iom-produce-documentary-on-human-trafficking.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223072657/http://www.ungift.org/knowledgehub/stories/December2013/mtv-exit-and-iom-produce-documentary-on-human-trafficking.html|archivedate=23 февраля 2014|lang=en|publisher={{нп3|United Nations Global Initiative to Fight Human Trafficking|''The United Nations Global Initiative''|en|United Nations Global Initiative to Fight Human Trafficking}}|accessdate=4 мая 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223072657/http://www.ungift.org/knowledgehub/stories/December2013/mtv-exit-and-iom-produce-documentary-on-human-trafficking.html|date=2014-02-23}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwA0Y&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:en:United Nations Global Initiative to Fight Human Trafficking|The United Nations Global Initiative]]'' (инг.)[[United Nations Global Initiative to Fight Human Trafficking|баш.]]&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.ungift.org/knowledgehub/stories/December2013/mtv-exit-and-iom-produce-documentary-on-human-trafficking.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223072657/http://www.ungift.org/knowledgehub/stories/December2013/mtv-exit-and-iom-produce-documentary-on-human-trafficking.html|date=2014-02-23}} архивланған 23 февраля 2014.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2014 йылда Жамала «Red Apple Awards» премияһына лайыҡ була. Ошо уҡ йылдың көҙөндә украин режиссёры Олесь Саниндың «Поводырь» фильмында Харьковтағы драма театры артисы һәм йырсыһы Ольга Левицкая ролен башҡара һәм {{Тәржемәһеҙ 3|You're My Thrill|«You're My Thrill»|en|You're My Thrill (song)}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[You're My Thrill|баш.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Завершены съемки фильма «Поводырь»|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2013/01/14/108098/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141201035807/http://www.istpravda.com.ua/short/2013/01/14/108098/|archivedate=1 декабря 2014|lang=uk|publisher=''[[Украинская правда]]''|date=14 января 2013|accessdate=4 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwA1c&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Украинская правда]]'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(14 января 2013).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.istpravda.com.ua/short/2013/01/14/108098/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 1 декабря 2014.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; тигән йырҙы йырлай. 2014 йылда Жамала режиссёр Максим Паперниктың «Алиса мөғжизәләр илендә» тигән телевизион мюзиклында Ҡарышлауыҡ ролендә ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала стала гусеницей ради новогоднего мюзикла|url=http://tabloid.pravda.com.ua/news/5459fbad16f94/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141224172343/http://tabloid.pravda.com.ua/news/5459fbad16f94/|archivedate=24 декабря 2014|lang=uk|publisher=''Украинская правда''|date=5 ноября 2014|accessdate=4 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwA28&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwA28&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Украинская правда'' &lt;span id=&quot;cxmwA28&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(5 ноября 2014).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwA28&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://tabloid.pravda.com.ua/news/5459fbad16f94/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 24 декабря 2014.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwA28&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 1 октябрендә Жамаланың Thank You исемле беренсе мини-альбомының релизы үткәрелә. Альбомдың музыкаль продюсерҙары — Евгений Филатов һәм йырсының төркөмөндәге гитарасы Сергей Еременко.

=== 2015—хәҙерге ваҡыт: ''Подих'' һәм «Евровидение» ===
[[Файл:ESC2016_-_Ukraine_05.jpg|слева|мини|210x210пкс|«Евровидение 2016» конкурсының ярымфиналында Жамаланың сығышы]]
12 октября 2015 йылдың 12 октябрендә {{Тәржемәһеҙ 3|Радио Аристократы|«Радио Аристократы»|uk|Радіо Аристократи}} эфирында Жамаланың студияла яҙылған дүртенсе альбомы — ''Подих''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала. Презентация альбома ''Подих''|url=https://www.mixcloud.com/aristocratsfm/%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%85|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDEk53u1|archivedate=12 июня 2016|lang=uk|publisher=''Mic Cloud''|accessdate=13 октября 2015}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwA-E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwA-E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Mic Cloud''&lt;span id=&quot;cxmwA-E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwA-E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[https://www.mixcloud.com/aristocratsfm/%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%85 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 12 июня 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwA-E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;13 октября 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; презентациялана. Альбомдың продюсеры Евгений Филатов була. Йырҙарҙың һүҙҙәре һәм көйө авторҙаштар Виктория Платова, Арт Антонян («Обещание», «Sister’s Lullaby» йырҙары), Роман Черенов, ул Morphom тигән исем аҫтында нығыраҡ билдәле («Більше» йыры) һәм «The Erised» төркөмө («Drifting Apart» йыры)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=''Подих'': Джамала презентовала новый альбом|url=http://officiel-online.com/lifestyle-2/art/musika/podih-dzhamala-prezentovala-novyiy-albom/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509041107/http://officiel-online.com/lifestyle-2/art/musika/podih-dzhamala-prezentovala-novyiy-albom/|archivedate=9 мая 2016|publisher=''[[L'Officiel]]''|date=12 октября 2015|accessdate=4 мая 2016}}&lt;/ref&gt; менән хеҙмәттәшлектә Жамала тарафынан ижад ителә. Альбомда украин яҙыусыһы [[Костенко Лина Васильевна|Лина Костенко]] («Неандертальці» йыры) һәм Рәсәй шағирәһе Марина Цветаева («Ночь» йыры) шиғырҙарына яҙылған йырҙар ҙа бар. Альбомда бөтәһе ун ике төп трек һәм бер бонус трегы («Заплуталась») бар. ''Подих'' альбомы 2016 йылғы {{Тәржемәһеҙ 3|YUNA|«YUNA»|uk|YUNA (музична премія)}} музыкаль премияһының «Иң яҡшы альбом» номинацияһында еңеп сыға&lt;ref name=&quot;YUNA2016&quot;&gt;{{Cite web|title=Результаты музыкальной премии «YUNA-2016»|url=http://yuna.ua/winners/56-peremozhc-naconalnoyi-muzichnoyi-premyi-yuna-2016.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509032632/http://yuna.ua/winners/56-peremozhc-naconalnoyi-muzichnoyi-premyi-yuna-2016.html|archivedate=9 мая 2016|lang=uk|publisher=''Yuna''|accessdate=9 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwA8E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwA8E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Yuna''&lt;span id=&quot;cxmwA8E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwA8E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://yuna.ua/winners/56-peremozhc-naconalnoyi-muzichnoyi-premyi-yuna-2016.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 9 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwA8E&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;9 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ә «Иные» йыры Рәсәй режиссёры Александр Якимчуктың шул уҡ исемдәге телесериалының саундтрегы итеп алына&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала выпустила саундтрек к сериалу «Иные»|url=http://www.ukrinform.ua/rubric-culture/1915801-djamala-prezentuvala-saundtrek-do-serialu-inyie.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118151656/http://www.ukrinform.ua/rubric-culture/1915801-djamala-prezentuvala-saundtrek-do-serialu-inyie.html|archivedate=18 ноября 2015|lang=uk|publisher=''[[Укринформ]]''|date=17 ноября 2015|accessdate=4 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwA_k&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Укринформ]]'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(17 ноября 2015).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.ukrinform.ua/rubric-culture/1915801-djamala-prezentuvala-saundtrek-do-serialu-inyie.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 18 ноября 2015.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың декабрь башында Киевта француз-белги режиссёры Олиас Барконың {{не переведено 4|Полина (фильм)|«Полина»|uk|Поліна (фільм)}} тигән фильмы төшөрөлөп бөтә, унда Жамала фрейлинаны уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Эксклюзив: репортаж со съемок фильма «Полина»|url=http://vogue.ua/article/culture/kino/reportazh.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509041345/http://vogue.ua/article/culture/kino/reportazh.html|archivedate=9 мая 2016|publisher=''Vogue''|date=11 декабря 2015|accessdate=4 мая 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала об обиженных &quot;патриотов&quot;, письмо от Лины Костенко и российских агентов в мечетях|url=http://www.depo.ua/ukr/life/dzhamala-pro-obrazhenih-patriotiv-list-vid-lini-kostenko-26112015203100|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151212132645/http://www.depo.ua/ukr/life/dzhamala-pro-obrazhenih-patriotiv-list-vid-lini-kostenko-26112015203100|archivedate=12 декабря 2015|author=Ольга Черныш|lang=uk|publisher=''Depo''|date=28 ноября 2015|accessdate=4 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBBA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBBA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Depo'' &lt;span id=&quot;cxmwBBA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(28 ноября 2015).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBBA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.depo.ua/ukr/life/dzhamala-pro-obrazhenih-patriotiv-list-vid-lini-kostenko-26112015203100 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 12 декабря 2015.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBBA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;4 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың 26 ғинуарында Жамала «Евровидение 2016» конкурсына милли һайлауҙа ҡатнашасағы тураһында иғлан итә. Үҙенең «1944» тигән йыры менән финалға сыға һәм еңеү яулай&lt;ref name=&quot;Sobesednik&quot;&gt;{{Cite web|title=Джамала: Надеюсь на 12 баллов от России|url=http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20160309-dzhamala-nadeyus-na-12-ballov-ot-rossii|archiveurl=http://web.archive.org/web/20160310102848/http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20160309-dzhamala-nadeyus-na-12-ballov-ot-rossii|archivedate=10 марта 2016|author=Елена Мильчановская|publisher=''Собеседник''|date=9 марта 2016|accessdate=17 мая 2016}}&lt;/ref&gt;.

Стокгольмда ярыш барышында йырсы конкурс йырындағы иң яҡшы юл өсөн «Eurostory Awards 2016» премияһын ала, шулай уҡ «Художестволы приз» номинацияһында {{Тәржемәһеҙ 3|Marcel Bezençon Awards|«Marcel Bezençon Award»|en|Marcel Bezençon Awards}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;[[Marcel Bezençon Awards|баш.]] премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;MarcelBezenconAward&quot;&gt;{{Cite web|title=Вручении премии Marcel Bezençon Awards-2016. Вживую!|url=http://1tv.com.ua/eurovision/news/79251|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515032803/http://1tv.com.ua/eurovision/news/79251|archivedate=15 мая 2016|lang=en|publisher=''UA: Первый''|date=13 мая 2016|accessdate=14 мая 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515032803/http://1tv.com.ua/eurovision/news/79251 |date=2016-05-15 }}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAeg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwAeg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''UA: Первый'' &lt;span id=&quot;cxmwAeg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(13 мая 2016).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAeg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://1tv.com.ua/eurovision/news/79251 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515032803/http://1tv.com.ua/eurovision/news/79251 |date=2016-05-15 }} архивланған 15 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwAeg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;14 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. «Евровидение» конкурсының 15 май төнөндә үткән финалында Жамала 534 очко менән еңеү яулай. 16 майҙа Украина Президенты Пётр Порошенко йырсыға «Украинаның халыҡ артисы» тигән почётлы исем бирә&lt;ref name=&quot;NAU&quot;&gt;{{Cite web|title=Порошенко поблагодарил Джамалу за «Крым наш»|url=https://lenta.ru/news/2016/05/17/petro/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDF5anFG|archivedate=12 июня 2016|publisher=''[[Lenta.ru]]''|date=17 мая 2016|accessdate=18 мая 2016}}&lt;/ref&gt;. 20 майҙа Жамала «Йыр илһамы» тигән махсус номинацияла «Cosmopolitan Awards» премияһы менән билдәләнә. 26 майҙа Жамалаға «Киев ҡалаһының почётлы гражданы» тигән исем бирелә&lt;ref name=&quot;Kiev&quot;&gt;{{Cite web|title=Джамале и Нине Матвиенко присвоили звание «Почетный гражданин города Киева»|url=https://kievcity.gov.ua/news/37838.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDFG6r29|archivedate=12 июня 2016|lang=uk|publisher=''Киевская Городская Государственная Администрация''|date=26 мая 2016|accessdate=27 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBEE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBEE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Киевская Городская Государственная Администрация'' &lt;span id=&quot;cxmwBEE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(26 мая 2016).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBEE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[https://kievcity.gov.ua/news/37838.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 12 июня 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBEE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;27 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 29 майҙа Жамаланың «Ил тауышы» проектының етенсе миҙгелендә тренер буласағы тураһында белдерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала станет тренером седьмого сезона Голоса страны|url=http://golos.1plus1.ua/news/country/peremozhnicya-yevrobachennya-dzhamala-zaspivala-u-pryamomu-efiri-golosu-krayini-6-663410.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDFQOOBm|archivedate=12 июня 2016|lang=uk|publisher=''[[Голос страны (Украина)|Голос страны]]''|accessdate=30 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBE0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Голос страны (Украина)|Голос страны]]''&lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://golos.1plus1.ua/news/country/peremozhnicya-yevrobachennya-dzhamala-zaspivala-u-pryamomu-efiri-golosu-krayini-6-663410.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602075002/http://golos.1plus1.ua/news/country/peremozhnicya-yevrobachennya-dzhamala-zaspivala-u-pryamomu-efiri-golosu-krayini-6-663410.html|date=2016-06-02}} архивланған 12 июня 2016.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;30 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 10 июндә студияла яҙылған дүртенсе ''1944'' альбомының релизы үткәрелә, уны бөтә донъяла таратыу менән Universal лейблы шөғөлләнә. 2016 йылдың 25 июнендә ''Подих''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jamala - Подих (ШООМ live)|url=https://www.youtube.com/watch?v=Q65XlvL2xDo|archiveurl=http://www.webcitation.org/6icd3MCps|archivedate=29 июня 2016|lang=uk|publisher=''[[YouTube]]''|date=24 июня 2016|description=Презентация|accessdate=29 июня 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBGY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBGY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[YouTube]]'' &lt;span id=&quot;cxmwBGY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(24 июня 2016).&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBGY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;— Презентация.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBGY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Q65XlvL2xDo Тәүге сығанаҡтан] архивланған 29 июня 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBGY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;29 июня 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; альбомы менән таныштырыу концерты була.

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:ESC2016_-_Ukraine_Meet_&amp;_Greet_13.jpg|справа|мини|305x305пкс|Джамала на пресс-конференции «Евровидения» в Стокгольме, май 2016]]
Музыкаль тәнҡитселәр билдәләүенсә, Жамала сәхнәлә сағыу, хисле, ә тормошта тыныс, тотанаҡлы, теүәллекте ярата. Йырсы шәхси тормошо тураһында һөйләп бармай&lt;ref name=&quot;bio1&quot;&gt;{{Cite web|title=Семь фактов из биографии победительницы «Евровидения» Джамалы|url=http://7days.ru/stars/ratings/sem-faktov-iz-biografii-pobeditelnitsy-evrovideniya-dzhamaly/4.htm|archiveurl=http://www.peeep.us/a6f6e28d|archivedate=30 июля 2016|publisher=''7 дней''|accessdate=13 июня 2016}}&lt;/ref&gt;, шулай ҙа кейәүгә сығыу, ғаилә ҡороу хыялы барлығын йәшермәй, ләкин уның иҫ киткес тығыҙ графигына түҙерлек ир-егет табылыуын күҙ алдына ла килтерә алмай&lt;ref name=&quot;bio1&quot;/&gt;. Жамала, уның үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, донъя көтөргә бик әүәҫ&lt;ref name=&quot;bio1&quot;/&gt;. Әйтеүенсә, кейеме донъяға һәм музыкаға мөнәсәбәтенә тап килә&lt;ref name=&quot;facts&quot;/&gt;. Жамала [[йога]] менән мауыға&lt;ref name=&quot;bio2&quot;&gt;{{Cite web|title=Джамала - биография|url=http://wordyou.ru/111923-dzhamala-biografiya-i-lichnaya-zhizn-evrovidenie-2016-foto-pevicy.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iTYKaLwb|archivedate=23 июня 2016|publisher=''Word You''|accessdate=23 июня 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521150744/http://24smi.org/celebrity/1811-dzhamala.html |date=2016-05-21 }}&lt;/ref&gt;. Йырсы [[ислам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала: Моя мама христианка-армянка, папа крымский татарин-мусульманин|url=http://ua-report.info/news/dzhamala_moja_mama_khristianka_armjanka_papa_krymskij_tatarin_musulmanin/2011-02-25-349#.V8AKUVf8cW3|archiveurl=http://peeep.us/56f38970|archivedate=26 августа 2016|publisher=''UA Report''|date=25 февраля 2011|accessdate=26 августа 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224164516/http://ua-report.info/news/dzhamala_moja_mama_khristianka_armjanka_papa_krymskij_tatarin_musulmanin/2011-02-25-349#.V8AKUVf8cW3 |date=2016-02-24 }}&lt;/ref&gt; динендә тора. Тышҡы ҡиәфәтенә ҙур иғтибар бирмәй: «Мин — йырсы, ә ҡурсаҡ түгел. Мин сәхнәлә беренсе сиратта музыка тураһында уйлайым, һәм башҡа бер нәмә лә иғтибарымды алырға тейеш түгел»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Эволюция Джамалы: от „новой Агузаровой“ до звезды мирового уровня|url=http://show.obozrevatel.com/article/83916-evolyutsiya-dzhamalyi-ot-novoj-aguzarovoj-do-zvezdyi-mirovogo-urovnya.htm|archiveurl=http://www.peeep.us/2d7fe435|archivedate=27 августа 2016|author=Марина Герц|publisher=''Обозреватель''|date=27 августа 2016|accessdate=27 августа 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828133119/http://show.obozrevatel.com/article/83916-evolyutsiya-dzhamalyi-ot-novoj-aguzarovoj-do-zvezdyi-mirovogo-urovnya.htm |date=2016-08-28 }}&lt;/ref&gt;.

Әлеге көндә Жамала [[Киев]]та&lt;ref name=&quot;bio2&quot;/&gt; тора. Йырсының ата-әсәһе[[Рәсәй Федерацияһы|, Рәсәй гражданлығы]] алып, [[Ҡырым]]да&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала рассказала о тайном визите журналистов к ее родителям в Крыму|url=https://lenta.ru/news/2016/05/22/jamala/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iTYlEnWg|archivedate=23 июня 2016|author=Иван Коваленко|publisher=''Lenta.ru''|date=22 мая 2016|accessdate=23 июня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала и ее родители зарабатывают в ненавистной им России|url=http://www.nnov.kp.ru/daily/26529.5/3546456/|author=Юлия Хожателева, Анастасия Леонова, Евгений Холмогоров|publisher=''[[Комсомольская правда]]''|date=17 мая 2016|accessdate=12 июля 2016}}&lt;/ref&gt; йәшәй. Жамала донъя буйлап күп сәйәхәт итә&lt;ref name=&quot;bio2&quot;/&gt;. Эшләп тапҡан аҡсаһын йырсы ижадҡа тотона, музыкаһы һәм клиптары донъя йондоҙҙарының хиттары тиңендә булһын тип тырыша&lt;ref name=&quot;bio2&quot;/&gt;.

== Дискография ==

=== Студияла яҙылған альбомдар ===
* 2011: ''For Every Heart''
* 2013: ''All or Nothing''
* 2015: ''Полих''
* 2016: ''1944''

=== Концерт альбомдары ===
* 2012: ''For Every Heart: Live at Arena Concert Plaza''

=== Мини-альбомдар ===
* 2014: ''Thank You''
* 2016: ''1944''

=== Дәүләт бүләктәре ===
* 2016 — Украинаның халыҡ артисы

== Бүләктәр һәм номинациялар ==
'''2009:'''
* йәш башҡарыусыларҙың «Яңы тулҡын» халыҡ-ара конкурсы еңеүсеһе&lt;ref name=&quot;newwave&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Алиса Антоненко.|заглавие=Джамала и Мила Нитич на гребне «Новой волны»|ссылка=http://day.kyiv.ua/ru/article/panorama-dnya/dzhamala-i-mila-nitich-na-grebne-novoy-volny|издание=''[[День (газета, Украина)|День]]''|тип=газета|место=Киев|издательство=''Украинская Пресс-группа''|год=2009|номер=134}}&lt;/ref&gt;.
* «Йыл кешеһе» премияһы, «Украиндар кумиры» номинацияһы&lt;ref name=&quot;poty&quot;/&gt;.
'''2010:'''
* «Шоумания-2009» наградаһы, «Йыл асышы» номинацияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Александр Филатович — лучший клипмейкер 2009 года|url=http://tabloid.at.ua/publ/aleksandr_filatovich_luchshij_klipmejker_2009_goda/45-1-0-1160|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDGHVirF|archivedate=12 июня 2016|publisher=''Украинская правда''|date=10 января 2010|accessdate=9 мая 2016}}&lt;/ref&gt;.
* «ELLE Style Award» премияһы, «Йыл ҡатын-ҡыҙ йырсыһы» номинацияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Церемония ELLE Style Awards - Киев|url=http://jetsetter.ua/stati/ceremonii/ceremoniya-elle-style-awards--kiev.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130190829/http://jetsetter.ua/Stati/Ceremonii/Ceremoniya-ELLE-Style-Awards--Kiev.html|archivedate=30 января 2012|author=Илона Матишинец|publisher=''JetSetter''|date=23 апреля 2010|accessdate=9 мая 2016}}&lt;/ref&gt;.
'''2012:''' «Best Fashion Awards» мода премияһы, «Илһам» махсус номинацияһы&lt;ref name=&quot;fashionweek&quot;/&gt;.

'''2013:''' «ELLE Style Award-2012» премияһы, «Йыл ҡатын-ҡыҙ йырсыһы» номинацияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Журнал ''ELLE Украина'' вручил награды двенадцати самым успешным людям Украины|url=http://elle.ua/ludi/novosty/pobediteli-elle-style-awards/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411123300/http://elle.ua/ludi/novosty/pobediteli-elle-style-awards/|archivedate=11 апреля 2016|publisher=''Elle Украина''|date=25 апреля 2013|accessdate=9 мая 2016}}&lt;/ref&gt;.

'''2014:''' «Red Apple Awards» премияһы, Art номинацияһы (мәҙәниәтте үҫтереүгә һәм тыныслыҡты нығытыуға индергән өлөшө өсөн)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала в платье Podolyan на вручении Red Apple Awards 2014|url=http://fashionweek.ua/news/ukrainian/jamala-in-podolyan-dress-at-red-apple-awards-2014-ceremony-959|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509044953/http://fashionweek.ua/news/ukrainian/jamala-in-podolyan-dress-at-red-apple-awards-2014-ceremony-959|archivedate=9 мая 2016|lang=uk|publisher=''Ukrainian Fashion Week''|date=30 мая 2016|accessdate=30 мая 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509044953/http://fashionweek.ua/news/ukrainian/jamala-in-podolyan-dress-at-red-apple-awards-2014-ceremony-959 |date=2016-05-09 }}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBeQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBeQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Ukrainian Fashion Week'' &lt;span id=&quot;cxmwBeQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(30 мая 2016).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBeQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://fashionweek.ua/news/ukrainian/jamala-in-podolyan-dress-at-red-apple-awards-2014-ceremony-959 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509044953/http://fashionweek.ua/news/ukrainian/jamala-in-podolyan-dress-at-red-apple-awards-2014-ceremony-959 |date=2016-05-09 }} архивланған 9 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBeQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;30 мая 2014 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

'''2016:'''
* «YUNA» музыкаль премиялары, «Иң яҡшы соло-артист», «Иң яҡшы альбом» (''Подих''), «Иң яҡшы йыр» («Ливень»), «Иң яҡшы дуэт» («Ливень»: Андрей Хлывнюк, Жамала һәм Дмитрий Шуров)&lt;ref name=&quot;YUNA2016&quot;/&gt; номинацияларында.
* «Eurostory Awards 2016» премияһы: «Евровидение» конкурсында конкурс йырының иң яҡшы юлы өсөн — «You think you are gods, but everyone dies»&lt;ref name=&quot;Eurostory&quot;&gt;{{Cite web|title=The Winner of the Eurostory Award 2016 is Jamala from Ukraine for the line 'You think you are gods, but everyone dies.'|url=http://www.eurostory.nl/wp-content/uploads/2016/05/PersberichtAwardENGLISHWinnersite.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160514003220/http://www.eurostory.nl/wp-content/uploads/2016/05/PersberichtAwardENGLISHWinnersite.pdf|archivedate=14 мая 2016|lang=nl|publisher=''Euro Story''|date=13 мая 2016|accessdate=14 мая 2016}}(нид.)&lt;span id=&quot;cxmwBfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Euro Story'' &lt;span id=&quot;cxmwBfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(13 мая 2016).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.eurostory.nl/wp-content/uploads/2016/05/PersberichtAwardENGLISHWinnersite.pdf Тәүге сығанаҡтан] архивланған 14 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;14 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* «Marcel Bezençon Award» премияһы «Художестволы приз» номинацияһында (Best artistic performance)&lt;ref name=&quot;MarcelBezenconAward&quot;/&gt;.
* 61-се «Евровидение» йыр конкурсы еңеүсеһе&lt;ref name=&quot;EuroWin&quot;&gt;{{Cite web|title=Ukraine Wins the 2016 Eurovision Song Contest|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=ukraine_wins_2016_eurovision_song_contest|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515031943/http://www.eurovision.tv/page/news?id=ukraine_wins_2016_eurovision_song_contest|archivedate=15 мая 2016|lang=en|publisher=''[[Евровидение]]''|date=15 мая 2016|accessdate=15 мая 2016}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBfw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Евровидение]]'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(15 мая 2016).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.eurovision.tv/page/news?id=ukraine_wins_2016_eurovision_song_contest Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;15 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала победила на Евровидении 2016|url=http://ukranews.com/news/208654.Dzhamala-pobedila-na-Evrovidenie-2016.uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iDGTY2b4|archivedate=12 июня 2016|lang=uk|publisher=''[[Украинские новости]]''|date=2016-05-15|accessdate=17 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBgk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[Украинские новости]]'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2016-05-15).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://ukranews.com/news/208654.Dzhamala-pobedila-na-Evrovidenie-2016.uk Тәүге сығанаҡтан] архивланған 12 июня 2016.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot;&gt;17 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* «Украинаның халыҡ артисы» почётлы исеме&lt;ref name=&quot;NAU&quot;/&gt;.
* «Киевтың почётлы гражданы» исеме&lt;ref name=&quot;Kiev&quot;/&gt;.
* «Cosmopolitan Awards» премияһы, «Йыл илһамы» махсус номинацияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Джамала, Ефросинина и Усик получили премию модного глянца|url=http://tabloid.pravda.com.ua/photos/573ec4cfeee1e/|archiveurl=http://web.archive.org/web/20160520112004/http://tabloid.pravda.com.ua/photos/573ec4cfeee1e/|archivedate=20 мая 2016|lang=uk|publisher=''Украинская правда''|date=20 мая 2016|accessdate=20 мая 2016}}(укр.)&lt;span id=&quot;cxmwBhc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBhc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Украинская правда'' &lt;span id=&quot;cxmwBhc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(20 мая 2016).&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBhc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://tabloid.pravda.com.ua/photos/573ec4cfeee1e/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 20 мая 2016.&lt;/small&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBhc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;20 мая 2016 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
; Аңлатмалар{{примечания|2|group=&quot;комм.&quot;}}
; Сығанаҡтар{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite web|title=Джамала: «Только от нас зависит, какой вектор выберет наше поколение»|url=http://www.zvuki.ru/R/P/73498/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iBj7dx2I|archivedate=10 июня 2016|publisher=''[[Звуки.ру]]''|accessdate=11 июня 2016}}
* {{Cite web|title=Джамала: «Кто сказал, что музыка должна быть всегда развлекательной?»|url=http://www.mig.com.ua/important/item/14002-dzhamala-kto-skazal-chto-muzyka-dolzhna-byt-vsegda-razvlekatelnoj|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iBjhl1ST|archivedate=11 июня 2016|publisher=''Газета Миг''|accessdate=11 июня 2016}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617024738/http://www.mig.com.ua/important/item/14002-dzhamala-kto-skazal-chto-muzyka-dolzhna-byt-vsegda-razvlekatelnoj |date=2016-06-17 }}
* {{Cite web|title=Джамала: «Мне всегда не хватало безумия на выступлениях!»|url=http://ivona.bigmir.net/showbiz/interview/401315-Dzhamala--Mne-vsegda-ne-hvatalo-bezumija-na-vystuplenijah-|archiveurl=http://www.webcitation.org/6iBjwFLKD|archivedate=11 июня 2016|publisher=''БигМир''|accessdate=11 июня 2016}}

== Һылтанмалар ==
* {{Official|link_text=Официальный сайт певицы}}

[[Категория:Украина актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Артистар псевдонимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Украинаның халыҡ артистары]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:Украина йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>6znb14ni8tvxyi0w75n1i5uulz5gpvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волгодонск экология-тарих музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118060</id>
    <revision>
      <id>1302967</id>
      <parentid>1238203</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T13:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10601" sha1="msez68fe8tf0gudpkq53jagzmt8r3ds" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Волгодонск экология-тарих музейы
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = 
 |размер          = 
 |подпись         = 
 |основан         = 1969
 |основатель      = 
 |посетители      = 125 мең
 |директор        = Павлинок Ирина Владимировна 
 |местонахождение = [[Волгодонск]], [[Рәсәй]]
  |lat_dir =N  |lat_deg =47.5119  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir =E  |lon_deg =42.1529  |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = RU
  |CoordScale = 2000
 |ссылка          = http://veimmuseum.ru/
 |Commons         = 
}}

'''Волгодонск экология-тарих музейы''' ([[1969 йыл]]дан алып [[2003 йыл]]ға тиклем — [[Волгодонск]] ҡалаһында крайҙы өйрәнеү музейы) — [[Музей|Волгодонскиҙағы музей]] [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] көнсығышындағы иң ҙур музейҙарҙың береһе.

== Музейҙың тарихы ==
[[1969 йыл]]дың февралендә ҡала халыҡ музейы тыуған яҡты өйрәнеү музейы булараҡ ойошторола&lt;ref&gt;Решение № 64 от 26.02.1969 года исполкома Волгодонского городского совета депутатов трудящихся&lt;/ref&gt;. [[1977 йыл]]дың ғинуарында ул [[Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы]] тип үҙгәртелә. [[1993 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябрендә]] музейға үҙаллы статус бирелә&lt;ref&gt;Постановление № 422 от 23 октября 1993 года Главы Администрации Ростовской области «О преобразовании филиалов государственных музеев области в самостоятельные музеи»&lt;/ref&gt;. Уның исеме [[2003 йыл]]дың [[30 июль|30 июлендә]] «Волгодонск экология-тарихи музейы» өлкә дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;Постановление № 370 от 30.07. 2003 года Администрации Ростовской области государственное учреждение культуры&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта музей составында өс бүлек эшләй:

«Волгодонск экология-тарих музейында» 12 экспозиция залы ике бина һәм айырым тороусы «19 быуат казак ихатаһы» этнографик комплексы бар. Унда [[2003 йыл|2003 йылдың]] 19 сентябрендә [[Дон]] халыҡ мәҙәниәте, һөнәрҙәре һәм көнкүреше музейы асылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Волгодонский эколого-исторический музей {{!}} оВолгодонске.ru|url=http://ovolgodonske.ru/2011/06/volgodonskij-ekologo-istoricheskij-muzej/|lang=ru-RU|publisher=ovolgodonske.ru|accessdate=2017-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206103637/http://ovolgodonske.ru/2011/06/volgodonskij-ekologo-istoricheskij-muzej/ |date=2017-02-06 }}&lt;/ref&gt;.

Музей структураһында 6 бүлек: фәнни-фонд, ғилми-этнографик, ғилми-экспозиция, ғилми-ағартыу, техник, хужалыҡ-бар. Шулай уҡ музейҙа ғилми китапхана һәм ғилми-реставрация оҫтаханаһы булдырылған. Музей фондына барлыҡ йәшәүе осоронда 100 меңдән ашыу әйбер йыйылған. Улар барыһы ла тематик коллекцияларға берләштерелгән: рус һәм дон иконописы, XV —[[ХХ быуат]] башындағы металлопластик культ әйберҙәре, көнкүреш һәм сәнғәт металдар, керамика һәм [[XVII]] — [[ХХ быуат]] башындағы быяла, совет һынлы сәнғәте һәм графикаһы, [[Рәсәй]] һәм сит ил оҫталарының, шул иҫәптән [[СССР]]-ҙың халыҡ рәссамы Н. Н. Жуков һәм А. Язев әҫәрҙәре.

Граждандар һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] буйынса материалдар.

Музейҙа тематик экскурсиялар үткәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://veimmuseum.ru/visitors/excursions.php|title=Экскурсии|publisher=veimmuseum.ru|accessdate=2017-02-05}}&lt;/ref&gt;, унда төрлө экспозициялар күрһәтелә:

«Ижади аҙым» экспозицияһы ― Волга-Дон каналы һәм Цимлян һыуһаҡлағысы, улар төҙөлөү арҡаһында [[Волгодонск]] ҡалаһының барлыҡҡа килеү тарихы. Экспозицияла ҙур төҙөлөштәрҙә ҡатнашыусыларҙың фотоһүрәттәре, документтары, шәхси әйберҙәре ҡуйылған.

«Быуаттар төпкөлөнән» ― таш, бронза, тимер быуаттың, урта быуат дәүерендәге, Хазар ҡағанаты сәскә атҡан салт-маяҡ осорондағы артефакттар, ҡуйылған экспозиция.

«Дон казактарының [[1917]]—[[1920 йыл|1920 йылдарҙағы]] [[граждандар һуғышы]] йылдарындағы трагедияһы» экспозицияһы.

«Дон православие иконалары» экспозицияһы.

«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] көнсығыш төбәге» экспозицияһы.

&quot;Дон ғибәҙәтханалары &quot; күргәҙмәһендә Христос Раштыуаһы сиркәүе (Түбәнге-Кундрюченский станицаһында [[1902 йыл]]да төҙөлгән), Изге Троица храмы (Оло Мартыновка биҫтәһе, [[1896 йыл|1896 й]]. төҙөлгән), Вознесение Господня сиркәүе (Сусат утары, Семикаракорский районы, [[1914 йыл|1914 й.]] төҙөлгән) ғибәҙәтханалары макеттары ҡуйылған. Экспозицияла сиркәү китаптары, ҡулъяҙмалары араһында старообрядсылар йысыларының крюково «Ирмос» ҡулъяҙмаһы (авторы Иоанн Дамаскин (Рәсәй, ХVIII быуат аҙағы― ХIХ быуат башы) бар.

Музей йыл һайын 125 меңдән ашыу кешене ҡабул итә. Традицион формалар менән бер рәттән, ғилми-ағартыу эшмәкәрлеге (экскурсиялар, лекциялар, тематик кисәләр һәм музей дәресе) ҙур популярлыҡ менән файҙалана, тарихи-этнографик һәм экологик йүнәлеште сағылдырыусы спектаклдар ҡуйыла.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://most161.ru/site_volgodonska/2016/06/22/mesto-vstrechi-s-iskusstvom---ekologo-istoricheskiy-muzey-volgodonska.html Место встречи с искусством — эколого-исторический музей Волгодонска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206022557/http://most161.ru/site_volgodonska/2016/06/22/mesto-vstrechi-s-iskusstvom---ekologo-istoricheskiy-muzey-volgodonska.html |date=2017-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mkrf.ru/press-center/news/events/rostov-region/noch-v-muzee-v-volgodonskom-ekologo-istoricheskom-muzee Ночь в музее в Волгодонском эколого-историческом музее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206103953/http://mkrf.ru/press-center/news/events/rostov-region/noch-v-muzee-v-volgodonskom-ekologo-istoricheskom-muzee |date=2017-02-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.culture.ru/institutes/4118/volgodonskiy-ekologo-istoricheskiy-muzey Волгодонский эколого-исторический музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170117132909/http://www.culture.ru/institutes/4118/volgodonskiy-ekologo-istoricheskiy-muzey |date=2017-01-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Адресы ==
Тәүге адресы: [[СССР]]-ҙың 50 йыл урамы, 2&lt;ref&gt;[http://most161.ru/redaktor/2016/02/11/v-volgodonske-reshayut-sudbu-byvshego-muzeya.html В Волгодонске решают судьбу бывшего музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225150450/http://most161.ru/redaktor/2016/02/11/v-volgodonske-reshayut-sudbu-byvshego-muzeya.html |date=2016-12-25 }}&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта музей өс адрес буйынса урынлашҡан:
* Ленин урамы, 52&lt;ref&gt;[http://most161.ru/gorod_Volgodonsk/2014/12/28/veim-priglashaet-v-novoe-zdanie.html ВЭИМ приглашает в новое здание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225150405/http://most161.ru/gorod_Volgodonsk/2014/12/28/veim-priglashaet-v-novoe-zdanie.html |date=2016-12-25 }}&lt;/ref&gt;;
* Эш урамы, 11;
* Ленин урамы, 53.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://veimmuseum.ru/ Официальный сайт музея]
* [http://www.museum.ru/M843 ВЭИМ] на сайте museum.ru
* [http://mkro.donland.ru/Default.aspx?pageid=54907 ВЭИМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108021050/http://mkro.donland.ru/Default.aspx?pageid=54907 |date=2016-11-08 }} на сайте Министерства культуры Ростовской области
* [http://kp.rsl.ru/holders/rostovskaja-oblast/rostovskaja-oblast2 ВЭИМ] на сайте Российской государственной библиотеки

[[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>msez68fe8tf0gudpkq53jagzmt8r3ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волгодонскиҙың үҙәк китапханаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118952</id>
    <revision>
      <id>1302968</id>
      <parentid>1244704</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T13:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8224" sha1="skhqtnp3kdy53koszmresl0dsd95a3g" xml:space="preserve">{{Библиотека
| название библиотеки    = Волгодонскиҙың үҙәк китапханаһы
| изображение            = Центральная библиотека Волгодонска.jpg
| страна                 = Рәсәй
| месторасположение      = [[Волгодонск]]
| основана               = [[1955]]
| размер собрания        = 100 000
| бюджет                 = 
| директор               = Ирина Алтухова
| количество сотрудников = 
| веб-сайт               =
}}

'''Волгодонск үҙәк китапханаһы ''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Волгодонск ҡалаһындағы үҙәк китапхана. [[1938 йыл]]да асыла.

Адресы: Волгодонск ҡалаһы, Ленин урамы, 75 йорт.

== Тарихы ==
[[Файл:Здание_администрации_Волгодонска_и_городской_Думы.JPG|мини|250x250пкс| Волгодонск хакимиәте бинаһы]]
[[1955 йыл]]дың 10 ноябрендә Волгодонск ҡалаһында үҙәк китапхана ойошторола. Был ваҡытта Волгодонск (1956) ҡасаба ғына була. Беренсе китапхана Гидроҡоролмалар идаралығы бинаһында бәләкәй генә бүлмәлә урынлаша (хәҙер Волгодонск ҡала хакимиәте бинаһы). Китапхана асылғанда уның фондында меңдән кәмерәк китап була.

Китапхананың беренсе директоры — Любовь Микульчик. [[1955 йыл]] аҙағына китапханаға 400 кеше яҙыла. [[1957 йыл]]да, «Юность» ҡала мәҙәниәт Һарайы төҙөлгәс, унда китапханаға бүлмә бирелә. Ике йылдан китапханала балалар бүлеге булдырыла.

[[1965 йыл]]да китапханала 2300 дана китап иҫәпләнә, уҡыусылар һаны өс меңдән ашып китә. [[1966 йыл]]да ҡала китапханаһы Морская урамындағы икенсе бинаға күсә. Унда 50 урынлыҡ уҡыу залы була. Китапхана фондында нәфис әҙәбиәт, матбуғат баҫмалары, һүҙлектәр, энциклопедиялар була. Ошо уҡ йылда ҡала әҙәби берекмәһе китапханала әҙәби музей аса. Музейға нигеҙ һалыусы яҙыусы һәм әҙәбиәт белгесе Владимир Смиренский була. Музейҙа Волгодонск әҙәбиәтселәренең, шулай уҡ Ростов, Ленинград, Мәскәү яҙыусыларының материалдары бар.

[[1973 йыл]]да үҙәк китапхана Ленин урамындағы 61-се йортҡа күсә. Әлеге ваҡытта был бинала ҡаланың балалар китапханаһы урынлашҡан. 80-се йылдарҙа китапханасылар булған китаптарҙы пропагандалау менән әүҙем шөғөлләнә башлай. Китапханасылар ятаҡтарҙа, предприятиеләрҙә презентациялар ойошторалар, мәғлүмәт көнө үткәрәләр, килгән яңы әҙәбиәт тураһында мәғлүмәт бирәләр.

Туҡһанынсы йылдарҙа, компьютерлаштырыу башланыу менән, үҙәк китапханала хоҡуҡ, иҡтисад, тыуған яҡты өйрәнеү, әҙәбиәт ғилеме һәм башҡа өлкәләр буйынса электрон мәғлүмәт базаһы булдырыла. Китапханала интернет селтәренә тоташтырылған компьютерҙар урынлаштырыла. Ҡалала үҙәкләштерелгән китапхана системаһы булдырыла.

[[2008 йыл]]да үҙәк китапхана Ленин урамы, 75 адресы буйынса яңы, уның өсөн махсус төҙөлгән бинаға күсә. Хәҙерге ваҡытта Волгодонск ҡала китапханаһы фондында 633 мең дана тирәһе китап иҫәпләнә, шуларҙың 100 меңгә яҡыны үҙәк китапханала урынлашҡан.

Хәҙерге ваҡытта китапханала һөнәри оҫталыҡ конкурстары, «Йыл китапханасыһы — 2009», «Йыл проекты — 2010» һәм башҡа саралар ойошторола.

== Әҙәбиәт ==
* Кудинова, Р. Социальная сфера: бюджетные контуры 2017-го : начальник отдела культуры Н. Г. Бондаренко рассказала журналистам о преобразованиях в библиотечной сфере города] // Волгодонская правда. — 2016. — 14 мая. — С. 7.
* Библиотека года: // Свой мир. — 2011. — 3 июня. — С. 2.
* От прошлого к будущему // Местное время. Волгодонск. — 2011. — № 8 (дек.). — С. 3/
* Алтухова И. Ю. Священный храм живых печатных слов: Свой мир. — 2011. — 27 мая. — С. 4.
* Городской, А. Ночь в библиотеке: [о мероприятии Центр. б-ки] Волгодонская правда. — 2013. −30 апр. — С. 1.
* Сведения о работающих районных библиотеках Ростовской области на 1 июня 1943 года. Госархив Ростовской области. ф. р. 4045 оп. 1. д. 80.
* Сведения о состоянии библиотечной работы. Госархив Ростовской области. ф. р. 3737 оп. 2. д. 261.

== Һылтанмалар ==
* [http://most161.ru/most/2015/12/26/centralnaya-biblioteka-volgodonska.html Центральная библиотека Волгодонска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406201800/http://most161.ru/most/2015/12/26/centralnaya-biblioteka-volgodonska.html |date=2017-04-06 }}
* [http://srostova.ru/volgodonsk/2851-centralnaya-biblioteka-volgodonska.html Центральная библиотека Волгодонска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427185511/http://srostova.ru/volgodonsk/2851-centralnaya-biblioteka-volgodonska.html |date=2017-04-27 }}
* [http://www.culture.ru/institutes/16164/tsentralnaya-biblioteka-goroda-volgodonska Центральная библиотека Волгодонска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509195526/http://www.culture.ru/institutes/16164/tsentralnaya-biblioteka-goroda-volgodonska |date=2017-05-09 }}
* [http://vdonlib.ru/read.php?id0=1359 Центральная библиотека Волгодонска.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328232759/http://vdonlib.ru/read.php?id0=1359 |date=2017-03-28 }} [http://vdonlib.ru/read.php?id0=1359 История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328232759/http://vdonlib.ru/read.php?id0=1359 |date=2017-03-28 }}
* [https://volgodonsk.pro/news/9808-centralnaja-biblioteka-volgodonska-60-le.html Центральная библиотека Волгодонска: 60 лет вместе с городом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423021903/https://volgodonsk.pro/news/9808-centralnaja-biblioteka-volgodonska-60-le.html |date=2023-04-23 }}

[[Категория:Ростов өлкәһе китапханалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса китапханалар]]</text>
      <sha1>skhqtnp3kdy53koszmresl0dsd95a3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран-Ираҡ һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122648</id>
    <revision>
      <id>1302980</id>
      <parentid>1302553</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83454" sha1="lqf3plszdsiniwo6oy3c71zy2518fom" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Иран-Ираҡ һуғышы 
|часть        = 
|изображение  = [[Файл:Iran-Iraq war-gallery.png|300px]]
|заголовок    = Иран фронтында етем балаларҙың ҡатнашыуы, ираҡтар тарафынан үлтерелгән ирандарҙың кәүҙәләре, Америка фрегаты USS Stark (FFG-31), Ираҡ Хәрби-һауа көстәре тарафынан яңылыш атакаланған Ираҡ фрегаты «Старк» (инцидент), КСИР армияһының Мерсад операцияһы барышында һәләк булған ОМИН мөжәһиттәре; Хорремшәһәрҙә әсирлеккә төшкән ираҡ һалдаттары, Иран армияһының ЗУ-23-2.
|дата         = 1980 йылдың 22 сентябре — 1988 йылдың 20 авгусы
|место        = [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Фарсы ҡултығы]] 
|причина      = Ираҡтың сик буйындағы Арвандруд йылғаһының һул ярына ҡарата  территориаль дәғүәләр  
|изменения    = Статус-кво
|итог         = Тиң иҫәп

**Ираҡ Хузестан провинцияһын аннексиялай алмаған
**Иран [[Сәддам Хөсәйен]] режимын ҡолата алмаған
**БМО Именлек Советының 598-сы резолюцияһы, атышты туҡтатыу.
|противник1   = '''{{Флагификация|Ирак|1963}}'''
** {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы (ОМИН)
'''ярҙам итеүселәр:'''
* {{Флагификация|США}}
* {{Флагификация|СССР}}
* {{Флаг|ЛАГ}} [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] (ЛАГ)
* ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.''
|противник2 = '''{{Флагификация|Иран}}'''
** {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} Ҡурдистандың Демократик партияһы (ДПК)
** {{flagicon image|Flag of PUK.png}} Ҡурдистандың патриотик съезы (ПСК)
** Ираҡтың Юғары ислам советы (ВСИРИ)
'''ярҙам итеүселәр:'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Сүриә}}
* ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.''
|командир1 = {{Флаг|Ирак|1963}} [[Сәддам Хөсәйен]]&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Али Хәсән әл-Мәжид&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Таха Ясин Рамаҙан&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Ғиззәт Ибраһим әд-Дури&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Әбед Хәмид Мәхмүд &lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Тариҡ Азиз&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Аднан Хәйраллаһ&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Сәддам Камел&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Үдәй Хөсәйен&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Күсәй Хөсәйен&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Мөхәммәт Жәсем әл-Жабури&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Солтан Хәшим Әхмәд&lt;br&gt;{{Флаг|Ирак|1963}} Хәмид Ража Сәләх әт-Тикрити&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мәсүд Ражави&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мирьям Ражави
|командир2 = {{Флаг|Иран}} [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]]&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Абулхәсән Банисадр&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Али Ражаи&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Али Хәмәнәи&lt;ref name=mearsheimer02&gt;{{cite web|last1=Mearsheimer|first1=John J.|first2=Stephen M.|last2=Walt|url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html%7C|title=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|publisher=Belfer Center for Science and International Affairs|date=12 November 2002|work=International Security}}{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Али Әҡбәр Хәшими Рафсанжани&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Али Шамхани&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Жәвәд Бахонар&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Мирхөсәйен Мүсәви&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Мостафа Чамран&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Али Сәйәд-Ширази&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Хөсәйен Харрази&lt;br&gt;{{Флаг|Иран}} Мөхсин Резайи &lt;br&gt;{{Флаг|Курдистан}} Мәсүд Барзани &lt;br&gt;{{Флаг|Курдистан}} Жәләл Талабани
|силы1 = һуғыштың башланыуы&lt;br&gt;&lt;ref&gt;Pollack, p. 186&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
200 000 һалдат&lt;br&gt;2 800 танк&lt;br&gt;4 000 бронетранспортёр&lt;br&gt;1 400 артиллерия орудиеһы&lt;br&gt;380 истребитель-бомбардировщик&lt;br&gt;
350 вертолет&lt;br&gt;1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң&lt;br&gt;175 000 һалдат&lt;br&gt;1 200 танк&lt;br&gt;2 300 бронемашина&lt;br&gt;
400 артиллерия орудиеһы&lt;br&gt;450 самолет&lt;br&gt;180 вертолет&lt;br&gt;һуғыш аҙағы&lt;br&gt;1 500 000 һалдат&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;Pollack, p. 3&quot;&gt;Pollack, p. 3&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;~5 000 танк&lt;br&gt;8 500–10 000 БТР&lt;br&gt;6 000–12 000 артиллерия  орудиеһы&lt;br&gt;900 истребитель-бомбардировщик&lt;br&gt;1000 вертолет
|силы2 = һуғыш башланыуы&lt;br&gt;&lt;ref&gt;Pollack, p, 186&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
110 000–150 000 һалдат&lt;br&gt;1 700–2 100 танк&lt;ref&gt;Farrokh, Kaveh, 305 (2011)&lt;/ref&gt; (500 хәрәкәт итеүсе)&lt;ref&gt;Pollack, p. 187&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;1 000 берәмек бронетехника&lt;br&gt;300 хәрәкәт итеүсе артиллерия  орудиеһы&lt;ref&gt;Farrokh, Kaveh, 304 (2011)&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;485 истребитель-бомбардировщик (~100 йөрөүсе)&lt;br&gt;750 вертолет&lt;br&gt;1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң&lt;br&gt;350 000 хәрби&lt;br&gt;700 танк&lt;br&gt;2 700 бронемашина&lt;br&gt;400 артиллерия орудиеһы&lt;br&gt;350 самолет&lt;br&gt;700 вертолет&lt;br&gt; 1988 й. башы&lt;br&gt;&lt;ref&gt;Pollack, p. 232&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;600 000 һалдат&lt;br&gt;1 000 хәрәкәт итеүсе танк&lt;br&gt;800 бронемашина&lt;br&gt;600 ауыр артиллерия берәмеге&lt;br&gt;60-80 истребитель-бомбардировщик&lt;br&gt;70-90 вертолет
|потери1 = 105 000–375 000 һәләк булған&lt;ref name=&quot;hiro205&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PotterSick2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hawaii.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|title=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karsh2002&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KochLong1997&quot;&gt;{{cite book|last1=Koch|first1=Christian|last2=Long|first2=David E.|title=Gulf Security in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse|publisher=Emirates Center for Strategic Studies and Research|location=Abu Dhabi|year=1997|page=[https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse/page/29 29]|isbn=9781860643163|oclc=39035954}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;250 000-500 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)&lt;ref name=&quot;remembrance&quot; /&gt;&lt;br&gt;400 000 яраланған&lt;ref name=&quot;Karsh2002&quot;&gt;{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|title=The Iran-Iraq War, 1980-1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|year=2002|page=[https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars/page/89 89]|isbn=9781841763712|oclc=48783766}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;70 000 әсирлеккә эләккән&lt;ref name=&quot;Karsh2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mikaberidze2011&quot;/&gt;
|потери2 = 123 220-160 000 һәләк булған&lt;br&gt;60 711 хәбәрһеҙ юғалған (иран мәғлүмәттәре){{что?}}&lt;ref name=&quot;hiro205&quot;&gt;{{cite book|last=Hiro|first=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|title=The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict|url=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|publisher=Routledge|location=New York|year=1991|page=[https://archive.org/details/longestwariranir00hiro/page/205 205]|isbn=9780415904063|oclc=22347651}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;здесь цифры только первоначальных оценок потерь регулярной армии, без потерь революционной гвардии и живых волн, поэтому эти цифры не могут рассматриваться как общие потери иранской армии&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abrahamian2008&quot;&gt;{{cite book|last=Abrahamian|first=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|title=A History of Modern Iran|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, U.K.; New York|year=2008|pages=[https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra/page/171 171]–175, 212|isbn=9780521528917|oclc=171111098}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;200 000-600 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)&lt;ref name=&quot;hiro205&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mikaberidze2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rajaee1997&quot;&gt;{{cite book|last=Rajaee|first=Farhang|title=Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville|year=1997|page=2|isbn=9780813014760|oclc=492125659}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dunnigan 1991&quot;&gt;Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Twentieth Century World History 1997&quot;&gt;Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618-1991&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chirot, Daniel 1994&quot;&gt;Chirot, Daniel: Modern Tyrants : the power and prevalence of evil in our age (1994)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;B&amp;J&quot;: Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict : A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945-1995 (1997) p. 195&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;800 000 һәләк булған (ираҡ белдереүе)&lt;ref name=&quot;hiro205&quot; /&gt;&lt;br&gt;более 1 000 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)&lt;ref name=&quot;remembrance&quot;&gt;[http://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;320 000–500 000 яраланған&lt;ref name=&quot;PotterSick2006&quot;&gt;{{cite book|last1=Potter|first1=Lawrence G.|last2=Sick|first2=Gary|title=Iran, Iraq and the Legacies of War|url=https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse|publisher=Palgrave Macmillan|location=Basingstoke|year=2006|page=[https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse/page/8 8]|isbn=9781403976093|oclc=70230312}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mikaberidze2011&quot;&gt;{{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|year=2011|page=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/418 418]|isbn=9781598843361|oclc=775759780}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zargar2012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Zargar|first1=Moosa|last2=Araghizadeh|first2=Hassan|last3=Soroush|first3=Mohammad Reza|last4=Khaji|first4=Ali|title=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|volume=41|issue=6|publisher=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|location=São Paulo|date=December 2012|pages=1065–1066|url=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=4645489824|accessdate=2 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;40 000–42 875 әсиргә төшкән&lt;ref name=&quot;PotterSick2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zargar2012&quot;/&gt;&lt;br&gt;
11 000–16 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар&lt;ref name=&quot;hiro205&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Abrahamian2008&quot;/&gt;
|общие потери = ике яҡтан да 100 000 артыҡ тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар&lt;ref name=hawaii.edu-D&gt;{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|title=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(Анфаль ваҡытында үлтерелгән 50 000–100 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар)&lt;ref name=&quot;hang&quot;&gt;{{cite news|publisher=Tampa Bay Times|url=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|title= Iraq to hang 'Chemical Ali'|last=Sinan|first=Omar|work=Associated Press|date=25 June 2007}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Иран-Ираҡ һуғышы''', '''Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш''' йәки''' Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш''' тип тә атала&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Carlisle|editor=Bowman, John S.|year=2003|first=Rodney P.|title=Persian Gulf War|url=https://archive.org/details/persiangulfwar0000carl|location=New York|publisher=Facts on File|isbn=9780816049424}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War|publisher=dKosopedia|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002132/http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=I Persian Gulf War, 1980-1988|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_205.shtml|publisher=Acig.org|accessdate=5 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Iran-Iraq_War|publisher=New World Encyclopedia|accessdate=5 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran-Iraq War (1980-1988) - The History Beat - SearchBeat.com|url=http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm|publisher=History.searchbeat.com|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924230616/http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm |date=24 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gulf War Militaria &amp;#124; Gulf War Relics|url=http://gulfwarstuff.com/|publisher=Gulfwarstuff.com|date=20 August 1988|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927200635/http://gulfwarstuff.com/ |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt; — [[Ираҡ]] менән [[Иран]] араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «'''Изге оборона'''» атамаһы ({{lang-fa|دفاع مقدس}} — ''деф-йе могаддас''), ҡайһы берҙә — «'''Көсләп тағылған һуғыш'''» ({{lang-fa|جنگ تحمیلی}} — ''джанг-тахмиль'') атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә '''«Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы»''' ({{lang-ar-n|قادسية صدام}} — ''Саддам кадиссийят'') атамаһы таралған.

Һуғыш [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. [[1982 йыл]]дың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. [[1988 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә.

Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла.

== Низағ башы ==
[[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. [[XX быуат]] дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша.

[[1937 йыл]]да илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. [[1969 йыл]]дың [[19 апрель|19 апрелендә]] Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. [[1975 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Алжир]]ҙа [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК Нефть]] экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм Ираҡ вице-президенты [[Сәддам Хөсәйен]] Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла.

Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд {{comment|һуғышмандарын|боевиктарын}} хуплай&lt;ref name=&quot;Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969-1979&quot;&gt;[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&amp;id=410 Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969—1979]&lt;/ref&gt;.

1975 йылдың [[13 июнь|13 июнендә]] илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра.

[[1979 йыл]]дың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә.

Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. [[1980 йыл]]дың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы {{comment|һуғышмандары|боевиктары}} Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә.

Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. [[1979 йыл]]дың 23 февраленән [[1980 йыл]]дың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә.&lt;ref&gt;[http://old.redstar.ru/2003/04/26_04/5_01.html СРАЖАЮЩИЙСЯ «ВАВИЛОН». Андрей Почтарев. Красная Звезда. 26 апреля 2003 года]&lt;/ref&gt; [[1980 йыл]]дың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә.

[[1980 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Сәддам Хөсәйен]] [[1975 йыл]]ғы [[Алжир]] килешеүен формаль рәүештә {{comment|ғәмәлдән сығара|денонсировать}} һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән &quot;Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы&quot;ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра.

== Һуғыш барышы ==
[[Файл:Karte_Frontverläufe_im_ersten_Golfkrieg.jpg|мини|306x306пкс|Һуғыш барышында яҡтарҙың иң ҙур уңыштары (Ираҡ ғәскәрҙәренең алға барыуы — миләүшә, Иран ғәскәренеке ҡыҙғылт һары төҫ менән күрһәтелгән)]]

=== Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар ===
[[Файл:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg|250px|мини|Иран-Ираҡ һуғышы - [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] - [[Тәһран]]]]
Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар [[Бағдад]]тан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн [[Ираҡ]]та һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала&lt;ref name=&quot;Канун, 1980&quot;&gt;[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&amp;id=411 Канун, 1980]&lt;/ref&gt;.

Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын {{comment|кисеп сыҡҡан|операция «Каман-99»}} һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, [[1980 йыл]]дың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә ([[1980 йыл]]дың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана&lt;ref name=&quot;Решительное начало&quot;&gt;{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=77|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;.

Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}}ды бомбаға тота&lt;ref name=&quot;Хроника войны&quot;&gt;[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&amp;id=413 Хроника войны]&lt;/ref&gt;. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, [[Сәддам Хөсәйен]] ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{книга|автор=Криворучко А. П., Рощупкин В. Т.|часть=Война с Ираном: жребий брошен|заглавие=Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне|место=М.|издательство=[[Проспект (издательство)|Проспект]]|год=2008|страницы=197|isbn=978-5-392-00071-5}}&lt;/ref&gt;. Әммә {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}} һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй.

Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite news|title=Три войны Саддама. Часть II: Война с Ираном|url=http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam2V.htm|author=История войн}}&lt;/ref&gt;. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла&lt;ref name=&quot;Кордесман 4&quot;&gt;{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 4: Phase One: Iraq's Invasion Of Iran|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/|author=Anthony H. Cordesman and Abraham Wagner|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161516/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/ |date=2009-06-13 }}&lt;/ref&gt;. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде {{comment|тотороҡһоҙландырыуына|дестабилизация}} һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты [[Ҡорбан байрамы]]на ([[20 октябрь]]) тамамлау күҙаллана.

Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. [[АҠШ]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа {{comment|өҫтәмә көстәр|подкрепление}} күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була.
[[Файл:Destroyed_Douglas_C-47_of_IIAF.jpg|справа|мини|250x250пкс|Абаданда юҡ ителгән [[Douglas C-47 Skytrain|C-47 Skytrain]] Иран самолеты]]
Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Efraim Karsh.&lt;/ref&gt;. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй&lt;ref name=&quot;Большая война&quot;&gt;{{cite news|title=ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА|url=http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm|author=И.Кленов, В.Орлов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035108/http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm |date=2008-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә [[Бағдад]]та 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks Iraq parades captured Iranian tanks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230824/http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks/ |date=2016-12-30 }}&lt;/ref&gt;. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Чернякевич О.&lt;/ref&gt;. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була&lt;ref name=&quot;The Iran-Iraq War&quot;&gt;The Iran-Iraq War.&lt;/ref&gt;. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған&lt;ref&gt;[http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html Танковые бои в ирано-иракской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622121555/http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html |date=2017-06-22 }}&lt;/ref&gt;. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа&lt;ref&gt;[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=63&amp;Itemid=47 I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980]&lt;/ref&gt;.

=== Инициативаның Иранға күсеүе ===
[[1981 йыл]]дың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул [[1981 йыл]]дың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә&lt;ref name=&quot;Кордесман 5&quot;&gt;{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 5: Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161554/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/ |date=2009-06-13 }}&lt;/ref&gt;. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй.

Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да [[Тәһран]]дағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның {{comment|абруйын төшөрә|дискредитациялай}}. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}}, клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала.

Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}} активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар [[Тәһран]]ға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Chronological Listing of Iranian Losses &amp; Ejections|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|url=http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725050428/http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm |date=2013-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла.

[[1981 йыл]]да Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. [[7 июнь|7 июндә]] Израиль авиацияһы [[Бағдад]]тан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. {{comment|Һауа көстәренә ҡаршы тороу|ПВО}} системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө {{comment|удар|зыян}} килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай&lt;ref&gt;Персия — Иран. Империя на Востоке (2010). Широкорад Александр Борисович. стр.93&lt;/ref&gt;.

=== Иран контрһөжүме ===
[[Файл:Super_Etendard_Irak.jpg|слева|мини|Dassault Super Étendard, Ираҡтың Хәрби-һауа көстәре, 1983]]
[[1981 йыл]]дың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. [[1982 йыл]]дың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, [[24 май]]ҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң [[Сәддам Хөсәйен]] солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен [[Иран]] территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана.

=== Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш ===
[[1982 йыл]]дың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан [[1987 йыл]]ға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. [[1986 йыл]]дың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә [[Фарсы ҡултығы]]нан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата [[Бағдад]]ҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын [[1988 йыл]]дың апрелендә генә кире ҡайтара.
[[Файл:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg|мини|300x300пкс|Америка караптары Фарсы ҡултығында танкерҙы оҙатып бара. [[1987 йыл]]дың октябре]]
Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. [[1984 йыл]]дан «'''танкер һуғышы'''» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты {{comment|халыҡ-ара|интернационализация}} кимәлгә саҡлы үҫтерә.

[[1985 йыл]] был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та {{comment|даими рәүештә|методично}} авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә.

[[1986 йыл]]дың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид [[Бағдад]]ҡа саҡыртыла һәм атыла.

[[1986 йыл]]дың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә&lt;ref&gt;A Publisher Extra Newspaper The Des Moines Register from Des Moines, Iowa.&lt;/ref&gt;.
 
[[1987 йыл]]дың июлендә [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы {{comment|оҙата барыу|эскортирование}} буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы {{comment|бәрелеш|инцидент}} була.

[[1987 йыл]]дың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең {{comment|рух төшөнкөлөгөндә|деморализация}} сағыла. Бынан тыш, [[1987 йыл]]дың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә ([[1988 йыл]]дың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең {{comment|иң юғары нөктәһе|кульминацияһы}}) була&lt;ref&gt;.[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/03/14/n_2241813.shtml Результаты опроса: большинство американцев не поддерживают возможную войну против Ирана]&lt;/ref&gt;). [[1988 йыл]]дың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар &quot;Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы&quot;н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул [[1988 йыл]]дың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә.

== Һуғыш эҙемтәләре ==
[[Файл:F-4E_IRIAF_wreck_at_Tallil_AB_Iraq_1991.JPEG|слева|мини|Ираҡ авиабазаһында F-4 Phantom II иран истребителенең ярсыҡтары]]
[[Файл:Yazd3.JPG|мини|250x250пкс|Иран хәрби ҡәберлеге. Йезд]]
Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана&lt;ref&gt;Rajaee, Farhang.&lt;/ref&gt;.

8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Iran-Iraq Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]&lt;/ref&gt;. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә.

Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, [[Күвейт]]кә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле [[1990 йыл]]да [[Сәддам Хөсәйен]] Күвейткә һөжүм итергә була.

Төньяҡ Атлантик хәрби блогы [[НАТО]] илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә {{comment|ике яуызлыҡтың бәләкәйе|как меньшее из зол}} һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iraq: a Country Study. Arms from France|url=http://countrystudies.us/iraq/99.htm|author=Metz, Helen Chapin.|lang=en|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=2010-12-27}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAlQ&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAlQ&quot;&gt; U.S. Library of Congress.&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAlQ&quot;&gt;27 декабрь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; һәм Германия күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Leaked report says German and US firms supplied arms to Saddam|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081211162243/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archivedate=2008-12-11|author=Tony Paterson.|lang=en|publisher=[[The Independent]]|date=2002-12-18|accessdate=2010-10-11}}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAl0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAl0&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[The Independent]] &lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAl0&quot;&gt;(2002-12-18).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAl0&quot;&gt;[http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827030002/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html |date=2010-08-27 }} архивланған 11 декабрь 2008.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAl0&quot;&gt;11 октябрь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}&lt;/ref&gt;. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The USS Vincennes: Public War, Secret War.|url=http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JDwSq80|archivedate=2012-02-09|author=Ted Koppel.|lang=en|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] ''Nightline''|date=1992-06-01|accessdate=2010-12-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }}(инг.)&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAns&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAns&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[American Broadcasting Company|ABC]]&lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAns&quot;&gt; &lt;/span&gt;''Nightline'' &lt;span tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAns&quot;&gt;(1992-06-01).&lt;/span&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAns&quot;&gt;[http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }} архивланған 9 февраль 2012.&lt;/small&gt; &lt;small tabindex=&quot;0&quot; id=&quot;cxmwAns&quot;&gt;27 декабрь 2010 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға&lt;ref&gt;[http://tass.ru/spec/desert-storm ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pressarchive.ru/versiya/2003/04/07/19082.html НАШИ В БАГДАДЕ. Газета «Версия» от 07.04.2003]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|pages=75|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}&lt;/ref&gt;, һәм ошо сәйәсәт [[Бағдад]] режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай.

== Һуғышты ҡылыҡһырлау ==

=== Яҡтарҙың ҡоралланыуы ===
Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана.

[[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран башҡа илдәрҙән дә (атап әйткәндә [[ГФР]], [[СССР]] һәм [[Израиль]]) ҡорал алғылаһа ла, Иран армияһын башлыса АҠШ ҡоралландыра. Иран армияһы M47, M48, M60, «Чифтен» танкылары, һуғыштың һуңғы этаптарында Ҡытайҙа етештерелгән совет танкылары, БМП-1 — пехотаның яу машинаһы, M113, БТР-50 бронетранспортёрҙары, AH-1, UH-1, CH-47 вертолёттары менән ҡораллана. Хәрби-һауа көстәренең төп самолёттары — F-4, F-5 истребитель-бомбардировщиктары, F-14 перехватчиктары.

Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала&lt;ref name=&quot;The Iran-Iraq War&quot;/&gt; 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була.&lt;ref&gt;After The Storm: The Changing Military Balance in the Middle East.&lt;/ref&gt;.

=== Һауа һуғышы ===
[[Файл:Mi24_tehran.jpg|справа|мини|Иран-ираҡ һуғышы ваҡытында Ираҡ армияһы ташлап киткән һәм Тәһрандағы Хәрби музейҙа трофей сифатында ҡуйылған Ми-24 вертолёты]]
[[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} төбәктә иң көслөһө була. Самолёттарҙы хеҙмәтләндереүҙә проблемаларға һәм шаһ режимында хеҙмәт иткән пилоттарға ҡаршы репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, раҫлауҙарынса, Ираҡ хәрби һәм сәнәғәт объекттарына, шул иҫәптән Бағдадҡа ла {{comment|осош|налёт}} сериялары үтәгәнлектән, һуғыштың тәүге аҙналарында Иран авиацияһы һауала өҫтөнлөккә эйә була. Әммә вертолёттарҙы хеҙмәтләндергән 3 мең белгесте (башлыса америкалыларҙы) илдән һөргәнлектән, һуғыш башланғас 600 вертолётты һауаға күтәрә алмайҙар&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=78|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;. [[1981 йыл]]дың апрелендә Иран Хәрби-һауа көстәре, Ираҡтың көнбайыш өлөшөндә хәрби аэродромға һөжүм итеп һәм ерҙәге бер нисә тиҫтә самолётты юҡ итеп, ҙур ғына операция үткәрә. Әммә артабан, запчастар етешмәгәнлектән, тик аҙ ғына самолёттары осорлоҡ хәлдә була. Яҡынса 1982 йылдан һәм һуғыш аҙағына саҡлы Иран авиацияһы хәрби хәрәкәттәрҙә унда-һанда ғына ҡатнаша. «Тайм» журналы 1984 йылдың мартына биргән мәғлүмәттәр буйынса, ҙур юғалтыуҙар, запчастар етмәү, ремонт эшләнмәү сәбәпле, Иран 190 берәмек F-4 истребитель-бомбардировщигының тик 25-ен, 166 берәмек F-5 истребителенең тик 30-ын ғына файҙалана&lt;ref name=&quot;Война в воздухе&quot;&gt;{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=83|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;.

Ираҡ {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан — 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә.

Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған&lt;ref&gt;Ильин В. Е. «Фантом» F-4. — М.: Астрель, АСТ, 2001. — С. 310.&lt;/ref&gt;, икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар&lt;ref&gt;[http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml Domain wartechnic.ru maybe for sale&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626074037/http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml |date=2008-06-26 }}&lt;/ref&gt;. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала&lt;ref&gt;{{cite news| title= Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982| url= http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml| author= Tom Cooper, Farzad Bishop| date= 09.09.2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323174631/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml |date=2010-03-23 }}&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда [[Лаос]] территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған&lt;ref&gt;{{cite news | title= The Fall of Lima Site 85 | url= http://www.afa.org/magazine/april2006/0406lima.asp | author= John Correll | date= 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121192421/http://www.afa.org/magazine/April2006/0406lima.asp |date=2007-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән&lt;ref&gt;[http://www.airvectors.net/avcobra_2.html Greg Goebel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110012919/http://www.airvectors.net/avcobra_2.html |date=2016-01-10 }}&lt;/ref&gt;.

=== Химик ҡорал ҡулланыу ===
[[Файл:Chemical_weapon1.jpg|мини|200x200пкс|Противогаз кейгән иран һалдаты]]
Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм {{comment|горчица|гәрсис}} газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.&lt;ref&gt;[http://www.progressive.org/node/1866 Anthrax for Export] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225102406/http://www.progressive.org/node/1866 |date=2016-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918203103/http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php |date=2017-09-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue51/articles/51_30-31.pdf 1980-1988, Iran-Iraq war: Helping both sides lose the war]&lt;/ref&gt;

== Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр ==
[[1973]] һәм [[1990 йыл]]дар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) [[Ираҡ]]ты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр&lt;ref&gt;{{Cite news|title=База данных SIPRI по торговле оружием|url=http://web.archive.org/web/20040601181327/projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf}}&lt;/ref&gt;:&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
! Ҡорал менән тәьмин итеүселәр
! АҠШ млрд доллары (1990 йылғы $US хисабында)
! дөйөм һандан %
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СССР]]
| align=&quot;center&quot; |25,2
| align=&quot;center&quot; |57
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Франция]]
| align=&quot;center&quot; |5,6
| align=&quot;center&quot; |13
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ҡытай]]
| align=&quot;center&quot; |5,2
| align=&quot;center&quot; |12
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Чехословакия]]
| align=&quot;center&quot; |2,9
| align=&quot;center&quot; |7
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Польша]]
| align=&quot;center&quot; |1,7
| align=&quot;center&quot; |4
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Бразилия]]
| align=&quot;center&quot; |0,7
| align=&quot;center&quot; |2
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Мысыр]]
| align=&quot;center&quot; |0,6
| align=&quot;center&quot; |1
|-
| align=&quot;center&quot; |Башҡа илдәр
| align=&quot;center&quot; |2,1
| align=&quot;center&quot; |4
|-
| align=&quot;center&quot; |'''Барыһы'''
| align=&quot;center&quot; |'''43,9'''
| align=&quot;center&quot; |'''100,0'''
|}
&lt;/center&gt;1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=112|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;. [[Күвейт]] тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. [[1982 йыл]]дың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=111|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;.

=== Иран ===
АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=101|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=100|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}&lt;/ref&gt;.

Һуғыш барышында Иранға Израиль дә ҡорал, истребителдәр һәм танкыларға запчастар һата. 1981 йылда совет истребителдәре 36 тонна хәрби мөлкәт тейәгән Израиль самолётын бәреп төшөрә&lt;ref&gt;[http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told 27 Million Israel Iran Arms Deal told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210258/http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told/ |date=2017-03-06 }}&lt;/ref&gt; Ираҡ Хәрби Һауа Көстәре Иранға ҡорал ташыған бер иран һәм дүрт израиль самолетын бәреп төшөрә.&lt;ref&gt;Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War.&lt;/ref&gt;.

== Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте ==
Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти:

{{цитата|Үҙенең мәғәнәһеҙлеге менән фажиғәле төҫ алған Иран һәм Ираҡ конфликты дауам итә. Был — ныҡлап аяҡҡа баҫмаған илдәр өсөн империалистик сәйәсәттең {{comment|тирмән ташына|жернова}} эләгеү ни тиклем хәүефле булыуын иҫбатлаған аныҡ миҫал. Кем өсөн отошло инде был һуғыш? Әлбиттә, Ираҡҡа ла, Иранға ла ул табыш килтермәй. Улар алмашҡа ҡыйратылған иҡтисад менән күп һанлы кеше ҡорбандарын ғына аласаҡ. Ләкин ҡайһы берҙәрҙең отош алыуын беҙ бөгөн үк күрәбеҙ. Бөтә донъяның күҙ алдында Яҡын һәм Урта Көнсығышҡа сит илдәрҙең хәрби үтеп инеүе көсәйгәндән көсәйә… Ирандың да,  Ираҡтың да империализмға ҡаршы йүнәлтелгән сәйәсәтен көсһөҙләндереүгә иҫәп ҡорола. Һәм бына шуларҙың барыһы өсөн ике күрше халыҡ үҙ ҡаны менән түләй. Бына ни өсөн СССР  был конфликтты тик тыныс юл менән хәл итеү өсөн көрәшә&lt;ref&gt;{{книга
|автор =Агаев С. Л.
|заглавие =Иран в прошлом и настоящем: Пути и формы революционного процесса
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1981
|страницы = 245
}}&lt;/ref&gt;.}}

=== Ираҡҡа ярҙам ===
1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта&lt;ref&gt;Крысенко Д. С. Геостратегическое противоборство СССР и США в ходе ирано-иракской войны (1980—1988) // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. — 2015. — Т. 21. — № 4. — С. 46&lt;/ref&gt;.

== Сәнғәттә сағылышы ==
* Нуль километры (фильм, 2005)
* Персеполис (йәнһүрәт)
* 143-сө траншея

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* ''И. Кленов, В. Орлов.'' Ирано-иракская война // «Зарубежное военное обозрение», № 1, 1985. стр. 22-28.
* ''И. Гурьянов''. Ирано-иракский вооружённый конфликт // «Зарубежное военное обозрение», № 2, 1987. стр. 14-19.
* ''Ж. А. Ниязматов''. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк. — Москва: Наука, 1989. — 174 с.
* Abdulkhaleq Abdulla, «Gulf War: The Socio-Political Background», in ''Arab Studies Quarterly'', Vol. 16, No. 3, Summer 1994.{{ref-en}}
* David Segal, «The Iran-Iraq War: A Military Analysis», in ''Foreign Affairs'', Summer 1988.{{ref-en}}
* Ray Takeyh, «The Iran-Iraq War: A Reassessment», in ''The Middle East Journal'', Vol. 64, No. 3, Summer 2010.{{ref-en}}
* Ronald E. Bergquist, ''The Role of Airpower in the Iran-Iraq War'', Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1988. 95 pp.{{ref-en}}
* John Bulloch, ''The Gulf War: Its Origins, History and Consequences'', location: Methuen, 1989, 309 pp.{{ref-en}}
* Anthony H. Cordesman, Abraham R. Wagner, ''The Lessons of Modern War, Vol. II: Iran-Iraq War'', Westview Press, 1990, 647 pp.{{ref-en}}
* {{книга |автор= Farrokh, Kaveh.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Iran at War: 1500-1988|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Osprey Publishing|год= 2011|volume= |pages= |columns= |allpages= 488|серия= |isbn= 1846034914|тираж= |ref= }}{{ref-en}}
* Alan Friedman, ''Spider’s Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq'', Bantam Books, 1993, 455 pp.{{ref-en}}
* Dilip Hiro, ''The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict'', New York: Routledge, 1990, 323 pp.{{ref-en}}
* Efraim Karsh, ''The Iran-Iraq War: 1980—1988'' (Essential Histories), Oxford: Osprey, 2002, 92 pp.{{ref-en}}
* Stephen С. Pelletiere, ''The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum'', New York—Westport—London: Praeger, 1992, 167 pp.{{ref-en}}
* Pierre Razoux, ''La guerre Iran-Irak, première guerre du Golfe 1980—1988'', éd. Perrin 2013, 604 pp.{{ref-fr}}

{{һайланған мәҡәлә|тарих}}

[[Категория:Иран һуғыштары]]
[[Категория:Ираҡ һуғыштары]]
[[Категория:Иран-Ираҡ һуғышы]]
[[Категория:Сәддам Хөсәйен]]</text>
      <sha1>lqf3plszdsiniwo6oy3c71zy2518fom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатерина II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135337</id>
    <revision>
      <id>1302978</id>
      <parentid>1291308</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T22:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47377" sha1="1owsk2qvnfgjy1v24ywb83b99blgmck" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Бөйөк Екатерина II Алексеевна''' ([[2 май]] [[1729 йыл]] — [[17 ноябрь]] [[1796 йыл]]) — 1762—1796 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәй императоры]].

'''София Августа Фредерика Ангальт — Цербстская''', кенәз Ангальт — Цербстскийҙың ҡыҙы.

Екатерина власҡа популяр булмаған ире Петр III тәхеттән ҡолатҡан һарай түңкәрелешенән һуң килә.

Екатерина дәүере крәҫтиәндәрҙең максималь крепостнойлығы һәм дворянлыҡтың хоҡуҡтарын киңәйтеүе менән билдәләнә.

Екатерина Бөйөк осоронда Рәсәй империяһының сиктәре көнбайышҡа (Речь Посполитаяның бүленеүе) һәм көньяҡҡа табан ([[Новороссия]]ны,[[Ҡырым]]ды ҡушып алыу, өлөшләтә — [[Кавказ|Ҡафты]]) байтаҡҡа киңәйә.

Екатерина II ваҡытында [[Пётр I]] осоронан алып беренсе тапҡыр дәүләт идара итеү системаһы реформалаштырыла.

Мәҙәни яҡтан Рәсәй бөйөк Европа державалары араһына инеүен нығытып ҡуя, быға сәбәпсе әҙәби эшмәкәрлек менән мауыҡҡан, һынлы сәнғәт шедеврҙарын йыйған һәм [[Мәғрифәтселек дәүере|француз мәғрифәтселәре]] менән хатлашыуҙа торған шәхсән үҙе императрица була. Дөйөм алғанда, Екатеринаның сәйәсәте һәм уның реформалары [[XVIII быуат]]тың мәғрифәт абсолютизмына тап килә.

== Биографияһы ==

=== Сығышы ===
София Фредерика Августа Ангальт — Цербстская 1729 йылдың 2 майында Померанияның баш ҡалаһы (хәҙер Щецин, Польша) Штеттин немец ҡалаһында тыуған.
[[Файл:Szczecin Zamek Ksiazat Pomorskich (od pln-wsch).jpg|мини|Буласаҡ императрица донъяға килгән Штеттин замогы]]
Атаһы, Август Кристиан Ангальт — Цербстский, сығышы буйынса Ангальт нәҫеленең цербст — дорнбург тармағынан булған һәм Пруссия короле хеҙмәтендә торған, полк командиры, комендант, һуңынан — Штеттин ҡалаһының губернаторы булған, артабан Курляндия герцоглығына депутатлыҡҡа һайлана, әммә уңышһыҙ, хеҙмәтен Пруссия фельдмаршалы вазифаһында тамамлай. Әсәһе — Иоганна Елизавета, Готторп владетельный нәҫелдән, буласаҡ Петр Өсөнсөнөң ике туған инәһе була. Иоганна Елизаветаның шәжәрәһе [[Дания]], [[Норвегия]] һәм [[Швеция]] короле, Шлезвиг-Голштейнтың беренсе герцогы, Ольденбург династияһына нигеҙ һалыусы Кристиан Беренсегә барып тоташа.

Әсәһе яғынан олатаһы Адольф — Фридрих 1743 йылда швед тәхете вариҫы итеп һайлана, 1751 йылда Адольф — Фредрик исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Икенсе олатаһы, Карл Эйтинский, Екатерина I уйы буйынса, уның кейәүе булырға тейеш булған, әммә туй алдынан ғына вафат булып ҡала.

=== Бала саҡ, белем, тәрбиә ===
[[Файл:Grand_Duchess_Catherine_Alexeevna_by_L.Caravaque_(1745,_Gatchina_museum).jpg|справа|мини|224x224пкс| Екатерина Рәсәйгә килгәндән һуң, Луи Каравак портреты]]
Герцог Цербстский ғаиләһендә Екатерина өй тәрбиәһен ала. [[Инглиз теле|Инглиз]], [[Француз теле|француз]] һәм итальян телдәрен, [[бейеү]], [[музыка]], [[тарих]], [[география]], дини тәғлимәтте өйрәнә. Ул ҡыҙыҡһыныусан, шаян ҡыҙ булып үҫә, малайҙар алдында үҙенең батырлығы менән ҡупырайырға ярата. Әсәһе уны бала сағында Фике йәки Фикхен тип атай ({{Lang-de|Figchen}} — Frederica исеменән килеп сыҡҡан, йәғни «бәләкәй Фредерика»).

1743 йылда Рәсәй императрицаһы Елизавета Петровна үҙенең вариҫы бөйөк кенәз Петр Федоровичҡа (буласаҡ император Петр III) кәләш эҙләй башлай. 1744 йылда Цербст принцессаһы әсәһе менән бергә [[Рәсәй]]гә Петр Федорович (өс туған ағаһы)менән никахҡа инеү өсөн саҡырыла. Тәүге мәртәбә буласаҡ ирен Эйтин замогында 1739 йылда күрә.

Яҡынса 1744 йылдың 12 февралендә ун биш йәшлек принцесса әсәһе менән бергә Рига аша Рәсәйгә килә. Рәсәйгә килгәс тә, ул [[урыҫ теле]]н, [[тарих]]ты, православиены, урыҫ традицияларын өйрәнә башлай, сөнки яңы илен үҙенең яңы тыуған Ватаны итеп ҡабул итә. Уның уҡытыусылары араһында Симон Тодорскийҙы (православие уҡытыусыһы), тәүге урыҫ грамматикаһының авторы Василий Ададуровты (урыҫ теле уҡытыусыһы), балетмейстер Лангты (уҡытыусы бейеү) айырып күрһәтәләр.
[[Файл:Catherine_II's_child_calligraphy_exercises_(1742).jpg|слева|мини|Принцесса София Ангальт Цербскаяның француз теленән яҙма күнегеүҙәре]]
Урыҫ телен тиҙерәк үҙләштерер өсөн буласаҡ императрица ҡышҡы һыуыҡта йыш асыҡ тәҙрә янында ултыра. Тиҙҙән ул үпкә шешеүе ауырыуы менән сирләп китә. Уның хәле шул тиклем ауыр булмаһа, хатта әсәһе лютеран пасторын килтерергә тәҡдим итә, әммә София баш тарта һәм Симон Тодорскийҙы саҡырта. Был хәл урыҫ һарайында уға популярлыҡ өҫтәй. 1744 йылдың 28 июлендә (9 июль) лютеранлыҡтан православиеға күсә һәм Екатерина Алексеевна исемен ала (әсәһе Елизавета — Екатерина Беренсеке кеүек), ә икенсе көндө император менән никахлаша.

=== Рәсәй тәхете вариҫы менән никахлашыу ===
[[Файл:Anna_Rosina_de_Gasc,_Le_grand-duc_Pierre_Fiodorovitch,_la_grande-duchesse_Catherine_Alexeïevna_et_un_page_(1756).jpg|справа|мини| Екатерина Алексеевна ире бөйөк кенәз Петр III Федорович менән]]
1745 йылдың 21 авгусында (1 сентябрь) 16 йәшлек Екатерина 17 йәшлек Петр Федорович менән никахлаша, ул уның өс туған ағаһы була. Тәүге йылдарҙа Петр ҡатыны менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, улар араһында ир менән ҡатын мөнәсәбәттәре булмай.
[[Файл:Zar_Pavel_1.gif|слева|мини|Екатеринаның улы Павел Петрович I, ([[1777 йыл|1777]])]]
Екатерина белемен үҙ аллы камиллаштырыуы менән шөғөлләнеүен дауам итә. Ул тарих, философия, юриспруденция буйынса китаптар, [[Вольтер]], [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]], Тацит, Бейлдең әҫәрҙәрен һәм бик күп башҡа әҙәбиәт уҡый. Уның төп шөғөлдәре — һыбай йөрөү, бейеү һәм маскарадтар.
 
1754 йылдың 20 сентябрендә Екатерина Павел улын таба. Бәпесләү бик ауыр булыуы арҡаһында сабыйҙы әсәһенән императрица Елизавета Петровна ҡушыуы буйынса тартып алалар. Бөйөк княгиня балаһын беренсе тапҡыр 40 көн үткәс кенә күрә һәм артабан да баланы тәрбиәләүҙән мәхрүм ителә. Баланың ысын атаһы тураһында бәхәстәр әленән-әле ҡубып торған.
[[Файл:Alexey_Bobrinsky_by_C.L.Christinec_(c.1770,_Hermitage).jpg|справа|мини|Алексей Григорьевич Бобринский — императрицаның никахтан тыш табылған улы]]

Павелдың тыуыуынан һуң Екатеринаның Петр һәм Елизавета Петровна менән мөнәсәбәттәре бөтөнләй боҙола. Петр үҙенең ҡатынын &quot;запастағы мадам&quot;тип йөрөтә. Улар икеһе лә азат тормош алып барыуҙа бер-береһенә ҡамасауламай.

Инглиз илсеһе [[:en:Charles Hanbury Williams|Уильямс]] был осорҙа Екатеринаның ышаныслы кешеһә һәм яҡын дуҫы була. Ул күп тапҡыр уға ҙур суммаға субсидия рәүешендә заем бирә: 1750 йылда ғына 50 000 һум тапшырыла, был хаҡта уның ике распискаһы бар; ә 1756 йылдың ноябрендә уға 44 000 һум тапшырыла, алмашҡа ул Екатеринанан төрлө конфиденциаль мәғлүмәт ала — телдән һәм яҙма формаларында. Атап әйткәндә, 1756 йылдың аҙағында Пруссия менән Ете йыллыҡ һуғышы башланғандан һуң Уильямс Екатеринанан һуғышҡа ингән урыҫ армияһының торошо һәм урыҫ һөжүменең планы тураһында депеша ала, был хатты Уильямс Лонданға һәм Берлинға Пруссия короле Фридрих II ебәрә. Уильямс киткәндән һуң ул аҡсаны Кейттан ала. Уильмсҡа яҙған бер хатта ул Рәсәйҙе Англия араһында дуҫлыҡ бәйләнештәрен булдырыуҙы вәғәҙә итә.

1756 йылдан башлап, бигерәк тә Елизавета Петровнаның ауырыған осоронда, Екатерина буласаҡ императорҙы (үҙенең ирен) тәхеттән төшөрөү планын башында йөрөтә, бының турала күп тапҡыр Уильямсҡа яҙа. Ошо маҡсатта, тарихсы В. О. Ключевский һүҙҙәренсә, Англия короленән бүлек биреп шаһиттарҙы һатып алыр өсөн үтескә 10 мең стерлинг һорап ала, гвардия полкы командиры К. Разумовский менән йәшерен килешеүгә килә. План менән канцлер Бестужев та таныш була.

1758 йылдың башында императрица Елизавета Петровна урыҫ армияһының баш командующийы Апраксинды (Екатерина уның менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була), шулай уҡ канцлер Бестужевты ла, хыянатта ғәйепләй. Икеһе лә ҡулға алына һәм язалауҙарға дусар булалар; әммә Бестужев, ҡулға алынғанға тиклем, Екатерина менән хатлашыуын юҡ итеп өлгөрә һәм Екатерина йәберләүҙән ҡотолоп ҡала. Ошо уҡ ваҡытта Уильямс Англияға ҡайтарыла. Шулай итеп, уның элекке фавориттары юҡҡа сыға, әммә яңылары барлыҡҡа килә: Григорий Орлова һәм Дашкова.

Елизавета Петровна вафаты (1761 йылдың 25 декабре) һәм Петр Федоровичтың тәхеткә ултырыуы ир менән ҡатын араһын тағы ла нығыраҡ бер-беренән алыҫайта. Петр III асыҡ рәүештә һөйәркәһе Елизавета Воронцова менән йәшәй башлай. Екатерина Орловтан бала таба, бәпесләү ваҡыты еткәс, уға тоғро булған камердинеры Василий Григорьевич Шкурин үҙ йортон яндыра. Бындай тамашаны ҡарарға яртаҡан Петр яҡындары менән янғын ҡарарға китә, ошо арауыҡта Екатерина имен-аман бушана. Шулай итеп, донъяға Алексей Бобринский килә, һуңынан ҡустыһы Павел I уға граф титулын бирә.

=== 1762 йылдың 28 июнендәге түңкәрелеш ===
[[Файл:Orlov_greg.jpeg|слева|мини|Түңкәрелеш етәкселәренең береһе Григорий Орлов. Федор Рокотов портреты, 1762—1763]]
Тәхеткә ултырғас, Петр III үҙенә ҡарата офицерҙар корпусын ҡаршы ҡуя. Мәҫәлән, ул Рәсәй өсөн уңайһыҙ булған Пруссия менән килешеү төҙөй, рәсәй Пруссияны Ете йыллыҡ һуғышта еңгәндән һуң, уға тартып алынған ерҙәрҙе кире ҡайтара. Бер үк ваҡытта ул Данияға ҡаршы сығыш яһарға ниәтләнә. Петр III шулай уҡ Урыҫ сиркәүенең мөлкәтенә секвестры, монастырь ер биләүселеге тураһында иғлан итә һәм сиркәү йолаларының реформаһы тураһыда һүҙ йөрөтә. Түңкәрелеш яҡлылар Петр III наҙанлыҡта, аҡылһыҙлыҡта, рәсәйҙе яратмауҙа ғәйепләйҙәр. Уның менән сағыштырғанда 33-йәшлек Екатерина бик ыңғай баһалана.

Екатерина түңкәрелештә ҡатнашырға ҡарар итә. Уның төп фекерҙәштәре — ағалы-ҡустылы Орловтар, вахмистр Потемкин һәм адъютант Федор Хитрово.

1762 йылдың 28 июнендә (9 июль) иртә менән Екатерина Алексей һәм Григорий Орловтарҙың оҙатыуында Петергофтан [[Санкт-Петербург]]ка килә, бында уға гвардия частары тоғролоҡҡа ант килтерәләр. 1762 йылдың 28 июнендә Петр III, ҡаршылашыуҙан файҙа сыҡмаҫын аңлап, икенсе көндө тәхеттән баш тарта, һаҡ аҫтына алына һәм билдәһеҙ шарттарҙа һәләк була.

Тарихсы Н. И. Павленко яҙыуынса, «Императорҙың үлтерелеүе ышаныслы дәлилдәр менән иҫбатлана»&quot; — Орловтың Екатеринаға хаттары һәм башҡа бик күп дәлилдәр менән. Мәҫәлән, 4 июлдә, императорҙың үлеменән ике көн алдан, Екатерина уның янына табип Паульсенды йүнәлтә, һәм Павленко яҙыуынса, «Паульсен Ропшаға (императорҙың һарайы) дарыуҙар менән түгел, ә кәүҙәне ярыу өсөн тәғәйенләнгән хирургия инструменттары менән ебәрелә».

Ире тәхеттә баш тартҡандан һуң, Екатерина Алексеевна тәхеткә Екатерина II исеме аҫтында килә, манифестында Петрҙың дәүләт динен һәм Пруссия менән килешеүҙе үҙгәртеү ниәте тәхеттән төшөрөү сәбәбе итеп күрһәтелә. 1762 йылдың 22 сентябрендә (3 октябрь) [[Мәскәү]]ҙә тәхеткә ултыра. Шулай итеп, В. О. Ключевский фекеренсә, Екатерина икеләтә захват эшләй: иренән хакимлыҡты тартып ала һәм улына ла, атаһының вариҫына, хакимлыҡты тапшырмай.

=== Екатерина II һәм Пугачев ихтилалы ===
[[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|1773 — 1775 йылғы Пугачев ихтилалы]] тураһында хәбәрҙе алыу менән Екатерина 1773 йылдың октябрь айында ихтилалды баҫтырыуҙы ойоштороу буйынса Дәүләт хәрби коллегияһына тейешле бойороҡ бирә һәм ил халҡына мөрәжәғәт итә. Екатерина Хәрби коллегияһының эшмәкәрлеген тулыһынса үҙ контроле аҫтында тота, шулай уҡ  генералдар В. А. Кар, [[Бибиков Александр Ильич|А. И. Бибиков]], П. М. Голицын, Ф. Ф. Щербатов, П. И. Паниндарҙың ғәскәрҙәр менән командалыҡ итеү мәсьәләләре, Ҡаҙан һәм Ырымбур йәшерен комиссиялары шефы генерал-майор П. С. Потемкиндың, Ырымбур губернаторы генерал-поручик И. А. Рейнсдорптың эшмәкәрлеге уның ҡарамағында була. Пугачевҡа ҡаршы манифестар баҫтырып сығара (1773 йылдың 29 ноябренән һәм 23 декабренән, 1774 йылдың 15 мартынан). 1774 йылдың ғинуарында [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёвтын]] указдарын һәм манифестарын, башҡа ихтилал документтарын юҡ итеү мәсьәләһе буйынса Сенатҡа мөрәжәғәт итә; үҙ сиратында, Сенат указы менән (1774 йылдың 10 ғинуарынан) бөтә учреждениеларға, хәрби командаларға Пугачевтың һәм ихтилалдың башҡа етәкселәренең өндәмәләрен, манифестарҙы, указдарҙы йыйып, күмәк кеше алдында үртәргә бойорола&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;&gt;
Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004, 114—115 биттәр&lt;/ref&gt;.

=== Башҡортостандағы ихтилал ===
Екатерина II [[Салауат Юлаев]]тың исемен тәүге тапҡыр 1774 йылдың февралендә [[Бибиков Александр Ильич|Бибиковты]]ң белдереүенән белеп ҡала. Әлеге хатта Бибиков Салауат Юлаевтың һәм И. С. Кузнецовтың 29 ғинуарҙа яҙылған өгөт-нәсихәте (увещевание) тураһында һүҙ бара. Бибиковтың һәм П. С. Потемкиндың белдереүҙәрендә Салауат Юлаев «Пугачевтың иң яҡын фекерҙәше» тип атала. П. И. Панин императрицаға ебәргән реляцияһында Салауат Юлаевты һәм уның атаһын «боланың төп юлбашсылары», «башҡорт халҡының төп юлбашсыһы» тип баһалай (Салауат Юлаевты ҡулға алыу, Юлай Аҙналинды тотоу саралары, башҡорт халҡын ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн бер нисә мең йылҡы малын конфискациялау аша язалау кәрәклеге тураһындағы реляция).
1774 йылдың аҙағында — 1775 йылдың башында Пугачевтың һәм уның көрәштәштәренең суд процесы менән етәкселек итә. 1775 йылдың 27 ғинуарында П. Панинға Салауат Юлаев һәм [[Юлай Аҙналин]] өҫтөнән тикшереү процесын Йәшерен комиссияһының Мәскәү бүлексәһендә үткәреү тураһында рескрипт бирелә. Екатерина II Йәшерен экспедицияһының 1775 йылдың 16 мартында хөкөм сығарған саҡта хәл иткес роль уйнай. 1775 йылдың 19 мартында башҡорттарҙан «енәйәтәре өсөн яза» рәүешендә 4000 йылҡы малын йыйып алыу тураһынғы указға ҡул ҡуя (штраф формаһында)&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot; /&gt;.

=== Екатерина II һәйкәле ===
&lt;gallery&gt;
File:Mikeshin catherine.jpg|Санкт-Петербург
File:Odessa Catherine the Great.jpg|Одесса
File:Pamyatnik ekaterine velikoy v ekaterinodare.jpg|Краснодар
File:Monument of Catherine II of Russia in Ekaterinoslav.jpg|Екатеринослав (юҡҡа сығарылған)
File:Ekaterina-II-Simferopol2.jpg|Симферополь (юҡҡа сығарылған, 2016 йылда тергеҙелгән)
File:Памятник Екатерине II в Вильне композиция.jpg|Вильна (юҡҡа сығарылған)
File:Памятник Екатерине Второй в г. Вышнем Волочке.jpg|Вышний Волочёк
File:1000 Ekaterina II.jpg|Великий Новгород,  «Тысячелетие России» һәйкәле
File:EkaterinaVladik.jpg|«200 лет с Россией» һәйкәле, Владикавказ
|Симферополь (тергеҙелгән)
&lt;/gallery&gt;

== Екатерина тимер аҡсаларҙа һәм банкноталарҙа ==
&lt;gallery&gt;
File:10 roubles of 1766.jpg|10 һум, 1766 йыл
File:RussiaP5b-100Rubles-1898-donatedta f.jpg|Бөйөк Екатерина «катенькала» —  1898 һәм 1910 йылдарҙағы батша йөҙ һумлығы
File:Russian Empire-1910-Bill-100-Reverse.jpg|Екатерина на пятистах приднестровских рублях 2004

&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* ''Ассебург А. Ф. фон дер.'' [http://memoirs.ru/texts/Asseburg1879.htm Записка о воцарении Екатерины Второй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103051107/http://memoirs.ru/texts/Asseburg1879.htm |date=2013-11-03 }}/ Пер. и предисл. Л. Н. Майкова // Русский архив, 1879. — Кн. 1. — Вып. 3. — С. 362—369.
* ''Богданович М. И.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483595 Русская армия в век Императрицы Екатерины II]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Типография Департамента уделов, 1873. — 36 с.
* ''Борзаковский П. К.'' Императрица Екатерина Вторая Великая. — М&lt;span id=&quot;cxmwBbY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Панорама, 1991. — 48 с.
* ''Брикнер А. Г.'' История Екатерины II. — М&lt;span id=&quot;cxmwBbo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Современник, 1991.
* ''Грибовский А. М.'' [http://mikv1.narod.ru/text/Gribocski.htm Записки о императрице Екатерине Великой:] репринтное воспроизведение издания 1864 года. — М.: Прометей, 1989. — 96 с.
* ''Грот Я. К.'' [http://memoirs.ru/texts/Grot_DNR_75_2.htm Воспитание Екатерины II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705203803/http://memoirs.ru/texts/Grot_DNR_75_2.htm |date=2014-07-05 }} // Древняя и новая Россия, 1875. — Т. 1. — № 2. — С. 110—125.
* Екатерина II и её время: Современный взгляд / Философский век, альманах. № 11. — СПб., 1999. (ideashistory.org.ru)
* Екатерина: Путь к власти / ''Я. Штелин, Мизере, Т. Димсдейл и др.'' — 2-е изд. — М.: Фонд Сергея Дубова, 2012. — 384 с. — (История и России и Дома Романовых в мемуарах современников. XVII—XX вв.). — 700 экз., ISBN 978-5-94177-013-7
* [http://memoirs.ru/texts/Extrskt_RS96t88n11.htm ''Журнал Адмиралтейств-коллегии 1766 г.'' (Извлечение)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003022359/http://memoirs.ru/texts/Extrskt_RS96t88n11.htm |date=2019-10-03 }} // Русская старина, 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 434—435. — В ст.: Бильбасов В. А. Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.).
* [http://memoirs.ru/texts/ZURNAL_EK2_1787.htm ''Журнал высочайшего путешествия её величества государыни императрицы Екатерины II, самодержицы Всероссийской, в полуденные страны России в 1787 году''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706004807/http://memoirs.ru/texts/ZURNAL_EK2_1787.htm |date=2014-07-06 }} — М.: В универс. тип., 1787. — 137 с.
* ''Заичкин И. А., Почкаев И. Н.'' Русская история: От Екатерины Великой до Александра II. — М&lt;span id=&quot;cxmwBdE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Мысль, 1994.
* [http://memoirs.ru/texts/ZapGruzinArh.htm ''Записка современника, грузинского архиерея, о вступлении на престол императрицы Екатерины'' II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428005628/http://memoirs.ru/texts/ZapGruzinArh.htm |date=2014-04-28 }} // Чтения в Императорском Обществе истории и древностей российских, 1900. — Кн. 4 (195). — Отд. 4. — С. 17-24.
* ''Зорин А.'' [http://novruslit.ru/library/?p=66 Русская ода конца 1760-х — начала 1770-х годов, Вольтер и «греческий проект» Екатерины II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301171313/http://novruslit.ru/library/?p=66 |date=2010-03-01 }}
* ''Иоанна-Елизавета Ангальт-Цербстская''. [http://memoirs.ru/texts/IoannaSRIO71.htm Известия, писанные княгиней Иоанной-Елизаветой Ангальт-Цербстской, матерью императрицы Екатерины, о прибытии её с дочерью в Россию и о торжествах по случаю присоединения к православию и бракосочетания последней. 1744—1745 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705195335/http://memoirs.ru/texts/IoannaSRIO71.htm |date=2014-07-05 }} // Сборник Российского исторического общества, 1871. — Т. 7. — С. 7-67.
* ''Исабель де Мадариага''. [http://on-island.net/History/Madariaga/EtG.pdf Россия в эпоху Екатерины Великой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223155435/http://on-island.net/History/Madariaga/EtG.pdf |date=2014-12-23 }}. — М&lt;span id=&quot;cxmwBd8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 2002. — 976 с. — ISBN 5-86793-182-X
* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1441IstMat.htm ''Исторические материалы, хранящиеся в Библиотеке дворца города Павловска''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203011622/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1441IstMat.htm |date=2013-12-03 }} // Русская старина, 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 649—690; № 12. — С. 853—884; 1874. — Т. 9. — № 1. — С. 37-56; № 2. — С. 277—300; № 3. — С. 465—512; № 4. — С. 667—684; Т. 10. — № 5. — С. 60-70; № 6. — С. 309—320; № 7. — С. 549—560; № 8. — С. 735—742.
* История России: В 2 т. Т. 1: С древнейших времен до конца XVIII в. / ''А. Н. Сахаров, Л. Е. Морозова, М. А. Рахматуллин и др.''; Под редакцией ''А. Н. Сахарова''. — М&lt;span id=&quot;cxmwBeg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: ООО «Издательство АСТ»: ЗАО НПП «Ермак»: ООО «Издательство Астрель», 2003. — 943 с.
* ''Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич''. [http://runivers.ru/lib/book4558/54886/ Очерк внутренней политики императрицы Екатерины II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114043244/http://www.runivers.ru/lib/book4558/54886/ |date=2016-11-14 }} — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1898.— 65 с.
* ''Казовский Михаил.'' «Екатерина: мудрость и любовь» — «Подвиг», 2010.
* ''Петрова М. А.'' Екатерина II и Иосиф II: Формирование российско-австрийского союза: 1780—1790. — М.: Наука, 2011. — 419 с., 1000 экз., ISBN 978-5-02-036720-3
* ''Каменский А. Б.'' «Под сению Екатерины…»: Вторая половина XVIII века. — СПб., 1992.
* ''Каменский А. Б.'' Жизнь и судьба императрицы Екатерины Великой. — М&lt;span id=&quot;cxmwBfo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1997.
* {{БРЭ|статья=Екатерина II|id=1976573|автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]]|том=9|страницы=630—633|ref=Каменский}}
* ''Кирьяк Т. П.'' [http://memoirs.ru/texts/Kiriak_RA67_10.htm Письмо к И. М. Долгорукову от 9 ноября 1796 г. / Сообщ. Л. И. Долгоруков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103062035/http://memoirs.ru/texts/Kiriak_RA67_10.htm |date=2013-11-03 }} // Русский архив, 1867. — Вып. 10. — Стб. 1266—1275. — Под загл.: Частное письмо в Москву о кончине Екатерины II-й.
* ''Ключевский В. О.'' Курс Русской истории, часть V. — М&lt;span id=&quot;cxmwBgM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Государственное Социально-Экономическое Издательство, 1937.
* ''Лангер К.'' О пределах и важнейших представителях политической науки: Торжественное слово по случаю празднования Августейшей и Могущественной Всероссийской императрицы и самодержицы Екатерины II Великой, 1771 г., апреля 22 дня / Сост. А. В. Топычканова. — М.: Издательство Московского университета, 2011. — 128 с., 1000 экз., ISBN 978-5-211-06220-7
* ''Колюпанов Н.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1351Kolupanov.htm Очерк внутреннего управления в России при императрице Екатерине II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916134918/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1351Kolupanov.htm |date=2019-09-16 }} // Русская мысль, 1883. — Кн. 2. — февраль. — С. 63-99.
* ''Омельченко О. А.'' «Законная монархия» Екатерины Второй. — М&lt;span id=&quot;cxmwBg0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1993.
* [http://memoirs.ru/texts/OpisKor_RS93t80n12.htm ''Описание коронации, миропомазания и причащения императрицы Екатерины II-й''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103054345/http://memoirs.ru/texts/OpisKor_RS93t80n12.htm |date=2013-11-03 }} // Русская старина, 1893. — Т. 80. — № 12. — С. 487—496. — В ст.: Труворов А. Коронация императрицы Екатерины Второй.
* ''Массон К.'' [http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_4P.htm Мемуары Массона о России. / Извлечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103053534/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_4P.htm |date=2013-11-03 }} / Пер. П. Степановой // Голос минувшего, 1916. — № 4. — С. 157—171., [http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_56.htm № 5-6. — С. 157—180.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103060205/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_56.htm |date=2013-11-03 }}, [http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_78.htm № 7-8. — С. 341—354.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103053751/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_78.htm |date=2013-11-03 }}, [http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_10.htm № 10. — С. 23-44.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103053709/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_10.htm |date=2013-11-03 }}
* Месяцослов с росписью чиновных особ в государстве на лето от Рождества Христова 1779. Часть первая. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Типография при Императорской Академии наук, 1779. — 444, XVIII с.
* ''Нассау-Зиген К.-Г.'' [http://memoirs.ru/texts/Nassau_RS93T80N11.htm Императрица Екатерина II в Крыму. 1787 г. Отрывки из дневника и переписки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929014717/http://memoirs.ru/texts/Nassau_RS93T80N11.htm |date=2011-09-29 }} / Перевод и публ. В. В. Т. // Русская старина, 1893. — Т. 80. — № 11. — С. 283—299.
* ''Нассау-Зиген К.-Г.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nassau_IV93_9.htm Рассказ очевидца о путешествии Екатерины II в Крым. Извлечение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221013849/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nassau_IV93_9.htm |date=2013-02-21 }} // Исторический вестник, 1893. — Т. 53. — № 9. — С. 819—821.
* ''Павленко Н. И.'' Екатерина Великая. — М&lt;span id=&quot;cxmwBic&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Молодая гвардия, 2000.
* ''Пайпс Р.'' Истоки гражданских прав в России — год 1785. — М. — Московская школа политических исследований — 2010
* [http://runivers.ru/lib/book4592/ Переворот 1762 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251220181624/http://runivers.ru/lib/book4592/ |date=2025-12-20 }} — М.: Московское Книгоиздательское Товарищество «Образование», 1909.— 160 с.
* [http://memoirs.ru/texts/PohozdPetDeistv.htm ''Похождение известных петербургских действ'' / Публ. А. Лазаревского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416043324/http://memoirs.ru/texts/PohozdPetDeistv.htm |date=2019-04-16 }} // Осьмнадцатый век. — Кн. 2. — М.: В типографии Т. Рис, 1868. — С. 631—633.
* ''Протасьев Н.'' [http://memoirs.ru/texts/Protasiev.htm Пребывание Екатерины Второй в 1767 году в Костроме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103054349/http://memoirs.ru/texts/Protasiev.htm |date=2013-11-03 }} / Публ. А. Н. Протасьевой // Русский вестник (журнал), 1810. — Ч. 9. — № 2. — С. 74-99.
* ''Россия и Романовы'': Россия под скипетром Романовых. Очерки из русской истории за время с 1613 по 1913 год / под.ред. П. Н. Жуковича. — М&lt;span id=&quot;cxmwBjY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Россия; Ростов-на-Дону: Танаис, 1992.
* ''Ростопчин Ф. В.'' [http://www.memoirs.ru/texts/Rost_AKV_76.htm Последний день жизни императрицы Екатерины II-й и первый день царствования императора Павла I-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029184818/http://www.memoirs.ru/texts/Rost_AKV_76.htm |date=2013-10-29 }} // Архив князя Воронцова. — Кн. 8. — М., 1876. — С. 158—174.
* ''Рунич П. С.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Run_ZRE_RS70_2.htm Заметки Рунича о царствовании Екатерины II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203010314/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Run_ZRE_RS70_2.htm |date=2013-12-03 }} // Русская старина, 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — Спб., 1875. — С. 163—174.
* Де Санглен, Яков Иванович. [http://memoirs.ru/texts/Sanglen_RS82T36N12.htm Записки Якова Ивановича де-Санглена. 1776—1831 гг. / Сообщ. М. И. Богданович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204120649/http://memoirs.ru/texts/Sanglen_RS82T36N12.htm |date=2018-12-04 }} // Русская старина, 1882. — Т. 36. — № 12. — С. 443—498.
* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1261SpodvEk2.htm ''Сподвижники Екатерины II. Материалы''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619080200/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1261SpodvEk2.htm |date=2019-06-19 }}/ Публ. и примеч. Я. К. Грота, А. Ф. Бычкова, А. П. Пятковского, Э. К. Гуттен-Чапского, Н. К. Богушевского // Русская старина, 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 691—733; № 12. — С. 885—909.
* ''Трофимович Р. С.'' [http://memoirs.ru/texts/Trofimovic.htm Запись современника о кончине Екатерины Великой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003005342/http://memoirs.ru/texts/Trofimovic.htm |date=2019-10-03 }}// Русский архив, 1909. — Кн. 3. — Вып. 11. — С. 202—203.
* ''Тургенев А. М.'' [http://memoirs.ru/texts/Turgenev897.htm Рассказы А. М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103050041/http://memoirs.ru/texts/Turgenev897.htm |date=2013-11-03 }} [http://memoirs.ru/texts/Turgenev897.htm Тургенева об императрице Екатерине II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103050041/http://memoirs.ru/texts/Turgenev897.htm |date=2013-11-03 }}// Русская старина, 1897. — Т. 89. — № 1. — С. 171—176.
* ''Улюра А. А.'' [http://rus-shake.ru/criticism/Uliura/Catherine/ Исторические драмы Екатерины II «в подражание Шекспиру»]
* ''Чечулин Н. Д.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003740179#?page=1 Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II]. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;: Сенатская типография, 1906. — 380 с.
* ''Юрезанский В. Т.'' Исчезнувшее село. Исторический роман о казаках во времена Екатерины II. Москва, ЗИФ, 1930. Также переиздания: М.: Гослитиздат,` 1939 г. 264 с.; М.: Советский писатель, 1956 г., 288 с.; там же, 1958 г. 287 с.; там же, 1969 г., 280 с.
* [http://memoirs.ru/texts/Extrskt_RS96t88n11.htm ''Экстракт из журнала плавания её императорского величества на галерах по реке Волге, от Твери до Симбирска, в 1767 году''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003022359/http://memoirs.ru/texts/Extrskt_RS96t88n11.htm |date=2019-10-03 }}

// Русская старина, 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 436—441. — В ст.: ''Бильбасов В. А.'' Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.).
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* И. Г. Илишев, И. М. Гвоздикова, А. М. Сулейманов, З. Г. Ураксин, Г. Б. Хусаинов. Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004, 114—115 биттәр
* ''А. г Брикнер'' [http://new.runivers.ru/lib/book4358/ Тарихы Екатерина Икенсе (4 томда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331083958/https://new.runivers.ru/lib/book4358/ |date=2019-03-31 }} сайтында Руниверс.
* ''А. в. Бильбасов'' [http://new.runivers.ru/lib/book4351/ Тарихы Екатерина Икенсе (2 томда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331083958/https://new.runivers.ru/lib/book4351/ |date=2019-03-31 }} руниверс сайты
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Екатерина II}}
* [http://rus-shake.ru/original/Catherine/1849/ Екатерина II.] [http://rus-shake.ru/original/Catherine/1849/ Ирекле, әммә переложение шакеспир көсһөҙ булып, һәм комедия-яраҡ бына ниндәй була кәрзине]
* [http://www.ekaterina2.com/index-2.php Бөйөк Екатерина II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409210249/http://www.ekaterina2.com/index-2.php |date=2016-04-09 }} [http://www.ekaterina2.com/index-2.php Рәсәй тарихы дәүере екатеринина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409210249/http://www.ekaterina2.com/index-2.php |date=2016-04-09 }}
* [http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/Ekaterina/Ekaterina.htm Екатерина II мемуар]
* [http://russia-today.narod.ru/past/gen_app/ekat2.htm Бөйөк ата-бабаларыбыҙ императрица Екатерина II]
* [http://russia.iratta.com/02.php Екатерина ii хакимлығы осоро]
* [http://az.lib.ru/e/ekaterina_w/ Екатерина II әҫәрҙәре сайты Lib.ru: Классигы].
* ''Чечулин Н. Д'' [http://new.runivers.ru/lib/book4371/53125/ . рус финанс екатерина ii батшалыҡ тарихы буйынса очерктар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918213308/https://new.runivers.ru/lib/book4371/53125/ |date=2020-09-18 }} СПб. — 1906 йылда руниверс сайты

[[Категория:Изге Екатерина орденының Ҙур тәреһе дамалары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы драматургтары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Речь Посполитая)]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1729 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1796 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]</text>
      <sha1>1owsk2qvnfgjy1v24ywb83b99blgmck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каринская Варвара Андреевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135628</id>
    <revision>
      <id>1302993</id>
      <parentid>1286827</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11026" sha1="5uxkmjp5nxummsgglga6lqi7p4k6xtt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Каринская Варвара Андреевна (Барбара Каринск)''' ({{lang-en|Barbara Karinska}}; [[3 октябрь]] [[1886 йыл]] — [[18 октябрь]] [[1983 йыл]]) — костюмдар буйынса украин һәм Америка рәссамы, кино һәм [[балет]] өсөн сәхнә костюмдары авторы, балериналарҙың сәхнә кейеме (пачканың) бөгөнгө күренешенә ныҡ тәьҫир иткән һәм әлеге көндә бөтә донъяла файҙаланылған эштәр авторы.

«Жанна д’Арк» фильмына иң яҡшы костюмдар дизайны өсөн «Оскар» премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==

=== Тыуған илендә ===
Харьков миллионер сауҙагәре Жмудский Андрей Яковлевич ғаиләһендә тыуған (10 баланың өсөнсөһө була, ҡыҙҙарҙың иң өлкәне). Бала саҡта сигеү менән мауыға.

[[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты|Харьков университеты]]нда хоҡуҡ өйрәнә.

[[1908 йыл]]да Харьковтың бай промышленнигының улы Александр Моисеенкоға кейәүгә сыға, тик ул [[1909 йыл]]да вафат була, бер нисә айҙан һуң ҡыҙы Ирина тыуа. [[1910 йыл]]да үҙенең өлкән ағаһы, «Таң» гәзите хужаһы Анатолий менән суд процесында еңеү яулай, нәтижәлә уның ике йәшлек улы Владимирҙы опекаға ала. Владимир һәм Ирина бер туғандар кеүек тәрбиәләнә.

Тиҙҙән Варвара Харьков адвокат-криминалисы Николай Каринскийға кейәүгә сыға. Иренең юридик практикаһы уңышлы үҫешә, [[1915 йыл]]да ғаилә [[Мәскәү]]гә күсеп килә, унда Варвара иркен фатир һатып ала. Каринскийҙың практикаһы алға китә, ә Варвара бөтөнләйе менән сәнғәткә бирелә. Ул салон хужабикәһе була, был салон театр йәки балет спектаклдәренән һуң һәр кис интеллигент тамашасыларҙы ҡабул итә. Үҙенең художестволы техникаһын үҫтерә, төҫлө ебәк киҫәктәре һәм фотоһүрәттәр, һүрәттәр комбинациялары ҡуллана. Беренсе эштәренең темаһы балет була. Үҙ-үҙен оҙайлы камиллаштырғандан һуң популяр мәскәү галереяһына 12 эшен ҡуя һәм материаль яҡтан да, тәнҡитселәр яғынан да ҙур уңышҡа өлгәшә.

Февраль революцияһынан һуң Николай Каринский Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәтенең юстиция министры һәм Петроград округы апелляция судының рәйесе итеп тәғәйенләнә. [[1919 йыл|1919]]—[[1920 йыл]]дарҙа ул Ирекле армия контроле аҫтында булған территорияларҙа юғары вазифалар биләй. Был осорҙа Варвара балалар менән йә Симферополдә, йә Харьковта йәшәй. Ҡырымды большевиктар баҫып алғандан һуң, ғаилә ваҡытлыса айырылып тора — Каринский Николай сит илгә китә, ә Варвара балалар менән [[Совет Рәсәйе]]ндә тороп ҡала һәм тиҙҙән ситтән тороп «аҡгвардееец» ире менән айырылыша.

[[1921 йыл]]да Каринская Мәскәүгә ҡайтҡас, революциянан алдағы иң бай промышленниктың улы Владимир Мамонтовҡа кейәүгә сыға. НЭП шарттарында Каринская яңынан салон аса, унда рәссамдар, интеллектуалдар һәм хатта чиновниктар йыйыла. Каринская шулай уҡ кейем, haute -couture эшләпә тегеү буйынса моделле ателье, антиквар кибете һәм сигеү мәктәбе аса. Тиҙҙән Совет власы һуңғыһын национализациялай.

=== Эмиграцияла ===
1924 йылда РСФСР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары А. Луначарский ярҙамы менән Николай Каринскийға, Европа илдәрендә Варвара Каринская уҡыусыларының эштәре күргәҙмәһен ойоштороу аҫтында, үҙенең ғаиләһен СССР-ҙан ситкә алып сығыу форсаты тейә. Берлинда һәм Брюссельда бер аҙ торғандан һуң, Каринская [[Париж]]да ([[1930 йыл|1930]]), ә [[1939 йыл]]да ғаиләһе менән [[Нью-Йорк]]ҡа күсеп килә

[[Сальвадор Дали]], [[Шагал Марк Захарович|Марк Шагал]] һәм башҡа рәссамдар менән эшләй. «Monte Ballet Carlo de Russe» һәм башҡа балет труппалары өсөн костюмдар ижад итә.

1940—1970 йылдарҙа ул Джордж Баланчиндың бөтә спектаклдәре өсөн костюмдар әҙерләй, башта рәссамдарҙың эскизы буйынса, ә һуңынан үҙаллы эшләй: «Вальс» (1951), «Шотландия симфонияһы» (1952), «Щелкунчик» (1954), «Сағыу аллегро» (1956), «Дивертисмент № 15» (1956), «Чайкосвкийҙың па де деһы» (1960), «Йәйге төндәге төш» (1962), «Затлы таштар» (1967), «Чайковскийҙың икенсе концерты» (1973). Шулай уҡ коллектив бейеүҙәр өсөн төрлө сәхнә костюмдары эшләй, Бродвейҙағы мюзиклдар һәм Голливуд фильмдары өсөн костюмдар ижад итә. Ул 50-гә яҡын балет костюмдары әҙерләй.

Каринская костюмдар әҙерләгәндә йомшаҡ юбкалар ҡуллана, сөнки итәкле костюм бейеүсегә хәрәкәттә ҡамасауламай. Тап Каринская бөтөн донъяла ҡабул ителгән балет пачкаһын ижад итеүсе булып һанала. Ул ҡоршауҙар, энәләр ҡулланыуҙан ситкә китеп, күп ҡатлы пачкалар булдыра, улар ҡоршауһыҙ һәм еңел була, форманы тота, һәм балеринаның билен, аяҡтарын күрһәтә. Шулай уҡ корсетты үҙгәртә.

«Оскар» премияһы лауреаты була («Жанна д ' арк», АҠШ, фильмына костюмдар дизайны өсөн). «[[:en:Hans Christian Andersen (film)|Ганс Христиан Андерсен]]» фильмы — балетына костюмдар өсөн «Оскарға» номинациялана.

== Хәтер ==
* [[2003 йыл|2003]] — Харьковта йәмәғәт активистары Варвара Каринская исемендәге фонд ойоштора.
* [[2004 йыл|2004]] — Каринская исемендәге Халыҡ -ара мода һәм театр костюмы фестивале ойошторола.
* [[2005 йыл|2005]] — Харьковта Жмудский ғаиләһенең элекке йортонда (Пушкин урамы, 31) Варвара Каринская хөрмәтенә мемориал таҡтаташ ҡуйыла (скульптор С. Ястребов)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/1841760.html ''Юлія Журавльова''. Її називали «Шекспіром костюма» // Радіо Свобода, 2.10.2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301092409/http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/1841760.html |date=2014-03-01 }}
* [http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/57723 ''Лариса Салімонович''. &quot;Варварина «нетлінка» // Україна Молода, № 70, 16.04.2010, С. 19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917220146/http://www.umoloda.kiev.ua/print/84/45/57723 |date=2018-09-17 }}
* [http://www.tonibentley.com/pages/karinska.html Costumes by Karinska, by Toni Bentley, Lincoln Kirstein Publisher: Abrams, Harry N., Inc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717072510/http://www.tonibentley.com/pages/karinska.html |date=2011-07-17 }}
* [http://www.thefreelibrary.com/Memories+of+Madame+Karinska-a0109947722 Memories of Madame Karinska, by Allegra Kent // Dance Magazine, October 01, 2003]
* [http://www.nyballet.com New York City Ballet website]
* [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00C16FE395F0C7A8DDDA90994DB484D81 NY Times obituary by Anna Kisselgoff, October 19, 1983]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.imdb.com/name/nm0439362 Barbara Karinska (1886—1983) // IMDB]
* [https://www.amazon.com/Varvara-Karinska-Interpretations-Russian-Nickolay/dp/1541130510/ref=sr_1_2?s=books&amp;ie=UTF8&amp;qid=1482852945&amp;sr=1-2&amp;keywords=karinska Николай Шемет. «Варвара. Кarinska. Интерпретации»// Харьков, «Факт», 2015]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:3 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1886 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Харьковта тыуғандар]]
[[Категория:18 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]
[[Категория:Украина рәссамдары]]
[[Категория:Украина шәхестәре]]
[[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]]</text>
      <sha1>5uxkmjp5nxummsgglga6lqi7p4k6xtt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казарян Регина Татевосовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138028</id>
    <revision>
      <id>1302986</id>
      <parentid>1053783</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3380" sha1="talxkq4hu3fbm9waqb29i4yvmifsn42" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Казарян Регина Татевосовна '''([[17 апрель]] [[1915 йыл]] — [[6 ноябрь]] [[1999 йыл]]) — әрмән рәссамы, 1937 йылда репрессияланған әрмән шағиры Егише Чаренцтың ҡулъяҙмаларын һаҡлап алып ҡалыусы&lt;ref&gt;[http://www.lgz.ru/article/8086/ Тәүге биттәренән, гәзит әҙәби] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927190938/http://www.lgz.ru/article/8086/ |date=2011-09-27 }}Wayback Machine&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Регина Татевосовна Казарян 1915 йылдың 17 апрелендә [[Ереван]] ҡалаһында тыуған.

Чаренц Казарян менән [[1930 йыл]]да танышып, дуҫлаша. Чаренц ҡулға алынғандан һуң йәш рәссам үҙенең йорто алдына шағирҙың һуңғы йылдарҙа яҙған бик күп әҫәрҙәрен («Комитасҡа реквием», «Исемһеҙ», «Көҙгө йыр» һ. б.) күмә. «Йәш сағында Регина велосипед спорты менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнә, һуңынан рәссам булып китә, һуғышта ҡатнаша. Был фиҙакәр, тоғро ҡатын ғүмер буйы Чаренц тип йәшәй, уның күп кенә шиғырҙары бары тик Регина арҡаһында ғына һаҡланып ҡала»,- тип яҙа Чаренецтың ҡыҙы — Арпеник&lt;ref&gt;[http://www.louysworld.com/2010/01/11/%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86-%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B0-%E2%80%94-%D0%BA%D0%B0%D0%BA/ Чаренц бик һаҡ Арпеник — тип һөйләй халыҡ: «үлемдән ҡурҡыу шырлығында»]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* ''Еревандың почетлы гражданы'' ([[1995]])
* ''Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы''

== Хәтер ==
Ереванда Регина Казарян хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асылған. Баграмян проспекты, 33а йортонда рәссам [[1961]]—[[1999]] йылдарҙа йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.panarmenian.net/eng/culture/news/29309/Memorial_plaque_to_Regina_Ghazaryan_who_saved_Charents_manuscripts_inaugurated_in_Yerevan Memorial plaque to Regina Ghazaryan, who saved Charents' manuscripts, inaugurated in Yerevan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117043614/https://www.panarmenian.net/eng/culture/news/29309/Memorial_plaque_to_Regina_Ghazaryan_who_saved_Charents_manuscripts_inaugurated_in_Yerevan |date=2020-11-17 }}
* [http://ru.hayazg.info/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Биография]
* [http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&amp;hodv=20090314_14&amp;flag=am Вечно с Чаренцом // Республика Армения, 2009]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>talxkq4hu3fbm9waqb29i4yvmifsn42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дворник Александр Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144331</id>
    <revision>
      <id>1302975</id>
      <parentid>981246</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4528" sha1="n7d4p15rvxlxf6kegbih406rd8ei59e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дворник Александр Александрович''' ([[22 сентябрь]] [[1950 йыл]] — [[4 сентябрь]] [[2020 йыл]]) — [[живопись|рәссам]], [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). 

== Биографияһы ==
Александр Александрович Дворник 1950 йылдың 22 сентябрендә [[Өфө]]лә тыуған.

[[1979 йыл]]да [[Түбәнге Тагил]] дәүләт педагогия институтының (Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) художество-графика факультетын тамамлай. Һүрәтте реализм стилендә төшөрә.

1974—1999 йылдарҙа Өфөлә 3-сө балалар художество мәктәбе директоры булып эшләй. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе була.

Рәссамдың картиналары Башҡорт дәүләт художество музейы, С. Т. Аксаковтың йорт-музейы, Ә. З. Вәлиди исемендәге Милли китапхана, «Абрамцево» музей-ҡурсаулығы, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмалар коллекцияларында һаҡлана.

Александр Александрович Дворник 2020 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1515688-v-ufe-skoropostizhno-skonchalsya-izvestnyy-skulptor-vladimir-dvornik/ В Уфе скоропостижно скончался известный скульптор Владимир Дворник. ИА «Башинформ», 1 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|1|11|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
[[С. Т. Аксаков]]тың әҫәрҙәре мотивтары буйынса картиналары: «Детство в Багрове» (1981), «Аксаково. Пруд» (1984), «Дожди смывают жёлтый лист» (1988).

Картиналар полотнолары «Крепостной Зилаир» (1995), «Сакмар» (1997), «У подножья Шайтан-Тау» (2000).

Пейзаждар серияһы «Иртә» (1994), «Көҙгө таңдар» (1998).

«Салауат ере» эштәр циклы («Первоцвет», «Үләндәр моңо», «Йүрүҙән»; 2002).

== Күргәҙмәләр ==
Александр Александрович Дворник 1974 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләрее [[Өфө]]лә (1987, 1991), Камо ҡалаһында ([[Әрмәнстан]], 1990), «Абрамцево» музей-ҡурсаулығында (1998), [[Белорет]] ҡалаһында (2002) үтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5394-dvornik-aleksandr-aleksandrovich}}{{V|8|09|2019}}
* http://www.shrb.ru/painting/dvornicAA.htm
* http://www.bizart.biz/artists/dvornik-aleksandr-aleksandrovich.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126202807/http://www.bizart.biz/artists/dvornik-aleksandr-aleksandrovich.html |date=2018-11-26 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:22 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Өфө рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>n7d4p15rvxlxf6kegbih406rd8ei59e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гайги Вайгель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151251</id>
    <revision>
      <id>1302971</id>
      <parentid>1282613</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T15:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15456" sha1="1vpgt17biuopfhrz1bbkjd07onoa1f8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Гайга вайгель»''' (эрзя теленән урыҫсаға тәржемә &lt;span lang=&quot;myv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;«Яңғырауыҡлы тауыш»&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;OYME&quot;&gt;[http://oyme.ru/artist/novaya-piurma-gaigi-vaigel/ Группа «OYME» // ГАЙГИ ВАЙГЕЛЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613232557/http://oyme.ru/artist/novaya-piurma-gaigi-vaigel/ |date=2017-06-13 }}{{ref-ru}},{{ref-myv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Вечерний Саранск&quot;&gt;[http://www.vsar.ru/2012/05/xot-sejchas-na-evrovidenie Еженедельник «Вечерний Саранск» // Хоть сейчас на «Евровидение»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) — Яңы Пырма ауылындағы [[Эрзәндәр|эрзя]] фольклор халыҡ ансамбле&lt;ref name=&quot;Вечерний Саранск&quot; /&gt;, [[Мордва Республикаһы|Мордва Республикаһының]] Кочкуров районы.

[[Эрзә теле|Эрзяларҙың]] фольклор йырҙарын, үҙҙәре ижад иткән таҡмаҡтарҙы, йола һәм автор йырҙарын башҡаралар, ансамбль репертуарына милли уйындар ҙа индерелгән. Коллектив Мордва Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты. Атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы (2014)&lt;ref name=&quot;РОО&quot;&gt;[http://goloserzi.ru/obshchestvo/avtorskie-rubriki/novosti-na-erzyanskom-yazyke/gaygi-vaygel-zvonkiy-golos-zvuchit-na-vsyu-stranu/ РОО &quot;Эрзянское культурно-просветительное общество «Голос эрзи» «Гайги вайгель» (Звонкий голос) звучит на всю страну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180316214246/http://goloserzi.ru/obshchestvo/avtorskie-rubriki/novosti-na-erzyanskom-yazyke/gaygi-vaygel-zvonkiy-golos-zvuchit-na-vsyu-stranu/ |date=2018-03-16 }}{{ref-ru}},{{ref-myv}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Коллектив 1953 йылда барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;FOLKRUSSIA&quot;&gt;[http://folkrussia.ru/index.php?id=4&amp;tx_mhbranchenbuch_pi1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923114815/http://folkrussia.ru/index.php?id=4&amp;tx_mhbranchenbuch_pi1 |date=2020-09-23 }} [detail]=366 FOLKRUSSIA // Фольклорный ансамбль «Гайги вайгель»{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Беренсе составындағы йырсыларҙан ике инәй-өлөсөй генә һаман да сәхнәгә сыға. 1970 йыл ансамбль өсөн бик әһәмиәтле була: улар [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] билдәле «Мелодия» тауыш яҙҙырыу студияһында йырҙарын грампластинкаға яҙҙыра&lt;ref name=&quot;Вечерний Саранск&quot;/&gt;. Прасковья Кузьминична Крамойкина ансамблдә һәр ваҡыт башлап йырлаусы була. Башҡа йырсыларҙан Дарья Леонтьевна Антошкина, Фёкла Ефимовна Мокейкина эрзя руцяһын сигеү, репертуар һайлау, онотолоп барған боронғо ауыл йолаларын йыйыу һәм тергеҙеү менән шөғөлләнә. Улар башҡа фольклор коллективтары өсөн костюмдар әҙерләүҙә лә ярҙам итә. Бер нисә йылдан һуң ансамбль Кочкуров районының визит карточкаһына әйләнә.

70-се йылдарҙа Р. С. Зорькина ансамбль етәксеһе була. Хәҙер ул «Ламзурь» фольклор ансамблендә йырлай. [[1983 йыл]]дан Яңы Пырманың фольклор ансамбленә Мария Дмитриевна Бояркина етәкселек итә бвшлай, тап ошо ваҡытта ансамблгә яңғырауыҡлы «Гайги вайгель» исеме бирелә.

== Фестиваль һәм конкурстарҙа ҡатнашыу ==
«Гайги вайгель» — Мордва Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты, район, республика, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара конкурстар һәм фестивалдәр дипломанты һәм лауреаты. Эрзянь Раськень Озкс&lt;ref name=&quot;«Эрзянь Мастор»&quot;&gt;[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=637&amp;nom11=257 «Эрзянь Мастор» // «ОЗНОТАНО РАСЬКЕНЕК КИС…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928020924/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=637&amp;nom11=257 |date=2020-09-28 }}{{ref-ru}},{{ref-myv}}&lt;/ref&gt; һәм «Торамась терди»&lt;ref name=&quot;«Эрзянь Мастор_482»&quot;&gt;[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php? n=5643&amp;nom11=482 «Эрзянь Мастор» // ЙОВЛАНЬ ОЛОНЬ ВАЛДО ЛЕМЕНЗЭ ЛЕДСТНЕЗЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521044244/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php |date=2017-05-21 }}{{ref-myv}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-myv|«Зов Торамы»}}) байрамдарында күп тапҡырҙар ҡатнаша. Ансамбль «Эрзя туйы» традицияларын тергеҙә, унда кәләш һәм кейәү, ҡунаҡтар һәм туғандары өсөн дә, шулай уҡ кәләш өсөн махсус һамаҡлау өсөн (причетание) ({{Lang-myv|авардемат, лайшемат}}) айырым йырҙар бар .

=== 2007 йыл ===
* «Шумбрат, Финно-Угрия!»&lt;ref name=&quot;Эрзянь Правда&quot; /&gt; ([[Саранск]])
* «Раштыуа» Рәсәй православие фольклор фестивалендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Вечерний Саранск&quot;/&gt; (Санкт-Петербург), унда «Эрзянь туйы» ({{Lang-ru|«Эрзянская свадьба»}}), Роштовань калядамотнень ({{Lang-ru|Калядки на Рождество}}).
* Шул уҡ йылда коллектив «Крутушка» фестивалендә сығыш яһай&lt;ref name=&quot;Эрзянь Правда&quot;&gt;[http://erziapr.ru/index.php/culture-and-religion/2133-l-r--- «Эрзянь Правда» // «ГАЙГИ ВАЙГЕЛЕСЬ» гайги масторонть келес. Т.МАТОРКИНА]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-myv}}&lt;/ref&gt; (Ҡазан);

=== 2013 йыл ===
* «Гайги вайгель» халыҡ фольклор ансамбле — «Беҙ бөтәбеҙ бергә — Рәсәй» Бөтә Рәсәй халыҡ ижады фестиваленең I дәрәжә лауреаты&lt;ref name=&quot;Rustoria&quot;&gt;[http://rustoria.mirtesen.ru/blog/43180273707/Putin-slushal-Pyirmenskih-babushek-esche-do-togo,-kak-eto-stalo- Rustoria // Путин слушал Пырменских бабушек еще до того, как это стало мейнстримом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. (Чебоксар).
* «Фин-уғыр транзиты: туғандарса осрашыуҙар» Халыҡ-ара сәнғәт һәм халыҡ ижады фестивалендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Минкультуры России&quot;&gt;[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/region/northwest/opredeleny-uchastniki-gala-kontserta-festivalya-finno-ugorskiy-tranzit- Минкультуры России // Определены участники гала-концерта фестиваля «Финно-угорский транзит»]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (Саранск).
* Шул уҡ йылда ансамбль үҙҙәренең Мәҙәниәт йортонда 60 йәшлек юбилейын билдәләй&lt;ref name=&quot;Вестник Мордовии&quot;&gt;[http://vestnik-rm.ru/news-11-5949.htm «Вестник Мордовии» // В Кочкуровском районе отпразднуют юбилей фольклорного ансамбля «Гайги вайгель»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== 2016 йыл ===
* Махачкалала йәйгеһен үткән VII «Тау кешеләре» Халыҡ-ара фольклор һәм йола мәҙәниәте фестивалендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ТИЦ&quot;&gt;[http://turizmrm.ru/news/about-mordovia-will-sing-on-the-highlanders! Туристско-информационный центр Республики Мордовия // О МОРДОВИИ СПОЮТ НА «ГОРЦАХ»!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928075401/https://turizmrm.ru/news/about-mordovia-will-sing-on-the-highlanders! |date=2020-09-28 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ансамблдең составы ==
[[Файл:Seka_baba_Ozkso.JPG|справа|мини|300x300пкс|Кромойкина Прасковья Кузьминична һәм Бояркина Мария Дмитриевна [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B7%D0%BA%D1%81 Раськень Озкс] байрамында]]

** Агеева Роза Степановна
** Адмайкина Евдокия Герасимовна
** Адмайкина Мария Никитишна
** Адмайкина Нина Фёдоровна
** Бояркина Мария Дмитриевна (художество етәксеһе&lt;ref name=&quot;FOLKRUSSIA2&quot;&gt;[http://folkrussia.ru/index.php?id=4&amp;tx_mhbranchenbuch_pi1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923114815/http://folkrussia.ru/index.php?id=4&amp;tx_mhbranchenbuch_pi1 |date=2020-09-23 }} [detail]=366 FOLKRUSSIA // Фольклорный ансамбль «Гайги вайгель»{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;)
** Ведяйкина Мария Петровна
** Кромойкина Прасковья Кузьминична
** Мокейкина Фекла Ефимовна
** Потанина Валентина Фёдоровна
** Лазуткина Вера Николаевна
** Устинова Раиса Алексеевна
** Фролкина Просковья Николаевна
** Фролкин Иван Ильич — 2003 йылдан аккомпаниатор.

== Репертуары ==
Репертуары бик күп боронғо эрзя йырҙарынан тора&lt;ref name=&quot;FOLKRUSSIA&quot;/&gt;: «Маштыть, авакай» ({{lang-ru|«Сумела, матушка»}}), «Ох, авакай, чиямак» ({{lang-ru|«Ох, матушка, засватай меня»}}), «Дованть колмо церанзо» ({{lang-ru|«У вдовы трое сыновей»}}), «Вирьга юты Машура» ({{lang-ru|«По лесу проходит Машура»}}), «Бути саемс, Ваня леляй, саемак» ({{lang-ru|«Если женишься на мне, дядя Ваня, то женись»}}), «Пиже садсо» ({{lang-ru|«Во зелёном саду»}}) һәм башҡа йырҙар.

== Дискография ==
* Л. Н. Шамов (сәнғәт фәне кандидаты, [[Санкт-Петербург|С.-Петербург]]) профессиональ тауыш яҙҙырыу студияһында «Гайги вайгель» ансамбле башҡарыуында 20 йыр яҙҙыра. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, CD форматында сығарылмаған&lt;ref name=&quot;Шамова&quot;&gt;Причетные формы мордвы-эрзи в бассейне реки Присурья: монография / Л. Н. Шамова; НИИ гуманит. наук при Правительстве Республики Мордовия. — Саранск, 2016. — 240 с. ISBN 978-5-00008-043-6{{ref-ru}},{{ref-myv}}&lt;/ref&gt;
* Фин-уғыр транзиты: туғандарса осрашыуҙар. CD йыйынтығы. 2013 («Тундосить ютась» һәм «Кодамо моро» эрзя халыҡ йырҙары)
* альбом «Штатол»&lt;ref name=&quot;ГБУ Мос&quot;&gt;[http://musecube.org/?p=245108 ГБУ Московский дом национальностей // OYME выпустили дебютный альбом «Штатол»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, этно-поп төркөмө OYME. 2015 йыл («Тундось ютась, мазысь ютась» һәм «Ох, парыям-дугинем» эрзя халыҡ йырҙары)

== Һылтанмалар ==
** [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Logo{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36x36пкс]]: [https://www.youtube.com/watch?v=vkdAKvWze5U «Гайги вайгель» — «Вай, доля» морось{{Ref-myv}}]
** [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Logo{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36x36пкс]]: [https://www.youtube.com/watch?v=RhxUGaXiktE «Гайги вайгель» — «Колмо кинеть»{{Ref-myv}}]
** [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Logo{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36x36пкс]]: [https://www.youtube.com/watch?v=NvBol5RzAe0 «Гайги вайгель» — «Вай, пасиба, тиринь тетяй»{{Ref-myv}}]
** [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Logo{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36x36пкс]]: [https://www.youtube.com/watch?v=I8DDDdjihMU «Торамась терди» — «Гайге вайгель» (Пырма веле){{Ref-myv}}]
** [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Logo{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36x36пкс]]: [https://www.youtube.com/watch?v=wL9phA8k_6o&amp;list=PL_h__e0lNpfrAHQb-yymiWSwerPFbmqGB&amp;index=1 МТРК Мир ЗВОНКИЕ ГОЛОСА{{Ref-myv}},{{Ref-ru}}]
* 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}


[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәйҙең фольклор коллективтары]]
[[Категория:Мордовияның музыкаль коллективтары]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡ йырҙарын йырлаусылар]]</text>
      <sha1>1vpgt17biuopfhrz1bbkjd07onoa1f8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вепстар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166168</id>
    <revision>
      <id>1302964</id>
      <parentid>1285325</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20652" sha1="4a8nrt05jv89f5436ny2sutkixr1l1i" xml:space="preserve">{{Ук}}[[Файл:Flag_of_Vepsia.svg|мини|220x220пкс|Вепс улусы милли флагы]]
'''Вепстар''' (вепс. vepsläižed; 1917 йылға тиклем рәсми рәүештә — '''чудь'''&lt;ref&gt;[[Пименов, Владимир Владимирович|Пименов В. В.]] Вепсы: очерк этн. истории и генезиса культуры. М.; Л., 1965.&lt;/ref&gt;) — [[Карелия]]ла, [[Вологда өлкәһе|Вологда]] һәм [[Ленинград өлкәһе|Ленинград өлкәләрендә]] йәшәүсе аҙ һанлы [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр тел төркөмөнә ҡара]]&lt;nowiki/&gt;ған халҡы. [[2006 йыл]]д&lt;nowiki/&gt;ың апрелендә [[Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтар|Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышының аҙ һанлы аҫаба халыҡтар исемлегенә]]&lt;ref&gt;[http://www.miningwatch.ru/content/view/112/112/ Распоряжение Правительства РФ от 17 апреля 2006 г. N 536-р] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419020945/http://www.miningwatch.ru/content/view/112/112/ |date=2016-04-19 }}&lt;/ref&gt;.халыҡтар индерелгән.

== Атамалары һәм этнотөркөмсәләре ==
Үҙатамалары — ''vepsä'', ''vepsläižed'', ''bepsä'', ''bepsaažed'', ''lüdinikad'', ''lüdilaižed'', ''tägalaižed''. [[1917 йыл|1917 йылға]] тиклем '''вепстар''' рәсми рәүештә ''чудь'' тип аталған. «Вепс» этнонимы хәҙерге заманда тарала башлаған. Шулай уҡ урыҫ көнкүрешендә мәрәкәләп йәки мыҫҡыллап, «чухарь»&lt;ref&gt;Название «чухари» употреблялось в 1920-е годы и в этнографической литературе, напр.: Старый и новый быт. Л., 1924.&lt;/ref&gt; йәки «{{abbr|кайвандар|От вепсского ''kaivan'' — «копаю (землю)»|0}}» атамаһы ҡулланылған&lt;ref&gt;http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/55659/1/iurg-2017-169-05.pdf&lt;/ref&gt;.

Өс вепс этнографик төркөмдәре бар:

* төньяҡ (Онега буйы) вепстары —[[Ленинград өлкәһе]] сигендә;
* урта (оять) вепстары — [[Ленинград өлкәһе]] төньяҡ-көнсығышы һәм [[Вологда өлкәһе]] төньяҡ-көнбайышы.
* көньяҡ вепстар — [[Ленинград өлкәһе]] көнсығышы һәм [[Вологда өлкәһе]] төньяҡ-көнбайышы.

== Теле һәм яҙмаһы ==

== Тарихы һәм генезисы ==
Хәҙерге көндә тарихсыларҙа вепс этносының килеп сығышы (генезисы) тураһында тулы мәғлүмәт юҡ. Ғалимдәрҙең фараздары буйынса вепстар башҡа балтик буйы халыҡтарының формалашыуы менән бәйле һәм, күрәһең, уларҙан б.э. 1-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһында айырылып сыҡҡандарҙыр. .Был мең йыллыҡ аҙағында көньяҡ-көнсығыш [[Ладога|Ладога буйында төпләнгәндәр]]. X—XIII быуаттарҙа ҡурған ҡәберлектәрен боронғо вепстарҙыҡы булараҡ билдәләргә мөмкин.

Вепстар беренсе тапҡыр б.э. VI быуатында телгә алына тип фаразлана (остгот тарихсыһы Иордан ''вас'' ҡәбиләһе тураһында яҙа). [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] ([[X быуат]]) ''вису'' ҡәбиләһе тураһында телгә ала. Урыҫ йылъяҙмалары, моғайын, ошо уҡ халыҡты [[XI быуат]]тан башлап весь тип атап йөрөтә башлағандыр. Башҡа урыҫ сығанаҡтары нигеҙҙә уларҙы чудь тип атап яҙа.
[[Файл:Гиморецкий_погост.jpg|мини|Гиморец ғибәҙәтханаһы — вепстарҙың үҙенсәлекле ағас архитектураһы өлгөһө.&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=[[Орфинский, Вячеслав Петрович|Орфинский В. П.]]|заглавие=Храмостроительные школы в народном деревянном зодчестве Русского Севера|издание=Рябининские чтения|год=2003|место=Петрозаводск|ссылка=http://kizhi.karelia.ru/library/ryabinin-2003/104.html}}&lt;/ref&gt;]]
Телдәре — [[Урал телдәре|урал ғаиләһе]] [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр төркөмө]] вепс һәм [[Урыҫ теле|рус]] телдәре.

Онега һәм Ладога күлдәре араһындағы үҙҙәренең төп этник территорияһында вепстар I мең йыллыҡ ахырынаса йәшәгәндәр, әкренләп көнсығышҡа күсенгәндәр. Вепстарҙың ҡайһы бер төркөмдәре сығып китеп башҡа этник төркөмдәр менән ҡушылалар, мәҫәлән, XII—XV быуаттарҙа [[Свирь]]&lt;nowiki/&gt;йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан төбәктәргә үтеп инәләр һәм карел этносының бер өлөшө булып китәләр. Уларҙан айырмалы , һуңыраҡ килеп урынлашҡан төньяҡ вепстар карелдар менән ҡушылмаған.

=== Дине ===
Динлеләренең күпселеге — православ [[Христианлыҡ|христиандар]]. Элекке инаныстарын һаҡлаусылар ҙа бар.

=== Вепстарҙың Рәсәй империяһындағы һаны ===
Рәсәйҙәге вепстар һаны беренсе тапҡыр академик П. И. Кеппен тарафынан VIII ревизия (1835) материалдарына нигеҙләнеп билдәләнә . Уның иҫәпләүҙәре буйынса, ул ваҡытта Европа Рәсәйендә 15 617 вепс йәшәгән, шул иҫәптән Олонец губернияһында — 8550, Новгород өлкәһендә — 7067&lt;ref&gt;''Кёппен П. И.'' Об этнографической карте Европейской России. Спб., 1851.&lt;/ref&gt;

=== Рәсәй федерацияһы һәм СССР-ҙа вепстар һаны динамикаһы ===
{| class=&quot;standard&quot;
 !Республика һәм өлкәләр
 !1926
 !1937
 !1939
 !1959
 !1970
 !1979
 !1989
 !2002
 !2010
 |-
 |'''[[Совет Социалистик Союз Республикалары|СССР]]'''
 | align=&quot;right&quot; |'''785 32'''
 | align=&quot;right&quot; |'''842 29'''
 | align=&quot;right&quot; |'''679 31'''
 | align=&quot;right&quot; |'''374 16'''
 | align=&quot;right&quot; |'''8281'''
 | align=&quot;right&quot; |'''8094'''
 | align=&quot;right&quot; |'''501 12'''
 | align=&quot;right&quot; |...
 | align=&quot;right&quot; |...
 |-
 |'''[[Рәсәй Федерацияһы|РСФСР / Рәсәй Федерацияһы]]'''
 | align=&quot;right&quot; |'''783 32'''
 | align=&quot;right&quot; |'''585 29'''
 | align=&quot;right&quot; |'''442 31'''
 | align=&quot;right&quot; |'''170 16'''
 | align=&quot;right&quot; |'''8057'''
 | align=&quot;right&quot; |'''7550'''
 | align=&quot;right&quot; |'''142 12'''
 | align=&quot;right&quot; |'''8240'''
 | align=&quot;right&quot; |'''5936'''
 |-
 |[[Карелия|Карелия Республикаһы]]
 | align=&quot;right&quot; |8587
 | align=&quot;right&quot; |9007
 | align=&quot;right&quot; |9388
 | align=&quot;right&quot; |7179
 | align=&quot;right&quot; |6323
 | align=&quot;right&quot; |5864
 | align=&quot;right&quot; |5954
 | align=&quot;right&quot; |4870
 | align=&quot;right&quot; |3423
 |-
 |[[Ленинград өлкәһе]]
 | align=&quot;right&quot; |290 17
 | align=&quot;right&quot; |146 15
 | align=&quot;right&quot; |343 15
 | align=&quot;right&quot; |8026
 | align=&quot;right&quot; |650
 | align=&quot;right&quot; |774
 | align=&quot;right&quot; |4273
 | align=&quot;right&quot; |2019
 | align=&quot;right&quot; |1380
 |-
 |[[Вологда өлкәһе]]
 | align=&quot;right&quot; |6888
 | align=&quot;right&quot; |5432
 | align=&quot;right&quot; |4976
 | align=&quot;right&quot; |117
 | align=&quot;right&quot; |282
 | align=&quot;right&quot; |65
 | align=&quot;right&quot; |728
 | align=&quot;right&quot; |426
 | align=&quot;right&quot; |412
 |-
 |[[Санкт-Петербург]]
 | align=&quot;right&quot; |5
 | align=&quot;right&quot; |0
 | align=&quot;right&quot; |198
 | rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot; |848
 | align=&quot;right&quot; |154
 | align=&quot;right&quot; |208
 | align=&quot;right&quot; |368
 | align=&quot;right&quot; |318
 | align=&quot;right&quot; |271
 |-
 |башҡа төбәктәрҙән
 | align=&quot;right&quot; |13
 | align=&quot;right&quot; |0
 | align=&quot;right&quot; |1316
 | align=&quot;right&quot; |648
 | align=&quot;right&quot; |639
 | align=&quot;right&quot; |819
 | align=&quot;right&quot; |607
 | align=&quot;right&quot; |450
 |-
 |ҡалған союз республикаһы
 | align=&quot;right&quot; |2
 | align=&quot;right&quot; |257
 | align=&quot;right&quot; |237
 | align=&quot;right&quot; |204
 | align=&quot;right&quot; |224
 | align=&quot;right&quot; |544
 | align=&quot;right&quot; |359
 | align=&quot;right&quot; |...
 | align=&quot;right&quot; |...
 |}
1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса [[Рәсәй империяһы]]нда 25 820 вепс кешеһе йәшәгән (туған тел тураһындағы мәғлүмәттәр буйынса).
[[Файл:Veps_museum.JPG|справа|мини|250x250пкс|слева|Шелтозерск вепс этнография музейы ]]

Вепстарҙың этник биләмәһенең иң ҙур өлөшө [[Ленинград өлкәһе|Ленинград өлкәһенең]] өс административ округ биләмәләре ҡушылған урында урынлашҡан (Подпорожье, Тихвин һәм Бокситогорск)&lt;ref name=&quot;st.volny.edu&quot;&gt;[http://st.volny.edu/index.html?p%5B1%5D=19 Lost redirect]&lt;/ref&gt;. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә 2019 вепс йәшәгән, 1989 йәниҫәптә 4273 кеше теркәлгән булған.&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=9 Перепись 1989 г. Национальный состав Лен.обл.]&lt;/ref&gt;

Вепс теле 2009 йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан донъяның юғалып барған телдәр атласына &quot;юғалыу хәүефе көслө &quot; булараҡ индерелгән.
[[Файл:Veps_bukvar.jpg|мини|Вепс теле әлифбаһы]]
'''Вепстар йәшәгән урындарҙа уларҙың һаны. 2002 й.&lt;ref&gt;http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712135622/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |date=2019-07-12 }} База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года&lt;/ref&gt;:'''

* [[Карелия|Карелия Республикаһы]]:
** [[Петрозаводск]] (ҡала) 2698
** Шелтозеро (ауыл) 385
** Рыбрек (ауыл) 322
** Кварцитный (ҡасаба) 183
** Кондопога(ҡала) 155
** Шокша(ауыл) 119
* [[Ленинград өлкәһе]]:
** Винница (ауыл) 309
**  Подпорожье (ҡала)118
** Курба (ҡасаба)  111
** Лукинская (ауыл) 101
* [[Санкт-Петербург]]:
** [[Санкт-Петербург]] 318

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Колонки|3}}
* [[w:ru: Вепсское имя]]
* [[w:ru: Вепсский лес]]
* [[w:ru: Вепсская литература]]
* [[w:ru: Вепсская мифология]]
* [[w:ru: Калитки]]
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20150924002654/http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/22.html Вепсы] в проекте Этнонациональные общности России
* [http://kodima.narod.ru/ Вепсское общество в Санкт-Петербурге]
* [https://web.archive.org/web/20150102054049/http://www.vbrg.ru/articles/karelija/vepsy/ История и культура Вепсов]
* [http://www.vinnici.ru/ Вепсский праздник — «Древо Жизни», проходит каждый год в селе Винницы Ленинградской области]
* [https://web.archive.org/web/20030611111343/http://council.gov.ru/kom_home/kom_155/ssi/aboriginal/vepsi.shtml Комитет Совета Федерации по делам Севера и малочисленных народов]
* [http://www.museum.ru/M1237 Шелтозерский Вепсский этнографический музей]
* [https://web.archive.org/web/20050817162621/http://gov.karelia.ru/gov/Power/Committee/National/vepsy.html Вепсы. Краткая историческая справка] на официальном сервере Республики Карелия
* [http://oyatsky.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=21&amp;Itemid=28 Вепсский край на сайте Введено-Оятского монастыря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111113920/http://oyatsky.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=21&amp;Itemid=28 |date=2012-01-11 }}
* [&lt;nowiki&gt;http://www.etnocenter.ru/life/kul-turno-dosugovye-uchrezhdenija/&lt;/nowiki&gt;{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} Центр национальных культур и народного творчества Республики Карелия]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://kodima.rkperiodika.ru/ Вепсская газета «Kodima»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619173437/http://kodima.rkperiodika.ru/ |date=2019-06-19 }}
* [http://knk.karelia.ru/ Сайт «Коренные народы Карелии»]
* [https://web.archive.org/web/20160304133838/http://gov.karelia.ru/Karelia/2327/40.html Дорога от язычества к христианству]
* [https://web.archive.org/web/20150407093333/http://gov.karelia.ru/Karelia/2365/49.html Вотчина Вира]
* [http://vppress.ru/stories/Vepsy-lesnoi-tupik-ili-novaya-doroga-k-domu-19699 Статья о вепсах в газете «Вечерний Петербург» от 27.09.2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928171707/http://vppress.ru/stories/Vepsy-lesnoi-tupik-ili-novaya-doroga-k-domu-19699 |date=2013-09-28 }}
* [http://lembo.spb.ru/vepskiy_kray/vepskaja_izba Музей вепсской культуры и быта «Вепсская изба» («Vepsoiden Pert`»)] Частное собрание В. А. Кипрушкина
* [http://www.kantele.ru/istoria/stat-i-i-materialy/vepsskie-skazki-poseyali-repu-na-kryshe-izby/ Вепсские сказки — Посеяли репу на крыше избы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612144135/http://www.kantele.ru/istoria/stat-i-i-materialy/vepsskie-skazki-poseyali-repu-na-kryshe-izby/ |date=2018-06-12 }}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[:ru:Богданов, Николай Иванович|Богданов Н. И.]]'' К истории вепсов. По матер. топонимики. — Изв. Карело-Фин. филиала АН СССР, 1951, № 2, с. 24—31 с карт.
* ''Богданов Н. И.'' Народность вепсы и их язык. — Тр. Карел. филиала АН СССР, 1958, вып. 12, с. 63—75.
* {{книга|автор=|часть=Вепсы|заглавие=Народы России. Атлас культур и религий|ссылка=|место=М.|издательство=Дизайн. Информация. Картография|год=2010|страниц=320|isbn=978-5-287-00718-8}}
* ''[[:ru:Винокурова, Ирина Юрьевна|Винокурова И. Ю.]]'' Календарные обычаи, обряды и праздники вепсов (конец XIX — начало XX веков). — СПб., 1994. — 122 с.
* ''[[:ru:Винокурова, Ирина Юрьевна|Винокурова И. Ю.]]'' Традиционные праздники вепсов Прионежья (конец XIX — начало XX в.). — Петрозаводск: ПетрГУ, 1996. — 139 с.: ил.
* ''[[:ru:Клементьев, Евгений Иванович|Клементьев Е. И.]]'' Вепсы: современная этноязыковая ситуация // Прибалтийско-финское языкознание. — Петрозаводск, 2003.
* ''[[:ru:Королькова, Людмила Валентиновна|Королькова Л. В.]]'' Люди леса. — СПб.: Любавич, 2013. — 412 с.
* ''[[:ru:Косменко, Анна Павловна|Косменко А. П.]]'' Народное изобразительное искусство вепсов / Отв. ред. ''[[:ru:Работнова, Ирина Павловна|И. П. Работнова]]''. — Л.: [[:ru:Наука (издательство)|Наука]], 1984. — 200 с.
* {{книга|автор=''[[Кочкуркина, Светлана Ивановна|Кочкуркина С. И.]]''|заглавие=Сокровища древних вепсов|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Карелия|год=1990|том=|страниц=126|страницы=|isbn=5-7545-0388-1}}
* ''[[:ru:Майнов, Владимир Николаевич|Майнов В. Н.]]'' Приоятская чудь. (Весь — Вепсы) // Древняя и новая Россия. 1877, т. 2. № 5, с. 38—53; № 6, с. 133—143.
* ''[[:ru:Макарьев, Степан Андреевич|Макарьев С. А.]]'' Вепсы. Этнографич. очерк. — Л.: Кирья, тип. «Кирьяпая», 1932. — 40 с.
* ''[[:ru:Макарьев, Степан Андреевич|Макарьев С. А.]]'' Вепсский фольклор // АКНЦ. Ф. 26.
* ''Малиновская 3. П.'' Из материалов по этнографии вепсов, в кн.: Западнофинский сб. Л., 1930
* ''[[:ru:Патрушев, Валерий Степанович|Патрушев В. С.]]'' Финно-угры России. Йошкар-Ола, 1992
* ''[[:ru:Пименов, Владимир Владимирович|Пименов В. В.]]'' Вепсы. Очерк этнич. истории и генезиса культуры. — М.; Л.: [[:ru:Наука (издательство)|Наука]], 1965. — 264 с.
* Проблемы истории и культуры вепсской народности: [Сб. ст. / Отв. ред. ''В. В. Пименов'']. — Петрозаводск, 1989. — 171 с.
* ''[[:ru:Рябинин, Евгений Александрович|Рябинин Е. А.]]'' Финно-угорские племена в составе Древней Руси. Спб., 1997.
* [[:ru:Строгальщикова, Зинаида Ивановна|Строгальщикова З. И.]] Вепсы. Очерки истории и культуры. Документирование языка, — СПб.: ООО &quot;Издательский дом «Инкери», 2014 г. — 264 с.: ил.
* {{cite web 2|url=https://bigenc.ru/ethnology/text/2802183|author=[[Строгальщикова, Зинаида Ивановна|Строгальщикова З. И.]], [[Жуланова, Надежда Ильинична|Жуланова Н. И.]] (фольклор)|title=Вепсы|website=[[Большая российская энциклопедия]]|type=Электронная версия|year=2016|accessdate=03.03.2018}}

[[Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]</text>
      <sha1>4a8nrt05jv89f5436ny2sutkixr1l1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175571</id>
    <revision>
      <id>1302981</id>
      <parentid>1271799</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T04:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4780" sha1="en1rmexqu0bb606q80uqtog9uwepjmy" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Ишкилдин}}
{{Ук}}
'''Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы''' ([[1904 йыл]] — [[12 декабрь]] [[1988 йыл]]&lt;ref&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/ишкильдин-нугуман-вагапович/ Ишкильдин-Нугуман-Вагапович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608183048/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-06-08 }}&lt;/ref&gt;) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51718653/ Память народа. Ишкильдин Нугуман Вагапович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713165633/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51718653/ |date=2021-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ноғоман Ваһап улы Ишкилдин 1904 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]] [[Мәндәғол]] ауылында тыуа. 1942 йылда [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Дивизия комиссары [[Сәғит Әлибаев]]тың шәхсән ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/1412-ishkil-din-nuguman-vagapovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИШКИЛЬДИН Нугуман Вагапович]&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуң Сәғит Әлибаев йыш ҡына [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]ға яуҙашын күрергә килә.

Ноғоман Ваһап улы [[ҡурай]]ҙа уйнаған. Ул дивизия ҡурайсыларын ике рәткә теҙеп ҡуйыуҙарын һәм азат ителгән тораҡ пункттарға ҡурай көйө аҫтында инеүҙәрен хәтерләй.

Яугир 1946 йылда запасҡа сығарыла.

Ветеран 1988 йылдың 12 декабрендә Бөрйән районының [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/1412-ishkil-din-nuguman-vagapovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ИШКИЛЬДИН Нугуман Вагапович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}  
* [https://veteran1945.jimdofree.com/воины-кавалеристы-112-ой-башкирской-кавалерийской-дивизии-призванные-бурзянским-рвк/ Воины-кавалеристы 112-ой башкирской кавалерийской дивизии, призванные Бурзянским РВК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603000736/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-112-%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ |date=2021-06-03 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}  
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51718653/ Память народа. Ишкильдин Нугуман Вагапович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713165633/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51718653/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>en1rmexqu0bb606q80uqtog9uwepjmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175937</id>
    <revision>
      <id>1302970</id>
      <parentid>1196693</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T15:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5397" sha1="8f3u3tryr9qvl5mw7dwdvue2agg4bue" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы''' ({{lang-ru|Гали Хайруллович, Галей Хайруллович, Гали Хайруллич}} ([[1903]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, 275-се кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры. Өлкән лейтенант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1942, 1946)&lt;ref name=&quot;Учетно-послужная картотека. Вахитов Галий Хайруллович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85198103/ Учетно-послужная картотека. Вахитов Галий Хайруллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017123208/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85198103/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Орден Красной Звезды. Вахитов Галей Хайруллович. 1946&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ Орден Красной Звезды. Вахитов Галей Хайруллович. 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017123210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәли Вәхитов [[1903 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. 1919—1920, 1925—1933, 1941 йыл декабренән 1945 йылдың октябренә тиклем армияла хеҙмәт итә. Ҡариҙел район военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырылған. [[Күсимов Таһир Тайып улы|Т. Т.Күсимовтың]] 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны командиры (китаптарҙа уны Вәли Вәхитов, 3-сө эскадрон командиры тип тә атайҙар). Исеме төрлөсә яҙылған. Мәҫәлән, 1942 йыл 17 декабрендәге Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләү тураһындағы бойороҡта ул Гали Хайруллич тип яҙылған. Хәрби хеҙмәтен тамамлау тураһындағы яҙыуҙарҙа ла айырма бар.

[[1942 йыл]]дың 20 ноябрендә ҡаты яраланып, госпиталгә эләгә (№ 3661, [[Ташкент]]).

1945 йылдың 13 июлендәге наградной листта 2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡлы тип яҙылған&lt;ref name=&quot; Наградной лист Вахитова Г.Х.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ Наградной лист Вахитова Г. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017123210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң 1945 йылдың октябренә тиклем 1-се запас кавалерия полкының 2-се зкп эскадрон командиры ярҙамсыһы була.

1945 йылдың 20 октябрендә армиянан демобизациялана.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;Орден Красной Звезды Вахитова Г.Х.1942&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1011088498/ Орден Красной Звезды Вахитова Г. Х.1942 ]&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;Орден Красной Звезды. Вахитов Галей Хайруллович.1946 г.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ Орден Красной Звезды. Вахитов Галей Хайруллович.1946 г. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017123210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80076147/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;
* [[Хәрби хеҙмәттәре өсөн]] (1946)&lt;ref name=&quot;За боевые заслуги.Вахитов Галей Хайрулович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1561205488/ За боевые заслуги. Вахитов Галей Хайрулович]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/12-lichnyj-sostav-divizii/bukva-v/476-vakhitov-gali-khajrullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Вахитов Гали Хайруллович]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2550175/7 Книга Памяти. Вахитов Галей Хайруллович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [http://war.lib48.ru/images/doc/2019/golovy.pdf Башкирская гвардейская кавалерийская.с.16]

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>8f3u3tryr9qvl5mw7dwdvue2agg4bue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Shirshikay</title>
    <ns>2</ns>
    <id>201381</id>
    <revision>
      <id>1302966</id>
      <parentid>1301632</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T13:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5047" sha1="0ktoi7bfyaso7ewe2r9np7bzzm0p502" xml:space="preserve">{{Ҡалып:Стаж UserBox|year=2026|month=06|day=12}}

{{#babel:ba-N|ru-4|tt-3|kk-2|en-2}}

{{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=Им|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусыға '''Шыршыҡай/Şırşıqay''' тип өндәшергә мөмкин.}}
{{Userbox/Ҡатнашыусы Башҡортостандан}}
{{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🎓|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы Башҡорт гимназияһын һәм урта һөнәри уҡыу йортон тамамлаған.}}
{{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🌍|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы география менән ҡыҙыҡһына.}}
{{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🏛️|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы [[төрки халыҡтар|төрки]] һәм [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]] халыҡтарҙың тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһына.}}

{| style=&quot;width:auto; max-width:550px; background:var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); padding:20px; border-radius:8px; margin-top:15px; margin-right:auto; color:var(--color-base, #202122);&quot;
|
== Һаумыһығыҙ! Мин — Шыршыҡай ==

Башҡорт Википедияһында биттәрҙе яңыртыу һәм тәржемә итеү менән шөғөлләнәм. 

* '''Төп ҡыҙыҡһыныуҙарым:''' [[География]] (уның социаль-иҡтисади бүлеге һәм картографияһы). Шулай уҡ [[Тарих]] һәм [[Лингвистика]] менән ҡыҙыҡһыныу бар.
* Карталарҙа хаталар табылһа, минең '''фекер алышыу битенә''' хәбәр итегеҙ.

&lt;div style=&quot;margin-top:15px;&quot;&gt;
[[commons:Special:ListFiles/Shirshikay| &lt;span class=&quot;mw-ui-button mw-ui-progressive&quot; style=&quot;padding: 8px 16px; border-radius: 4px; text-decoration: none;&quot;&gt;🗺️ Минем эштәрем&lt;/span&gt; ]]
&lt;/div&gt;
|}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; margin-top: 15px;&quot;
|+ '''Яҡын халыҡтарҙың википедияла әүҙемлек күрһәткесе'''
! Бүлектең теле !! Код !! Әүҙемлек күрһәткесе (Тәрәнлек)
|-

| [[Башҡорт теле|Башҡортса]] || [https://ba.wikipedia.org/ ba] || {{Depth|ba}}
|-

| [[Татар теле|Татарса]] || [https://tt.wikipedia.org/ tt] || {{Depth|tt}}
|-

| [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡса]] || [https://kk.wikipedia.org/ kk] || {{Depth|kk}}
|-

| [[Сыуаш теле|Сыуашса]] || [https://cv.wikipedia.org/ cv] || {{Depth|cv}}
|-

| [[Ҡараҡалпаҡ теле|Ҡараҡалпаҡса]] || [https://kaa.wikipedia.org/ kaa] || {{Depth|kaa}}
|-

| [[Нуғай теле|Нуғайса]] || [https://nog.wikipedia.org/ nog] || {{Depth|nog}}
|-

| [[Төрөк теле|Төрөксә]] || [https://tr.wikipedia.org/ tr] || {{Depth|tr}}
|-

| [[Үзбәк теле|Үзбәксә]] || [https://wikipedia.org uz] || {{Depth|uz}}
|-

| [[Төрөкмән теле|Төрөкмәнсә]] || [https://wikipedia.org tk] || {{Depth|tk}}
|-

| [[Әзербайжан теле|Әзербайжанса]] || [https://wikipedia.org az] || {{Depth|az}}
|-

| [[Ҡырғыҙ теле|Ҡырғыҙса]] || [https://ky.wikipedia.org/ ky] || {{Depth|ky}}
|-

| [[Саха теле|Сахалы]] || [https://sah.wikipedia.org/ sah] || {{Depth|sah}}
|-

| [[Ҡумыҡ теле|Ҡумыҡса]] || [https://kum.wikipedia.org/ kum] || {{Depth|kum}}
|-

| [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырым татарса]] || [https://crh.wikipedia.org/ crh] || {{Depth|crh}}
|-

| [[Тыва теле|Тываса]] || [https://tyv.wikipedia.org/ tyv] || {{Depth|tyv}}
|-

| [[Ҡарасай-балҡар теле|Ҡарасай-балҡарса]] || [https://krc.wikipedia.org/ krc] || {{Depth|krc}}
|-

| [[Удмурт теле|Удмуртса]] || [https://udm.wikipedia.org/ udm] || {{Depth|udm}}
|-

| [[Ялан мари теле|Ялан мариса]] || [https://mhr.wikipedia.org/ mhr] || {{Depth|mhr}}
|-

| [[Тау мари теле|Тау мариса]] || [https://mrj.wikipedia.org/ mrj] || {{Depth|mrj}}
|-

| [[Коми теле|Комиса]] || [https://kv.wikipedia.org/ kv] || {{Depth|kv}}
|-

| [[Коми-пермяк теле|Коми-пермякса]] || [https://koi.wikipedia.org/ koi] || {{Depth|koi}}
|-

| [[Эрзя теле|Эрзяса]] || [https://myv.wikipedia.org/ myv] || {{Depth|myv}}
|-

| [[Мокша теле|Мокшаса]] || [https://mdf.wikipedia.org/ mdf] || {{Depth|mdf}}
|-

| [[Урыҫ теле|Урыҫса]] || [https://ru.wikipedia.org/ ru] || {{Depth|ru}}
|-

| [[Инглиз теле|Инглизсә]] || [https://wikipedia.org en] || {{Depth|en}}
|}</text>
      <sha1>0ktoi7bfyaso7ewe2r9np7bzzm0p502</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay</title>
    <ns>3</ns>
    <id>201410</id>
    <revision>
      <id>1302969</id>
      <parentid>1302960</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T14:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танышыу */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1302969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="840" sha1="n9hgwmubrw66oh9h4j4pr2aiex1pze6" xml:space="preserve">== Танышыу ==

Сәләм, Шыршыҡай! Әүҙемлегеҙ өсөн - ҙур рәхмәт! Үҙегеҙ тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт яҙһағыҙ ине...  Айсар [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 10:30, 17 август 2026 (UTC)

:Һаумыһығыҙ, әҙрәк яҙып сыҡтым. Һәҙер бер муниципалитеттарға ҡарағанда, урта ағиҙел яҡтарының Башҡорт Урал Алдағы райондарын ғына эштәп бөтөрғә ваҡыт етә саҡ. [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 14:49, 17 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>n9hgwmubrw66oh9h4j4pr2aiex1pze6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302973</id>
      <parentid>1302969</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T17:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танышыу */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1302973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1086" sha1="rqia4vsq52sijcnpgiovop4q9hw55wx" xml:space="preserve">== Танышыу ==

Сәләм, Шыршыҡай! Әүҙемлегеҙ өсөн - ҙур рәхмәт! Үҙегеҙ тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт яҙһағыҙ ине...  Айсар [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 10:30, 17 август 2026 (UTC)

:Һаумыһығыҙ, әҙрәк яҙып сыҡтым. Һәҙер бер муниципалитеттарға ҡарағанда, урта ағиҙел яҡтарының Башҡорт Урал Алдағы райондарын ғына эштәп бөтөрғә ваҡыт етә саҡ. [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 14:49, 17 август 2026 (UTC)
::Маладис! Уңыштар! Әүҙемлегең кәмемәһен! [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 17:14, 17 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rqia4vsq52sijcnpgiovop4q9hw55wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201411</id>
    <revision>
      <id>1302977</id>
      <timestamp>2026-08-17T21:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: The_Beatles_arrive_at_JFK_Airport.jpg</comment>
      <origin>1302977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="d7odtxl8yn75oebs7zlbnnggu4czq1q" xml:space="preserve">The_Beatles_arrive_at_JFK_Airport.jpg</text>
      <sha1>d7odtxl8yn75oebs7zlbnnggu4czq1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201412</id>
    <revision>
      <id>1302989</id>
      <timestamp>2026-08-18T08:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Staande geranium Pelargonium zonale wit. 20-06-2025. (actm.) 02.jpg</comment>
      <origin>1302989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="0vy8d9yeweqqptvmvhi2nrdsr52ja0u" xml:space="preserve">Staande geranium Pelargonium zonale wit. 20-06-2025. (actm.) 02.jpg</text>
      <sha1>0vy8d9yeweqqptvmvhi2nrdsr52ja0u</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>