Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 2010 1303007 1218225 2026-08-18T20:48:13Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1303007 wikitext text/x-wiki {{ТТ}} {{update}} {{Ук}} '''Йылайыр районы''' ({{lang-ru|Зилаирский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның кѳньяғында урынлашҡан. [[1930]] йылдың [[20 август|20 авгусында]] ойошторолған. Майҙаны — 5 783 км². Башҡортостандың [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] райондары менән сиктәш. Район үҙәге — [[Йылайыр]] ауылы. Республиканың баш ҡалаһы [[Өфө]]нән 410 км, [[Сибай (ҡала)|Сибай]] ҡалаһындағы тимер юл станцияһынан 135 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == География == Район территорияһы [[Бәрәкәл|Бараҡал (Бәрәкәл)]], [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Йылайыр]] һәм [[Оло Эйек]] (юғары ағымы) йылғаларының каньон рәүешендәге үҙәндәре менән киҫелеп бѳткән [[Йылайыр платоһы]] сиктәрендә урынлашҡан. Файҙалы ҡаҙылмалары: Йылайыр ятҡылығында — балсыҡ, Юлдыбай ятҡылығында — балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом, Үрге Сәлимдә — ҡыҙыл балсыҡ, Исҡужала — тѳҙѳлѳш таштары. Юлаҡ кварц (Новотроицкта), марганец (Йылайыр ауылы эргәһендә) ятҡылыҡтары һәм ваҡ һибелмә алтын ятҡылыҡтарының барлығы билдәле. === Климаты === Климаты — континенталь, дымлылығы етәрлек түгел. Районда таралған ҡайын ҡатыш ҡарағай урмандар, райондың кѳнбайыш сигендә имән урмандарына әйләнә. Тупраҡ — тау ҡара тупрағы, тау-урман ҡара һәм һоро тупраҡтар, кѳнсығышта — ябай ҡара тупраҡ. Тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәбенә [[Ҡыҙҙар-Биргән]] ауылы эргәһендәге 600 йыллыҡ ҡарағастар керетелгән. ==Тарихы== === Йылайыр кантоны осоро (1922—1930) === Йылайыр кантоны [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]ның иң ҙур төбәктәренең береһе һәм мәҙәни үҙәге була, унда урман-химия училищеһы эшләй<ref name="Зогни-90">{{cite web |url=https://selskieogni.ru/articles/istoriya-i-lyudi-rayona/2020-09-10/zilairskomu-rayonu-90-etapy-bolshogo-puti-401417 |title=Зилаирскому району - 90. Этапы большого пути |publisher=«Зилаирские огни» гәзите |date=2020-09-10 |accessdate=2026-08-19 |lang=ru}}</ref>. === Йылайыр районы осоро (1930 йылдан алып) === Идара итеү структураһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә, 1930 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙа кантондар бөтөрөлә һәм Йылайыр районы ойошторола. Тәүғе реформалар 1963 йылда үтә һәм районды иҡтисади яҡтан ҡарап күрше административ берәмектәргә бүләләр. Ошо ҡарар менән килешмәгән халыҡ үҙенең вәкилдәрен Өфөғә, Мәскәүғә ебәрә һәм 1965 йылдың ғинуарында яңы реформалар юҡҡа сыҡҡандан һуң Йылайыр районы хәҙерге сиктәрендә ҡабаттан тергеҙелә<ref name="Зогни-90">{{cite web |url=https://selskieogni.ru/articles/istoriya-i-lyudi-rayona/2020-09-10/zilairskomu-rayonu-90-etapy-bolshogo-puti-401417 |title=Зилаирскому району - 90. Этапы большого пути |publisher=«Зилаирские огни» гәзите |date=2020-09-10 |accessdate=2026-08-19 |lang=ru}}</ref>. Был ваҡыттарҙа 1963 йылда тарих фәндәре кандидаты, археолог М. Садыҡова [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылы биләмәһендә асыш яһай. Ул XIII—XIV быуаттарға ҡараған урта быуат таш ҡурғандарын тапҡан. Был табылдыҡтар ауылды республикала иң боронғо торамаларҙың береһе булыуын иҫбатлай<ref name="ТуганЯк">{{cite web |url=https://tuganyakmedia.ru |title=Село Юлдыбаево – самое древнее в республике |publisher=«Туған Яҡ»|accessdate=2026-08-19 |lang=ru}}</ref> Артабанғы 1970—1980 йылдарҙа төбәктә социаль өлкә әүҙем үҫешә: ауылдарҙа яңы юлдар һалына, мәктәптәр төҙөлә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width: auto; max-width: max-content; margin: 8px 0; text-align: left;"> <div style="font-weight: bold; padding: 4px 10px; background: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; display: inline-block; padding-right: 25px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> <div class="mw-collapsible-content" style="margin-top: 5px; text-align: center; overflow-x: auto;"> {{Wikidata/Population}} </div> </div> Райондың 14 муниципаль ауыл берәмеге 57 ауылды берләштерә. Иң ҙур ауылдар: [[Йылайыр]] (5861 кеше йәшәй), [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] (1910 кеше), [[Ҡананикольский]] (990 кеше), [[Матрай]] (967 кеше), [[Яманһаҙ]] (833 кеше). [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] (596 кеше). ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 56,5 %, [[урыҫтар]] — 36,2 %, [[татарҙар]] — 3,2 %, [[сыуаштар]] — 2,8 %, башҡа милләттәр — 1,3 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Александр Бурзянцев]] (19.10.1928—25.05.1997), рәссам, 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1989), [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1986). [[Яңы Преображенка (Йылайыр районы)|Яңы Преображенка]] утарынан. *[[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]](22.08.1924—2.04.2000), [[СССР|совет]] комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР Юғары Советының 6—9‑сы, РСФСР Юғары Советының 10—11‑се, БАССР Юғары Советының 4—11‑се саҡырылыштары депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. *[[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] (27.01.1956), ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡортостандың халыҡ артисы (1991), ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1990) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты. *[[Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы]](8.08.1936—26.11.2016), башҡорт йырсыһы. 1968—1989 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1986) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиев Фәрит Абдулла улы]] (21.06.1952), ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). [[Рәсәй]]ҙең Дәүләт премияһы (1992) һәм Ленин комсомолы (1986) премияһы лауреаты. * [[Валявин Геннадий Георгиевич]] (25.12.1938), ғалим—инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979). [[Йылайыр]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich Башҡорт энциклопедияһы — Валявин Геннадий Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140239/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich |date=2016-04-21 }}{{V|24|12|2018}}</ref>. * [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы]] (15.09.1928—19.10.1984), башҡорт актёры, ҡурайсы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. * [[Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы]] (1.02.1932—27.08.2004), ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Халыҡ музыка ҡоралы — ҡурай эшләү оҫтаһы» тигән исемгә лайыҡ булған (1987), СССР ВДНХ-һы миҙалы кавалеры. * [[Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы]] (1961), Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996),Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1991). Ишмулла Дилмөхәмәтовтың ҡыҙы. *[[Камалов Азат Әхмәҙулла улы]] (1 декабрь 1937 йыл — 24 апрель 2007 йыл), Совет һәм Рәсәй филологы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы, башҡорт топонимикаһы өлкәһендәге белгес. *[[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы]](7 октябрь 1953 йыл), башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013). *[[Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы]](20 февраль 1955 йыл), башҡорт прозаигы.1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың яҙыусылар Союзы ағзаһы. «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (2005), «Йыл уҡытыусыһы» (2007), «Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы» (2007), Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты (2010). * [[Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы]] (2.07.1943), табип-ғалим (терапевт, токсиколог, профпатолог), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983). [[Суртанүҙәк]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13178-tere-olova-z-ki-s-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421165035/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13178-tere-olova-z-ki-s-t-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|23|06|2018}}</ref>. * [[Хачин Георгий Андреевич]] (15.03.1915—2.05.1978), Халхин-Гол йылғаһы буйындағы ҡораллы бәрелештәрҙә, Совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]]тарында ҡатнашыусы, орудие тоҫҡаусыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). [[Ҡананикольский]] ауылынан. * [[Шиятов Степан Григорьевич]] (24.12.1933), ғалим-эколог. Биология фәндәре докторы (1981), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Рәсәй Фәндәр Академияһының академик В. Н. Сукачёв исемендәге премияһы лауреаты (2008). [[Владимир-Николаев]] утарынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16988-shiyatov-stepan-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы - Шиятов Степан Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|12|2018}}</ref>. *[[Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы]](12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл), уҡытыусы, прозаик һәм публицист. 1992 йылдан БР Яҙыусылар Союзы ағзаһы.БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983).Юлдыбай урта мәктәбендә мемориал таҡта ҡуйылған (2012 йыл). *[[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (12.07.1942), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. [[Матрай]] ауылынан. *[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы]](4 ноябрь 1975 йыл), журналист, тарихсы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010). *[[Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы]](24 сентябрь 1969 йыл), журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты. }} == Иҡтисады == Район иҡтисады аграр һәм урман сәнәғәте характерына эйә. Ауыл хужалығы ерҙәре 143,2 мең гектар биләй, йәки бөтә район территорияһының 24,8 %, һѳрѳлгән ерҙәр — 56,8, сабынлыҡтар — 38,6, кѳтѳүлектәр — 47,8. Урмандар 333,0 мең га ер биләй (район территорияһының 57,6 %) һәм 53434,5 м³ үҙағас запасына эйә. Быларҙың иҫәбендә ѳлгѳргән һәм ҡартайған йомшаҡ япраҡлы ағастар күпселектә. == Транспорт, мәғариф һәм мәҙәниәт == Район территорияһынан Cибай-Ира, Юлдыбай-Аҡъяр автомобиль юлдары үтә, аэропорт эшләй. Районда 2 профессиональ училище, 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуның иҫәбендә 13 урта мәктәп; 20 китапхана, 43 мәҙәниәт йорто, район үҙәк һәм 2 тармаҡ хәстәханаһы бар. [[Урыҫ теле|Урыҫса]] [[Зилаирские огни (гәзит)|«Зилаирские огни»]] һәм [[Башҡорт теле|башҡортса]] «Ауыл уттары» гәзиттәре сыға. == Административ бүленеш == [[Йылайыр районы]]на 13 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Бирҙәш ауыл Советы (Йылайыр районы)|Бирҙәш ауыл Советы]] | [[Бирҙәш (Йылайыр районы)|Бирҙәш]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Бердяшский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Үрге Ғәле ауыл Советы (Йылайыр районы)|Үрге Ғәле ауыл Советы]] | [[Үрге Ғәле]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Верхнегалеевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Дмитриевка ауыл Советы (Йылайыр районы)|Дмитриевка ауыл Советы]] | [[Дмитриевка (Йылайыр районы)|Дмитриевка]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Дмитриевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Йылайыр ауыл Советы (Йылайыр районы)|Йылайыр ауыл Советы]] | [[Йылайыр]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зилаирский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Иван-Ҡыуалат ауыл Советы (Йылайыр районы)|Иван-Ҡыуалат ауыл Советы]] | [[Иван-Ҡыуалат]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ивано-Кувалатский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Ҡананикольский ауыл Советы (Йылайыр районы)|Ҡананикольский ауыл Советы]] | [[Ҡананикольский]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кананикольский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы)|Ҡәнзәфәр ауыл Советы]] | [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Канзафаровский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Ҡашҡар ауыл Советы (Йылайыр районы)|Ҡашҡар ауыл Советы]] | [[Ҡашҡар (Йылайыр районы)|Ҡашҡар]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кашкаровский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Матрай ауыл Советы (Йылайыр районы)|Матрай ауыл Советы]] | [[Матрай]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Матраевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Һабыр ауыл Советы (Йылайыр районы)|Һабыр ауыл Советы]] | [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сабыровский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Үркәс ауыл Советы (Йылайыр районы)|Үркәс ауыл Советы]] | [[Ҡыҙҙар-Биргән]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уркасский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Юлдыбай ауыл Советы (Йылайыр районы)|Юлдыбай ауыл Советы]] | [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Юлдыбаевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Яманһаҙ ауыл Советы (Йылайыр районы)|Яманһаҙ ауыл Советы]] | [[Яманһаҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ямансазский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Zilairsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Йылайыр районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|90425}} {{Йылайыр районы ауылдары}} {{Йылайыр районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Йылайыр районы]] {{zil-stub}} 3cbvt6hhzkgby1bnrvgglmkaxyf60lo 1303018 1303007 2026-08-19T07:32:15Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1303018 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йылайыр районы''' ({{lang-ru|Зилаирский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның кѳньяғында урынлашҡан. [[1930]] йылдың [[20 август|20 авгусында]] ойошторолған. Район үҙәге — [[Йылайыр]] ауылы. Республиканың баш ҡалаһы [[Өфө]]нән 410 км, [[Сибай (ҡала)|Сибай]] ҡалаһындағы тимер юл станцияһынан 135 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == География == Майҙаны — 5 783 км², Башҡортостандың [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] райондары менән сиктәш. Район территорияһы [[Бәрәкәл|Бараҡал (Бәрәкәл)]], [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Йылайыр]] һәм [[Оло Эйек]] (юғары ағымы) йылғаларының каньон рәүешендәге үҙәндәре менән киҫелеп бѳткән [[Йылайыр платоһы]] сиктәрендә урынлашҡан. Файҙалы ҡаҙылмалары: Йылайыр ятҡылығында — балсыҡ, Юлдыбай ятҡылығында — балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом, Үрге Сәлимдә — ҡыҙыл балсыҡ, Исҡужала — тѳҙѳлѳш таштары. Юлаҡ кварц (Новотроицкта), марганец (Йылайыр ауылы эргәһендә) ятҡылыҡтары һәм ваҡ һибелмә алтын ятҡылыҡтарының барлығы билдәле. === Тәбиғәт шарттары === Климаты — континенталь, дымлылығы етәрлек түгел. Районда таралған ҡайын ҡатыш ҡарағай урмандар, райондың кѳнбайыш сигендә имән урмандарына әйләнә. Тупраҡ — тау ҡара тупрағы, тау-урман ҡара һәм һоро тупраҡтар, кѳнсығышта — ябай ҡара тупраҡ. ==== Тәбиғәт ҡомартҡылары ==== [[Ҡыҙҙар-Биргән]] ауылы эргәһендәге 600 йыллыҡ ҡарағастар керетелгән. ==Тарихы== === Йылайыр кантоны осоро (1922—1930) === Йылайыр кантоны [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]ның иң ҙур төбәктәренең береһе һәм мәҙәни үҙәге була, унда урман-химия училищеһы эшләй<ref name="Зогни-90">{{cite web |url=https://selskieogni.ru/articles/istoriya-i-lyudi-rayona/2020-09-10/zilairskomu-rayonu-90-etapy-bolshogo-puti-401417 |title=Зилаирскому району - 90. Этапы большого пути |publisher=«Зилаирские огни» гәзите |date=2020-09-10 |accessdate=2026-08-19 |lang=ru}}</ref>. === Йылайыр районы осоро (1930 йылдан алып) === Идара итеү структураһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә, 1930 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙа кантондар бөтөрөлә һәм Йылайыр районы ойошторола. Тәүғе реформалар 1963 йылда үтә һәм районды иҡтисади яҡтан ҡарап күрше административ берәмектәргә бүләләр. Ошо ҡарар менән килешмәгән халыҡ үҙенең вәкилдәрен Өфөғә, Мәскәүғә ебәрә һәм 1965 йылдың ғинуарында яңы реформалар юҡҡа сыҡҡандан һуң Йылайыр районы хәҙерге сиктәрендә ҡабаттан тергеҙелә<ref name="Зогни-90">{{cite web |url=https://selskieogni.ru/articles/istoriya-i-lyudi-rayona/2020-09-10/zilairskomu-rayonu-90-etapy-bolshogo-puti-401417 |title=Зилаирскому району - 90. Этапы большого пути |publisher=«Зилаирские огни» гәзите |date=2020-09-10 |accessdate=2026-08-19 |lang=ru}}</ref>. Был ваҡыттарҙа 1963 йылда тарих фәндәре кандидаты, археолог М. Садыҡова [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылы биләмәһендә асыш яһай. Ул XIII—XIV быуаттарға ҡараған урта быуат таш ҡурғандарын тапҡан. Был табылдыҡтар ауылды республикала иң боронғо торамаларҙың береһе булыуын иҫбатлай<ref name="ТуганЯк">{{cite web |url=https://tuganyakmedia.ru |title=Село Юлдыбаево – самое древнее в республике |publisher=«Туған Яҡ»|accessdate=2026-08-19 |lang=ru}}</ref> Артабанғы 1970—1980 йылдарҙа төбәктә социаль өлкә әүҙем үҫешә: ауылдарҙа яңы юлдар һалына, мәктәптәр төҙөлә. == Халыҡ һаны == '''1930 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width: auto; max-width: max-content; margin: 8px 0; text-align: left;"> <div style="font-weight: bold; padding: 4px 10px; background: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; display: inline-block; padding-right: 25px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> <div class="mw-collapsible-content" style="margin-top: 5px; text-align: center; overflow-x: auto;"> {{Wikidata/Population}} </div> </div> Райондың 13 муниципаль ауыл берәмеге 57 ауылды берләштерә. Иң ҙур ауылдар: [[Йылайыр]] (5761 кеше йәшәй), [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] (1359 кеше), [[Ҡананикольский]] (805 кеше), [[Матрай]] (940 кеше), [[Яманһаҙ]] (733 кеше). [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] (527 кеше). ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 56,5 %, [[урыҫтар]] — 36,2 %, [[татарҙар]] — 3,2 %, [[сыуаштар]] — 2,8 %, башҡа милләттәр — 1,3 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Александр Бурзянцев]] (19.10.1928—25.05.1997), рәссам, 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1989), [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1986). [[Яңы Преображенка (Йылайыр районы)|Яңы Преображенка]] утарынан. *[[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы]](22.08.1924—2.04.2000), [[СССР|совет]] комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР Юғары Советының 6—9‑сы, РСФСР Юғары Советының 10—11‑се, БАССР Юғары Советының 4—11‑се саҡырылыштары депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. *[[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] (27.01.1956), ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡортостандың халыҡ артисы (1991), ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1990) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты. *[[Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы]](8.08.1936—26.11.2016), башҡорт йырсыһы. 1968—1989 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1986) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиев Фәрит Абдулла улы]] (21.06.1952), ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). [[Рәсәй]]ҙең Дәүләт премияһы (1992) һәм Ленин комсомолы (1986) премияһы лауреаты. * [[Валявин Геннадий Георгиевич]] (25.12.1938), ғалим—инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979). [[Йылайыр]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich Башҡорт энциклопедияһы — Валявин Геннадий Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140239/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich |date=2016-04-21 }}{{V|24|12|2018}}</ref>. * [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы]] (15.09.1928—19.10.1984), башҡорт актёры, ҡурайсы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы. * [[Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы]] (1.02.1932—27.08.2004), ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Халыҡ музыка ҡоралы — ҡурай эшләү оҫтаһы» тигән исемгә лайыҡ булған (1987), СССР ВДНХ-һы миҙалы кавалеры. * [[Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы]] (1961), Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996),Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1991). Ишмулла Дилмөхәмәтовтың ҡыҙы. *[[Камалов Азат Әхмәҙулла улы]] (1 декабрь 1937 йыл — 24 апрель 2007 йыл), Совет һәм Рәсәй филологы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы, башҡорт топонимикаһы өлкәһендәге белгес. *[[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы]](7 октябрь 1953 йыл), башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013). *[[Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы]](20 февраль 1955 йыл), башҡорт прозаигы.1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың яҙыусылар Союзы ағзаһы. «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (2005), «Йыл уҡытыусыһы» (2007), «Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы» (2007), Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты (2010). * [[Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы]] (2.07.1943), табип-ғалим (терапевт, токсиколог, профпатолог), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), [[СССР]]‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983). [[Суртанүҙәк]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13178-tere-olova-z-ki-s-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421165035/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13178-tere-olova-z-ki-s-t-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|23|06|2018}}</ref>. * [[Хачин Георгий Андреевич]] (15.03.1915—2.05.1978), Халхин-Гол йылғаһы буйындағы ҡораллы бәрелештәрҙә, Совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]]тарында ҡатнашыусы, орудие тоҫҡаусыһы, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). [[Ҡананикольский]] ауылынан. * [[Шиятов Степан Григорьевич]] (24.12.1933), ғалим-эколог. Биология фәндәре докторы (1981), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Рәсәй Фәндәр Академияһының академик В. Н. Сукачёв исемендәге премияһы лауреаты (2008). [[Владимир-Николаев]] утарынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16988-shiyatov-stepan-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы - Шиятов Степан Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|22|12|2018}}</ref>. *[[Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы]](12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл), уҡытыусы, прозаик һәм публицист. 1992 йылдан БР Яҙыусылар Союзы ағзаһы.БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983).Юлдыбай урта мәктәбендә мемориал таҡта ҡуйылған (2012 йыл). *[[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (12.07.1942), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1988) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. [[Матрай]] ауылынан. *[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы]](4 ноябрь 1975 йыл), журналист, тарихсы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010). *[[Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы]](24 сентябрь 1969 йыл), журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты. }} == Иҡтисады == Район иҡтисады аграр һәм урман сәнәғәте характерына эйә. Ауыл хужалығы ерҙәре 143,2 мең гектар биләй, (йәки бөтә район территорияһының 24,8%), һѳрѳлгән ерҙәр — 56,8, сабынлыҡтар — 38,6, кѳтѳүлектәр — 47,8 мең гектар. Урмандар 333,0 мең гектар ер биләй (район территорияһының 57,6%) һәм 53434,5 м³³ үҙағас запасына эйә. Быларҙың иҫәбендә ѳлгѳргән һәм ҡартайған йомшаҡ япраҡлы ағастар күпселектә. == Транспорт, мәғариф һәм мәҙәниәт == Район территорияһынан [[Сибай]] — [[Ира (Башҡортостан)|Ира]] (80K-012), [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] — [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] (80K-035), [[Йылайыр]] — [[Ҡананикольский]] — [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] (80H-022) автомобиль юлдары үтә, аэропорт эшләй (тик махсус транспорт өсөн генә, пассажирҙар өсөн бәләкәй авиацияға финанслау етмәүҙән аэропорт 1990-сы йылдарҙа ябылды). Районда 2 профессиональ училище, 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуның иҫәбендә 13 урта мәктәп; 20 китапхана, 43 мәҙәниәт йорто, район үҙәк һәм 2 тармаҡ хәстәханаһы бар. [[Урыҫ теле|Урыҫса]] [[Зилаирские огни (гәзит)|«Зилаирские огни»]] һәм [[Башҡорт теле|башҡортса]] «Ауыл уттары» гәзиттәре сыға. == Административ бүленеш == [[Йылайыр районы]]на 13 ауыл Советы инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Бирҙәш ауыл Советы (Йылайыр районы)|Бирҙәш ауыл Советы]] | [[Бирҙәш (Йылайыр районы)|Бирҙәш]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Бердяшский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Үрге Ғәле ауыл Советы (Йылайыр районы)|Үрге Ғәле ауыл Советы]] | [[Үрге Ғәле]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Верхнегалеевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Дмитриевка ауыл Советы (Йылайыр районы)|Дмитриевка ауыл Советы]] | [[Дмитриевка (Йылайыр районы)|Дмитриевка]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Дмитриевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Йылайыр ауыл Советы (Йылайыр районы)|Йылайыр ауыл Советы]] | [[Йылайыр]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Зилаирский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Иван-Ҡыуалат ауыл Советы (Йылайыр районы)|Иван-Ҡыуалат ауыл Советы]] | [[Иван-Ҡыуалат]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ивано-Кувалатский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Ҡананикольский ауыл Советы (Йылайыр районы)|Ҡананикольский ауыл Советы]] | [[Ҡананикольский]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кананикольский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы)|Ҡәнзәфәр ауыл Советы]] | [[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Канзафаровский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Ҡашҡар ауыл Советы (Йылайыр районы)|Ҡашҡар ауыл Советы]] | [[Ҡашҡар (Йылайыр районы)|Ҡашҡар]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Кашкаровский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Матрай ауыл Советы (Йылайыр районы)|Матрай ауыл Советы]] | [[Матрай]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Матраевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Һабыр ауыл Советы (Йылайыр районы)|Һабыр ауыл Советы]] | [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сабыровский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Үркәс ауыл Советы (Йылайыр районы)|Үркәс ауыл Советы]] | [[Ҡыҙҙар-Биргән]] ауылы | style="text-align:right;" | 1 | style="text-align:right;" | {{ Население | Уркасский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Юлдыбай ауыл Советы (Йылайыр районы)|Юлдыбай ауыл Советы]] | [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Юлдыбаевский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |- | [[Яманһаҙ ауыл Советы (Йылайыр районы)|Яманһаҙ ауыл Советы]] | [[Яманһаҙ]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Ямансазский сельсовет (Зилаирский район) | тс }} |} [[Файл:Administrative map of Zilairsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Йылайыр районының административ картаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|90425}} {{Йылайыр районы ауылдары}} {{Йылайыр районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Йылайыр районы]] {{zil-stub}} 8cnrpvjhqehfh8wrn6hztmpbjdtpk1s 0 3089 1303006 523581 2026-08-18T20:17:12Z Milkmilki444 48668 1303006 wikitext text/x-wiki {| align=right cell-padding=11px {| class="infobox" |- |[[Рәсем:Cyrillic letter En.png|center|N]] |- | {| style="width: 100%; text-align: center; background:#FAFAFA;" |- ! bgcolor="#D9E5D9" colspan="6" | [[Башҡорт алфавиты]] |- | [[А (кирил хәрефе)|Аа]] || [[Б (кирил хәрефе)|Бб]] || [[В (кирил хәрефе)|Вв]] || [[Г (кирил хәрефе)|Гг]] || [[Ғ (кирил хәрефе)|Ғғ]] || [[Д (кирил хәрефе)|Дд]] || |- | [[Ҙ (кирил хәрефе)|Ҙҙ]] || [[Е (кирил хәрефе)|Ее]] || [[Ё (кирил хәрефе)|Ёё]] || [[Ж (кирил хәрефе)|Жж]] || [[З (кирил хәрефе)|Зз]] || [[И (кирил хәрефе)|Ии]] || |- | [[Й (кирил хәрефе)|Йй]] || [[К (кирил хәрефе)|Кк]] || [[Ҡ (кирил хәрефе)|Ҡҡ]] || [[Л (кирил хәрефе)|Лл]] || [[М (кирил хәрефе)|Мм]] || [[Н (кирил хәрефе)|Нн]] || |- | [[Ң (кирил хәрефе)|Ңң]] || [[О (кирил хәрефе)|Оо]] || [[Ө (кирил хәрефе)|Өө]] || [[П (кирил хәрефе)|Пп]] || [[Р (кирил хәрефе)|Рр]] || [[С (кирил хәрефе)|Сс]] || |- | [[Ҫҫ]] || [[Тт]] || [[Уу]] || [[Үү]] || [[Фф]] || [[Хх]] || |- | [[Һһ]] || [[Цц]] || [[Чч]] || [[Шш]] || [[Щщ]] || [[Ъъ]] || |- | [[Ыы]] || [[Ьь]] || [[Ээ]] || [[Әә]] || [[Юю]] || [[Яя]] || |} {| style="width: 100%; text-align: center; background: none;" |- ! bgcolor="#D9E5D9" colspan="6" | |- | |} |} Н (Н) — [[Башҡорт алфавиты|Башҡорт алфавитының]] ун һигеҙенсе хәрефе. Ул танау өнөн (сонорный өн) белдерә. Һүҙҙең башында, уртаһында һәм аҙағында килә ала. Мәҫәлән: '''нарат''', '''олон''', '''ҡун'''. Башҡорт телендә был хәреф менән һүҙҙәр бик күп. == Тарихы == Хәҙерге башҡорт алфавиты кириллица яҙмаһына нигеҙләнгән һәм 1940 йылда ҡабул ителгән. «Н» хәрефе кириллицаның үҙе грек алфавитындағы «ню» (ν) хәрефенән башланған, ә грек яҙмаһы финикий телендәге «нун» тамғаһынан барлыҡҡа килгән. Боронғо төрки руник яҙмаларында ла был өндө белдергән айырым тамғалар булған. == Фонетика үҙенсәлектәре == Башҡорт телендә «Н» хәрефе — теш-арты танау тартынҡыһын белдерә. Был өн яһалғанда тел осо өҫкө теш төптәренә тейә, ә һауа ағымы ауыҙ ҡыуышлығы аша түгел, ә танау аша иркен сыға. Фонетик яҡтан ул яңғырау (сонорный) тартынҡы булып тора. == Орфография һәм графика == «Н» хәрефе башҡорт алфавитында баш хәреф (Н) һәм юл хәрефе (н) булып ҡулланыла. Ул кеше исемдәрендә, географик атамаларҙа һәм ғәҙәти һүҙҙәрҙә киң ҡулланыла. == Миҫалдар == * **Һүҙ башында:** нарат, ниәт, нәфис, нур, наҙ. * **Һүҙ уртаһында:** тыныс, һунар, кинәт, таныш, инеү. * **Һүҙ аҙағында:** көн, утын, ең, тан, һауын. == Компьютер кодтары == Юникод стандарттарында «Н» хәрефенең кодтары: * Баш «Н» (кириллица): U+041D * Юл «н» (кириллица): U+043D == Һылтанмалар == * [[Башҡорт алфавиты]] {{letter-stub}} [[Категория:Хәрефтәр]] [[Категория:Кирил хәрефтәре]] t6txf2xqv2a8743ix1sfrwblpi29j53 0 8033 1303000 1288598 2026-08-18T13:52:03Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1303000 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Зианчурин районы — [[Башҡортостан]]дың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 342 км². Район үҙәге — [[Иҫәнғол]] ауылы, [[Өфө]]нән 337 км алыҫлыҡта. == Географик урынлашыуы һәм климаты == Район [[Йылайыр]] яҫы таулығының көнбайыш өлөшөндә ята, рельефы мередиональ убалар, тауҙар теҙмәһе менән бүленгән. Ер аҫтында нефть, ҡом, эзбизташ, доломит запастары табылған. Климаты континенталь һәм етерлек булмаған дымлы. [[Оло Эйек]], [[Оло Һүрәм]], [[Кесе Һүрәм]], [[Әселе]], [[Ҡаҫмарт]], [[Ҡороюл]], [[Өҫкәлек]] йылғалары аға. Тупрағы, ер өҫтө төҙөлөшө формаһына ҡарап, төрлөсә: һелтеһеҙләнгән һәм көлһыу-ҡара, ҡара-һоро урман һәм йоҡа ҡаты. Үҫемлектәр донъяһы урман-дала яғына оҡшаш. Урмандар (йүкә, имән, cаған, ҡайын, уҫаҡ) район майзанының 35 % самаһын биләй. == Тарихы == [[1930]] йылдың 20 авгусында Йылайыр кантонынан бүленеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1934 йылдың аҙағында райондың көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәре, район үҙәге- Ейәнсура ауылы менән бергә Ырымбур өлкәһенә бүленеп бирелә. Шул уҡ һанда район мөһим торлаҡ пункты [[Ҡыуандыҡ]] ҡасабаһын (урындағы тимер юл станцияһы менән ҡуша) юғалтты. == Исеме == Булат Аҡмановтың «Ейәнсурамы, әллә Йәнсурамы?» тигән мәҡәләһенә («Башҡортостан», 24.01.2014) туҡталып үтмәксемен. Автор «беҙҙең районатамаһының башҡортса дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы Йәнсура булырға тейештер» тигән фекерҙә. Быға дәлил итеп [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем район Йәнсура тип йөрөтөлә ине, заманында был атама урыҫсанан башҡортсаға яңылыш тәржемә ителгән, сөнки [[урыҫ]]тарға йән ћүҙен әйтеүе ауырыраҡ, тимәксе. Шуға өҫтәп «сура» һүҙенә бары тик йән һүҙе генә ҡушылған исемдәр яһалыр булған тип, ошо фекерҙе раҫлаусы күп кенә миҫалдар килтерә. Бер ҡарағанда, хөрмәтле Булат ағай хаҡлы ла кеүек. Ләкин уның ейән ћүҙе менән исемдәр яһалыу мөмкинлеген инҡар итеүе менән бер ҙә килешеп булмай. Башҡортта уның Йәнсураһы ла, Ейәнсураһы ла, Йәнбайы ла, Ейәнбайы ла булған тип раҫлай алам. Бына минең «Заманалар ҡиссаһы» тигән тарихи хеҙмәтемдең геройы — Әлшәй Мәргәндең, бишенсе быуын тыуаһы буламы икән, үҙе хаҡында: «1908 йылдың 2 мартында Сурайға ҡунаҡҡа барған ваҡытта тыуғанмын. Шуның өсөн Ейәнбай тип ҡушҡандар исемде. Атаның йортонда мин — ейән. Ә паспортта Янбай тип яҙылған», — тип таныштырғайны. (Ҡарағыҙ: Быуаттар аманаты. Өфө: Китап. 2002. 353-сө бит). Тарихи документтарҙа (урыҫ телендә) Зьянгул, Джианбек, Зианбай, Джианбай, Джианчура, Дзианчура, Зианчура, Зьянчура, Зиянгул тигән («Материалы по истории БАССР», III том) әллә күпме кеше исеме теркәлгән. Хәҙер ҙә ана Иршат Зианбердин тигән бер тикшеренеүсебеҙ бар. Уның фамилияһын да мин башҡортса Ейәнбирҙин булырға тейеш тип иҫәпләйем. Шунан сығып ҡарағанда, әлеге райондың ([[Ырымбур губернаһы]]ның Орск өйәҙендәге элек Ейәнсура тигән ауыл да булған) исеме урыҫ телендә нәҡ ана шул Ейәнсура тигәндән Зианчурино, Зианчуринский тип алынған булыуы шик тыуҙырмай. Һәр хәлдә, «Йәнсура» булғандыр ул тигән версияны раҫлар өсөн дәлилдәр етерлек түгел<ref>Рәшит Шәкүр. Һәр атама ҡомартҡы. «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 21 февраль</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width: auto; max-width: max-content; padding: 4px 10px; background: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; margin: 8px 0; text-align: left;"> <div style="font-weight: bold; padding-right: 25px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> <div class="mw-collapsible-content" style="margin-top: 5px; text-align: center;"> {{Wikidata/Population}} </div> </div> Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 8 кеше. Районда 83 ауыл бар. Халҡының күбеһе — [[башҡорттар]] (71,5 %)<ref>Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа: Китап, 2008.- 448 с.:ил.</ref> == Билдәле шәхестәр == === Хәрбиҙәр === * [[Бедренко Николай Васильевич]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Филатов Григорий Иванович]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[Рутчин Алексей Иванович]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. === Cәйәсмәндәр === * [[Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. * [[Сарбаев Раиль Салихович]] — Башҡортостан Хөкүмәтенең Премьер-министры (2008—2010). * [[Дурасов Владимир Александрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙын Төҫлө металлургия министры. * [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. * [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе. * [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе. * [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы]] — Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе === Ғалимдәр === * [[Аҡманов Ирек Ғайса улы]] — тарихсы * [[Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы]] (18.05.1939), ғалим-анатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1989—2013 йылдарҙа [[Силәбе]] ҡалаһындағы Урал физкультура университетының кафедра мөдире. 1995-1997 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] башҡорттары ҡоролтайы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2005). [[Этҡол (Ейәнсура районы)|Этҡол]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2333-bikbulatov-zinn-t-t-khf-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Бикбулатов Зиннәт Төхфәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405210109/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2333-bikbulatov-zinn-t-t-khf-t-uly |date=2016-04-05 }}{{V|14|05|2019}}</ref>. * [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] — этнолог, антрополог * [[Ҡадиров Урал Ғаян улы]] (10.3.1929—19.06.2017), ғалим-ветеринар табип, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). [[Иҙәш]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7407-adirov-ural-ayan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡадиров Урал Ғаян улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421160030/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7407-adirov-ural-ayan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|08|03|2018}}</ref>. * [[Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы]] —геолог. * [[Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы]] (20.02.1936—19.07.1998), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостандың атҡаҙанған врачы. [[Ҡужабаҡ]] ауылынан (1993)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10877-r-khm-tullin-ibra-im-jzulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421081040/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10877-r-khm-tullin-ibra-im-jzulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|18|02|2018}}</ref>. * [[Сафин Вадим Фәтхи улы]] (11.04.1933), ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). [[Яңы Себенле]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/12203-safin-vadim-f-tkhi-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сафин Вадим Фәтхи улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202835/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/12203-safin-vadim-f-tkhi-uly |date=2016-04-05 }}{{V|01|04|2018}}</ref>. * [[Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы]] — педагог-методист * [[Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы]] (13.02.1924—16.01.2009), инженер-технолог. Техник фәндәре кандидаты (1967). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). [[Ғәббәс]] ауылынан. === Хужалыҡтың төрлө тармаҡ алдынғылары === * [[Вавилов Александр Михайлович]] (1.01.1938), «Заветы Ильича» колхозының элекке бригадиры, [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры. * [[Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы]] (20.02.1929—9.08.1994), малсылыҡ алдынғыһы. 1951—1986 йылдарҙа «Ейәнсура» совхозының өлкән һарыҡ көтөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Яңыбай (Ейәнсура районы)|Яңыбай]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7453-k-s-kov-sabir-m-kh-m-t-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192240/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7453-k-s-kov-sabir-m-kh-m-t-le-uly |date=2016-04-21 }}{{V|15|02|2019}}</ref>. === Мәғариф хеҙмәткәрҙәре === === Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт эшмәкәрҙәре === ==== Артистар ==== * [[Мәғфирә Ғәлиева]] * [[Вәлит Илембәтов]] * [[Рәсүл Ҡарабулатов]] * [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (29.10.1957) — театр актёры, режиссёр. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). [[Этҡол (Ейәнсура районы)|Этҡол]] ауылынан<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8123-yuatova-lmira-sh-rif-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132121/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8123-yuatova-lmira-sh-rif-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|15|10|2017}}</ref>. * [[Әбдрәхимов Марат Сулпан улы]] ==== Композиторҙар ==== ==== Йырсылар ==== * [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы]] ==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ==== * [[Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы]] * [[Кәримов Марат Нәби улы]] , [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]]. * [[Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы]] (13.03.1939—21.04.2015), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, шағир. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Булат Ишемғол]] * [[Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы]] * [[Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы|Илгизәр Диҡҡәт]] * [[Азат Абдуллин]] * [[Чекмарёв Сергей Иванович]] * [[Хәсән Назар]] * [[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы]] ==== Журналистар ==== * [[Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы]] * [[Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы]] (2.02.1919—21.08.1991), журналист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956—1971 йылдарҙа [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтенең]] баш мөхәррире, 1963 йылдан — директоры. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969), матбуғат отличнигы (1984). [[Үтәғол]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8117-yuatov-safa-soltanmorat-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140205/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8117-yuatov-safa-soltanmorat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|24|01|2019}}</ref>. === Спортсылар === * === Дин әһелдәре === * == Административ төҙөлөшө == 2008 йылдың ноябренә ҡарата 15 ауыл биләмәһе бар: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Муниципаль берәмек ! Административ үҙәк ! style="text-align:center;" | Тораҡ<br>пункттар ! style="text-align:center;" | Халыҡ һаны<br>(кеше) |- | [[Абҙан ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Абҙан ауыл Советы]] | [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Абзановский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Әбүләйес ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Әбүләйес ауыл Советы]] | [[Малиновка (Ейәнсура районы)|Малиновка]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Абуляисовский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Байыш ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Байыш ауыл Советы]] | [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Баишевский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Байдәүләт ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Байдәүләт ауыл Советы]] | [[Сиреғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Байдавлетовский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Бикбау ауыл Советы]] | [[Трушин]] ауылы | style="text-align:right;" | 5 | style="text-align:right;" | {{ Население | Бикбауский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Иҫәнғол ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Иҫәнғол ауыл Советы]] | [[Иҫәнғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Исянгуловский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Ҡаҙанболаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Ҡаҙанболаҡ ауыл Советы]] | [[Иҙелбәк]] ауылы | style="text-align:right;" | 2 | style="text-align:right;" | {{ Население | Казанбулакский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Муйнаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Муйнаҡ ауыл Советы]] | [[Үрге Муйнаҡ]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Муйнакский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Яңы Петровка ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Яңы Петровка ауыл Советы]] | [[Яңы Петровка (Ейәнсура районы)|Яңы Петровка]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Новопетровский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Яңы Себенле ауыл Советы]] | [[Ишемғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Новочебенкинский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Һаҡмар ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Һаҡмар ауыл Советы]] | [[Арсен]] ауылы | style="text-align:right;" | 3 | style="text-align:right;" | {{ Население | Сакмарский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Һүрәм ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Һүрәм ауыл Советы]] | [[Күгәрсен (Ейәнсура районы)|Күгәрсен]] ауылы | style="text-align:right;" | 6 | style="text-align:right;" | {{ Население | Суренский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Таҙлар ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Таҙлар ауыл Советы]] | [[Таҙлар (Ейәнсура районы)|Таҙлар]] ауылы | style="text-align:right;" | 7 | style="text-align:right;" | {{ Население | Тазларовский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Үтәғол ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Үтәғол ауыл Советы]] | [[Үтәғол]] ауылы | style="text-align:right;" | 4 | style="text-align:right;" | {{ Население | Утягуловский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- | [[Яңыбай ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Яңыбай ауыл Советы]] | [[Яңыбай (Ейәнсура районы)|Яңыбай]] ауылы | style="text-align:right;" | 8 | style="text-align:right;" | {{ Население | Яныбаевский сельсовет (Зианчуринский район) | тс }} |- class="sortbottom" style="background:#efefef; font-weight:bold;" |} [[Файл:Administrative map of Zianchurinsky District in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Ейәнсура районының административ картаһы]] == Иҡтисад == Район иҡтисадының төп тармағы — ауыл хужалығы, ул мөгөҙлө эре мал үрсетеүгә һәм һарыҡсылыҡҡа махсуслашҡан. Иген һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтерелә.Районда һөт, кирбес, асфальт заводтары, юл һалыу-ремонтлау төҙөлөш идаралығы, механизацияланған күсмә колонна, урман хужалығы, «Агропромхимия», район электр селтәре берекмәләре эшләй. Ауыл хужлығы техникалары [[Иҫәнғол]], [[Таҙлар]] һәм [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылдарында ремонтлана. == Транспорт == [[Ырымбур өлкәһе]]ндә урынлашҡан [[Һарыҡташ районы|Һарыҡташ тимер юл станцияһы]] аша район [[Көньяҡ Урал]] тимер юл магистраленә сыға. Автомобиль юлдары [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Күмертау]], [[Баймаҡ]], [[Сибай]] ҡалалары менән тоташтыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90424}}{{V|26|01|2023}} * [http://www.zianchura.ru/bash/ Райондың рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204020819/http://www.zianchura.ru/bash/ |date=2015-02-04 }} {{Ейәнсура районы ауылдары}} {{Ейәнсура районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Ейәнсура районы]] hl0bewqvpkqclqja9co0x7x23c80p00 0 11267 1303002 1287016 2026-08-18T15:42:27Z ~2026-45256-56 48667 /* Матбуғатта */ 1303002 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ғәлиәкбәр |оригинальное название = {{lang-ru|Галиакберово}} |изображение = Мост в Галиакберово через Нугуш - panoramio.jpg |описание изображения = Нөгөш йылғаһы аша күпер |герб = |флаг = |lat_deg = 53 |lat_min = 16 |lat_sec = 6 |lon_deg = 57 |lon_min = 3 |lon_sec = 36 |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Бөрйән районы{{!}}Бөрйән |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы){{!}} Ғәлиәкбәр |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = 1850 |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Галиакберово | тс }} |год переписи = {{ Население | Галиакберово | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453586 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80219813001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ғәлиәкбәр''' ({{lang-ru|Галиакберово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 483 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453586, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219813001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 37 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 178 км Ғәлиәкбәр ауылы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] ҡушылдығы [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 километр һәм [[Белорет]] тимер юлы станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 178 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|90200}}</ref>. == Тарихы == Ғәлиәкбәр ауылына [[1850 йыл|1850]]—[[1859 йыл]]дарҙа [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — Баймаҡ районы) Бөрйән улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. [[1859 йыл]]да ауылда 25 йортта 148 кеше иҫәпләнгән, [[1920 йыл]]да 66 йортта 337 кеше йәшәгән. Ауылдың исеме тәүге төпләнеүсе Ғәлиәкбәр Әбделмөҡминов исеме менән бәйле. Ауылда тәүге йәшәүселәр [[Темәс|Темәс ауылы]]нан ([[Баймаҡ районы]]) сыҡҡан. Ҡарағол Солтанғолов<ref>[https://ufagen.ru/search/node?keys=Галиакберово Война 1812 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref>{{ИСДБ|страница=46}}</ref>. [[1866 йыл]]да ауылда 20 йорт булып, уларҙа 162 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1900 йыл]]да [[мәсет]] теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страница=46}}</ref>. == Шәжәрә == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B._%D2%AE%D1%82%D3%99%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы. Ғәлиәкбәр ауылы. Үтәғоловтар шәжәрәһе.] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы. Ғәлиәкбәр ауылы. Байғазиндар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%99%D3%99%D0%BD%D2%93%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Йәнғәлиндар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Бикбаевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80,_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Исламбаевтар, Байморатовтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Күлбаевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%99%D3%99%D2%93%D3%99%D1%84%D3%99%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Йәғәфәровтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B._%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%98%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы. Ғәлиәкбәр ауылы. Ишбаевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80,_%D0%A1%D3%A9%D0%BB%D3%99%D0%B9%D0%BC%D3%99%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Биккининдар, Сөләймәновтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D2%92%D2%AF%D0%BC%D3%99%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Ғүмәровтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D3%98%D1%85%D1%82%D3%99%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Әхтәмовтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80,_%D0%A5%D3%A9%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Сабитовтар, Хөснитдиновтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%A1%D3%99%D2%93%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D1%81%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%92%D3%99%D2%99%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD)_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Сәғитовтар (сығыштары [[Ғәҙелгәрәй]] ауылынан) шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80,_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D1%81%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%AE%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%9D%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D1%88_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B).jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы Яманаевтар (сығыштары [[Кәшәлә]] ауылынан), Бикишевтар (сығыштары [[Үрге Нөгөш]] ауылы) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%90%D2%AB%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы Үрге Нөгөш ауылы Аҫылғужиндар] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Ғәбитовтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D2%A1%D0%B0%D1%80%D1%82_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Ғәлиәкбәр ҡарт шәжәрәһе * * https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D3%98%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80.jpg Әминевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D2%93%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80,_%D0%98%D1%88%D0%BC%D3%A9%D1%85%D3%99%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D0%A1%D3%A9%D0%BB%D1%81%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80).jpg Толомғужиндар, Ишмөхәмәтовтар (Сөлсәләр)] }} == Билдәле шәхестәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 1. [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] (24.07.1927 — 05.2007) — педагог, 1960—1988 йылдарҙа ауылы мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. III дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957)<br> 2. [[Әминева Резида Рәүф ҡыҙы]] (1.01.1964) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты<ref>[https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/217 Сайт «Единый портал башкирской культуры». Музыка —Музыкальная коллекция — Исполнители: Аминева Резида Рауфовна]{{ref-ru}}{{V|1|11|2019}}</ref><br> 3. [[Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы]] (26.05.1956) — урмансы, солоҡсо, инспектор. Башҡортостан Республикаһы хайуандар донъяһын һаҡлау фондының «Урман рыцары» исемен йөрөтөүсе<br> 4. [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]] (25.11.1939) — мәғариф, комсомол, партия һәм дәүләт органдары ветераны, йәмәғәтсе<br> 5. [[Сәғитов Зәки Хаммат улы]] ([[1929]] — [[19 май]] [[1995]]) — [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы мәктәбе директоры, уҡытыусы-новатор, РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы<br> 6. [[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы<br> 7. [[Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы|Хәтмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы]] — ғалим, химия фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһы Химия-физика проблемалары институтының ғилми хеҙмәткәр<br> 8. [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы]] — педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998); 2015 йылдан Башҡорт Википедияһы мөхәррире, 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе<br> 9. [[Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы]] (25 декабрь 1948 йыл) — һауынсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре<br> 10. [[Әминев Ағзам Яхъя улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы<br> 11. [[Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003)<br> 12. [[Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе<br> 13. [[Сәғитов Ирек Хаммат улы]] — уҡытыусы. РСФСР-ҙың Халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<br> 14. [[Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы]] ([[2 апрель]] [[1936 йыл]]—[[29 декабрь]] [[1999 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы». 1972—1977, 1980—1997 йылдарҙа район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.<br> 15. [[Биккинина Заһира Ғилман ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы<br> 16. [[Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы]] — (27 март 1954 йыл — 19 апрель 2015 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007)<ref name="Трудовая книжка">[https://vk.com/im?act=browse_images&id=86319&fwd=39990509269907125_45_0&fwd_hash=fedbbd47de6cc122d1 Трудовая книжка]</ref>.<br> 17. [[Ҡаһарманов Рәшит Рәжәп улы]] — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның «атҡаҙанған нефть һәм газ ятҡылыҡтарын табыусы һәм почетлы белгесе»<br> 18. [[Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы]] (2 ғинуар 1953 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001)<br> 19 [[Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]] — һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» һәм II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордендары кавалеры<br> 20. [[Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы һәм хәрби хеҙмәт ветераны. Отставкалағы I ранг капитаны; Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<br> 21. [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы]] (4 май 1952 йыл) — юғары квалификациялы уҡытыусы. СССР халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), «Уҡытыусы-методист» (1991), Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының 9 съезы делегаты (2001), Рәсәй Президенты гранты эйәһе (2006)<br> 22. [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] ([[17 декабрь]] [[1946 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы<br> 23. [[Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы]] ([[1 июнь]] [[1956 йыл|1956]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы)— комсомол органдары һәм мәғариф ветераны. 1978—1982 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының бүлек мөдире, икенсе һәм беренсе секретары; 1983 йылдан район мәктәптәре укытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007)<br> 24. [[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]] (3 ғинуар 1937, БАССР, [[Бөрйән районы]], [[Ғәлиәкбәр]] ауылы — 1996, Бөрйән районы Байназар ауылы) —Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы<br> 25. [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] ([[1 август]] [[1942 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]]<br> 26. [[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]] ([[3 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[1996 йыл|1996]]) — юғары квалификациялы математика [[уҡытыусы]]һы. РФ халыҡ мәғарифы отличнигы (1972), «Өлкән уҡытыусы» (1977), «Башҡортостан мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы»<br> 27. [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] ([[10 октябрь]] [[1908 йыл]] — октябрь [[1974 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены менән кавалеры 28. [[Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы]] ([[10 март]] [[1925 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[2002 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, ll дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Севастополде обороналаған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары кавалеры 29. [[Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы]] ([[1905 йыл]] — [[9 февраль]] [[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн»<ref>https://1418museum.ru/heroes/32178354/</ref>, «Батырлыҡ өсөн»<ref>https://1418museum.ru/heroes/32178354/</ref> миҙалдары менән бүләкләнеүсе. 30. [[Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы]] ([[13 март]] [[1921 йыл]] — [[20 ноябрь]] [[1991 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, Ӏ һәм ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]], «[[«Берлинды алған өсөн» миҙалы|Берлинды алған өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнеүсе 31. [[Хәлитов Рәхим Әнүәр улы]] ([[15 февраль]] [[1923 йыл]] — [[13 октябрь]] [[2004 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон (1945) һуғыштарында ҡатнашыусы. ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] ордендары, [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы|Хеҙмәттәге батырлығы өсөн]] миҙалдары менән бүләкләнеүсе 32. [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы]] ([[10 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[1986 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнеүсе 33. [[Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы]] ([[10 июль]] [[1926 йыл]] — [[26 июль]] [[2006 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, совет-япон һуғышында (1945—1950) ҡатнашыусы, ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97766154/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшмухаметов%26first_name%3DШакир%26middle_name%3DАллабердиевич%26date_birth_from%3D1926%26static_hash%3Dca9084882bb34e35057a512d410d3a8cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1515353094 Ишмухаметов Шакир Аллабердиевич]</ref> менән бүләкләнеүсе 34. [[Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы]] ([[22 ғинуар]] [[1927 йыл]] — [[23 ғинуар]] [[1987 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya Асылгужин Кунакбай Губайтович]</ref> менән бүләкләнеүсе 35. [[Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы]] ([[25 май]] [[1900 йыл]] — [[23 декабрь]] [[1976 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 36. [[Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы]] ([[1 ғинуар]] [[1960 йыл]]) — [[уҡытыусы]], Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы 36. [[Абдуллин Наил Сәғит улы]] ([[17 май]] [[1960 йыл]]) — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре 37. [[Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы|Алғышаева (Ғәбитова) Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы 38. Килдебаева (Күлбаева) Фәнирә Тимерғәли ҡыҙы (18 июнь 1959 йыл — 2015 йыл) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлағас, 1974 йылда Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1978 йылда училищены тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса [[Мәләүез районы]] [[Аҡназар (Мәләүез районы)|Аҡназар]] ауылы мәктәбенә эшкә ебәрелә. [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылы мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн «Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була 39. [[Байморатов Фаяз Гәрәй улы]] ([[16 декабрь]] [[1967 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе }} == Халыҡ һаны == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{ Население | Галиакберово }} ; Милли составы 2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|| 216|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||337|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||231|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||365|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||492|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||470|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||483||257||226||53,2||46,8 |- | 2021 йыл октябрь||-||-||-||-||- |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} Әлеге ваҡытта ауылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]] филиалы — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр төп мәктәбе]], балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|90200}}</ref>. == 1850 йылғы рәүиз мәғлүмәте == * [https://basharchive.ru/census/reviz/43480/ Материалы ревизских сказок по: Галиакбарова д., Верхнеуральский уезд; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 696б]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} }} == Видеофильмдарҙа == {{колонки|2}} # {{YouTube|-ZgRcKodeGs|logo=1}} Башҡа таштар. Ғәлиәкбәр ташы # {{YouTube|PpypaCccCq8|logo=1}} Әсе бал. Айнур Асҡаров фильмы # {{YouTube|IIFUzAF3Hsc|logo=1}} Галиакбер — старинное село на берегу реку Нугуш, его называют «столицей бурзянов». Молодежь в дер. Галиакбар Бурзянского района Башкортостана перенимает навыки отцов в обработке дерева # д. Галиакберово Бурзянского р-на Башкортостана, народные умельцы Хусния Исламбаева,Исмагил Яманаев,Дамир Аллабердин. Тканые паласы, попона из лыка. Фольклорный ансамбль «Такыя сусак», руководитель Сария Мингажева.[https://portall.zp.ua/video/ornamentboryn-rayony-glikbr-auyly-ostalary/id-7NSDtbDS5bt.html "Орнамент"Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы оҫталары] # Открытие школе в Галиакберово[https://vk.com/video25403200_170825231 Открытие школе в Галиакберово] # Культурный сезон — Медовый тур https://vk.com/video-28883427_456239728 Культурный сезон — Медовый тур # {{YouTube|Qx3935y8pbw|logo=1}} «Орнамент»-Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы оҫтаһы Самат Сабитов[https://www.youtube.com/watch?v=Qx3935y8pbw «Орнамент» Мастера батмана из Бурзяна. 2011г., с субтитрами на русском языке] {{колонки|конец}} == Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары == [[:b:Ғәлиәкбәр ауыл советынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар|Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советынан (1941 йылға ҡарата) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] == Тирә-яҡ мөхит == * [[Нөгөш]] * Аратау — ауыл уртаһындағы тау. * Таҡыясусаҡ — Оло Нөгөш аша торған ауылға ҡаршы бейек тау. * Кәзә тауы, Уралтау, Мәсет тауы, Ямаш тауы — ауыл эсендәге тау, убалар. == Ғәлиәкбәр ауылына ҡараған ер-һыу атамаларының риүәйәттәре == === Презентация === Ғәлиәкбәр ауылының микротопонимикаһы [https://myslide.ru/presentation/-li-kb-r-xA-li-kb-r-auylyny-mikrotoponimika-y Презентация, Ғәлиәкбәр ауылының микротопонимикаһы] === Риүәйәттәр === [[b:Категория:Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы|Ғәлиәкбәр ауылына ҡараған ер-һыу атамаларының риүәйәттәре]] вики-дәреслектә == Урамдары == {{Колонки|3}} * Аратау тыҡрығы ({{lang-ru|}} Аратау (переулок) * Тау урамы ({{lang-ru|}} Горная (улица) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица) * Илдар Ғәбитов урамы ({{lang-ru|}} Ильдара Габитова (улица) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица) * Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000025.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы. Викидәреслектә [https://ba.wikibooks.org/wiki/«Тамғалы_ҡарағай»_яҙмышы «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы] * Киске Өфө гәзите, 26 ғинуар 2015 йыл [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2472 «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы] * Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советына ҡараған тыл батырҙары [https://ba.wikibooks.org/wiki/Бөрйән_районы_Ғәлиәкбәр_ауыл_советына_ҡараған_тыл_батырҙары_(5-се_томдан) Тыл батырҙары] * [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]] * [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]] * Яманаев Исмәғил Ғөбәйҙулла улының «Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы ([[:b:Исмәғил Ғөбәйҙулла улы Яманаев. "Үкенерлек түгел үткәндәр" китабы|«Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы]] викидәреслектә) * [[«Әсәлек даны» ордены]] менән бүләкләнеүселәр. Викидәреслектә [[:b:«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнеүселәр (Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советы).|«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнеүселәр (Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советы).]] * [[«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)|«Әсәлек даны» миҙалы]] менән бүләкләнеүселәр. Викидәреслектә [[:b:«Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Ғәлиәкбәр ауыл советы)|«Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Ғәлиәкбәр ауыл советы)]] == Матбуғатта == {{колонки|2}} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 5.10.2021 Рауил Абдулхаҡ улы Ҡаһарманов [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Тынғыһыҙлыҡ — уның булмышы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 17.11.2021Ғәлиевтар [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-17/y-sh-n-y-m-taba-bel-l-r-2586072 Йәшәүҙән йәм таба беләләр]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 28.09.2021 Байғазин Иштуған [https://tanburz.ru/articles/ataisal/2021-09-28/bal-ortono-seren-belg-s-2522648 Бал ҡортоноң серен белгәс…]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 27.10.2021 Сабитов Ғәфүр [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-27/ynau-ar-yndyrma-an-2560196?utm_source=odnoklassniki&utm_medium=social&utm_campaign=55573146501336 Һынауҙар һындырмаған]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 5.10.2021 Ғәбитов З. З.[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-05/balalaryna-yuanyp-y-sh-y-r-2530514?utm_source=odnoklassniki&utm_medium=social&utm_campaign=55573146501336 Балаларына ҡыуанып йәшәйҙәр]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Ватандаш. 16.09.2021. Үрге Нөгөш һәм Ғәлиәкбәр ауылдары [https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-09-16/b-ry-nde-boron-o-auyldary-ha-ynda-2504078 Бөрйәндең боронғо ауылдары хаҡында]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:KiskeUfa JPG.jpg|60px]] 4 август 2014 йыл. Кәсеп белгән — бөлмәҫ [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2289 Кәсеп белгән — бөлмәҫ] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 17 апрель 2020 йыл. Мин дә һуғыш балаһымын…(Хөснә Исламбаева). Материалдың тулы вариантын «ТАҢ» гәзитенең 17 апрель һанында уҡығыҙ. (2020 йыл, 17 апрель, йома, № 31 (10375). [https://tanburz.ru/articles/vatan-a-ynda/2020-04-18/min-d-u-ysh-bala-ymyn-294545 Мин дә һуғыш балаһымын…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225171748/https://tanburz.ru/articles/vatan-a-ynda/2020-04-18/min-d-u-ysh-bala-ymyn-294545 |date=2022-02-25 }} * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]] Һәр яҙмыш — оло тарих. 12 апрель 2012 йыл. ([[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы|Шәһүрә Әхмәҙиева]] [https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/2741-r-yamysh-olo-tarih.html Атайым хәтирәләренән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407124423/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/2741-r-yamysh-olo-tarih.html |date=2023-04-07 }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 25 август, 2022 йыл. Аҫылғужин Шәрәфетдин Мөхәмәҙулла улы [https://vk.com/wall-13580677_47549 Тормош матур, зарланырлыҡ сәбәп юҡ] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 20 август, 2022 йыл. Әминева Алһыу Ғәли ҡыҙы [https://tanburz.ru/articles/y-nsellek/2022-08-20/u-andy-uly-un-2915269 Уңғандың ҡулы ун]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 9 апрель 2018, Әхтәмова Гөлназ Тимерғәзим ҡыҙы[https://tanburz.ru/articles/auyl-khuzhaly-y/2018-04-09/any-ma-sattar-men-n-215366 Аныҡ маҡсаттар менән]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 12 октябрь 2019, Солоҡ балы ашап, яман шештән, шәкәр диабетынан шәбәйгәндәр [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2019-10-12/solo-baly-ashap-yaman-shesht-n-sh-k-r-diabetynan-sh-b-yg-nd-r-271235 Солоҡ балы ашап, яман шештән, шәкәр диабетынан шәбәйгәндәр]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]] 6 февраль 2022 йыл. Балаҫ һуҡты өләсәй… [https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-02-06/bala-u-ty-l-s-y-3132083?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Балаҫ һуҡты өләсәй…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206114721/https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-02-06/bala-u-ty-l-s-y-3132083?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-02-06 }} * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]]. 11 март 2023 [https://tanburz.ru/news/tаbigаt/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 Ғәлиәкбәр ауылына урмандан ғәҙәти булмаған ҡунаҡ килгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311185959/https://tanburz.ru/news/t%D0%B0big%D0%B0t/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 |date=2023-03-11 }} * Таң гәзите, 24.03.2023 [https://tanburz.ru/articles/godpoleznihdel/2023-03-25/m-ni-t-yorto-auyl-oto-3190900?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Мәҙәниәт йорто — ауыл ҡото]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * «Аҡмулла төйәге» Миәкә районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите. № 9. 3 март 2023 йыл. Әмирова (Күлбаева) Миләүшә Тимерғәли ҡыҙы тураһында. Викидәреслектән уҡығыҙ [[:b:Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ|Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ]] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 15 апрель 2023 [https://tanburz.ru/articles/uy-t-y-n/2023-04-15/raziya-apay-y-ki-ya-mysh-ynauyna-bireshm-g-n-r-yl-nurm-h-m-tova-3221039?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Разия апай йәки Яҙмыш һынауына бирешмәгән. Рәйлә Нурмөхәмәтова]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Таң гәзите. Нәсиха өләсәй [https://tanburz.ru/articles/-il/2023-05-23/ya-myshtary-f-em-alyrly-3268598 Яҙмыштары фәһем алырлыҡ]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Таң гәзите. Май 2023 йыл. Нәсиха өләсәй (дауамы) [https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-05-23/ya-myshtary-f-em-alyrly-dauamy-n-sih-l-s-y-3269359 Яҙмыштары фәһем алырлыҡ]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Таң гәзите. Май 2023 йыл. Нәсиха өләсәй (дауамы)[https://tanburz.ru/articles/ataisal/2023-05-24/auyl-t-n-n-ur-ut-osop-y-r-y-bashlay-n-siha-l-s-y-dauamy-3270224?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Ауыл өҫтөнән ҙур ут осоп йөрөй башлай…]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 19 июнь 2018 йыл ''Татлы шөғөл оҫтаһы'' (Фәрғәт Әхмәтов хаҡында)<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2018-06-19/tatly-sh-l-o-ta-y-224087 Татлы шөғөл оҫтаһы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Киске Өфө гәзите. [https://vk.com/wall-36948678_10109 Духтыр Ғәйшә] * "Таң" гәзите. 18.08.2026. [https://tanburz.ru/articles/-il/2026-08-18/mishk-erene-alsa-y-y-4785702 Мишкә еренең алсаҡ ҡыҙы] {{колонки|конец}} == Фотогалерея == <gallery perrow="12" widths="150px" heights="100px"> Файл:Обелиск. Ғәлиәкбәр ауылы.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандарына обелиск. Ғәлиәкбәр ауылы Файл:Аратау аҫты.png|Аратау аҫты Файл:АРАТАУ.png|Аратау Файл:Ауылдың түбән яғы.png|Ауылдың түбән яғы Файл:Күл тамағы.png|Күл тамағы Файл:Күгат ташы.png|Күгат ташы Файл:Таҡыясусаҡ.png|Таҡыясусаҡ </gallery> == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|90200}} * {{ИСДБ|страница=46}} 46 б. * [http://ufagen.ru/places/burzyanskiy/galiakberovo.html Галиакберово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = Категория:Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы|Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Портал|Бөрйән районы}} {{Бөрйән районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] 9o6djq45ejbb7evijehyhfb8jczyilx 0 11731 1303020 1287404 2026-08-19T08:10:22Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1303020 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{бм}} '''Йылайыр''' — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. Йылайыр районы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5585 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453680, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 227 816 001. == Климаты == Климаты уртаса континенталь. <div style="margin: 0.5em 0 1em 0;"> {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; width: 500px; margin: 0;" |+ '''Йылайыр климаты'''<br><small>Сығанаҡ: [http://meteo.ru ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД"]</small> |- style="background:#e0e0e0; font-weight: bold;" ! Ай !! Уртаса температура (°C) !! Уртаса яуым-төшөм (мм) |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Ғинуар''' || -12.9 || 48 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Февраль''' || -12.2 || 37 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Март''' || -6.1 || 43 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Апрель''' || 3.6 || 46 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Май''' || 11.4 || 47 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июнь''' || 16.7 || 55 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июль''' || 18.3 || 55 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Август''' || 16.2 || 46 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Сентябрь''' || 10.2 || 44 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Октябрь''' || 3.0 || 57 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Ноябрь''' || -5.7 || 54 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Декабрь''' || -11.5 || 50 |- style="background:#e0e0e0; font-weight:bold;" | Йыл || 2.6 || 582 |} </div> == Халыҡ һаны == <div class="mw-collapsible mw-collapsed" style="width: auto; max-width: max-content; margin: 8px 0; text-align: left;"> <div style="font-weight: bold; padding: 4px 10px; background: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 4px; display: inline-block; padding-right: 25px;">Халыҡ һаны динамикаһы</div> <div class="mw-collapsible-content" style="margin-top: 5px; text-align: center; overflow-x: auto;"> {{Wikidata/Population}} </div> </div> '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||6555||3137||3418||47,9||52,1 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||4564||2016||2548||44,2||55,8 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||4307||1912||2395||44,4||55,6 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||5049||2157||2892||42,7||57,3 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||4933||2247||2686||45,6||54,4 |- | 2002 йыл 9 октябрь||5861||2746||3115||46,9||53,1 |- | 2010 йыл 14 октябрь||5585||2641||2944||47,3||52,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} === Милли составы === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Йылайыр ауылының милли составы (2002—2020 йй.), % ! Милләт ! 2002 йыл<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> ! 2010 йыл<ref>Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)</ref> ! 2020 йыл<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Республики Башкортостан</ref> |- | style="text-align:left;" | [[Урыҫтар]] | 62,5 | 58,1 | 55,9 |- | style="text-align:left;" | [[Башҡорттар]] | 31,6 | 33,0 | 38,4 |- | style="text-align:left;" | [[Татарҙар]] | — | 3,1 | — |} == Урамдары == {{Колонки|3}} * Йылайырҙың 250 йыллығы урамы * Октябрҙең 50 йыллығы тыҡрығы * Александр Башкатов урамы * '''Исемһеҙ''' тыҡрыҡ — ({{lang-ru|Безымянный (переулок)}}) * Бурзянцев тыҡрығы * Волков урамы * {өнсығыш урам * Галина Филиппова урамы * Геодизистар тыҡрығы * {олубцов урамы * Тау урамы * Гусев тыҡрығы * Юл урамы * Йылға аръяғы урамы * Яңғырауыҡ тыҡрығы * Йылайыр тыҡрығы * И. Дилмөхәмәтов урамы * Ириков урамы * Калинин урамы * Кедрлы урамы * Кириллов урамы * Киров урамы * Ҡулса урамы * Комаров тыҡрығы * Комсомол урамы * Кооператив урамы * Ҡыҙыл партизандар урамы * Кувшинов урамы * Ленин урамы * Ленникова урамы * Урманлы урам * Урмансылар урамы * Магистраль урам * Тыныслыҡ (урамы * Йәштәр урамы * Муравейский (урамы) — {{lang-ru|Муравейского (улица)}} * Яр буйы (урамы) * Нефть үткәүеле урамы * Октябрьский урамы * Павлов урамы * 1 Май урамы * Пионер тыҡрығы) * Еңеү урамы * Преображенский урамы * Сәнәғәт урамы * Пушкин урамы * С. Юлаев урамы * Серков урамы * Скоробогатов урамы * Совет урамы * Ҡояшлы урамы * Баш ҡала урамы * Төҙөүселәр урамы * Твердышев урамы * Урал урамы * Өфө урамы * Хачин урамы * Гәлсәр урам * Ш. Бабич урамы * Ш. Бабич тыҡрығы * Шестаков урамы * Мәктәп тыҡрығы * Щипакин урамы * Юбилей тыҡрығы<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000001.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == [[Файл:Бывшие механические мастерские - panoramio.jpg|thumb|слева|250px|[[Преображенск баҡыр иретеү заводы]]]] 1748 йылда Сембер сауҙагәрҙәре [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Урман Йылайыр]] йылғаһында [[Преображенск баҡыр иретеү заводы]]н төҙөй башлай. Артабан ауылға [[Волга буйы]]нан урыҫ крәҫтиәндәре күсеп килә. 1922 йылдың ноябрендә Преображенский ауылы [[Йылайыр кантоны]] үҙәгенә әйләнә. 1925 йылдың 19 ғинуарында Йылайыр кантон советының 3-сө съезында Преображенск ауылын Йылайыр ауылына үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Артабан, 1925 йылдың сентябрендә, [[БАССР|БАССР-ҙың]] районлаштырыу буйынса БашЦИК административ комиссияһы ВЦИК-ҡа был ҡарарҙы раҫлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә 1925 йылдың 8 октябрендә ҡала статусын биреүҙән баш тарталар. [[1965 йыл]]дан Йылайыр ауылы Йылайыр районының административ үҙәге булып тора<ref>[https://zilair.livejournal.com/567.html Зилаир. История.]</ref>. '''Тағы ла уҡығыҙ'''<ref>[https://uraloved.ru/selo-zilair]</ref>. == Белем биреү учреждениелары == * «[[Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп (Йылайыр районы)|Н. Р. Иреков исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]» муниципаль мәғариф учреждениеһы. * «[[Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы|Йылайыр ауылы башҡорт гимназияһы]]» муниципаль бюджет учреждениеһы. * Балалар сәнғәт мәктәбе. * Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/about/suborg/ Подведомственные организации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207150949/https://zilair.bashkortostan.ru/about/suborg/ |date=2022-02-07 }}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Валявин Геннадий Георгиевич]] (25.12.1938), ғалим—инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich Башҡорт энциклопедияһы — Валявин Геннадий Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421140239/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4716-valyavin-gennadij-georgievich |date=2016-04-21 }}{{V|24|12|2018}}</ref>. * [[Кувшинов Леонид Михайлович]] (5.08.1914—18.08.1973), хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959). * [[Ленникова Татьяна Ивановна]] (4.01.1924—28.11.1993), [[СССР|совет]] театр һәм кино актёры. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ (1968) һәм атҡаҙанған (1959) артисы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7770-lennikova-tatyana-ivanovna Башҡорт энциклопедияһы — Ленникова Татьяна Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071023/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7770-lennikova-tatyana-ivanovna |date=2016-04-21 }}{{V|31|12|2018}}</ref>. * [[Китаев, Март Фролович]] (1925—2020) — советский и российский театральный художник, сценограф, заслуженный деятель искусств Латвийской ССР (1965), народный художник РСФСР (1982 г.). * [[Серков Андрей Игнатьевич]] ([[1 август]] [[1919 йыл]] — [[2 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң) [[Рәсем:Йылайыр.JPG|thum|200px]] == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=HP2QGY67l8A Село Зилаир] * [https://www.youtube.com/watch?v=2mjnYLzLYgg Красоты Зилаира] == Сайттар == * сайт «Зилаир.ру» * [https://web.archive.org/web/20130522171106/http://zilair-selsovet.ru/ сайт «Зилаир-сельсовет.ру»] * [http://www.zilair.su/ сайт «Зилаир.su»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808152257/https://zilair.su/ |date=2020-08-08 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6065-jylajyr-auyl-jylajyr-r-nyny-ge}} {{V|24|12|2018}} {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 695bfwijxbl2u8acocums2cv11pq27s 0 29002 1303008 1052003 2026-08-19T04:40:19Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Wolfsberg.jpg]] → [[File:DEU Wolfsberg (Ilmenau) COA.svg]] JPG → SVG 1303008 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Вольфсберг (Тюрингия) |төп исеме = Wolfsberg (Thuringen) |ил = Германия |герб = DEU Wolfsberg (Ilmenau) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 42|lat_sec 20 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 59|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 3 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Георг Юхгайм<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 28,63 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 400 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3115 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98704 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 055 |Commons-тағы категория = Wolfsberg (Thuringen) |сайт = http://www.wolfsberggemeinde.de |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вольфсберг (Тюрингия)''' ({{lang-de|Wolfsberg (Thuringen)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 3115 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 28,63 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98704 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.wolfsberggemeinde.de Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929061905/http://www.wolfsberggemeinde.de/ |date=2007-09-29 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 10uk8s702yplakpc50c6pt5ktl4k47o 0 71765 1303001 1151913 2026-08-18T14:01:34Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303001 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 238-се ([[кәбисә йыл]]ында 239-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 127 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: «Спас башняһы» хәрби-музыка фестивале көнө. ** {{comment|Нәркәс сәскәһе|Нарцисс}} ([[яман шеш]] менән көрәш символы) көнө (августың һуңғы йомаһы). ** Уңышты йәлеп итеү көнө. ** [[Музыка]]ль [[йога]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тик хоҡуҡлылыҡ көнө. ** [[Сейә]]ле [[туңдырма]] көнө. ** [[Эттәр]] көнө. ** Бәҙрәф ҡағыҙы көнө. * {{Флагификация|Абхазия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Иран}}: Хеҙмәтсәндәр көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Халыҡ-ара актёрҙар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡатын-ҡыҙ веб-мастерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1735]]: [[Ырымбур]] ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1812]]: [[Наполеон]] һәм [[Александр I]] ғәскәрҙәре араһында Бородино алышы була, унда 1-се башҡорт полкы ҡатнаша. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1919]]: [[Башревком]] үҙенең [[Башҡортостан АССР-ы]] менән туранан-тура идара итә башлауы тураһында фарман сығара. * [[1936]]: [[Ырымбур башҡорт педагогия техникумы]] Ырымбурҙан [[Баймаҡ районы]]ның [[Темәс]] ауылына күсерелә. * [[1972]]: [[Мюнхен]]дә XX [[Йәйге Олимпия уйындары]] башлана. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Веретенников Александр Павлович]] (1900—16.04.1968), дәүләт эшмәкәре. 1951 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[ауыл хужалығы]] министры урынбаҫары, 1952 йылдан һәм 1965—1968 йылдарҙа — министры; 1956 йылдан — [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе]] урынбаҫары, 1962 йылдан — Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы продукттары етештереү һәм әҙерләү министры урынбаҫары. РСФСР-ҙың 5—7-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 4—7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, 1957, 1966) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Асҡаныш]] ауылынан. * [[Зверев Геннадий Никифорович]] (1935), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-геофизик, 1986—1998 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның информатика сараларын проектлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Родничок ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Насыров Юнер Ярулла улы]] (1935—13.10.2002), рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). * [[Никитин Валентин Викторович]] (1935), ғалим-травматолог-ортопед. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2002 йылдарҙа дипломдан һуң белем биреү институты менән травматология һәм ортопедия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1984—1988 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы, [[СССР]]-ҙың (1983) һәм Башҡортостан Республикаһының (2010) һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Чандрин утарынан. * [[Рыбаков Юрий Викторович]] (1940—12.10.2002), режиссёр. 1968—2002 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның «Досуг» предприятиеһы директоры. [[РСФСР]]-ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республика үҙешмәкәр сәнғәт фестивалдәре лауреаты. Сығышы менән [[Иваново]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Цветаев Александр Александрович]] (1896—1985), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[географ]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1946—1965 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1948 йылдан география факультеты деканы, 1951 йылдан физик география кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1954). * [[Иванов Семён Акимович]] (1901—5.11.1974), хәрби эшмәкәр. 1919—1955 йылдарҙа [[Ҡыҙыл Армия]]ла һәм Совет Армияһында хеҙмәттә, шул иҫәптән 1939—1942 йылдарҙа Алыҫ Көнсығыш фронтының дивизия штабы, 1942—1945 йылдарҙа — армия штабы начальнигы; 1945—1955 йылдарҙа яуаплы штаб вазифаларында. Генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1945), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1950) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Урта Ҡарамалы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Васильев Пётр Клавдиевич]] (1941), [[нефть]] сәнәғәте ветераны, йәмәғәтсе. 1995—2001 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Нефтекама нефть промыслалары ҡорамалдары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). * [[Зөһрә Рәхмәтуллина]] (1961), ғалим-[[Философия|философ]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2004—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры, 2010—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Рәйесе урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның VI һәм VII саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. 2015 йылдан Башҡортостан Халыҡтары ассамблеяһы рәйесе. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2016). * [[Земфира]] (1976), башлыса үҙенең әҫәрҙәрен башҡарыусы [[рок]]-[[йыр]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1999). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Норд Лев Егорович]] (1847— 312.01.1894), [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. [[Рус-төрөк һуғыштары|1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында]] ҡатнашыусы. 1885 йылдан [[Әстерхан]] вице-губернаторы, 1888 йылдан Таврия вице-губернаторы, 1889—1894 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губернаторы]]. Генерал-майор (1885). [[Башҡорттар|Башҡорт]] ерҙәрен айырым кешеләргә арзанға һатыуҙы тыйыу мәсьәләһен юллаусы. Изге Владимир, Изге Анна һәм Изге Станислав ордендары кавалеры. * [[Дмитриев Александр Семёнович]] (1912—30.11.1983), [[фән|ғалим]]-[[Физиология|физиолог]], йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1981 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем кеше һәм хайуандар физиологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1959—1963 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. 1960—1980 йылдарҙа [[СССР|Бөтә Союз]] физиологтар йәмғиәтенең [[Башҡортостан]] бүлексәһе рәйесе. [[Биология]] фәндәре докторы (1951), профессор (1952). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Ундора ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рассказов Иван Павлович]] (1917—28.02.1980), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1977 һәм 1979—1980 йылдарҙа Өфө элемтә аппаратураһы заводының фрезләүсе инструменталсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Кушнаренко районы]]ның [[Гуровка]] ауылынан. * [[Рәхмәтуллин Миҙхәт Хафиз улы]] (1932—8.08.2007), механизатор. 1954—1996 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы, бригадиры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. Райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай]] ҡалаһы эсендә ҡалған [[Юрматы (Ишембай)|Юрматы]] ауылынан. * [[Коновалов Владимир Петрович]] (1937—1.08.2017), тимер юлсы, электровоз машинисы. 1957 йылдан Дим депоһының машинист ярҙамсыһы, 1965—2001 йылдарҙа электровоз машинисы. [[СССР]]-ҙың һуңғы саҡырылыш (1990) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты. СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1985), Ленин (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Борский районы Петровка ауылынан. * [[Мельниченко Павел Романович]] (1947—15.12.1996), [[Педагогика|педагог]], режиссёр. 1975 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, 1983—1989 йылдарҙа — баш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Килмөхәмәтов Олег Зөфәр улы]] (1952), [[опера]] [[йыр]]сыһы (бас), педагог. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы]] директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]], республика конкурсы лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Иғликова Гөлнәзирә Батыр ҡыҙы]] (1972), педагог. 2001 йылдан [[Сибай]] ҡалаһының «Ирәндек» лицейы уҡытыусыһы, 2005 йылдан — директорҙың [[башҡорт теле]], 2014 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Лушников Леонид Алексеевич]] (1929—28.06.2010), яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1960—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР‑ы]]ның Туризм федерацияһы рәйесе. Туризм буйынса спорт мастеры (1966). [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия]] лауреаты (1999). * [[Алексеев Николай Васильевич]] (1934—7.4.2000), ғалим-инженер-төҙөүсе, 1965—2000 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1970 йылдарҙа киске факультет деканы. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Уҫаҡ (Бөрө районы)|Уҫаҡ]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[865]]: Әр-Рази (тулы исеме Әбу Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәрия әр-Рази; фарсы энциклопедист ғалимы, табип, алхимик, философ. * [[1676]]: Роберт Уолпол, [[Бөйөк Британия]]ның беренсе премьер-министры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1882]]: Джеймс Франк, [[Германия]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1907]]: Ғариф Ғөбәй, [[СССР]] яҙыусыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1921]]: Николай Гумилёв, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1983]]: [[Хәниф Кәрим]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З26]] [[Категория:26 август]] i3pzjo37gx9j01vwj8w78r9x88mm2fi 0 105382 1302999 1294603 2026-08-18T13:46:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302999 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Леонид Данилович Кучма | оригинал имени = {{lang-uk|Леонід Данилович Кучма}} | изображение = | ширина = | должность = Украинаның 2-се Президенты | флаг = Flag of the President of Ukraine.svg | флаг2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | порядок = 2 | периодначало = [[19 июль]] [[1994 йыл]] | периодконец = [[23 ғинуар]] [[2005 йыл]] | предшественник = Леонид Кравчук | гражданство = {{UKR}} | преемник = Виктор Ющенко | премьер = Виталий Масол (1994-1995)<br>Евгений Марчук (1995-1996)<br>Павел Лазаренко (1996-1997)<br>Василий Дурдинец (вазифа башҡарыусы, 1997)<br>Валерий Пустовойтенко (1997-1999)<br>Виктор Ющенко (1999-2001)<br>Анатолий Кинах (2001-2002) <br>Виктор Янукович (2002-2005)<br>Николай Азаров (вазифа башҡарыусы, 2005) | должность_2 = Украинаның 2-се Премьер-министры | флаг_2 = Flag of Ukraine.svg | порядок_2 = [[Кучма Хөкмәте|2]] | периодначало_2 = [[13 октябрь]] [[1992 йыл]] | периодконец_2 = [[21 сентябрь]] [[1993 йыл]] | предшественник_2 = Витольд Фокин<br>Валентин Симоненко (вазифа башҡарыусы) | преемник_2 = Ефим Звягильский (вазифа башҡарыусы)<br>Виталий Масол | президент_2 = Леонид Кравчук | дата рождения = 9.08.1938 | место рождения = Чернигов өлкәһе, Новгород-Северский районы, Чайкино ауылы, УССР, [[СССР]] | вероисповедание = | отец = Даниил Прокофьевич Кучма (1901 — 7 февраль 1942) | мать = Прасковья Трофимовна Кучма | супруга = Людмила Кучма (1940) | образование = Днепропетровск милли университеты | профессия = инженер-механик | дети = Елена Пинчук (1970) | партия = КПСС (1960-1991) | учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|технических наук}} | учёное звание = профессор | награды = {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Большой крест Орден Витаутаса Великого}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Великого князя Литовского Гядиминаса}}{{!!}}{{Орден Золотого орла}} {{!}}- {{!}}{{Орден Белого орла (Польша)}}{{!!}}{{Орден Звезды Румынии}}{{!!}}{{Орден Республики (Молдова)}} {{!}}- {{!}}{{Большая цепь ордена Инфанта дона Энрике}}{{!!}}{{Цепь ордена Гражданских заслуг}}{{!!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден За выдающиеся заслуги (Узбекистан)}}{{!!}}{{Орден Королевской семьи Брунея 1 класса}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Медаль Астана}}{{!!}}{{Медаль Вифлием 2000}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Государственная премия Украины в области науки и техники}}{{!!}}{{Ленинская премия|1979}}{{!!}}{{Почётный гражданин Кривого Рога}} {{!}}} | автограф = }} '''Кучма Леонид Данилович''' ({{lang-uk|Леонід Данилович Кучма}}; [[9 август]] [[1938 йыл]]) — [[Украина]]ның сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. [[1992]]—[[1993 йыл]]дарҙа — Украинаның премьер-министры, [[1994]]—[[2005 йыл]]дарҙа — Украина президенты (ике президент мөҙҙәте эшләй). Фән кандидаты. == Биографияһы == Леонид Данилович Кучма 1938 йылдың 9 авгусында [[Украина ССР-ы]] [[Чернигов өлкәһе]] Новгород-Северск районының Чайкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы, өлкән сержант Даниил Прокофьевич Кучма (1901 йылда тыуған) һуғышҡа тиклем урмансы булып эшләгән. 1942 йылдың 7 февралендә Новгород өлкәһенең Новоселицы ауылындағы 756-сы армия госпиталендә, совет ғәскәрҙәре Волхов йылғаһын аша сыҡҡанда үпкәһенә һыуыҡ тейҙергәндән һуң мандый алмайынса, вафат була. Октябрҙә Волховтың һул ярында 111-се уҡсылар дивизияһы ҡамауға эләгә. 560-сы сапер батальоны дивизияны эвакуациялауға ебәрелә. Йылғаны аша сыҡҡанда яугирҙарға боҙло һыуҙа эшләргә тура килә. Был хәрби батырлығы өсөн өлкән сержант Даниил Кучма, СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 27 декабрендә указына ярашлы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә. 1996 йылға тиклем Даниил Кучма хәбәрһеҙ юғалған тип һанала. Уның ерләнгән урынын Новгород эҙәрмәндәре тарафынан<ref>[http://www.kramatorsk.info/index.php?view&36567 Kramatorsk.]</ref> табыла. Әсәһе — Прасковья Трофимовна Кучма (1906—1986, Днепропетровск)<ref name="maidan.org.ua">[http://maidan.org.ua/blogs/lukanov/?p=295 Розділ 1.]</ref>, [[колхоз]]да эшләгән һәм өс бала<ref>[http://www.rian.ru/society/20020809/204930.html К 64-летию Леонида Кучмы — справка | Общество | Лента новостей «РИА Новости»]</ref><ref>[http://fakty.ua/20314-leonid-kuchma-sejchas-chasto-govoryat-danilych-prosti-ya-ochen-dorozhu-etim-ubezhden-chto-vremya-rasstavit-vse-neobhodimye-akcenty-i-v-ocenke-razvitiya-strany-v-gody-moego-prezidentstva?logout=1 Леонид кучма: "сейчас часто говорят: "данилыч, прости… " я очень дорожу этим.]</ref><ref>[http://files.korrespondent.net/politics/kuchma/ Досье — Корреспондент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125004826/http://files.korrespondent.net/politics/kuchma |date=2011-01-25 }}</ref> үҫтерә. === Белеме === [[Чернигов]] өлкәһе Семеновск районының Костобобровский урта мәктәбендә уҡый. [[1960 йыл]]да Днепропетровск дәүләт университетының физика-техник факультетын тамамлай һәм шунда уҡ КПСС сафына инә. Һөнәре буйынса «инженер-механик», техник фәндәр кандидаты. === Карьераһы === Университетты тамамлағандан һуң,"Южное" ([[Днепропетровск]]) конструкторлыҡ бюроһының ракета-космик тармағында эшләй. 28 йәшендә Байконур космодромында һынауҙар үткәреүҙең техник етәксеһе була. Геннадий Тумановтың, "Южмаш"тың баш инженеры урынбаҫары (1952—1966), СССР-ҙың Дөйөм машиналар эшләү министрлығының баш техник идаралығы баш инженерының (1966—1976) ҡыҙлыҡҡа алған ҡыҙы Людмила Талалаеваға өйләнә. 38 йәшендә "Южмаш"та партком секретары, УКП-ның Үҙәк комитеты ағзаһы була. КПСС-тың XXVII һәм XXVIII съездары делегаты. [[1979 йыл]]да ракеталар төҙөүсе инженер буралаҡ, Ленин премияһын ала. [[1982 йыл|1982]] йылдан — генераль конструкторҙың беренсе урынбаҫары, [[1986 йыл|1986]]-[[1992 йыл|1992]] йылдарҙа — «Көньяҡ машина эшләү заводы» етештереү берекмәһенең генераль директоры. 1990 йылдар башынан — директорат (Украинаның I саҡырылыш Юғары Радаһындағы эре предприятиелар директорҙары төркөмө) лидерҙарҙың береһе, I саҡырылыш халыҡ депутаты. 1991 йылда ул нигеҙ һалыусыларҙың береһе Украина Технологик фәндәр академияһы . [[1992 йыл|1992]] йылдың октябрендә директорат ярҙамында Украина премьер-министры булып китә һәм был вазифаны 1993 йылдың сентябренә тиклем биләй. Был вазифаны биләргә ризалашыр өсөн Кучма алты айға диктатор вәкәләттәренә эйә булыу, аныҡлап әйткәндә, закондарға тиңләштерелгән декреттар сығарыу һәм төбәк етәкселәрен тәғәйенләү, шартын ҡуя. Был талапты 1992 йылдың 18 ноябрендә ҡабул ителгән № 2796-XII закон ҡәнәғәтләндерә. Әлеге закондың ғәмәле бөткәндән һуң, Кучма уны оҙайтыуҙы талап итә, тик Юғары Рада һорауын кире ҡаҡҡас, отставкаға сыға. [[1993 йыл|1993]] йылдың декабренән — Украина Сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары берлеге президенты. 1994 йылдың мартында Украинаның II саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана. 1[[1994 йыл|994 йылдың 10 июлендә]] Украина президенты итеп һайлана. 1994 йылғы һайлауҙарҙа (һайлау кампанияһы рәйесе — Табачник Дмитрий Владимирович) уны, Леонид Кравчукка ҡаршы тауыш биреп, көнбайыш Украина халҡы яҡлай. Төп һайлау алды лозунгылары — сәнәғәт үҫеше, сәйәсәттә иҡтисади өҫтөнлөк була. Раҫлау уны буйынса экс-кәңәшсеһе Анатолий Гальченко<ref>{{Cite web|url=http://forbes.ua/magazine/forbes/1332698-anatolij-galchinskij-vse-premer-ministry-vandnbspukraine-byli-tehnicheskimi|title=Анатолий Гальчинский: «Все премьер-министры в Украине были техническими» - Журнал Forbes - Журнал - Forbes.ua, Форбс Украина|accessdate=2013-01-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnLNrmUj|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222144301/http://forbes.ua/magazine/forbes/1332698-anatolij-galchinskij-vse-premer-ministry-vandnbspukraine-byli-tehnicheskimi |date=2013-02-22 }}</ref>: == Кучма исеме менән бәйле эштәр == === Евгения Щербанде үлтереү === Юрий Дидух, Щербандең элекке бизнес-партнеры, АТОН корпорацияһын ойоштороусылар советы башлығы, ТВi телеканалы эфирында: Щербань Кучманы отставкаға ебәреү идеяһы менән йөрөнө, тип белдерә. === Ҡара диңгеҙ өҫтөндә Ту-154 авиаһәләкәтенә мөнәсәбәте === [[Файл:Vladimir_Putin_with_Leonid_Kuchma-5.jpg|слева|мини|Кучма Владимир Путин менән]] Л. Д. Кучма 2001 йылдың 10 октябрендә журналистарҙың 2001 йылдың 4 октябрендә Тель-Авивтан Новосибирскка осҡан Рәсәйҙең «Сибирь» авиакомпанияһының Ту-154 самолетын Ҡара диңгеҙ өҫтөндә украин самолетының бәреп төшөрөүенә һәм унда 78 кеше һәләк булыуына ҡарата биргән һорауына «ҙур масштаблы фажиғә» тип яуап биреп, донъя йәмәғәтселеген аптырата. Еңел-елпе белдереү рәсми Израилдең асыуын ҡабарта<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2001/10/11/2984359/ На Западе шокированы реакцией Кучмы. Новость от 11 октября 2001 г.]</ref> === Георгий Гонгадзе үлтереү һәм Кучмаға ҡаршы енәйәт эше === [[2000 йыл]]дың ноябрендә власҡа яраҡлашмаған журналист Георгий Гонгадзены юҡ итеүҙә ғәйепләнә. Украинаның Социалистик партияһы лидеры Александр Мороз президент хакимиәте башлығы Владимир Литвин һәм Украинаның эске эштәр министры Юрий Кравченконың Гонгадзеның юғалыуына ҡағылышлы һөйләшеүҙең аудиояҙмаһын халыҡҡа сығара. Был оппозицияның «Украина — Кучмаһыҙ» акцияһын башлауына юл аса. Акция урамдарҙа күп халыҡты йыйған демонстрациялар ойоштороу һәм [[Киев]] үҙәгендә палатка ҡаласыҡтарын тәшкил итә. «Украина — Кучмаһыҙ» [[2001 йыл]]дың 10 мартында ҡыйратыла. 22 мартта генераль прокурор урынбаҫары Ренат Кузьмин Гонгадзеның үлемендә Кучманың да ҡатнашлығы булыуы ихтималлығы буйынса, уға ҡарата енәйәт эше асылыуын белдерә. Кучмаға илдән ситкә сығыу тыйыла<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/22/6040160/|title=ГЕНПРОКУРАТУРА ПІДТВЕРДИЛА СПРАВУ ПРОТИ КУЧМИ ЗА ВБИВСТВО ГОНГАДЗЕ|date=2011-03-22|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref>. Икенсе көндө ул генпрокурорға яуап бирергә килә, әммә Николай Мельниченко<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/23/6044561/|title=КУЧМА ПІШОВ З ОЧНОЇ СТАВКИ З МЕЛЬНИЧЕНКОМ|date=2011-03-23|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref> менән күҙмә-күә осрашыуҙан баш тарта. 24 мартта Кучма Алексей Пукач менән күҙләштерелгәндән һуң, уға ғәйепләү белдерелә<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/24/6047990/|title=КУЧМІ ВИСУНУЛИ ОБВИНУВАЧЕННЯ. Пукач - свідок|date=2011-03-24|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref>. Уның һүҙҙәре буйынса, ғәйепләү пленкаларға һәм Николай Мельниченконың менән Александр Мороздың<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/03/24/6046900/|title=Справа Кучми базується на свідченнях Мельниченка і Мороза|date=2011-03-24|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref> күрһәтмәләренә нигеҙләнә. 4 апрелдә Кучма менән Мельниченко күҙләштерелә<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/04/4/6077843/|title=Кучмі не вдалося уникнути очної ставки з Мельниченком. Його пишуть|date=2011-04-04|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref>. 26 апрелдә тикшереү тамамланыу тураһында иғлан ителә<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/04/26/6140324/|title=ГЕНПРОКУРАТУРА ЗАКІНЧИЛА З КУЧМОЮ|date=2011-04-26|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref>. 2011 йылдың 21 октябрендә Конституция суды, енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләү законһыҙ рәүештә алынған мәғлүмәттәргә нигеҙләнә алмай, тиг№н ҡарар сығара. 14 декабрҙә Киевтың Печерск суды, енәйәт эшен ҡуҙғатыуҙың законһыҙ булыуын танып<ref>{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2011/12/14/6835703/|title=СУД "ВІДМИВ" КУЧМУ ВІД СПРАВИ ПРО ВБИВСТВО ГОНГАДЗЕ|date=2011-12-14|work=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-01-31}}</ref>, генпрокуратураның ҡарарын көсөнән сығара. === Импичмент яһарға тырышыу === [[2001 йыл|2001]] Юғары Рада бер нисә тапҡыр Леонид Кучмаға ҡарата импичмент процедураһын башларға тырыша. Уны законһыҙ ҡорал һатыуҙа, депутат Александр Теляшевты туҡмауҙа ғәйепләйҙәр. Леонид Кучма популярлығын юғалта бара. Уның ышаныс рейтингы 20 % булһа, ышанмаусылыҡ белдереүселәр яҡынса 60 % тәшкил итә. 2002 йылдағы парламент һайлауҙарында Кучма хакимиәт башлығы Владимир Литвин етәкләгән «Берҙәм Украина өсөн!» блогын яҡлай, икенсе урынға Украинаның премьер-министры Анатолий Кинах сыға. 2002 йылдың 15 октябрендә Киев судьяһы Юрий Василенко Кучмаға ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата. Әммә 2002 йылдың декабрендә эште Юғары суд яба, ә Василенко эшенән ебәрелә. == Президентлыҡтан һуң тормош == [[2005 йыл|2005]] йылдың 19 ғинуарында Украина премьеры вазифаһын башҡарыусы Николай Азаров «Хеҙмәт урынында файҙаланыу өсөн» тигән билдә менән № 15-р хөкүмәт ҡарарына ҡул ҡуя. Уның буйынса Кучма үлгәнгә тиклем ҙәмәлдәге президенттың эш хаҡы күләмендә түләү ала, уға Конча-Заспела шәхси ҡулланыуға дәүләт дачаһы ([[Киев]] сите, Украина элитаһының төп йәшәү урыны), хе: мәтләндереүсе персонал (дүрт водитель, ике горничная, ике официант һәм аш-һыу оҫтаһы), ике машина; дәүләт һағы, ярҙамсы һәм кәңәшсе бирелә. Текста шулай уҡ, Леонид Кучманы ҡарау, уның ҡулланыуында булған күсемле һәм күсемһеҙ милек, хеҙмәтләндереүсе персонал өсөн сығымдар дәүләт бюджетынан ҡапланасаҡ, тип билдәләнә. Әммә февраль айында Украинаның юстиция министры Роман Зварич, элекке президентты тәьмин итеү һәм хеҙмәтләндереүҙе ҡабаттан ҡараясағын белдерә. Уны премьер Юлия Тимошенко ла хуплай һәм алдағы хөкүмәт бындай ҡарар ҡабул итеп, үҙенең вәкәләттәрен арттырған, ти. [[2005 йыл|2005]] йылдың 25 февралендә Украина хөкүмәте сираттан тыш ябыҡ ултырышында № 15-р ҡарарынан баш тарта. [[2007 йыл|2007]] йылдың 28 апрелендә Виктор Януковичтың министрҙар кабинеты 2005 йылдың 28 февралендәге документты ҙәмәлдән сығарып, 19 ғинуарҙағы ҡарарҙы ҡабаттан тергеҙә. Шулай итеп, Леонид Кучмаға барлыҡ льготалары киренән ҡайтарыла<ref>[https://web.archive.org/web/20070707165258/http://www.kommersant.ua/doc.html?DocID=760742&IssueId=41288 Ъ — Бывшие // Леонида Кучму вернули на пожизненное содержание]</ref> «Мысль» журналы билдәләүенсә, Кучманың шәхси байлығы 1,5 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә<ref>http://www.uatoday.net/rus/news/polit/218294 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821193813/http://www.uatoday.net/rus/news/polit/218294 |date=2008-08-21 }}</ref> Леонид Данилович «Леонид Кучманың „Украина“ Президент Фонды» хәйриә фондын етәкләй, уның эшмәкәрлеге түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла: * граждандарҙың мәҙәни кимәлен һәм эстетик тәрбиәһен күтәреү; * мәҙәниәтте, сәнғәтте һәм рухиәтте яҡлау маҡсатында саралар ойоштороу һәм уларҙы тормошҡа ашырыу; * китап нәшер итеү; * мәғариф өлкәһендәге таланттарға ярҙам итеү; * перспективалы ижади йәштәргә ярҙам итеү; * ауыл китапханаларына ярҙам итеү 2014 йылдың июненән [[Украина]]ның Донбасстағы низағты<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/02/02/n_6884041.shtml|title=Порошенко назначил Кучму представителем на переговорах еще в июле|accessdate=2015-02-02}}</ref> көйләү буйынса өс яҡлы бәйләнеш төркөмө вәкиле. == Ғаиләһе == * Ағаһы Александр Кучма (1928—1984), шахтер, үпкә яман шешенән үлә<ref name="maidan.org.ua"/>. ** Ағаһының улы Владимир Кучма — бизнесмен.<ref>[http://www.segodnya.ua/news/12050423.html Селяне ходят к Кучме домой, а на его 70-летие споет Элтон Джон | Новости Украины | Накануне юбилея бывшего президента мы побывали на месте будущего праздника и в его родном се …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211054032/http://www.segodnya.ua/news/12050423.html |date=2008-12-11 }}</ref>. * Апаһы Вера Тимошенко (Кучма), электровоз машинисы булып эшләй, инсульттан 48 йәшендә<ref name="maidan.org.ua"/> вафат була . * Ҡатыны Людмила Кучма (1940) (Талалаева). ** Ҡыҙы Елена Пинчук (1970), «АНТИСПИД» фондына нигеҙ һалыусы, СТБ, ICTV, Яңы, QTV, М, M2 һәм башҡа ҡайһы бер медиакомпанияларҙы үҙ эсенә алған StarLightMedia медиагруппаһының күҙәтеү советы башлығы. Билдәле эшҡыуар һәм йәмәғәт эшмәкәре Виктор Пинчукта<ref>[http://tsn.ua/ukrayina/dochka-kuchmi-zminila-prizvische.html Дочка Кучми змінила прізвище — Укрaїнa — ТСН.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020072256/http://tsn.ua/ukrayina/dochka-kuchmi-zminila-prizvische.html |date=2015-10-20 }}</ref> кейәүҙә, тәүге ире — Игорь Франчук. *** Ейәндәре: *** Роман Франчук (3 апрель, 1991)<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2003/12/22/4376066/ Игорь Франчук: Я не обращаю внимания на характеристики «держатель наследства внука президента» | Украинская правда]</ref> *** Екатерина Пинчук (4 июнь, 2003)<ref>[http://fakty.ua/140609-doch-leonida-kuchmy-rodila-devochku Елена Пинчук родила дочь — Газета «ФАКТЫ и комментарии»]</ref> *** Вероника Пинчук (28 сентябрь, 2011)<ref>[http://reporter-ua.com/2011/09/28/u-kuchmy-rodilas-vnuchka У Кучмы родилась внучка]</ref>. == Әйтемдәре == * «Мин шуны яҡшы беләм: беҙ илде тарҡаттыҡ». <small>(27 октябрь, 1992)</small><ref name="ReferenceA">''Л. Д. Кучма.'' «После майдана. Записки президента. 2005—2006». Киев: 2007</ref> * «Ниндәй ижтимағи йәмғиәт төҙөргә йыйыныуыбыҙҙы әйтһәгеҙ, мин уны төҙөйәсәкмен». <small>(октябрь, 1992)</small><ref name="ReferenceA"/> * 2001 йылда мин, «Украинаның сәйәси етәкселегенең өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе булып»<ref>[http://fakty.ua/100479-snachala-prezidentam-ukrainy-i-rossii-leonidu-kuchme-i-vladimiru-putinu-v-sevastopole-prodemonstrirovali-quot-morskuyu-mocsh-quot-a-zatem-ugostili-makaronami-quot-po-flotski-quot Сначала президентам Украины и России Леониду Кучме и Владимиру Путину в Севастополе… — Газета «ФАКТЫ и комментарии»]</ref> йәмғиәтте рухи тергеҙеү тора, тип белдерҙем. * «Власть бер ҡасан да илдә сәйәси логиканы илдә агрессив аҙсылыҡ өйрәтеүенә юл ҡуймаясаҡ». <small>(ноябрь 2004)</small><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=9xghbGiX4yQ Кучма.avi — YouTube]</ref> * «Фанатиктар тормошҡа ашыра, ә уларҙың емештәрен ҡәбәхәттәр файҙалана. Революция булмаясаҡ, ә XXI быуаттың Европа иленә лайыҡлы һайлауҙар буласаҡ».<small>(ноябрь 2004)</small><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=-j-lLlihfHc&feature=related kuchma — YouTube]</ref> * «Мин һәр ваҡыт, дәүләт теле берәү булырға тейеш, тинем һәм был хаҡта бер шигем дә булманы» (2012)<ref>[http://podrobnosti.ua/opinion/2012/08/21/853688.html]</ref>. == Наградалары һәм исемдәре == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы Ордены ([[1976]]) * I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[Рәсәй]], 20 апрель, 2004 й.) — ''Рәсәй һәм Украина халыҡтары араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға индергән ҙур өлөшө өсөн''<ref>[http://pravo.msk.rsnet.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=0&nd=102086293&intelsearch=&firstDoc=1&lastDoc=1 Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2004 года № 556 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Кучмы Л. Д.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140509001826/http://pravo.msk.rsnet.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=0&nd=102086293&intelsearch=&firstDoc=1&lastDoc=1 |date=2014-05-09 }}</ref> (орденды Леонид Кучмаға Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] [[Кремль (Москва)|Кремлдә]] 2011 йылдың 28 июлендә тапшыра)<ref>[http://www.rbc.ua/rus/newsline/show/v-kremle-medvedev-vruchil-kuchme-orden-za-zaslugi-pered-otechestvom--28072011180100 В Кремле Медведев вручил Кучме орден «За заслуги перед Отечеством» I степени // РБК-Украина, 28.07.2011]</ref> * Ҙур Тәре кавалеры, Бөйөк Витаутас ордены ([[Литва]], 1996) * Ҙур Тәре кавалеры, Бөйөк кенәз Гядиминас ордены ([[Литва]], 1998)<ref>[http://paulauskas.president.lt/ordinai/table_e.phtml Сайт Президента Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103174259/http://paulauskas.president.lt/ordinai/table_e.phtml |date=2006-01-03 }}</ref> * Аҡ бөркөт ордены ([[Польша]], 1997) * Алтын бөркөт ордены ([[Ҡаҙағстан]], 1999)<ref>[http://karaganda.pmicro.kz/DB/Busn/Govern/Laws/Ukase/Kuchma.htm ''Указ Президента Республики Казахстан о награждении орденом «Золотого орла» (Золотой Орел) Л. Д. Кучмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035428/http://karaganda.pmicro.kz/DB/Busn/Govern/Laws/Ukase/Kuchma.htm |date=2008-03-08 }}''</ref> * Республика ордены ([[Молдавия]], 2003)<ref>[http://www.tvc21.md/prn_news.php?id=3926&par=0 ''Владимир Воронин наградил Леонида Кучму «Орденом Республики»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218191951/http://www.tvc21.md/prn_news.php?id=3926&par=0 |date=2007-12-18 }}</ref> * І дәрәжә Брунеяның король ғаиләһе ордены ([[Бруней]], 2004)<ref>[http://www.umoloda.kiev.ua/number/136/113/4451/ ''Кучма в гостях у султана''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831030814/http://www.umoloda.kiev.ua/number/136/113/4451/ |date=2021-08-31 }}</ref> * Ҙур сынйыр — Инфант дон Энрике ордены ([[Португалия]], 16 апрель, 1998)<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&list=1 Информация на сайте Президента Португалии]{{ref-pt}}</ref> * Румыния йондоҙо ордены * «Вифлием-2000» миҙалы (Фәләстан милли хакимиәте, 2000)<ref>[http://www.omsa.org/files/jomsa_arch/Splits/2004/60087_JOMSA_Vol55_3_13.pdf Medal of Bethlehem, 2000]{{ref-en}}</ref>. * Господня табуты сынйыры ордены ([[Иерусалим]] Православие Патриархы, 2000) * I дәрәжә Илья Муромец ордены (2004)<ref>[http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=archive&id=12652 В [[Севастополь|Севастополе]] освящён восстановленный храм святого равноапостольного князя Владимира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929090916/http://www.interfax-religion.ru/print.php?act=archive&id=12652 |date=2007-09-29 }}</ref> * Ленин премияһы ([[1979]]) * Украинаның фән һәм техника өькәһендәге дәүләт премияһы, 1993 йыл — ''ЮМЗ-Т серияһындағы ҙур күләмле пассажир троллейбустарын эшләү конструкцияһын, технологияһын әҙерләү һәм уны күпләп сығарыуҙы үҙләштергәне өсөн'' (коллектив составында)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/617/93 Указ Президента України № 617/93 від 31 грудня 1993 року «Про присудження Державних премій України в галузі науки і техніки 1993 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115113048/http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/617/93 |date=2018-11-15 }}{{ref-uk}}</ref> * Донецк өлкәһенең абруйлы гражданины (2002)<ref name="novosti.dn.ua">[http://novosti.dn.ua/details/2644/ Бубка стал Почетным гражданином Донецкой области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205040326/http://novosti.dn.ua/details/2644/ |date=2011-12-05 }}</ref> * Севастополдең абруйлы гражданины (2002) * Кривой Рогтың абруйлы гражданины (22.10.1999)<ref>[http://kryvyirih.dp.ua/ua/st/pg/141209854288387_s/ Кучма Леонид Данилович — Почётный гражданин Кривого Рога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150552/http://kryvyirih.dp.ua/ua/st/pg/141209854288387_s/ |date=2015-04-02 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация |Викицитатник=Леонид Данилович Кучма |Тема=Леонид Данилович Кучма }} * Президентские выборы на Украине (2004) * Оранжевая революция * Убийство Георгия Гонгадзе * Внутренняя политика Украины * Украина — не Россия == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЛП|Кучма, Леонид}} * [http://www.ladno.ru/person/kuchma/bio/ Кучма Леонид Данилович: биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403203743/http://ladno.ru/person/kuchma/bio/ |date=2016-04-03 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=HLCL1V1xv8s/ Кучма которого мы не знали] * [http://rus.newsru.ua/ukraine/30mar2011/postanova.html Опубликовано постановление по делу Кучмы: как отдавался преступный приказ] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Украина Президенттары]] lefntupvv7z53no43thj59vzpoad84m 0 144727 1303009 1208612 2026-08-19T04:42:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303009 wikitext text/x-wiki {{Горная система |Название = Олимп |Национальное название = el/Όλυμπος |Изображение = Mytikas.jpg |Подпись изображения = Вид на массив Олимп с западной стороны |Координаты = 40.085657/22.35868 |Страна = Греция |Регион = Фессалия (периферия) |Высочайшая вершина = Митикас |Высота = 2917 |Источник высоты = <ref name = "MO_peakbagger" /> }} [[Файл:Olympus_Mytikas_from_Skala_Explained.jpg|мини|250x250пкс|Митикас]] '''Олимп'''<ref>{{Книга:СГНЗС|265}}</ref><ref name="instrukciya"/> ({{lang-el|Όλυμπος}}, [[МФА]]: [ˈɔlimbɔs], ''О́лимбос''<ref name="instrukciya"/><ref name="udarenie"/>)({{lang-el|Όλυμπος}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]: [ˈɔlimbɔs], ''Олимбос'') —[[Греция]]ла иң бейек тау массивы<ref name="1_new_height">[http://www.summitpost.org/show/mountain_link.pl/mountain_id/986 SummitPost — Olymbos (Olympus) — Climbing, Hiking & Mountaineering<!-- Заголовок добавлен ботом -->].</ref>. (2917 м). Милли парк. Тау Фессалияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Борон Фессалия менән Македонияның тәбиғи сиге булған. Олимп тауының иң юғары өс түбәһе Митикас (2917 м), Сколио (2912 м) һәм Стефани (2905. м.) тип атала<ref name="2_trail_sign">[http://img-fotki.yandex.ru/get/5810/49992.1b/0_5297a_38aea6ec_orig Фотография указателя на тропе, июль 2011].</ref>. [[Боронғо грек мифологияһы]]нда Олимп — изге тау, [[Зевс]] етәкселегендә илаһтар йәшәү урыны. Ошоноң менән бәйле, грек илаһтарын йыш ҡына «Олимп илаһтары» тип йөрөтәләр. Төньяҡ битләүендә македондарҙың Дион ҡала- ғибәҙәтханаһы, йәғни Зевс ҡалаһы урынлашҡан. Олимп мифологик һәм тарихи символ ғына түгел, тәбиғәт ҡомартҡыһы булып та һанала. Пиерия номы һәм өлөшләтә Лариса-Фессалия сиктәрендә урынлашҡан Олимптың Милли ҡурсаулығына биологик төрлөлөк хас. Бында 1700 төр үҫемлек осрай, был Грецияла осраған бөтә төрҙөң 25 проценты. Уларҙың 23 — эндемик төрҙәр, йәғни тик бында ғына осрай. Фауна: 8 төр— амфибиялар, 22 төр— һөйрәлеүселәр, 32 төр— имеҙеүселәр, 136 төр— ҡоштар. == Олимпҡа күтәрелеү == Күпселек күтәрелеү Литохорон ҡалаһынан башлана, унда Олимпҡа күтәрелергә теләүселәр өсөн мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Унан 1100 метрлыҡ бейеклектә урынлашҡан «Приония» пунктына тиклем таксиҙа барып етергә мөмкин (<span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">«Πριόνια»</span>), шулай уҡ йәйәүле маршруттар ҙа бар. Прионияла бәҙрәф, ресторан һәм машиналар ҡуйыу урыны бар, эргәлә урынлашҡан Изге Дионис монастырында ҡунып сығырға мөмкин. Приониянан йәйәүле маршрут ҡунаҡхана һәм кемпинг өсөн зонанан торған «Спилиос-Агапитос» (<span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Σπήλιος Αγαπητός</span>, 2100 м) приютына тиклем бара<ref>{{cite web |url=http://www.svirsky.ru/photo/album.php?thema=58#priyutA |title=Фотография и описание Приюта А}}</ref>, унан уның Скала түбәһенә һәм башҡа таулы приюттарға күтәрелергә мөмкин. Скала түбәһенән Сколио һәм Митикасҡа эләгергә була. Митикасҡа төндә һәм насар һауа торошо ваҡытында күтәрелеү хәүефле, шулай уҡ унда күтәрелеү өсөн физик әҙерлек талап ителә<ref name="3_trail_sign">[http://img-fotki.yandex.ru/get/5306/49992.23/0_53179_50547a1f_orig Фотография указателя на вершине Скала, июль 2011].</ref>. Тәүге тапҡыр [[1913 йыл]]да Христос Какалас тарафынан яулана<ref>[http://www.grekomania.ru/articles/100-istoriya-pokoreniya-olimpa История покорения Олимпа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110092628/http://www.grekomania.ru/articles/100-istoriya-pokoreniya-olimpa |date=2015-01-10 }}.</ref>. == Географияһы == [[Файл:Mytikas peak 02.jpg|thumb|Mytikas: иң бейек түбә]] Олимп формаһы [[ямғыр]] һәм [[ел]] тәьҫирендә формалашҡан, һөҙөмтәлә, диңгеҙ кимәленән 3000 метр бейеклектә (9800 фут) айырым башня барлыҡҡа килә, ул Литохородан 18 километр (11 миля) алыҫлыҡта урынлашҡан. Олимпта түбәләр күп, улар түңәрәк тиерлек формалы. Тауҙың әйләнә-тирәһе 150 километр (93 миля), урта өлөшөндә диаметры 26 километр (16 миля) һәм майҙаны 500 квадрат километр (190 квадрат миля). Төньяк-көнбайышҡа табан Влах Кокиноплоу ауылы урынлашҡан. Олимп менән Вулгара араһында Макрырема шишмәһе аға. Петра, Фронту һәм Дион ауылдары төньяк-көнбайышта, ә көнсығыш яғында Литохоро ҡалаһые урынлашҡан- унда Олимп тауҙарын икегә бүлеп Энипей йылғаһы аға. Көньяҡ-көнсығышта Зилиана тарлауығы Олимп тауын Като Олимпостан (Түбән Олимп) айырып тора, ә уның көньяҡ-көнбайыш яғында Сикаминея һәм Кария , Агиа Триада Sparmou монастыре һәм Pythion ауылы ята.<ref name="auto">{{cite web|url=http://olympusfd.gr/images/Maps/map_us.pdf|title=Maps of Mount Olympus|access-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921212448/http://www.olympusfd.gr/images/Maps/map_us.pdf|archive-date=2018-09-21|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921212448/http://www.olympusfd.gr/images/Maps/map_us.pdf |date=2018-09-21 }}</ref> Касирокампи кеүек танылған ҡоро тауҙары чапараль ҡыуаҡтары менән ҡапланған һәм ҡырағай [[ҡабан]] кеүек хайуандар өсөн йәшәү мөхите булып тора. Көнсығышҡа табан Дион тигеҙлеге уңдырышлы һәм уны Олимпта башланған шишмәләр һуғара. == Геология == Олимп таүы 200 миллион йыл элек һай диңгеҙ төбөндә ултырған тоҡомдарҙан барлыҡҡа килгән. Шуннан һуң төрлө геологик ваҡиғалар бер ҡоро төбәк һәм диңгеҙ барлыҡҡа килтерә. Бер миллион йыл элек боҙлоҡтар Олимпты ҡаплап торған, уның тигеҙ һәм уйһыу урындарын барлыҡҡа килтергән. Унан һуң ерҙә температура күтәрелә башлау менән боҙ иреп, барлыҡҡа килгән ағымдар түбәнерәк урындарҙа ваҡ таштарҙы йыуып төшөрә, осло башлы өйөмдәр хасил итә, улар бөтә төбәк буйынса тауҙарҙан диңгеҙгә тиклем тарала. Лептокария ҡалаһында урынлашҡан Олимп [[геология]] музейы тауҙың геологик төҙөлөшө тураһында тулы мәғлүмәт бирә. == Морфологияһы == [[Файл:Olympus Mountain.jpg|thumb|Стратосферанан Олимп күренеше]] Төбәктең ҡатмарлы геологик үткәне Олимп морфологияһында һәм уның милли паркында күренә. Бында тәрән тарлауыҡтар һәм тиҫтәләгән шыма түбәләр бар, уларҙың күбеһе 2000 метрҙан (6600 фут) бейегерәк, шул иҫәптән Агиос Антониос (2815 метр (9236 фут), Калогерос (2700 метр (8900 фут), Тумпа (2801 метр (9190 фут).), Профитис Илиас- Пророк Илия (2803 метр (9196 фут). Әммә туристарҙы бигерәк тә үҙәк, вертикаль тиерлек ҡаялар таң ҡалдыра. Литохоро ҡалаһы янында горизонтта, ике бер тигеҙ түбә араһында V хәрефе күренә. Һул яҡтағы түбә — Митикас (йәки Пантеон). Был Грецияның иң юғары нөктәһе. Уның уң яғында Стефани (йәки Зевс тәхете — 2902 метр (9521 фут), ул тауҙың иң текә урыны. Бигерәк тә уның һуңғы иң текә 200 метры альпинистлар өсөн етди проблема булып тора. Сколионан көньяҡтараҡ (40,0829 ° с. ш., 22,3571 ° в. д.), бейеклеге буйынса икенсе — 2911 метр булған «Мегала Казания». Бейек түбәләрҙең көнсығыш яғында текә биттәр параллель һырҙарға оҡшаш зонаны — "Зонарияны " хасил итә. Тағы ла тарыраҡ һәм текәрәк «Лукиа» тау һырҙары юғарыға, тау түбәһенә илтә. Төньяҡта, Стефани менән Профитис Илиас араһында, 2550 метр бейеклектә (8370 фут) Музалар платоһы, ә көньякта, тауҙарҙың уратаһында тиерлек, 2350 метр бейеклектә — ''Бар'' альп тундра зонаһы (7710 фут) ята. Олимпта йырындар күп. Маврологос-Энипеас (14 км) һәм Маврацас-Спармос (13 км) йырындары айырылып тора һәм тауҙарҙы ике өлөшкә "бүлә ". Көньяҡ тауҙарҙа 13 км оҙонлоҡтағы ''Зилиана'' тарлауығы тауҙы Түбәнге Олимптан айырып тороусы тәбиғи сик булып тора. Бында шулай уҡ текә ярҙар бар һәм мәмерйәләр күп. Тауҙарҙа, башлыса, 2000 м тәрәнлектә, ҙур булмаған, ҡыҫҡа ваҡытҡа күренеп ҡалған күлдәр һәм шишмәләр барлыҡҡа килә. Бында Приония районында Энипей йылғаһы ағып сығып, Эгей диңгеҙенә барып ҡоя. == Атамаһы һәм мифологик ассоциациялар == [[Файл:Oropediolympou.jpg|right|thumb| Стефани фонында Музалар платоһы (Зевс тәхете)]] Όλυμπος Olumpos атамаһы грек атамаһы түгел тип иҫәпләйҙәр. Гомерҙың әҫәрҙәрендә (Odyssey 6.42) Οὔλυμπος Oulumpos илаһтар резиденцияһы тип атала (бер ниндәй түбәгә лә бәйләнмәгән атама). Гомер (Илиада 5.754, Одиссея 20.103) οὔλυμπος һүҙен οὐρανός ouranos «күк, һауа» мәғәнәһендә ҡуллана. Олимп тауы тарихта ''Белус'' тауы тип иҫкә алына (Илиада 1.591, илаһтар тәхете βηλ [ός] θεσπεσίο [ς] «небесный порог» тип атала). Боронғо грек инаныуҙарында һәм мифологияһында «Олимп» ун ике Олимп илаһы йорто тигәнде аңлата. Тимәк был гректар йәшәгән ерҙәрҙәге иң бейек түбә, шуға күрә борон Олумпос тигән атамалы урындар Мизия, Лакония, Ликия, [[Кипр]], Аттика , Эвбея, Ионияла һәм Лесбос утрауында Һ.б. ерҙәрҙә була. ''Фессалия''лағы Олимп был тауҙарҙың иң бейеге, шуға ул барыһынан да илаһтар йәшәгән урынға нығыраҡ оҡшаған тип тапҡандармы, б.э.т. 5 быуатта [[Геродот]] (1.56) Олимпты ''Фессалия''лағы түбә тип атай. Пиериила, Олимптың төньяҡ итәгендә, грек мифологияһы буйынса туғыҙ ''муза''- нәфис сәнғәт илаһтары, гректарҙың баш илаһы [[Зевс]] менән хәтер илаһы ''Мнемозина'' ҡыҙҙары йәшәй.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5862/|title=UNESCO}}</ref><ref>Arne Strid. ''Wild Flowers of Mount Olympos'', Introduction, p. ix.</ref> == Тарихы == Боронғо замандарҙа Олимп тауҙары Фессалия һәм Македония араһындағы тәбиғи сик булған. Бынан сығып, был тирәләрҙең тарихы [[Македония]]ның көсәйеүе, Хремонид һуғышы (Македонияның грек полистарына ҡаршы) һәм Македонияның б.э.т. IV—II быуаттарҙағы һуғыштарына бәйле тип һис ши кһеҙ әйтергә була. [[Ғосман империяһы]] осоронда был тауҙарҙа ''клефт''тар (партизандар) йәшеренеп ятҡан һәм үҙ операцияларын үткәргән . Төрөктәр уны үҙ хакимлыҡтары осоронда 400 йыл буйы Семаватеви тип йөрөткән. 1489 йылда бында Кар Михалис партизан отряды ойоштора. Олимптағы Ливади Олимп һәм Көнбайыш [[Македония]] арматолдарының (төбәктәрҙә тәртип һаҡлаусы ҡораллы көстәр, милиция) резиденцияһына әйләнә (етәкселәре-Панос Зидрос). XVIII быуатта арматолдарҙы (улар йыш ҡына клефттарға ҡушыла) мосолман албан арматолдарына алмаштырырға тура килә, албандар Македония ауылдарын талап тора. Клефттар ерҙә лә, диңгеҙҙә лә үҙ көрәшен туҡтатмай. Улар араһында Никоцарас, Гиоргакис Олимпиос тигән геройҙар һәм Лазаиой тигән легендар ғаилә була. Хатта XX (1912 йыл) бында юлбаҫарҙар йәшәгән, 1941 йылда грек армияһы отрядтары немецтарға ҡаршы һуғышҡан. Немец оккупацияһы ваҡытында (1941—1944) Грек Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте үҙәге була, һуңыраҡ Литохорола Грециялағы Граждандар һуғышы башлана (1946—1949).<ref>{{cite web|url=https://origins.osu.edu/milestones/march-2016-greek-civil-war-1946-1949|title=Current Events in Historical Perspective Published by the History Departments at The Ohio State University and Miami University}}</ref> == Боронғо һәм Урта быуаттар ҡомартҡылары == [[Файл:Petra Olympus.jpeg|thumb|Mount Olympus as seen from north at Petra, Pieria]] Пиерия Олимпының территорияһы археологик һәм тарихи урын тип иғлан ителгән. Диңгеҙҙән биш саҡрым йыраҡлыҡта Дион— [[Зевс]] һәм ун ике Олимп илаһына арналған боронғо Македония ҡалаһы урынлашҡан. Уның сәскә атыуы б.з.т.5 быуаттан б.э.5 быуатҡа тиклем дауам итә. 1928 йылдан алып ҡаҙыныу эштәре барышында Македония, эллинистик һәм Рим осорҙарына ҡараған күп һанлы әйберҙәр табылған. Хәҙерге ваҡытта бында 200 га майҙанлы уникаль археология паркы урынлашҡан, уның диуарҙары артында— боронғо ҡала һәм изге табыныу урындары. Күп кенә ҡомартҡылар һәм башҡа ҡыйбатлы әйберҙәр Диондың археология музейында һаҡлана. Пимблия һәм Лейвитра, Олимп регионындағы тағы ике ҡала — Орфей һәм «орфик» мистериялар менән бәйле. Илаһ Аполлон һәм муза Каллиопаның улы Орфей бында Дионисҡа (Вакх) табыныу ғәмәлдәренә өйрәткән. Диңгеҙ буйында, стратегик урында, Македония ҡапҡаһы янында, беҙҙең эраның 7 һәм 10 быуаттары араһында Боронғо Гераклея ҡалаһында ''Платамон'' замогы, көньяҡтараҡ боронғо Пидна урынлашҡан. Бында б.э.т.168 йылдМакедония һәм [[Рим]] ғәскәре араһында хәл иткес алыш була. Пидна менән Олимп тауы араһында Византия осоро епискобының Лоулуди исемле нығытылған резиденцияһы һәм македон осоро кәшәнәләре (гробница) Катерини һәм Коринос урынлашҡан.<ref>{{cite web|url=http://www.greeklegendsandmyths.com/mnemosyne.html|title=Greek Legends and Myths}}{{by whom|date=July 2018}}{{year needed|date=July 2018}}</ref> == Христиан ҡомартҡылары == [[Файл:Kloster Kanalon.jpg|thumb| Каналон монастыре]] Олимп районында шулай уҡ бер нисә христиан ҡомартҡыһы бар, шул иҫәптән [[православие]] христиандары табынған пророк (нәби) ''Илия''ға бағышланған бәләкәй храмы бар (Προφήτης ΗλΗας Profitis Ilias) Ул шул уҡ исемле тауҙа 2,803 м бейеклектә урынлашҡан. Ул XVI быуатта Олимптағы ''Изге Дионисий'' тарафынан төҙөлгән. Ул шулай уҡ төбәктәге иң ҙур монастыргә нигеҙ һалған. Боронғо Дионисий монастыре (бейеклеге 820 м) Энипей тарлауғында урынлашҡан, уға Литохоронан машинала барып етәргә була. Ғосман төрөктәре уны талайҙар һәм яндыралар, ә 1943 йыда немец илбаҫарҙары емерә, улар монастырҙы партизандарға ярҙам итеүҙә ғәйепләйҙәр. Хәҙерге ваҡытта ул реставрацияланған һәм Литохоранан ситтә урынлашҡан Яңы Дионисий монастырының бер өлөшө булып тора. Олимптың көньяҡ итәгендә, Зилиана тарлауғындағы тауҙа (820 м), Карьянан 8 км йыраҡлыҡта, Каналон монастыры урынлашҡан. Уға 1055 йылда монахтар Дамиан һәм Иоаким тарафынан нигеҙ һалына, ә 2001 йылда ул реставрациялана һәм монастырь булараҡ эшләүен дауам итә. Унан көнбайышҡа табан, 1020 м бейеклектә Мавраца йылғаһы ярында, XVIII быуат башында бай һәм көслө булған, яңы грек мәғрифәтенә ҙур өлөшө индергән, билдәле ''Царицани мәктәбе''нә нигеҙ һалған Агиа-Триада Спарма монастыры урынлашҡан. Ул 1932 йылда ташланған, тик 2000 йылда тулыһынса ремонтлана һәм яңынан Элассона епархияһына ҡараған ир-ат монастыре булараҡ асыла. == Альпинизм == Олимптағы бейеклеге буйынса өсөнсө урында торған ''Агиос Антониос'' (Άγιος Αντώνιος «Святой Антоний», 40,0677 ° N 22,3511 ° E , 2817 м) боронғо замандарҙа [[Зевс]]ҡа табыныу урыны булған, был турала 1961 йылда археологик эҙләнеүҙәр ваҡытында табылған әйберҙәр һөйләй. Хәҙерге заманда ҡайһы бер тикшеренүселәр тауҙы өйрәнергә һәм уның түбәһенә менеп етергә ынтылды. Мәҫәлән, француз археологы Леон Хезей (1855), немец тикшеренүсеһе Генрих Барт (1862) һәм немец инженеры Эдвард Рихтер. Рихтер 1911 йылда тау түбәһенә барып етергә тырыша, ләкин уны клефттар урлай һәм уны оҙатып йөрөгән төрөк жандармдарын үлтерә. 1913 йылдың 2 авгусында, Төньяҡ [[Греция]] Ғосман империяһы хакимлығынан азат ителгәндән һуң, альпинистар Олимптың түбәһенә барып етә. Швейцариянан Фредерик Буассоннас һәм Даниэль Бод-Бови Литохор ҡырағай кәзәләргә һунар итеүсе Христос Каккалос ярҙамында беренсе булып Грецияның иң юғары нөктәһенә барып еттеләр. Олимпҡа күтәрелеү буйынса ҙур тәжрибә туплаған Калос Митикас түбәһенә бырып еткән өс кешенең береһе була. Шунан һуң ул, 1976 йылда вафат булғансы, Олимпта рәсми гид була. 1921 йылда ул һәм Марсель Курц Олимптағы бейеклеге буйынса икенсе урында торған Стефаниға менә. Был тикшеренеүҙәргә нигеҙләнеп, Курц 1923 йылда бындағы түбәләр картаһы индерелгән «Le Mont Olympe» китабының редакторы була. 1928 йылда Каскалос менән бергә рәссам Василис Итакисиос та Олимпҡа күтәрелә, унда тапҡан мәмерйәне ''Музалар йорто'' тип атай һәм күп йылдлар дауамында тауҙарҙы һүрәткә төшөрә. Һуңыраҡ Олимптың фотоһүрәттәре эшләнә һәм ул картаға ентекләп төшөрөлә. Тау түбәһенә ҡайһы бер альпинистар ҡатмарлы һауа шарттарында, хатта ҡыш көнө лә, бер нисә тапҡыр менеп етә алған. Йыл һайын Олимп тауына 10 000 кеше күтәрелә, үларҙың күбеһе бары тик ''Сколо'' түбәһенә генә етә. Олимп тауына менеү күп осраҡта Литохоро ҡалаһынан башлана, уны тау итәгендә ултырғанлыҡтан Илаһтар ҡалаһы тип тә йәрәтәләр. Ҡаланан юл ''Приония''ға илтә, шул ерҙә альпинистар тауға күтәлерлә башлай. == Климат == [[Файл:Olympus17.jpg|thumb|Христос Какалос приюты һәм Пророк Илия исемле тау түбәһе]] Олимп климатын континенталь йоғонтоло [[Урта диңгеҙ]] тибындағы климат тиергә була. Бындағы төбәктәр диңгеҙ һәм тау араһына хас үҙенсәлектәргә лә эйә. Түбәнерәк урындарҙа (Литохоро һәм тау алдында) [[Урта диңгеҙ]] буйына хас, йәки эҫе һәм ҡоро йә, ә ҡышын дымлы һәм һалҡын климат. Юғарыраҡ ул дымлыраҡ һәм ҡырыҫыраҡ; был урындарҙа ҡышын ҡар, ә ямғырҙар һәм ҡар йәй көнө лә йыш яуа. Ҡышын Температура −10 ° C дан 10 ° C тиклем, ә йәйен- 0 ° C− 20 °C , ә ел көн дә тиерлек иҫә. Ғәҙәттә, температура 1 ° C тиклем 200 м бейеклектә төшә. Юғарыла дымлылыҡ та арта бара. Олимп төньяҡ-көнсығыш битләүендә яуым-төшөм күберәк була, шуға күрә, үҫемлектәр донъяһында айырма күҙәтелә. Иң эҫе ай — август, иң һалҡын ай-февраль. Иң бейек 2000 метрҙан артыҡ тау зонаһында туғыҙ айға яҡын ҡар ята (сентябрҙән майға тиклем). Ҡайһы бер урындарҙа ел 8-10 метр ҡалынлыҡтағы ҡар өйөмдәрен өйә (грекса ''анемозурия''), ә ҡайһы бер тәрән соҡорҙарҙа ҡар йыл әйләнәһенә һаҡлана (мәңгелек ҡар). Олимптың альп төбәге өсөн 1960 йылдарҙа Грецияның иң бейектә урынлашҡан метеостанцияһы төҙөлгән, ул Агиос Антониос бейеклегендә (2815 м) урынлаштырылған . Уртаса һауа температураһы ҡышын −5 ° C һәм йәйен 10 ° C тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң уртаса кимәле Агиос Антониола 149 см −170 см булғанда (1100 м), уның яртыһы йәйен ямғыр, ҡалғаны ҡышын ҡар булып яуа. Һауа торошо бер көн эсендә бер нисә тапҡыр үҙгәреүе мөмкин. Йәй көндәрендә ямғырҙар кисен була, улар ғәҙәттә көслө ел һәм йәшенле була. Әммә 2000 метрҙан бейегерәк урындар тураһында мәғлүмәт аҙ, альпинистарға һәр вакыт үҙҙәре менән һыу, төрлө һауа шарттары өсөн кейем йөрөтөргә кәрәк. == Флора == [[Файл:Olympus26.jpg|thumb| Приониянан Спилиос Агапитосҡа барған юлдағы бук урманы]] Олимпта үҫемлектәр донъяһын 1836 йылда француз ботанигы Ошер-Элой өйрәнә башлай. Уның тикшеренеүҙәре һәм унан һуңғы мәғлүмәттәр буйынса Олимп милли паркы Грецияның иң флоралы төбәктәренең береһе тип иҫәпләнә. Бында 1700 төр үҫемлек бар, был Греция флораһының 25 % тәшкил итә. 187бик мөһим, 56 — Грецияла эндемик, 23 — был төбәктә эндемик, йәки уларҙы тик Олимпта осратып була, 16 Грецияла һирәк осрай һәм тик Төньяҡ Грецияла ғына осрай . [[Эгей диңгеҙе]]нән Олимп тауы үрҙәренә тиклем үҫемлектәр һәм сәскәләр тураһында бик мөһим китапты 1980 йылда швед ботанигы Арне Стрид ом . яҙған. Тауҙың түбәнерәк өлөшөндә осраған үҫемлектәрҙең күбеһе- ғәҙәти Урта диңгеҙ һәм Үҙәк Европа төрҙәре. Ramonda heldreichii (син. Jankaea heldreichii), Боҙлок осоро реликты, ботаниктар өсөн айырыуса ҡыҙыҡлы. Ландшафттың күп төрлөлөгө, тау битләүҙәренең төрлө яҡҡа ҡарап тороуы, уларҙың диңгеҙ яғына, йәки башҡа яҡҡа ориентирлашыуы Олимптың климатына тәьҫир итә. Шуға күрә бында төбәк микроклиматы хас, ул геологик фон һәм тупраҡ менән бергә айырым төр үҫемлектәр һәм биотоптар үҫеүенә булышлыҡ итә. Олимптың төньяғында ҡуйы ағаслыҡтар үҫә, сөнки был яуым-төшөм иң күп яуған яҡ, ә тауҙың көньяҡ- көнбайыш яғында үҫемлектәр әҙерәк. == Флора зоналары == Олимп дүрт флора зонаһына бүленә, ләкин ҡатмарлы топография һәм микроклиматтың төрлөлөгө арҡаһында улар асыҡтан-асыҡ бейеклеккә бәйләнмәгән. -Урта диңгеҙ үҫемлектәре зонаһы -Бук, ҡара шыршы һәм тау энәле ағас төрҙәре урман зонаһы -Бореаль энәле ағастар зонаһы -Урманһыҙ бейек тау зонаһы === Урта диңгеҙ үҫемлектәре зонаһы === 300—500 м бейеклектә киң япраҡлы мәңгелек урман зонаһы (маки). Бында [[имән]] (Quercus ilex), кермес имән, еләк ағасы, киң япраҡлы филлирея, лавр, [[кедр]] һ.б. үҫә. Япраҡлы ағастарҙан: Fraxinus , Ulmus , Montpellier maple , Judas tree, terebinth , Cotinus coggygria һ.б. === Бук, ҡара шыршы һәм тау энәле ағас төрҙәре урман зонаһы === Көнсығыш һәм төньяҡта ҡара шыршы үҫә (500—1700 м). Бында Науми (көнбайыш), Сталаматия һәv Поликастрола (көнсығыш) шулай уҡ гибрид ҡара шыршы , ҡара ҡарағай һәм Босния ҡарағайы үҫә. Төбәктә дымлыраҡ, уңдырышлыраҡ ерҙәрҙә урында айырым утрау хасил иткән бук ағасы ла осрай. Энипеас тарлауығы ағастар һәм ҡыуаҡтарға бигерәк тә бай. Унда [[тирәк]], алыча, Европа тисы, сәтләүек ҡыуағы, падуб, мүшмел (кизил), дардар манна, [[саған]] һәм төрлө үҫемлектәр үҫә. Тарлауыҡтан көнсығыш яҡтағы тигеҙлекте тал, ҡара ерек һәм диңгеҙ ярындағы үҫемлектәр үҙ иткән. === Бореаль энәле ағастар зонаһы === Был зонала [[Босния]] [[ҡарағай]]ы хакимлыҡ итә. Был ҡарағайҙың һирәк осрай торған төрө 1000 м күренә башлай һәм ҡара ҡарағайҙы алмаштыра барып, 1400 м тотош урманды хасил итә. 2000 м бейеклектән һуң урман һирәгәйә бара, 2500 м бейеклектән ағастар шыуышып менгән кеүек күренә . Босния ҡарағайы үҫкән ерҙәр башлыса ҡоро, ташлы, бында шишмәләр юҡ. Үҫемлектәр бындағы шарттарға яраҡлашҡан һәм төрлө ҡыуаҡтар һәм башааҡлыларҙан, chasmophytes һ.б.тора. Бындай бейеклектә [[Балҡан]] өсөн эндемик үҫемлек төрҙәре үҫә. === Урманһыҙ бейек тау зонаһы === Босния ҡарағайы зонаһынан һуң ағасһыҙ альп болондары башлана. Улар ерҙең уңдырышлығы, дымлылығына һ.б. ҡарап, төрлө көтөүлек экосистемаларынан тора. Тотош алғанда альп системаһында 150 төр үҫемлек бар, улар ҡарлы болондарҙа, үләнле һаҙлыҡтарҙа, альп ишелмәләре һәм ҡая ярыҡтарында үҫә. Болондарҙа, ҡаяларҙа һәм текә яярҙарҙа бик күп эндемик үҫемлектәр, шулай уҡ Грецияның иң матур ялан сәскәләре үҫә.Уларҙың яртыһы тик Балҡанда, 23 — тик Олимпта үҫә һәм башҡа бер ерҙә лә осрамай. == Төбәктәге эндемик үҫемлектәр == Олимптағы 23 төбәктәге эндемик үҫемлекн (Олимп милли паркы менән идара итеү агенствоһы мәғлүмәте): Меңяпраҡ ambrosiaca , Alyssum handelii , Asprerula muscosa , Обриета thessala , Ҡыңғырау сәскәһе oreadum , Carum adamovicii , Centaurea incompleta , Centaurea litochorea , Centaurea transiens , Cerastrium theophrasti , Coincla шуаНз , Erysimum olympicum , Festuca Olympica, Дрок sakellariadis , Рамонда heldreichii , Ligusticum olympicum , Melampyrus ciliatum , Ophrys helenae (Ophrys sphegodessubsp. helenae), Poa thessala , Potentilla deorum , Rynchosinapis nivalis , Silene dionysii , Silene oligantha , Veronica thessalica , Viola striis-notata , Viola pseudograeca . == Фауна == [[Файл:Salamander-olympus.jpg|thumb|Энипея тарлауығында саламандра]] Олимптың (Οlympus) фаунаһы быға тиклем яҡшылап өйрәнелмәгән. Бында бик мөһим, хатта юҡҡа сығып барыусы төрҙәр бар. Төбәктә элек йәшәгән боландар юҡҡа сыҡҡан. Борон бында арыҫландар (Павсаний) йәшәгән, 16 быуатҡа тиклем айыуҙар булған (Житие святого Дионисия Позднего). 32 төр һөтимәр, шул иҫәптән Балҡан тау кәзәһе (серна) (Rυρicapra rupicapra balcanica), [[ҡоралай]] (Capreolus capreolus), ҡырағай ҡабан, ҡырағай бесәй (Felis sylvestris), бук һыуһары (Martes foina), ерән төлкө һәм ҡыҙыл тейен бар. Олимпты 108 төр ҡош ([[бытбылдыҡ]], ҡарағош, [[ағуна]], аҡ ҡауҙы, күк күгәрсен,ҡарсыға-ланнер, ҡарсыға-сапсан), ағас ҡарсығаһы, [[бөркөт]] (бер нисә төр) һәм һөҙһөт һ.б.) төйәк иткән. Уларҙың һаны, бигерәк тә кейек ҡоштар һаны, күп түгел. Шишмә һәм ваҡытлыса быуылған быуаларҙа грек фаунаһына хас һөйрлеүселәр (22 төр, мәҫәлән йыландар, гөбөргәйелдәр, кеҫәрткеләр һ.б.) һәм ҡайһы бер-ер-һыу йәнлектәре (8 төр) бар. Бында бөжәктәр, бигерәк тә күбәләктәр күп. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs= <ref name="instrukciya">{{ипт|Греция|15|V. Традиционные названия}}</ref> <ref name="udarenie">{{ипт|Греция|12|Ударение / III. Правила передачи}}</ref> <ref name = "MO_peakbagger">{{cite web |url = https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10335 |title = Olympus, Greece |publisher = peakbagger.com |accessdate = 2020-05-10 |lang = en }}</ref> }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список гор Греции == Һылтанмалар == * [http://greekroman.ru/olymp.htm Энциклопедия античной мифологии: Олимп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100725122919/http://greekroman.ru/olymp.htm |date=2010-07-25 }} * [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=199 Peakware.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511095328/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=199 |date=2012-05-11 }} * [http://greekroman.ru/olympians.htm Энциклопедия античной мифологии: Олимпийские боги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111072251/http://greekroman.ru/olympians.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.summitpost.org/show/mountain_link.pl/mountain_id/986 Tlymbos (Olympus) Climbing Information (англ.)] * [http://svirsky.ru/photo/album.php?thema=58 Восхождение на Олимп. Фотоотчет и путеводитель Свирских] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029204231/http://svirsky.ru/photo/album.php?thema=58 |date=2013-10-29 }} === Виртуаль тур === * [http://www.360-vr.net/olympus.php Виртуальный тур — 24 сферических панорамы. Маршрут E4: Litohoro — Mitikas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513052930/http://www.360-vr.net/olympus.php |date=2016-05-13 }} [[Категория:Алфавит буйынса тау системалары]] [[Категория:Метафоралар]] [[Категория:Фессалия мифтары]] [[Категория:Греция географияһы]] j8qthn7pxfbscd06i6400ucvv9dxycp 0 152532 1303010 1284495 2026-08-19T05:07:21Z Баныу 28584 /* Ғаиләһе */ 1303010 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] l8nlt5emu5fwvs0hthtmb0b9palz0t3 1303011 1303010 2026-08-19T05:18:13Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1303011 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925) [https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформбюро] == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] qqvz7llphcswkm4i4n8ngwtq5fyg6mc 1303012 1303011 2026-08-19T05:18:52Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1303012 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925) <ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформбюро]</ref> == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] 6kdtrskqj4vyk88xs98xnm861nyx28e 1303013 1303012 2026-08-19T05:19:35Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1303013 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925) <ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформ]</ref> == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] iqfj2hzzf1xitmpdynibdatxgw5crv1 1303014 1303013 2026-08-19T05:26:42Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1303014 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * Салауат Юлаев ордены (1924) <ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-12-13/salauat-yulaev-ordeny-kavaler-ary-artty-4052380?ysclid=msznp4f74610778492]</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925) <ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформ]</ref> == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] foi15p5099ggw3zwrenht4gvyq4l74o 1303015 1303014 2026-08-19T05:28:03Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1303015 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * Салауат Юлаев ордены (1924) <ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-12-13/salauat-yulaev-ordeny-kavaler-ary-artty-4052380?ysclid=msznp4f74610778492 Салауат Юлаев ордены кавалерҙары артты]</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925) <ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформ]</ref> == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] aqacwkj782adx0692adei9b8kq49kxd 1303016 1303015 2026-08-19T05:31:59Z Баныу 28584 1303016 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы <ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * [[Салауат Юлаев ордены]] (1924) <ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-12-13/salauat-yulaev-ordeny-kavaler-ary-artty-4052380?ysclid=msznp4f74610778492 Салауат Юлаев ордены кавалерҙары артты]</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925) <ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформ]</ref> == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] aednb2cm8q5ag2uxm84dzcwzpb761bp 1303017 1303016 2026-08-19T05:35:11Z Баныу 28584 1303017 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы<ref>[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]</ref> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары<ref name="Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна">[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}</ref>. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2024) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ одены]] (2025) кавалеры. == Биографияһы == Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе. [[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын<ref>[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унан һуң, [[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай. [[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй. [[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы. * Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше. * «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы * Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе * [[Салауат Юлаев ордены]] (1924)<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-12-13/salauat-yulaev-ordeny-kavaler-ary-artty-4052380?ysclid=msznp4f74610778492 Салауат Юлаев ордены кавалерҙары артты]</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925)<ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформ]</ref> == Ғаиләһе == Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә. == Һылтанмалар == * [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] * [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }} * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] 5489ehr028hjoskbdeqbbq3gvwxb7pc 0 156281 1303004 1071737 2026-08-18T18:02:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303004 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=|Изображение=Людмила Ивановна Лотова.jpg|Гражданство={{Флагификация|СССР}}, {{Флагификация|Россия}}|Научная сфера=[[ботаник]]|Учёная степень={{Учёная степень|доктор|биологических наук}} (1983)|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Награды и премии=}} '''Лотова Людмила Ивановна''' ([[16 сентябрь]] [[1929 йыл]], [[Мәскәү]] — [[4 сентябрь]] [[2017 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Ботаника|ботанигы]], [[Уҡытыусы|педагог]], үҫемлек морфологияһы буйынса белгес, биология фәндәре докторы (1982), [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры. == Биографияһы == 1929 йылдың 16 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң ошо уҡ уҡыу йортонда эшләргә ҡала. 1957 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983 йылда ылыҫлы үҫемлектәр ҡабығы анатомияһының төрлөлөгө темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref name=":1">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=8—10|страниц=308|isbn=978-5-317-06174-6|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m664-conf-lotova2019_part1.pdf|автор=Devyatov A. G., Kalinichenko I. M., Timonin A. C.|часть=Scientific heritage of L.I. Lotova}}</ref>. 1992 йылда профессор исеме бирелә. 2017 йылдың 4 сентябрендә вафат була'''<ref name=":3">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|ответственный=|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=форзац|страниц=|isbn=978-5-317-06197-5|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m665-conf-lotova2019_part2.pdf|издание=|автор=}}</ref>'''. == Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге == Лотова ның фәнни эштәре [[Үҫемлектәр морфологияһы|үҫемлектәрҙең]] [[Үҫемлектәр морфологияһы|морфологияһы]] һәм [[:ru:Анатомия_растений|анатомияһы]] , морфологик һәм анатомик күренештәрен үҫ:емлектәрҙең филогенетикаһын файҙаланыу менән бәйле. 1980-сы йылдарҙа ул суд-медицина экспертизаһында үҫемлектәр анатомияһын ҡулланыу ысулдарын эшкәртә. Күп йылдар буйына үҫемлектәрҙең таксономик анатомияһы ғилми мәктәбенә нигеҙ һа лыусы һәм уның етәксеһе була . Рәсәйҙә үҫемлектәр анатомияһы терминологияһын ҡайтанан ҡарап сыға һәм камиллаштыра<ref name=":1">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=8—10|страниц=308|isbn=978-5-317-06174-6|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m664-conf-lotova2019_part1.pdf|автор=Devyatov A. G., Kalinichenko I. M., Timonin A. C.|часть=Scientific heritage of L.I. Lotova}}</ref>. Ике конференцияның программа комитеты ағзаһы була. Шулай уҡ биологиянан белем биреү өлкәһенең педагогы һәм методисты. Ул үҫемлектәр [[Цитология|цитологияһы,]] үҫемлектәр анатомияһы һәм ялан ботаникаһы буйынса 30-ҙан ашыу уҡыу әсбаптарын баҫтырған<ref name=":1">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=8—10|страниц=308|isbn=978-5-317-06174-6|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m664-conf-lotova2019_part1.pdf|автор=Devyatov A. G., Kalinichenko I. M., Timonin A. C.|часть=Scientific heritage of L.I. Lotova}}</ref>. Уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән. == Ҡаҙаныштары == Лотова II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»ордены һәм «[[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|Хеҙмәт ветераны]]<nowiki/>» миҙалы менән бүләкләнгән<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.msu.ru/thanks/k-yubileyu-lyudmily-ivanovny-lotovoy.html|title=К юбилею Людмилы Ивановны Лотовой|publisher=www.msu.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-15}}</ref>. 2019 йылда Лотова Людмила Ивановнаның 90 йәшенә арналған халыҡ-ара симпозиум үткәрелгән <ref name=":1">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=8—10|страниц=308|isbn=978-5-317-06174-6|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m664-conf-lotova2019_part1.pdf|автор=Devyatov A. G., Kalinichenko I. M., Timonin A. C.|часть=Scientific heritage of L.I. Lotova}}</ref><ref name=":3">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|ответственный=|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=форзац|страниц=|isbn=978-5-317-06197-5|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m665-conf-lotova2019_part2.pdf|издание=|автор=}}</ref>. == Баҫмалары == 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән, бер нисә монография, Ҙур Рәсәй энциклопедияһы мәҡәләләренең авторы<ref name=":1">{{Китап|заглавие=Анатомия растений: традиции и перспективы. материалы международного симпозиума, посвященного 90-летию профессора Людмилы Ивановны Лотовой. 16–22 сентября 2019 г. в двух частях. Ч. 2.|место=М.|издательство=Макс пресс|год=2019|страницы=8—10|страниц=308|isbn=978-5-317-06174-6|ссылка=https://msu-botany.ru/gallery/10-29003-m664-conf-lotova2019_part1.pdf|автор=Devyatov A. G., Kalinichenko I. M., Timonin A. C.|часть=Scientific heritage of L.I. Lotova}}</ref>: * {{Китап|автор=Лотова Л. И.|заглавие=Анатомия коры хвойных|место=М.|издательство=Наука|год=1987|страниц=150|ответственный=Отв. ред. В. Н. Тихомиров}} * {{Китап|автор=Лотова Л. И.|заглавие=Морфология и анатомия высших растений|место=М.|издательство=Эдиториал УРСС|год=2000|страниц=526|isbn=5-8360-0140-5}} * {{Китап|автор=Лотова Л. И., Тимонин А. К.|заглавие=Анатомия коры розоцветных (Rosaceae): разнообразие, эволюция, таксономическое значение|место=М.|издательство=Товарищество науч. изд. КМК|год=2005|страниц=264|isbn=5-87317-207-2}} * {{Китап|автор=Лотова Л. И., Нилова М. В., Рудько А. И.|заглавие=Словарь фитоанатомических терминов. Учебное пособие|место=М.|издательство=Издательство ЛКИ|год=2007|страниц=112|isbn=978-5-382-00179-1}} * {{Китап|автор=Лотова Л. И.|заглавие=Ботаника : морфология и анатомия высших растений: учебник для студентов высших учебных заведений, обучающихся по биологическим специальностям.|место=М.|издательство=ЛИБРОКОМ|год=2013|страниц=508|isbn=978-5-397-03870-6|издание=Изд 5-е, доп.}} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://msu-botany.ru/lotova-publ/ Избранные публикации Лотовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802121159/https://msu-botany.ru/lotova-publ/ |date=2021-08-02 }} [[Категория:Рәсәй ботаниктары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 сентябрҙә тыуғандар]] ct5nc5oab4kb4gnd3jpc1vot8fkxy2h 0 175651 1303021 1253549 2026-08-19T08:39:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303021 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Псәнчин}} '''Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы''' ([[1904 йыл|1904]] — [[23 октябрь]] [[1980 йыл]]), [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се кавалерия дивизияһы]] яугиры, сержант, ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы 1904 йылда [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрйән районы]] [[Байғаҙы]] ауылында тыуған. 1926 йылдың ноябренән 1928 йылдың декабренә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафында 83-сө кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә. [[Төркмәнстан]]да басмасыларға ҡаршы һуғыша. 1941 йылдың 1 декабрендә Псянчин С. М. [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Ул [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|М. Шайморатов]] етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһының 93-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә. [[Еңеү көнө|Бөйөк Еңеү]]ҙе [[Берлин]]да ҡаршылай. 1942 йылдың 20 ноябрендә һул аяғына ауыр яра ала. 1942 йылдың 30 ноябренән 1943 йылдың 5 февраленә тиклем 1640-сы номерлы эвакогоспиталдә дауалана. Госпиталдән һуң Псянчинды, кадрлы кавалерист булараҡ, фронҡа атлылар әҙерләүсе 11-се запас кавалерия полкына ебәрәләр. 1943 йылдың июль айынан 14-се гвардия кавалерия дивизияһы составында кавалерист булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың ғинуар айында Псәнчин Сәлихте пулемет-артиллерия батальонының 401-се отделениеһы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. 1944 йылдың апрелендә уң яурынына снаряд ярсығы тейеп яралана, ләкин һуғыш яланын ташламай. Псянчин С. М. батырҙарса һуғыша, был турала уны командирҙарҙың миҙалдарға тәҡдим иткән награда ҡағыҙҙары, Советтар Союзы маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковты]]ң Рәхмәт хаты һөйләй. 1945 йылдың көҙөндә демобилизациялана. Һуғыштан һуң тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. Ворошилов исемендәге колхозда бригадир булып зшләй. Ветеран 1980 йылдың 23 октябрендә вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә. Хәҙерге ваҡытта Байғаҙы ауылында Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы йәшәгән урам уның исемен йөрөтә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Берлинды алған өсөн» (№Б-388771), * «Варшаваны азат иткән өсөн» (А № 442067) * «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (Щ № 298984) Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (№Б-2583486) * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (№ 26280669).Ҡыҙғанысҡа ҡаршы икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшырылмаған, әммә был награда тураһында архив документтары бар. == Сығанаҡтар == * {{китап |автор= |заглавие=Яугир олатайым |место=Бөрйән районы |издательство="Таң" гәзите |год=2015 |страниц=№ 32-33 (9810-9811) }} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/24-lichnyj-sostav-divizii/bukva-p/1592-psyanchin-bisanchin-salikh-f-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ПСЯНЧИН (Бисанчин) Салих(ф) Махмутович]{{ref-ru}}{{V|15|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26280669/ Память народа. Наградной документ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605054323/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26280669/ |date=2021-06-05 }}{{ref-ru}}{{V|15|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Темаға тура килгән категориялар ҡуйыла]] --> kxhbq3jne44ml1ppxgv0f08i8j5scx8 0 185666 1303003 1302729 2026-08-18T17:14:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303003 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> a01xjp096e8z2zx1aqgxhng772mxk4v 0 188819 1303019 1222416 2026-08-19T07:55:52Z ~2026-45351-28 48673 Ғилми дәрәжәһе юҡ 1303019 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы''' ({{lang-ru|Бадретдинов Валиахмет Минниахметович}}; [[19 февраль]] [[1953 йыл]]) — [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. == Биографияһы == Вәлиәхмәт Миңлеәхмәт улы Бәҙретдиноа 1953 йылдың 19 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]] ауылында тыуған. [[Сәлимйән Бәҙретдинов]]тың ҡустыһы. Иҙрис һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, 1972 йылда хәҙерге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] педагогия колледжын<ref>[[Мәсәғүт уҡытыусылар институты]]</ref>, һуңынан Мәскәү дәүләт педагогия институтының<ref>хәҙер [[Мәскәү педагогия дәүләт университеты]]</ref> [[педагогика]] һәм [[психология]] факультетын тамамлай. 1977 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһында педагогика һәм психология уҡытыусыһы, 1980 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда дөйөм педагогика һәм психология нигеҙҙәре уҡытыусыһы, 1994 йылдан [[Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы]]нда фәнни-методик эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1999 йылдан Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһында депутат. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара<ref>[https://karaidel.bashkortostan.ru/presscenter/news/85052 /Зарегистрированы кандидаты в депутаты Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации седьмого созыва по Благовещенскому одномандатному избирательному округу № 4 ]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең яуаплы секретары булып эшләй. == Ғилми хеҙмәттәре == == Библиографияһы == * «Башҡорт ырыуҙары» Өфө, 2022 йыл == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://karaidel.bashkortostan.ru/presscenter/news/85052 /Зарегистрированы кандидаты в депутаты Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации седьмого созыва по Благовещенскому одномандатному избирательному округу №4 ]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:19 февралдә тыуғандар]] [[Категория: 1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]] [[Категория:психология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] kdlgdaoq23xgrqbefitrvi22dobms2m 0 191322 1303005 1291636 2026-08-18T19:46:13Z ~2026-45295-27 48669 /* Беларусь Республикаһы Премьер-министрҙары */ 1303005 wikitext text/x-wiki == Беларусь Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте башлыҡтары == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары ! rowspan="2" |Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы |- !1 |[[Файл:Jazep_Varonka.gif|149x149пкс]] |Воронко Иосиф Яковлевич |[[8 март]] [[1918 йыл|1918]] |[[1 май]] [[1918 йыл|1918]] | |- !2 |[[Файл:Skirmunt_R_A.tif|169x169пкс]] |Скирмунт Роман Александрович |[[9 июль]] [[1918 йыл|1918]] |[[20 июль]] [[1918 йыл|1918]] | |- !3 |[[Файл:Ivan_Syerada.jpg|175x175пкс]] |Середа Иван Никитович |[[22 июль]] [[1918 йыл|1918]] |[[7 март]] [[1918 йыл|1918]] | |- !4 |[[Файл:Anton_Luckievič,_kartka.jpg|174x174пкс]] |Луцкевич Антон Иванович |[[9 октябрь]] [[1918 йыл|1918]] |[[13 декабрь]] [[1919 йыл|1919]] | |- !5 |[[Файл:Vacłaŭ_Łastoŭski.jpg|198x198пкс]] |Ластовский Вацлав Устинович |[[13 декабрь]] [[1919 йыл|1919]] |[[апрель]] [[1920 йыл|1920]] | |} == [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйестәре == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары ! rowspan="2" |Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы |- !1 |[[Файл:Aliaksandr_Čarviakoŭ,_partret._Аляксандр_Чарвякоў,_партрэт.jpg|альт=|180x180пкс]] |Червяков Александр Григорьевич |[[18 декабрь]] [[1920 йыл|1920]] |[[17 март]] [[1924 йыл|1924]] | |- !2 |[[Файл:Jazep_Adamovič.jpg|201x201пкс]] |Адамович Иосиф Александрович |[[17 март]] [[1924 йыл|1924]]  |[[7 май]] [[1927 йыл|1927]] | |- !3 |[[Файл:Н._Голодед.jpg|164x164пкс]] |Голодед Николай Матвеевич |[[7 май]] [[1927 йыл|1927]] |[[30 май]] [[1937 йыл|1937]] | |- !4 | |Волкович Данила Иванович |[[30 май]] [[1937 йыл|1937]] |[[8 сентябрь]] [[1937 йыл|1937]] | |- !5 | |Ковалев Афанасий Федорович |[[10 сентябрь]] [[1937 йыл|1937]] |[[23 июль]] [[1938 йыл|1938]] | |- !6 | |Киселев Кузьма Венедиктович |[[28 июль]] [[1938 йыл|1938]] |[[28 июнь]] [[1940 йыл|1940]] | |- !7 |[[Файл:Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1938–1949).svg|135x135пкс]] |Былинский Иван Семенович |[[28 июнь]] [[1940 йыл|1940]] |[[6 февраль]] [[1944 йыл|1944]] | |- !8 |[[Файл:Anefo_910-7476_Ponomanrenko,.jpg|альт=|202x202пкс]] |Пономаренко Пантелеймон Кондратьевич |[[7 февраль]] [[1944 йыл|1944]] |[[15 март]] [[1946 йыл|1946]] | |} == БССР Министрҙар Советы рәйестәре == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары ! rowspan="2" |Иҫкәрмәләр |- !Башлаә !Аҙағы |- !1 |[[Файл:Anefo_910-7476_Ponomanrenko,.jpg|альт=|202x202пкс]] |Пономаренко Пантелеймон Кондратьевич |[[15 март]] [[1946 йыл|1946]] |[[17 март]] [[1948 йыл|1948]] | |- !2 | |Клещев Алексей Ефимович |[[17 март]] [[1948 йыл|1948]] |[[24 июль]] [[1953 йыл|1953]] | |- !3 | |Трофимович Мазуров Кирилл |[[24 июль]] [[1953 йыл|1953]] |[[28 июль]] [[1956 йыл|1956]] | |- !4 | |Авхимович Николай Ефремович |[[28 июль]] [[1956 йыл|1956]] |[[9 апрель]] [[1959 йыл|1959]] | |- !5 | |Киселев Тихон Яковлевич |[[9 апрель]] [[1959 йыл|1959]] |[[11 декабрь]] [[1978 йыл|1978]] | |- !6 | |Аксенов Александр Никифорович |[[11 декабрь]] [[1978 йыл|1978]] |[[8 июль]] [[1983 йыл|1983]] | |- !7 | |Бровиков Владимир Игнатьевич |[[8 июль]] [[1983 йыл|1983]] |[[10 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] | |- !8 | |Ковалев Михаил Васильевич |[[10 ғинуар]] [[1986 йыл|1986]] |[[7 апрель]] [[1990 йыл|1990]] | |- !9 |[[Файл:Вячеслав_Францевич_Кебич.jpg|альт=|144x144пкс]] |Кебич Вячеслав Францевич |[[7 апрель]] [[1990 йыл|1990]] |[[19 сентябрь]] [[1991 йыл|1991]] | |} == [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]] Министрҙар Советы Рәйесе == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары !Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы ! |- !1 |[[Файл:Вячеслав_Францевич_Кебич.jpg|альт=|144x144пкс]] |Кебич Вячеслав Францевич |[[19 сентябрь]] [[1991 йыл|1991]] |[[21 июль]] [[1994 йыл|1994]] | |} == Беларусь Республикаһы Премьер-министрҙары == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Һүрәт ! rowspan="2" |Исеме ! colspan="2" |Етәкселек йылдары !Иҫкәрмәләр |- !Башлай !Аҙағы ! |- !1 |[[File:Mikhail Chyhir.png|центр|безрамки]] |Чигир Михаил Николаевич |[[21 июль]] [[1994 йыл|1994]] |[[18 ноябрь]] [[1996 йыл|1996]] | |- !2 |[[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus.svg|центр|безрамки|156x156пкс]] |Линг Сергей Степанович |[[18 ноябрь]] [[1996 йыл|1996]] |[[18 февраль]] [[2000 йыл|2000]] |[[19 февраль]] [[1997 йыл|1997]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !3 |[[Файл:Vladimir_Yermoshin.jpg|центр|безрамки]] |Ермошин Владимир Васильевич |[[18 февраль]] [[2000 йыл|2000]] |[[1 октябрь]] [[2001 йыл|2001]] |[[14 март]] [[2000 йыл|2000]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !4 |[[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus.svg|центр|безрамки|156x156пкс]] |Новицкий Геннадий Васильевич |[[1 октябрь]] [[2001 йыл|2001]] |[[10 июль]] [[2003 йыл|2003]] |[[10 октябрь]] [[2001 йыл|2001]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !5 |[[Файл:Sergey_Sidorsky,_October_2010.jpeg|центр|безрамки|156x156пкс]] |Сергеевич Сидорский Сергей |[[10 июль]] [[2003 йыл|2003]] |[[27 декабрь]] [[2010 йыл|2010]] |[[19 декабрь]] [[2013 йыл|2013]] тиклем вазифа башҡарыусы |- !6 |[[Файл:Mikhail_Myasnikovich_2017.jpg|центр|безрамки|221x221пкс]] |Мясникович Михаил Владимирович |[[27 декабрь]] [[2010 йыл|2010]] |[[27 декабрь]] [[2014 йыл|2014]] | |- !7 |[[Файл:Andrei_Kobjakow,_Belarus_Vize-Ministerpräsident_2_(cropped).jpg|центр|безрамки|147x147пкс]] |Кобяков Андрей Владимирович |[[27 декабрь]] [[2014 йыл|2014]] |[[18 август]] [[2018 йыл|2018]] | |- !8 |[[Файл:Syarhey_Rumas_(2018-09-21).jpg|центр|безрамки|208x208пкс]] |Румас Сергей Николаевич |[[18 август]] [[2018 йыл|2018]] |[[3 июнь]] [[2020 йыл|2020]] | |- !9 |[[Файл:Roman_Golovchenko_(2020-09-03)(portrait).jpg|центр|безрамки|208x208пкс]] |Головченко Роман Александрович |[[3 июнь]] [[2020 йыл|2020]] |Ғәмәлдәге Премьер-министр Беларусь Республикаһы | |} == Һылтанмалар == * [http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm Главы государств // Белоруссия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120823082313/http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm |date=2012-08-23 }} [[Категория:Премьер-министрҙар исемлектәре]] [[Категория:Белоруссия]] rbgn8aq03igmww57iepibvwvvt9vrgq