Аўстрыя

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be-tarask">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпэдыя</sitename>
    <dbname>be_x_oldwiki</dbname>
    <base>https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мэдыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Спэцыяльныя</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Абмеркаваньне</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Гутаркі ўдзельніка</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпэдыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Абмеркаваньне Вікіпэдыі</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Абмеркаваньне файла</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Абмеркаваньне MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблён</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Абмеркаваньне шаблёну</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Дапамога</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Абмеркаваньне дапамогі</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Абмеркаваньне катэгорыі</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Абмеркаваньне парталу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Абмеркаваньне модулю</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Аўстрыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>898</id>
    <revision>
      <id>2663451</id>
      <parentid>2619890</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T11:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88267" sha1="eqef7g8psrngzan1423bag0b34n7no1" xml:space="preserve">{{Краіна2
 | Лацінка                               = Aŭstryja
 | СУП ППЗ                               = 700,203 млрд $&lt;ref name=&quot;imf&quot;&gt;[https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD «World Economic Outlook Database April 2022»]. International Monetary Fund.&lt;/ref&gt;
 | Год падліку СУП ППЗ                   = 2022
 | Месца паводле СУП ППЗ                 = 
 | СУП ППЗ на чалавека                   = 64 750 $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП ППЗ на чалавека       = 2022
 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека     = 
 | СУП намінал                           = 479,820 млрд $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП намінал               = 2022
 | Месца паводле СУП намінал             = 
 | СУП намінал на чалавека               = 53 4320 $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП намінал на чалавека   = 2022
 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 
}}
'''Рэспу́бліка А́ўстрыя''', '''А́ўстрыя''' ({{мова-de|Republik Österreich, Österreich}} {{Праслухаць|De-Österreich.ogg}}) — краіна ў [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай Эўропе]]. Мяжуе зь [[Нямеччына]]й і [[Чэхія]]й на поўначы, [[Славаччына]]й і [[Вугоршчына]]й на ўсходзе, [[Славенія]]й і [[Італія]]й на поўдні, [[Швайцарыя]]й і [[Ліхтэнштайн]]ам на захадзе. У Аўстрыі жывуць амаль 9 мільёнаў чалавек. Тэрыторыя краіны складае 83,879 км². Ляндшафт вельмі гарысты, бо на большай частцы краіны знаходзяцца [[Альпы]], то бок толькі 32% краіны знаходзіцца на вышыні меншай за 500 мэтраў ад узроўня мора, а самы высокі пункт складе 3,798 мэтраў&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20181224190643/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/au.html «Austria»]. The World Factbook.&lt;/ref&gt;. Большасьць насельніцтва размаўляе на мясцовых баварскіх дыялектах [[нямецкая мова|нямецкай мовы]] ў якасьці роднай мовы&lt;ref&gt;[http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf «Die Bevölkerung nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland»]. Statistik Austria.&lt;/ref&gt;, а стандартная нямецкая мова зьяўляецца афіцыйнай мовай краіны. Да іншых рэгіянальных адносяцца [[вугорская мова|вугорская]], [[градзішчанска-харвацкая мова|градзішчанска-харвацкая]] і [[славенская мова|славенская мовы]]&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;.

Аўстрыя зьяўляецца фэдэратыўнай рэспублікай з парлямэнцкай прадстаўнічай дэмакратыяй, у якую ўваходзяць дзевяць фэдэратыўных земляў&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;. Сталіцай і найбуйнейшым горадам краіны зьяўляецца [[Вена]], насельніцтва якой складае больш за 1,8 мільёнаў жыхароў&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.statistik.at/blickgem/pz1/g90001.pdf «Probezählung 2006 – Bevölkerungszahl»]. Statistik Austria.&lt;/ref&gt;. Да іншых буйных гарадоў адносяцца [[Грац]], [[Лінц]], [[Зальцбург]] і [[Інсбрук]]. Аўстрыя стала вызначаецца як адна з самых заможных краінаў у сьвеце паводле СУП на душу насельніцтва. У краіне назіраецца даволі высокі ўзровень жыцьця. Паводле вынікаў 2018 году Аўстрыя заняла 20-ы радок у сьпісе індэксу разьвіцьця чалавечага патэнцыялу ў сьвеце. Рэспубліка абвесьціла сталы нэўтралітэт у зьнешнепалітычных справах у 1955 годзе. З таго ж году Аўстрыя стала чальцом [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У 1995 годзе краіна ўвайшла ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;. Аўстрыя зьяўляецца адным з заснавальнікаў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]&lt;ref&gt;[http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873245_1_1_1_1_1,00.html «Austria About»]. OECD.&lt;/ref&gt;. У 1995 годзе Аўстрыя далучылася да [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]&lt;ref&gt;[http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=643_0_4_0 «Austria joins Schengen»]. Migration News.&lt;/ref&gt;, а ў 1999 годзе адмовілася ад ўласнай нацыянальнай валюты і перайшла на выкарыстаньне [[эўра]] ў якасьці сродку аплаты&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area/euro/eu-countries-and-euro/austria-and-euro_en «Austria and the euro»]. European Commission.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Аўстрыі}}
=== Старажытнасьць ===
[[Файл:2011-07-09 gasometer 28.JPG|значак|зьлева|Невялікая статуэтка жаночай фігуры, вядомая як [[Вэнэра Вілендорфская]], выяўленая на тэрыторыі Аўстрыі.]]
Цэнтральна-эўрапейскія землі, тамака дзеля цяпер месьціцца сучасная Аўстрыя, была заселеная ў дарымскія часы рознымі [[кельты|кельцкімі]] плямёнамі. Старажытная кельцкая дзяржава [[Норык]] была захопленая [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыяй]] і зробленая правінцыяй. Вайсковы лягер рымлянаў [[Карнунтум]], які захаваўся да сучаснасьці, на ўсходзе Аўстрыі быў важным армейскім пунктам у [[Верхняя Панонія|Верхняй Паноніі]]. Тут месьціліся блізу 50 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100116125751/http://www.carnuntum.co.at/content-en/tales-from-carnuntum «Rome’s metropolis on the Danube awakens to new life»]. Archäologischer Park Carnuntum.&lt;/ref&gt;.

=== Сярэднявечча ===
Пасьля падзеньня Рымскай імпэрыі землі сучаснай краіны былі захопленыя [[баварцы|баварцамі]], [[славяне|славянамі]] і [[авары|аварамі]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|19}}. Кароль франкаў [[Карл Вялікі]] заваяваў тэрыторыю ў 788 годзе. Разам зь ім у рэгіёне пашырылася [[хрысьціянства]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|19}}. У 803 годзе Карлам Вялікім была ўтвораная [[Аварская марка]]. Зьяўляючыся часткай [[Усходне-Франкскае каралеўства]], аўстрыйскія землі ўтрымліваліся родам [[Бабэнбэргі|Бабэнбэргаў]]. Зямля, якая на той час была вядомая як [[Усходняя марка]], была аддадзеная [[Леапольд Бабэнбэрг|Леапольду Бабэнбэргу]] ў 976 годзе{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|20—21}}.

[[Файл:Ostarrichi.jpg|значак|Першая згадка назвы Аўстрыя (''Ostarrîchi'') ў дакумэнце 996 году. Слова адзначанае чырвоным.]]
Першы запіс, які фіксуе ўжываньне назвы Аўстрыя, адсылае да 996 году, дзе рэгіён быў названы ''Ostarrîchi'', спасылаючыся на тэрыторыі Бабэнбэргаў{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|20—21}}. У 1156 годзе прывілей ''[[Privilegium Minus]]'' узняў Аўстрыю да статусу герцагства, вылучыўшы яе з складу [[Баварыя|Баварыі]]. У 1192 годзе Бабэнбэргі таксама набылі тытул герцагаў [[Штырыя|Штырыі]]. Па сьмерці [[Фрэдэрык II Ваяўнік|Фрэдэрыка II]] у 1246 годзе род Бабэнбэргаў зьнік{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|21}}.

У выніку панаваньне над герцагствамі Аўстрыі, Штырыі і [[Карынтыя|Карынтыі]] атрымаў кароль [[Багемія|Багеміі]] [[Пржэмысл Атакар II]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|21}}. Аднак ягонае кіраваньне скончылася з паразай у [[бітва на Мараўскім полі|бітве на Мараўскім полі]] ў 1278 годзе, дзе перамогу здабыў кароль Германіі [[Рудольф I Габсбург]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|23}}. Менавіта з родам [[Габсбургі|Габсбургаў]] павязаная ўся астатняя гісторыя Аўстрыі ажно да сканчэньня [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. У XIV і XV стагодьдзях Габсбургі захапілі іншыя правінцыі ў непасрэднай блізкасьці ад герцагства Аўстрыі. У 1438 годзе герцаг [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт II]] быў абраны  пераемнікам свайго цесьця імпэратара [[Жыгімонт Люксэмбурскі|Жыгімонта]] на пасадзе імпэратарам [[Сьвятая Рымская імпэрыя|Сьвятой Рымскай імпэрыі]]. Не зважаючы на тое, што Альбрэхт толькі год быў імпэратарам, але з гэтага часу кожны наступны імпэратар быў з Габсбургаў толькі за адзіным выключэньнем. Пасьля гэтага ўплыў роду ва ўсёй Эўропе значна пашырыўся.

У 1526 годзе пасьля [[Бітва пры Могачы|бітвы пры Могачы]], Багемія і частка Вугоршчыны, якая не была захопленая асманамі, трапіла пад аўстрыйскае кіраваньне{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|26}}. Праз асманскую навалу на Вугоршчыну канфлікты паміж Аўстрыяй і [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыяй]] толькі павялічваліся, асабліва гэта выявілася ў доўгай [[Трынаццацігадовая вайна ў Вугоршчыне|Трынаццацігадовай вайне]], якая трывала з 1593 па 1606 гады. Асманы каля 20 разоў урываліся ў Штырыю. У 1526 годзе адбылося далучэньне Харватыі да Аўстрыі. У канцы верасьня 1529 году [[Сулейман I]] зладзіў першую аблогу [[Вена|Вены]], якая скончылася для асманаў беспасьпяхова, бо паводле словаў асманскіх гісторыкаў зарана пачалася зіма зь сьнегападамі.

=== XVII—XVIII стагодзьдзі ===
[[Файл:Anonym Entsatz Wien 1683.jpg|значак|зьлева|[[Бітва пад Венай 1683 году|Бітва пад Венай]] 1683 году скончыла прасоўваньне асманаў далей у Эўропу.]]
За часам доўгага панаваньня імпэратара [[Леапольд I Габсбург|Леапольда I]] з 1658 па 1705 гады і пасля пасьпяховай абароны Вены ў 1683 годзе, дзякуючы каралю [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Ян Сабескі|Яну Сабескаму]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|26—28}}, большая частка Вугоршчыны трапіла пад аўстрыйскі кантроль паводле [[Карлавіцкі кангрэс|Карлавіцкага кангрэсу]], які ладзіўся ў 1699 годзе прадстаўнікамі [[Сьвятая ліга|Сьвятой лігі]]. У 1713 годзе адбылося аднаўленьне кантролю над Італіяй і гішпанскімі Нідэрляндамі.

Імпэратар [[Карл VI Габсбург|Карл VI]] адмовіўся ад многіх прыбыткаў сваёй імпэрыі, шмат у чым праз перасьцярогу за выжываньне роду Габсбургаў. Справа ў тым, што Карл ня меў сыноў, таму быў вымушаны скласьці [[Прагматычная санкцыя|Прагматычную санкцыю]], паводле якой намагаўся перадаць уладу сваёй дачцэ [[Марыя Тэрэзія|Марыі Тэрэзіі]]. Па сьмерці Карла разгарнулася [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну]], у выніку якой Марыя Тэрэзія здолела замацавацца на троне, але мусіла саступіць [[Прусія|Прусіі]] [[Сылезія|Сылезію]]. З уздымам Прусіі ўзмацнілася [[Аўстра-прускае суперніцтва]] на нямецкіх землях. Аўстрыя разам з Прусіяй і [[Расейская імпэрыя|Расеяй]] удзельнічала ў [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] у канцы XVIII стагодзьдзя, атрымаўшы ў валоданьне [[Галічына|Галічыну]]. З таго часу Аўстрыя стала радзімай [[клясычная музыка|клясычнай музыкі]], прэзэнтаваўшы сьвету кампазытараў [[Ёзэф Гайдн|Ёзэфа Гайдна]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Вольфганга Амадэя Моцарта]], [[Людвіг ван Бэтговэн|Людвіга ван Бэтговэна]] і [[Франц Шубэрт|Франца Шубэрта]].

=== XIX і пачатак XX стагодьдзя ===
[[Файл:Deutscher Bund.svg|значак|Мапа [[Нямецкі зьвяз|Нямецкага зьвязу]], да складу якога ўваходзілі і аўстрыйскія землі.]]
Пазьней Аўстрыя брала ўдзел ў вайне супраць рэвалюцыйнай Францыі, якая была вельмі няўдалай у пачатку. Францускі імпэратар [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] зьнішчыў Сьвятую Рымскую імпэрыю ў 1806 годзе, але за два гады да таго была ўтвораная [[Аўстрыйская імпэрыя]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|34}}. Яшчэ некалькі гадоў удзелу ў [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнах]] прывялі да ўварваньня кааліцыі ў Францыю. Перамога над Напалеона скончылася [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсам]] у 1815 годзе. У тым жа годзе быў створаны [[Нямецкі зьвяз]] пад прэзідэнцтвам Аўстрыі. Празь нявырашаныя сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя канфлікты нямецкія землі выбухнулі рэвалюцыямі 1848 году, накіраваныя на стварэньне адзінай Нямеччыны{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|36}}.

Існавалі розныя варыяцыі аб’яднанай Нямеччыны як то Вялікая Нямеччына альбо Вялікая Аўстрыя, ці нават проста Нямецкая канфэдэрацыя без Аўстрыі. Паколькі Аўстрыя не была гатовая адмовіцца ад сваіх нямецкамоўных тэрыторыяў на карысьць [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], якая паўстала 1848 году, карона новай імпэрыі была прапанаваная прускаму каралю [[Фрыдрых Вільгэльм IV|Фрыдрыху Вільгэльму IV]]. У 1864 годзе Аўстрыя і Прусія ваявалі з [[Данія]]й дзеля адрынаньня ад дацкага каралеўства [[Шлезьвіг-Гальштайн|Шлезьвігу і Гальштайну]]. Пасьля Прусія і Аўстрыя ўжо біліся адно з адным, паколькі дзяржавы ня здолелі ўмовіцца на тое, як Шлезьвіг і Гальштайн мусяць кіравацца. Пасьля паразы ў [[Аўстра-пруская вайна|Аўстра-прускай вайне]] Аўстрыя мусіла пакінуць [[Нямецкі зьвяз|Нямецкую канфэдэрацыю]] і больш ня браць удзелу ў нямецкай палітыцы{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|55}}.

[[Файл:Austria Hungary ethnic.svg|значак|зьлева|Этнічная мапа [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] паводле стану на 1910 год.]]
Яшчэ ў 1848 годзе падчас [[Вясна народаў|Вясны народаў]] Аўстрыя здолела здушыць [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Вугоршчыне|Вугорскую рэвалюцыю]], але дзеля кампрамісу імпэрыя была рэфармаваная, у выніку чаго краіна стала [[Аўстра-Вугоршчына]]й. Новы ўклад прадугледжваў падвойны сувэрэнітэт Аўстрыйскай імпэрыі і Каралеўства Вугоршчыны, абодва ўтварэньне ачольваліся імпэратарам [[Франц Ёсіф I|Францам Ёсіфам I]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|59}}. У тыя часы імпэрыя мела пярэсты этнічны склад, то бок на тэрыторыі дзяржавы жылі [[немцы]], [[вугорцы]], [[харваты]], [[чэхі]], [[палякі]], [[русіны]], [[сэрбы]], [[славакі]], [[славенцы]] і [[украінцы|ўкраінцы]], а таксама меліся буйныя [[італьянцы|італьянскія]] і [[румыны|румынскія]] суполкі.

Кіраваць краінай стала ўсё цяжэй у эпоху новых нацыяналістычных рухаў, што патрабавала значнай залежнасьці ад таемнай паліцыі. Тым ня менш, урад Аўстрыі паспрабаваў у некаторых аспэктах зьмякчыць расклады. Гэтак у [[Цысьлейтанія|Цысьлейтаніі]] (аўстрыйскай частцы імпэрыі) законы і пастановы публікаваліся на васьмі мовах, а таксама ўсе нацыянальныя групы мелі права на школы на сваёй мове і на выкарыстаньне роднай мовы ў сфэры дзяржаўнага кіраваньня. Поруч з тым існавалі ў розных сацыяльных колах пангерманскія настроі, згодна зь якімі краіна мусіла аб’яднацца зь Нямецкай імпэрыяй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140423112116/http://www.politischebildung.at/upload/polsystem.pdf «Das politische System in Österreich»]. Vienna: Austrian Federal Press Service. 2000.&lt;/ref&gt;. Шмат аўстрыйскіх пранямецкіх нацыяналістаў пратэставалі супраць моўнага дэкрэту 1897 году міністра-прэзыдэнта [[Казімер Фэлікс Бадэні|Казімера Фэлікса Бадэні]], які ўраўнаў нямецкую і чэскую мовы ў Багеміі і запатрабаваў ад дзяржаўнага чынавенцтва валодаць абедзьвюма мовамі. На практыцы гэта азначала, што дзяржаўная служба амаль выключна мусіла наймаць чэхаў, бо большасьць чэхаў сярэдняе клясы акрамя роднай чэскай мовы добра размаўлялі па-нямецку.

Скарыстаўшыся нестабільнасьцю ў [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]] Аўстра-Вугоршчына анэксавала [[Босьнія|Босьнію]] і [[Герцагавіна|Герцагавіну]] ў 1908 годзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130323152047/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos127.htm «The Annexation of Bosnia-Herzegovina, 1908»]. Mtholyoke.edu.&lt;/ref&gt;. Забойства аўстрыйскага эрцгерцага [[Франц Фэрдынанд|Франца Фэрдынанда]] ў 1914 годзе ў [[Сараева|Сараеве]] выклікала вайну паміж супраць [[Сэрбія|Сэрбіі]], якая пашырылася да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. Канфлікт спрычыніў катастрафічныя наступствы для дзяржавы. Гэтак на франтах загінуў больш за мільён жаўнераў Аўстра-Вугоршчыны&lt;ref&gt;Grebler, Leo; Winkler, Wilhelm (1940). [https://books.google.com/books?id=ac8lAAAAMAAJ «The Cost of the World War to Germany and Austria-Hungary»]. Yale University Press. ISBN 0-5989-4106-1.&lt;/ref&gt;.

=== Міжваенны час ===
[[Файл:GermanAustriaMap.png|значак|зьлева|Нямецкамоўныя часткі былой імпэрыі. Чырвоным колерам пазначаныя межы навастворанай [[Першая Аўстрыйская Рэспубліка|Аўстрыйскай рэспублікі]].]]
У лістападзе 1918 годзе з краіны зьбег імпэратар [[Карл I Габсбург]], а ўрад агалосіў стварэньне Германскай Аўстрыі, якая мусіла быць дэмакратычнай рэспублікай у складзе Нямецкай рэспублікі. У склад краіны мусілі ўвайсьці нямецкамоўныя часткі былой імпэрыі, выключаючы шэраг зь іх, як то [[Паўднёвы Тыроль]] і [[Нямецкая Чэхія]]&lt;ref&gt;Moos, Carlo (2017), «Südtirol im St. Germain-Kontext», in Georg Grote and Hannes Obermair (ed.), «A Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations, 1915–2015». Oxford-Berne-New York: Peter Lang. — С. 27—39. — ISBN 978-3-0343-2240-9&lt;/ref&gt;. Імкненьне да ўзьяднаньня да Нямеччыны было папулярным і падзялялася ўсімі сацыяльнымі коламі як у Аўстрыі, гэтак і ў Нямеччыне. Аднак [[Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)|Сэн-Жэрмэнскі]] і [[Вэрсальская мірная дамова 1919 году|Вэрсальскі дагаворы]] забаранілі аб’яднаньне паміж Аўстрыяй і Нямеччынай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20000917221810/http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1920/3.html «Treaty of Peace between the Allied and Associated Powers and Austria; Protocol, Declaration and Special Declaration [1920] ATS 3»]. Australian Treaty Series.&lt;/ref&gt;. Дагаворы таксама прымусілі Германскую Аўстрыю зьмяніць назоў на [[Першая Аўстрыйская Рэспубліка|Аўстрыйскую рэспубліку]]&lt;ref&gt;Mary Margaret Ball. «Post-war German-Austrian Relations: The Anschluss Movement, 1918–1936». — С. 18—19.&lt;/ref&gt;. У выніку больш за тры мільёны нямецкамоўных аўстрыйцаў апынуліся па-за межамі новай Аўстрыйскай рэспублікі і сталі меншасьцямі ў [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]], [[Югаславія|Югаславіі]], [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] і [[Італія|Італіі]]{{Зноска|Brook-Shepherd|1998|Brook-Shepherd|246}}.

[[Файл:Engelbert Dollfuss.png|значак|Канцлер Аўстрыі, а потым і лідэр дзяржаўнага пераварорту [[Энгельбэрт Дольфус]].]]
Па вайне інфляцыя моцна паслабіла крону, якая па-ранейшаму была валютай Аўстрыі. Увосень 1922 году Аўстрыі была прадастаўленая міжнароднай пазыка, дзякуючы намаганьням [[Ліга народаў|Лігі народаў]]{{Зноска|Brook-Shepherd|1998|Brook-Shepherd|257—258}}. На мэце ставілася задача ўнікнуць банкруцтва, атрымаць стабілізацыю валюты і палепшыць агульны эканамічны стану краю. У 1925 годзе крона была замененая на [[Аўстрыйскі шылінг|шылінг]]. У наступныя гады эканоміка краіны пачала расьці, але [[Вялікая дэпрэсія]] прыпыніла росквіт. Першая рэспубліка была скасаваная ў 1933 годзе, калі канцлер [[Энгельбэрт Дольфус]] прагалосіў аўтарытарны рэжым на ўзор італьянскага [[фашызм]]у{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|104}}{{Зноска|Brook-Shepherd|1998|Brook-Shepherd|269—270}}. Адна з найбуйнейшых партыяў краіны [[Сацыял-дэмакратычная партыя Аўстрыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] мела ўласныя вайсковыя фармаваньні [[Шульцбунд]], якія на пачатку 1934 году ўзьнялі паўстаньне, вядомае як [[Грамадзянская вайна ў Аўстрыі]], якое доўжылася чатыры дні.

У лютым 1934 году некалькі жаўнераў Шульцбунду былі расстраляныя{{Зноска|Brook-Shepherd|1998|Brook-Shepherd|283}}. Сацыял-дэмакратычная партыя была забароненая, а многія ейныя сябры апынуліся за кратамі альбо эмігравалі{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|107}}. 1 траўня 1934 году аўстрафашысты прынялі новую канстытуцыю, якая замацавала ўладу Дольфусу, але 25 ліпеня ён быў забіты ў спробе [[ліпеньскі путч|нацысцкага перавароту]]{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|109}}{{Зноска|Brook-Shepherd|1998|Brook-Shepherd|292}}. Ягоны пераемнік [[Курт Шушніг]] прызнаў той факт, што Аўстрыя была нямецкай дзяржавай, але ён таксама лічыў, што Аўстрыя мае заставацца незалежнай&lt;ref&gt;Ryschka, Birgit (1.01.2008). [https://books.google.com/books?id=Vsl6mwMXl4YC&amp;pg=PA37 «Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's The Patriot Game and Felix Mitterer's In Der Löwengrube»]. Peter Lang. — ISBN 978-3-6315-8111-7.&lt;/ref&gt;. 9 сакавіка 1938 году ён абвесьціў аб рэфэрэндуме, які быў прызначаны на 13 сакавіка, каб вызначыцца зь незалежнасьцю Аўстрыі. Аднак, 12 сакавіка аўстрыйскія нацысты захапілі ўрад, у той час як нямецкія войскі акупавалі краіну{{Зноска|Johnson|1989|Johnson|112—113}}. 13 сакавіка 1938 году быў афіцыйна абвешчаны [[аншлюс]] Аўстрыі ў склад [[Нямецкі Райх|Трэцяха Райху]], стаўшы правінцыяй [[Остмарк]].

=== Сучаснасьць ===
Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Аўстрыя часова страціла незалежнасьць, будучы падзеленай на чатыры акупацыйныя зоны паміж [[Францыя]]й, [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія]]й і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Перамовы аб аднаўленьні незалежнасьці пачаліся ў 1947 годзе, але толькі ў 1955 годзе Аўстрыя зноў стала цалкам незалежнай дзяржавай па Дзяржаўнай дамове ад 15 траўня 1955. У кастрычніку таго ж году прыняты закон аб непарушным нэўтралітэце Аўстрыі.

Увесну 2017 году пасьля распаду вялікай кааліцыі была абвешчаны датэрміновыя выбары ў парлямэнт, якія прайшлі ў кастрычніку 2017 году. [[Аўстрыйская народная партыя]] (АНП) са сваім новым маладым лідэрам [[Сэбастыян Курц|Сэбастыянам Курцам]] атрымала 31,5% галасоў. Другое месца заняла [[Сацыял-дэмакратычная партыя Аўстрыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (СДП) з паказчыкам у 26,9% галасоў. Трэці радок атрымала [[Аўстрыйская партыя свабоды|Партыя Свабоды Аўстрыі]] (ПСА), якая атрымала 26 галасоў. У выніку сфармавалася кааліцыя паміж правацэнтрысцкай АНП і правапапулісцкай ПСА, а новым канцлерам краіны стаў Сэбастыян Курц. У 2021 годзе праз карупцыйны скандал Курц мусіў сысьці з сваёй пасады.

== Геаграфія ==
[[Файл:Oesterreich topo.png|значак|Тапаграфічная мапа дзяржавы.]]
Аўстрыя зьяўляецца горнай краінай, большая частка краіны разьмяшчаецца ў [[Альпы|Альпах]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090601083317/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/17356/Alps «Alps»]. Encyclopædia Britannica.&lt;/ref&gt;. З агульнай плошчы краіны (84 000 км²), толькі чацьвёртая частка мае раўнінны рэльеф, і толькі 32% плошчы Аўстрыі знаходзіцца ніжэй 500 мэтраў над узроўнем мора. Самая высокая частка краіны знаходзіцца ў Альпах на захадзе Аўстрыі, самая нізкая на раўнінах на ўсходзе.

Аўстрыю можна падзяліць на пяць частак. Большай зь якіх будуць Аўстрыйскія Альпы (62% ад агульнай плошчы краіны), Аўстрыйскія ўзгор’і Альпаў і [[Карпаты|Карпатаў]] (12% тэрыторыі), Усходняя частка, якая прылягае да [[Сярэднедунайская нізіна|Панонскай раўніны]] (12% тэрыторыі), другая горная частка (ніжэйшая за Альпы), знаходзіцца на поўначы краіны, вядомая як аўстрыйскае плято, знаходзіцца ў цэнтральнай [[Багемія|Багеміі]] і займае каля 10% краіны, астатняя раўнінная частка вакол [[Вена|Вены]] займае 4% плошчы.

На тэрыторыі Аўстрыі разьмяшчаюцца чатыры экарэгіёны: цэнтральна-эўрапейскія зьмяшаныя лясы, панонскія зьмяшаныя лясы, аўстрыйскія хваёвыя і зьмешаныя лясы і шырокалісьцевыя лясы. Аўстрыя мела сярэдні паказьнік 3,55 з 10 паводле суцэльнасьці лясных ляндшафтаў у 2018 годзе, што ставіць краіну на 149 месца з 172 краінаў.

=== Клімат ===
[[Файл:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|значак|зьлева|Кліматычная мапа Аўстрыі.]]
Большая частка Аўстрыі ляжыць у прахалоднай ці меранай кліматычнай зоне, дзе пераважае вільготны заходні вецер. Маючы амаль тры чвэрці краіны ў альпійскім рэгіёне, у Аўстрыі пераважае [[альпійскі клімат]]. На ўсходзе краю, дзе месьціцца Панонская раўніна і землі ўздоўж даліны [[Дунай|Дунаю]], клімат мае кантынэнтальныя рысы зь меншай колькасьцю дажджу ў параўнаньні з альпійскімі рэгіёнамі. Не зважаючы, што ў Аўстрыі назіраецца халодная зіма (ад -10°C да 0°С), тэмпэратура паветра ўлетку можа быць адносна высокай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101202042009/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003350 «Average Conditions, Vienna, Austria»]. British Broadcasting Corporation.&lt;/ref&gt;, сягаючы ўсярэднім да 25°С. У жніўні 2013 году былі зафіксаваныя максымумы ў 40,5°C&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120812220313/http://www.zamg.ac.at/cms/de/klima/klimauebersichten/klimamittel-1971-2000 «Klimamittel»]. Austrian Meteorological Institute.&lt;/ref&gt;.

Згодна з [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыяй Кёпэна]] Аўстрыя мае наступныя кліматычныя тыпы: акіянічны, прахалодны/цёплы вільготны кантынэнтальны, субарктычны/субальпійскі, тундравы/альпійскі і клімат ледавіковай шапкі. Важна адзначыць, што Аўстрыя часам можа адчуць вельмі халодныя зімы, але большасьць часу супастаўныя зь зімамі ў супастаўных кліматычных зонах, як то ў Паўднёвай [[Скандынавія|Скандынавіі]] ці [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]].

== Палітыка ==
[[Файл:WienParlament.jpg|значак|зьлева|Будынак аўстрыйскага парлямэнту ў Вене.]]
Кіраўніком краіны ёсьць фэдэральны [[прэзыдэнт]], які абіраецца на 6 гадоў. Урад узначалены фэдэральным [[прэм’ер-міністар|канцлерам]], міністры назначаюцца прэзыдэнтам. Парлямэнт Аўстрыі ёсьць двухпалатны [[Фэдэральны сход Аўстрыі|Фэдэральны сход]], які складаецца з Фэдэральнай рады і Нацыянальнай рады, якія базуюцца ў Вене. Фэдэральная рада складаецца з 64 дэпутатаў, якія абіраюцца парлямэнтамі земляў. Землі прадстаўлены рознай колькасьцю дэпутатаў (ад 3 да 12) у залежнасьці ад колькасьці насельніцтва. Нацыянальная рада складаецца з 183 дэпутатаў, якія абіраюцца паводле прапарцыйна-сьпісачнай сыстэмы.

[[Файл:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|значак|Сядзіба фэдэральнага канцлера Аўстрыі.]]
На вяршыні судовай улады знаходзіцца канстытуцыйны суд, які можа аказваць значны ўплыў на палітычную сыстэму краіны праз скасаваньне законаў і пастановаў, якія былі складзеныя ў неадпаведнасьці з канстытуцыяй. З 1995 году Эўрапейскі суд можа адмяніць аўстрыйскія рашэньні ва ўсіх пытаньнях, вызначаных у законах Эўрапейскага Зьвязу. Аўстрыя таксама ажыцьцяўляе рашэньні [[Эўрапейскі суд па правах чалавека|Эўрапейскага суду па правах чалавека]], бо Эўрапейская канвэнцыя па правах чалавека зьяўляецца часткай аўстрыйскае канстытуцыі. Аўстрыя мае 10 галасоў у [[Рада Эўрапэйскага Зьвязу|Радзе Эўрапейскага Зьвязу]] і 18 месцаў у [[Эўрапейскі парлямэнт|Эўрапейскім парлямэнце]]. Краіна мае прадстаўніцтва ў [[Эўрапейская камісія|Эўрапейскай камісіі]]. Палітычная будова краіны заснавана на канстытуцыі ад кастрычніка 1920 году.

11 кастрычніка 2021 году канцлер [[Сэбастыян Курц]] сышоў у адстаўку пасьля ціску, выкліканага карупцыйным скандалам. Міністар замежных справаў [[Аляксандар Шаленбэрг]] з [[Аўстрыйская народная партыя|Аўстрыйскай народнай партыі]] замяніў яго на пасадзе канцлера&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-58856796 «Sebastian Kurz: Austrian leader resigns amid corruption inquiry»]. BBC News.&lt;/ref&gt;. Пасьля карупцыйнага скандалу з удзелам кіроўнай народнаяй партыяй, Аўстрыя атрымала трэцяга канцлерца за два месяцы пасьля таго, як 6 сьнежня 2021 году [[Карл Нэгамэр]] быў празначаны канцлерам Аўстрыі.

=== Замежныя дачыненьні ===
[[Файл:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|значак|Будынак [[Эўрапейскі парлямэнт|Эўрапейскага парлямэнту]]. Аўстрыя ўваходзіць да складу [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўразьвязу]].]]
У 1955 годзе [[Дэклярацыя аб незалежнасьці Аўстрыі]] скончыла акупацыю Аўстрыі пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] і вызнала Аўстрыю незалежнай і сувэрэннай дзяржавай. 26 кастрычніка 1955 году [[Фэдэральны сход Аўстрыі|Фэдэральны сход]] зацьвердзіў пункт у канстытуцыі, паводле якога Аўстрыя прагаласіла пра ўласную свабодную волю ў сваім адвечным [[нэўтралітэт|нэўтралітэце]]. У другім разьдзеле асноўнага закону згадваецца, што ва ўсе наступныя часы Аўстрыя не далучыцца да якіх-небудзь вайсковых альянсаў і не дазволіць стварыць любыя замежныя вайсковыя базы на сваёй тэрыторыі. З тых часоў Аўстрыя сфармавала сваю замежную палітыку, базуючыся на нэўтралітэце, які, аднак, адрозьніваецца ад нэўтралітэту [[Швайцарыя|Швайцарыі]].

Аўстрыя пачала пераглядаць сваё вызначэньне нэўтралітэту пасьля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], дазволіўшы пралёт над сваёй тэрыторыяй вайсковых сілаў іншых краінаў падчас вайны супраць [[Ірак]]у ў 1991 годзе, а з 1995 году Аўстрыя бярэ ўдзел у распрацоўцы агульнай замежнай палітыкі і палітыкі бясьпекі ЭЗ. Таксама ў 1995 годзе краіна далучылася да праграмы [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]] [[Партнэрства дзеля міру]], аднак гэта і было зробленая пасьля таго, як [[Расея]] ініцыявала аналягічную праграму. Пасьля Аўстрыя ўдзельнічала ў міратворчых місіях у [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіне]]. Між тым, адзіная частка канстытуцыйнага закону аб нэўтралітэце 1955 году, якая датычыць замежных вайсковых базаў, па-ранейшаму цалкам выконваецца&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210213232914/https://www.austrianinformation.org/winter-2015-16/wc55d7qi5qrmyzmxh1qkofcmsluxvj «Austria’s Permanent Neutrality»]. New Austrian Information.&lt;/ref&gt;. Аўстрыя падпісала [[Дагавор аб забароне ядзернай зброі]]&lt;ref&gt;[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en «Chapter XXVI: Disarmament — No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons»]. United Nations Treaty Collection.&lt;/ref&gt;, супраць якога выступілі усе сябры Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы&lt;ref&gt;[https://www.cbc.ca/news/world/un-treaty-ban-nuclear-weapons-1.4192761 «122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons»]. CBC News.&lt;/ref&gt;.

Аўстрыя надае вялікае значэньне ўдзелу ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця]] ды іншых міжнародных эканамічных арганізацыях. Краіна гуляе актыўную ролю ў [[Арганізацыя па бясьпецы і супрацы ў Эўропе|Арганізацыі па бясьпецы і супрацы ў Эўропе]] (АБСЭ).

==== Беларуска-аўстрыйскія дачыненьні ====
Дыпляматычныя дачыненьні паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Аўстрыяй былі ўсталяваныя ў лютым 1992 году. З 1993 году ў Аўстрыі функцыянуе амбасада Беларусі. У двухбаковым палітычным дыялёгу ладзяцца кансультацыі на розных узроўнях паміж замежнымі палітычнымі ведамствамі Беларусі і Аўстрыі. Была створаная Беларуска-Аўстрыйская камісія па гандлёва-эканамічным супрацоўніцтве. З 2006 году ў Аўстрыі дзеіць грамадзкая арганізацыя [[Аўстрыйска-Беларускае таварыства]], якое ёсьць сябрам Аўстрыйскага аб’яднаньня таварыстваў сяброўства з замежнымі краінамі.

Бакамі сфармаваная дагаворна-прававая база беларуска-аўстрыйскіх дачыненьняў, якая ўлучае 13 дагавароў. У рамках разьвіцьця рэгіянальных сувязяў было падпісанае пагадненьне аб супрацы паміж [[Менская вобласьць|Менскай вобласьцю]] і фэдэральнай зямлёй [[Карынтыя (зямля)|Карынтыя]]. Актыўна ўзаемадзейнічаюць [[Гомельская вобласьць]] і фэдэральная зямля [[Форарльбэрг]]. Аўстрыйскі горад [[Штокераў]] ёсьць пабрацімам [[Баранавічы|Баранавічаў]]. 23—25 студзеня 2014 году колішні прэзыдэнт [[акадэмія навук Аўстрыі|Аўстрыйскай акадэміі навук]] [[Гербэрт Манг]] наведаў [[Менск]] для ўдзелу ва ўрачыстасьцях з нагоды 85-годзьдзя з дня заснаваньня [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] і да Дня беларускай навукі.

=== Узброеныя сілы ===
[[Файл:Leopard 2A4 Austria 4.JPG|значак|зьлева|Аўстрыйскія вайскоўцы на танку [[Леапард 2]], які ёсьць асноўным танкам узброеных сілаў Аўстрыі.]]
Узброеныя сілы Аўстрыі фармуюцца на грунце ўсеагульнага [[воінскі абавязак|воінскага абавязку]]&lt;ref&gt;Prodhan, Georgina (20.01.2013). [https://www.reuters.com/article/us-austria-military-referendum/neutral-austria-votes-to-keep-military-draft-idUSBRE90J0DC20130120 «Neutral Austria votes to keep military draft»]. Reuters.&lt;/ref&gt;. Усе мужчыны, якія дасягнулі веку васемнаццаці гадоў і прыдатныя да службы, мусяць адслужыць у войску паўгады, пасьля чаго трапляюць у васьмігадовую рэзэрву. Хлопцы і дзяўчыны з шаснаццаці гадоў маюць права на добраахвотную службу. [[Адмоўнік]] ад вайсковай службы паводле ідэйных меркаваньняў мае права прайсьці альтэрнатыўную цывільную службу цягам дзевяці месяцаў. З 1998 году жанчынам-добраахвотніцам было дазволена стаць прафэсійнымі жаўнерамі.

Узроеныя сілы складаюцца з сухаземных, паветраных сілаў, войскаў міжнародных місіяў і спэцыяльнага прызначэньня, а таксама каманды падтрымкі і цэнтар падтрымкі сумесных сілаў. Улічваючы, што Аўстрыя ня мае выхаду да мора, у складзе войскаў няма вайскова-марскога флёту. У 2012 годзе выдаткі на абарону Аўстрыі адпавядалі прыблізна 0,8% ад СУП. На 2014 год у складзе арміі налічвалася 26 тысячаў жаўнераў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140603202759/http://eda.europa.eu/info-hub/defence-data-portal/Austria/year/2012 «Defence Data»]. Europa.eu.&lt;/ref&gt;, зь якіх 12 тысячаў былі прызыўнікамі. Прэзыдэнт Аўстрыі як кіраўнік дзяржавы намінальна ёсьць вайскаводам узброеных сілаў. Міністар абароны ажыцьцяўляецца камандваньне ўзброенымі сіламі Аўстрыі.

[[Файл:Eurofighter Typhoon AUT.jpg|значак|Самалёт-зьнішчальнік [[Эўрафайтэр тайфун]] аўстрыйскіх вайскова-паветраных сілаў.]]
З заканчэньнем [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] і, што яшчэ важней, з скасаваньнем «[[Жалезная заслона|Жалезнай заслоны]]», якая аддзяляла Аўстрыю ад ейных суседзяў з сацыялістычнага блёку [[Вугоршчына|Вугоршчыны]] і колішняй [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], аўстрыйскія вайскоўцы пачалі дапамагаць аўстрыйскім памежнікам ў ахове дзяржаўнай граніцы. Дапамога была скончаная ў 2008 годзе, калі Вугоршчына і [[Славаччына]] далучыліся да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]], у выніку чаго памежны кантроль паміж краінамі быў скасаваны. У адпаведнасьці з канстытуцыяй Аўстрыі, узброеныя сілы могуць быць скарыстаныя толькі ў абмежаванай колькасьці выпадкаў, у асноўным дзеля абароны краіны і дапамогі ў выпадках надзвычайнай сытуацыі, напрыклад, у выніку стыхійных бедзтваў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150402155729/https://www.constituteproject.org/constitution/Austria_2013?lang=en «Austria 1920 (reinst. 1945, rev. 2013)»]. Constitute.&lt;/ref&gt;. Таксама войска можа выступаць у якасьці дапаможных паліцэйскіх сілаў.

Аўстрыя не ўваходзіць у вайсковыя блёкі і ёсьць нэўтральнай краінай. Падчас канфліктаў у краінах суседняй [[Югаславія|Югаславіі]], у краіне ўздымалася пытаньне аб парушэньні нэўтральнасьці і неабходнасьці ўвайсьці ў склад [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]. Але ўрад Аўстрыі не пайшоў на зьмены і краіна надалей прытрымліваецца нэўтральнасьці. Аўстрыйскія ўзброеныя сілы рыхтуюцца выключна да абароны краіны.

=== Адміністрацыйны падзел ===
{{Асноўны артыкул|Землі Аўстрыі}}
Паводле канстытуцыі Аўстрыя ёсьць фэдэратыўнай рэспублікай, якая падзяляецца на дзевяць земляў&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;: [[Бургенлянд]], [[Карынтыя (зямля)|Карынтыя]], [[Ніжняя Аўстрыя]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Зальцбург (фэдэральная зямля)|Зальцбург]], [[Штырыя (зямля)|Штырыя]], [[Тыроль (фэдэральная зямля)|Тыроль]], [[Форарльбэрг]], [[Вена]]. Такая структура была зацьверджана паводле канстытуцыі 1920 году, зь некаторымі радагаваньнямі ў 1929 годзе. Надчас уваходжаньня ў склад [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] сыстэма была скасавана, аднак зноўку адноўлена ў 1945 годзе. Землі ў сваю чаргу падзяляюцца на акругі і статутныя гарады. Акругі падпадзяляюцца на грамады, а статутныя гарады падзяляюцца як на раёны, гэтак і грамады. Вена унікальная тым, што гэта адначасова і горад, і зямля.

== Эканоміка ==
[[Файл:Vienna Skyline.jpg|значак|зьлева|Краявіды [[Вена|Вены]].]]
Эканоміка Аўстрыі заснаваная па прынцыпах [[Рынкавая эканоміка|рынкавай гаспадаркі]]. Гэта адна з самых разьвітых краінаў [[Эўропа|Эўропы]], якая таксама ўваходзіць у дзясятку самых заможных краінаў сьвету (калі лічыць стасунак [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] на душу насельніцтва). Яшчэ да 1980-х гадоў многія з найбуйнейшых галінавых прадпрыемстаў Аўстрыі былі ва ўласнасьці дзяржавы, аднак у апошнія дзесяцігодзьдзі прыватызацыя зьнізіла колькасьць дзяржаўнай уласнасьці ў гаспадарцы да ўзроўню, супастаўнага зь іншымі эўрапейскімі эканомікамі.

Падаткі складаюць 43% нацыянальнага прыбытку, што крыху ніжэй, чым у скандынаўскіх краінах. Узровень беспрацоўя вагаецца ад 4,4% да 6,8%. [[Каэфіцыент Джыні]], які адлюстроўвае рознасьць прыбыткаў паміж багатымі і беднымі, складае 29 і зьяўляецца адным з самых нізкіх у сьвеце. Сукупны ўнутраны прадукт у 2002 годзе складаў 200,7 млрд [[эўра]], вытворчасьць СУП на 1 занятага (вытворчасьць працы) — 58,3 тыс. эўра. [[Інфляцыя]] ў Аўстрыі адна з самых нізкіх (каля 1,8%), індэкс спажывецкіх цэнаў 2002 году да 1996 году складаў 108,8, а агулам у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] — 110,8.

Прыкладна 2,2% СУП прыходзіцца на [[Сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]], 32,3% на [[прамысловасьць]], 65,5% — сфэра паслугаў, транспарт, банкаўскі і страхавы сэктар. Трэцяя частка аб’ёму прамысловай вытворчасьці прыходзіцца на дзяржаўны сэктар эканомікі. Тым ня менш у Аўстрыі існуюць праблемы ў сельскай гаспадарцы, зьвязаныя з эўрапейскай інтэграцыяй. Коштавая палітыка, якая праводзіцца Эўрапейскім Зьвязам у галіне сельскагаспадарчай вытворчасьці, прывяла да таго, што 69% усіх сельскагаспадарчых земляў аказаліся нерэнтабэльнымі. Нямеччына — гістарычны галоўны гандлёвы партнэр Аўстрыі, што зрабіла краіну ўразлівай да хуткіх зьмяненьняў у нямецкай эканоміцы. З таго часу, як Аўстрыя стала дзяржавай-сябрам Эўрапейскага Зьвязу, яна наблізілася да іншых эканомік ЭЗ, зьнізіўшы сваю эканамічную залежнасьць ад Нямеччыны. Акрамя таго, сяброўства ў ЭЗ прыцягнула замежных інвэстараў, якіх прываблівае дасяжнасьць Аўстрыі да адзінага эўрапейскага рынку і блізкасьць да галоўных эканомік ЭЗ.

=== Транспарт ===
[[Файл:2010-10-09 Arlbergtunnel.jpg|значак|[[Арльбэрскі тунэль]] трансальпійскай электрыфікаванай чыгункі.]]
Транспартная сыстэма Аўстрыі выдатна разьвіта і эфэктыўная. Аўстрыя ёсьць адной з найбольш разьвітых чыгуначных дзяржаваў Эўропы. Працягласьць чыгуначных шляхоў складае звыш 6000 км. [[Аўстрыйская фэдэральная чыгунка]] ганарыцца бездакорнай дакладнасьцю руху цягнікоў. Сетка дзяржаўных аўтобусных маршрутаў [[Bundesbus]] не саступае чыгуначнай сеткі і часта выкарыстоўваецца дзеля зьдзяйсненьня невялікіх паездак паміж населенымі пунктамі і выездаў на прыроду. Да некаторых лыжных курортаў у [[Тыроль (фэдэральная зямля)|Тыролі]] і [[Форарльбэрг]]у можна дабрацца толькі на аўтобусе ці самаходзе.

Кампаніі, якія прапануюць арэнды аўтамабіляў, маюць філіі ва ўсіх буйных гарадах краіны. Мясцовыя дарогі знаходзяцца ў выдатным стане, але на горных дарогах неабходна выконваць асьцярожнасьць. Рух у Аўстрыі правабаковы. У некалькіх буйных аўстрыйскіх гарадах існуе трамвайны транспарт, як то ў [[Вена|Вене]], [[Гмундэн]]е, [[Грац]]ы, [[Інсбрук]]у, [[Лінц]]ы. Трамвайная сыстэма раней існавала ў Зальцбургу, але на сёньня яна не працуе. На вялікай колькасьці чыгуначных станцыяў можна запазычыць ровар і вярнуць яго на іншай станцыі. У Аўстрыі шмат роварных маршрутаў, у прыватнасьці, многія зь іх цягнуцца зздоўж Дунаю, а таксама зьвязваюць нямецкі Шварцвальд і Вену. Маюцца горныя віды транспарту, як то фунікулёры, лыжныя ліфты, лінныя дарогі і лінныя пад’ёмнікі.

=== Турызм ===
{{Асноўны артыкул|Турызм у Аўстрыі}}
Аўстрыю адносяць да Альпійскага турыстычнага раёну заходнеэўрапейскай зоны Эўрапейскага рэгіёну. Гэта краіна традыцыйнага зімовага турызму. Сёньня для Аўстрыі турызм ёсьць адной з асноўных крыніц прыбытку. У гэтай галіне працуюць 70 тысяч сярэдніх і дробных турыстычных прадпрыемстваў, да якіх улучаюць гатэлі, рэстарацыі, курортна-лекавыя ўстановы, басэйны і пляжы. У турыстычнай галіне працуюць 350 тысяч чалавек. Паводле ўдзельнай вазе валавых паступленьняў ад турызму ў СУП краіны Аўстрыя займае адно зь вядучых месцаў у сьвеце, а паводле прыбыткаў ад турыстычнага сэктару эканомік малых краінаў Эўропы трывала ўтрымлівае лідуючыя пазыцыі&lt;ref&gt;[http://modernaustria.com/ekonomika-avstrii/otrasli-ekonomiki-avstrii/tyrizm.html Общая характеристика туризма в Австрии]&lt;/ref&gt;.

У Аўстрыі даўно сфармаваная і наладжаная сыстэма абслугоўваньня турыстаў. Многія мястэчкі і вёскі, як то [[Бад-Гастайн]], [[Мільштат]], [[Ішгль]], [[Санкт-Антан-ам-Арльбэрг]] і [[Майргофэн]], ператварыліся ў найбуйнейшыя эўрапейскія курорты, а колішнія сельскія жыхары займаюцца гатэльным бізнэсам.

== Дэмаграфія ==
[[Файл:AuVorarlberg5.JPG|значак|Аўстрыйскія дзеці.]]
Паводле ацэнак, насельніцтва Аўстрыі складала блізу 8,9 мільёнаў чалавек паводле стану на 2020 год згодна зьвестак Статыстычнага камітэту Аўстрыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140228153810/http://www.statistik.at/web_de/presse/075280 «Presse»]. Statistik Austria.&lt;/ref&gt;. У гарадах жыве 77% насельніцтва Аўстрыі. Насельніцтва [[Вена|Вены]] перавышае 1,9 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090620081942/http://www.statistik.at/blickgem/pz1/g90001.pdf «Probezählung 2006 — Bevölkerungszahl»]. Statistik Austria.&lt;/ref&gt;, а калі зважаць на прадмесьці — колькасьць аглямэрацыі сягае 2,6 мільёнаў чалавек. Такім чынам, каля чвэрці ўсяго насельніцтва краіны ёсьць жыхарамі сталіцы і прадмесьцяў. Вена вядомая сваімі культурніцкімі імпрэзамі і высокім узроўнем жыцьця. Пасьля сталічнага гораду найбуйнейшымі гарадамі дзяржавы ёсьць [[Грац]] ({{Лік|291007}}), [[Лінц]] ({{Лік|206604}}), [[Зальцбург]] ({{Лік|155031}}), [[Інсбрук]] ({{Лік|131989}}) і [[Клягенфурт]] ({{Лік|101303}}). Сучасныя межы Аўстрыі былі вызначаны [[Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)|Сэн-Жэрмэнскай дамовай]] у 1919 годзе, у некаторых жыхароў Аўстрыі да нашых дзён засталіся [[сваякі]] ў суседняй [[Чэхія|Чэхіі]], [[Славаччына|Славаччыне]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыне]].

Паводле зьвестак Эўрастату на 2018 год у Аўстрыі налічвалася каля 1,69 мільёнаў жыхароў, якія былі народжаныя па-за межамі краіны, што адпавядае прыкладна 19,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Зь іх {{Лік|928700}} ці 10,5% ад колькасьці насельніцтва нарадзіліся ў іншых дзяржавах [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], а {{Лік|762000}} ці 8,6% нарадзіліся па-за межамі ЭЗ&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/pdfscache/1275.pdf «Migration and migrantpopulation statistics»]. Europa.eu. &lt;/ref&gt;. У выніку, колькасьць эмігрантаў у краіне адна з самых вялікіх паказьнікаў у Эўропе, большы ён толькі ў [[Люксэмбург]]у і [[Швайцарыя|Швайцарыі]]. Большасьць эмігрантаў прыехала з [[Сэрбія|Сэрбіі]], [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Турэччына|Турэччыны]] і [[Нямеччына|Нямеччыны]].

=== Мовы ===
[[Файл:Oberwart - Felsőőr.JPG|значак|зьлева|Двухмоўны знак у зямлі [[Бургенлянд]].]]
Стандартны аўстрыйскі варыянт [[нямецкая мова|нямецкай мовы]] выкарыстоўваецца ў Аўстрыі, але ў першую чаргу выкарыстоўваецца толькі ў адукацыі, публікацыях, аб’явах і на афіцыйных сайтах. Пераважна гэты варыянт амаль ідэнтычны стандартнай нямецкай мове [[Нямеччына|Нямеччыны]], але зь некаторымі лексычнымі розьніцамі. Стандартная нямецкая мова выкарыстоўваецца ня толькі ў Нямеччыне, Аўстрыі, Швайцарыі і [[Ліхтэнштайн]]у, а таксама сярод значных нямецкамоўных меншасьцяў у [[Італія|Італіі]], [[Бэльгія|Бэльгіі]] і [[Данія|Даніі]]. Аднак, шырокі распаўсюд мае нестандартная нямецкая мова, якую вывучаюць у школах, але [[баварскі дыялект]], які таксама вядомы як аўстрыйскі дыялект. Такім чынам, зважаючы на ўсю колькасьць дыялектаў, у тым ліку [[Алеманская мова|алеманскую мову]], якой карыстаюцца блізу 4%, носьбітамі нямецкай мовы ў краіне ёсьць 88,6% насельніцтва. Таксама ў Аўстрыі размаўляюць [[турэцкая мова|па-турэцку]] (2,28%), [[сэрбская мова|па-сэрбску]] (2,21%), [[харвацкая мова|па-харвацку]] (1,63%), [[ангельская мова|па-ангельску]] (0,73%), [[вугорская мова|па-вугорску]] (0,51%), [[басьнійская мова|па-басьнійску]] (0,43%), [[польская мова|па-польску]] (0,35%), [[альбанская мова|па-альбанску]] (0,35%), [[славенская мова|па-славенску]] (0,31%), [[чэская мова|па-чэску]] (0,22%), [[арабская мова|па-арабску]] (0,222 %) і [[румынская мова|па-румынску]] (0,21%)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101113171636/http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf «Die Bevölkerung nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland»]. Statistik Austria.&lt;/ref&gt;.

У [[Карынтыя (зямля)|Карынтыі]] і [[Штырыя (зямля)|Штырыі]] жыве значная колькасьць карэннай славенскамоўнай меншасьці, у той час як ва ўсходняй правінцыі [[Бургенлянд]]у, якая раней належыла вугорцам за часам існаваньня [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]], існуюць значныя вугорскамоўныя і харвацкамоўныя меншасьці. Харвацкая, вугорская і славенская мовы маюць афіцыйны рэгіянальны статус у згаданых аўстрыйскіх правінцыях&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180524084441/https://www.demokratiewebstatt.at/thema/sprachen/amtssprachen-in-oesterreich/die-verschiedenen-amtssprachen-in-oesterreich «Die verschiedenen Amtssprachen in Österreich»]. DemokratieWEBstatt.at.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131018115726/http://www.ris.bka.gv.at/Dokument.wxe?Abfrage=Bundesnormen&amp;Dokumentnummer=NOR40066723 «Regional Languages of Austria»]. Rechtsinformationssystem des Bundes.&lt;/ref&gt;.

=== Рэлігія ===
Найбуйнейшая рэлігійная арганізацыя Аўстрыі — [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Аўстрыі|Рымска-каталіцкі касьцёл]]. Дзяржава падтрымлівае царкву, у краіне існуе 1% царкоўны падатак, які абавязаны плаціць усе грамадзяне краіны, але грамадзянін можа вызваляцца ад сплаты падатку на пісьмовую заяву аб адмове ад каталіцтва. Рымска-каталіцкая царква ў 2000 годзе мела 5651479 вернікаў альбо 72,1% насельніцтва.

Другой паводле колькасьці ёсьць [[Эвангелічная царква Аўгсбурскага і Гэльвэтынскага вызнаньня]] (ЭЦАіГВ), якая аб’ядноўвае дзьве аўтаномныя адна ад адной Царквы лютэранаў і рэфарматаў. Лютэране і рэфарматары канчаткова атрымалі права свабоднага веравызнаньня сваіх вучэньняў толькі ў 1781 годзе, а цалкам был ўроўненыя ў правах з каталікамі яшчэ праз стагоддзе&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070921030251/http://modernaustria.com/nayka-i-kyltyra-avstrii/nayka-i-kyltyra/religiya.html Религия Австрии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070921030251/http://modernaustria.com/nayka-i-kyltyra-avstrii/nayka-i-kyltyra/religiya.html |date=21 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt;. Каля паловы пяцідзесятнікаў Аўстрыі&lt;ref name=&quot;Dict&quot;&gt;{{кніга |аўтар= |частка=Austria|загаловак= New International Dictionary of Pentecostal and Charismatic Movements, The|адказны=  Stanley M. Burgess, Eduard M. Van Der Maas|спасылка= http://books.google.md/books?id=1Ih2QgAACAAJ&amp;dq=isbn:0310224810&amp;source=gbs_navlinks_s|месца= Grand Rapids, Michigan|выдавецтва= Zondervan; Exp Rev edition|год= 2002|том= |старонак= 1328|старонкі= 29|isbn= 0310224810|ref= }}&lt;/ref&gt; не зьяўляюцца грамадзянамі гэтай краіны і наведваюць эмігранцкія суполкі.

== Культура ==
{{Асноўны артыкул|Культура Аўстрыі}}
=== Музыка ===
[[Файл:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|значак|зьлева|[[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]] ёсьць адным з самых вядомых аўстрыйскіх кампазытараў.]]
Аўстрыя зрабіла вялікі ўнёсак у розныя формы мастацтва, у першую чаргу сярод у музыку. Краіна шырока вядома дзякуючы шматлікім выбітным кампазытарам, якія маюць непасрэднае датыченьне да Аўстрыі, як то [[Франц Гайдн|Франц]] і [[Ёзэф Гайдн]], [[Фэрэнц Ліст]], [[Франц Шубэрт]], [[Антон Брукнэр]], [[Ёган Штраўс I|Ёган Штраўс-старэйшы]] і [[Ёган Штраўс II|Ёган Штраўс-малодшы]], а таксама чальцоў [[Другая венская школа|Другой венскай школы]], як то [[Арнольд Шэнбэрг]], [[Антон Вэбэрн]] і [[Альбан Бэрг]]. Самым знакамітым прадстаўніком краіны ёсьць Вольфганг Амадэй Моцарт, які нарадзіўся ў [[Зальцбург]]у, у незалежнай эпархіі Сьвятой Рымскай імпэрыі, якая пазьней увайшла ў склад Аўстрыі. Вялікую частку сваёй кар’еры Моцарт правёў у Вене.

Вена доўгі час ёсьць важным цэнтрам эўрапейскай музыкі. У XVIII і XIX стагодзьдзя шмат кампазытараў заахвоціліся перабрацца ў Вену, бо гэтаму садзейнічалі [[Габсбургі]], што зрабіла Вену сапраўднай эўрапейскай сталіцай клясычнай музыкі. У эпоху барока, славянскія і вугорскія народныя музычныя традыцыі спарадзілі пэўны ўплыў на аўстрыйскую музыку. Аднак статус Вены як музычнага цэнтру пачаў уздымацца яшчэ ў пачатку XVI стагодзьдзя. [[Людвіг ван Бэтговэн]] большую частку свайго жыцьця правёў у Вене. У цяперашні час нацыянальны гімн Аўстрыі, аўтарства якога належыць Моцарту, быў абраны ў якасьці дзяржаўнага пасьля Другой сусьветнай вайны, замяніўшы традыцыйны аўстрыйскі гімн Ёзэфа Гайдна.

Аўстрыец [[Гэрбэрт фон Караян]] 35 гадоў быў галоўным дырыгентам [[Бэрлінская філярмонія|Бэрлінскай філярмоніі]]. Ён лічыцца адным з найвялікшых дырыгентаў XX стагодзьдзя, і быў дамінуючай фігурай у эўрапейскай клясычнай музыцы 1960-х гадоў да сваёй сьмерці&lt;ref&gt;Rockwell, John (17.07.1989). [https://www.nytimes.com/1989/07/17/obituaries/herbert-von-karajan-is-dead-musical-perfectionist-was-81.html «Herbert von Karajan Is Dead; Musical Perfectionist was 81»]. The New York Times. — С. A1.&lt;/ref&gt;.

=== Тэатар і кінэматограф ===
[[Файл:Arnold Schwarzenegger by Gage Skidmore 4.jpg|значак|Вядомы аўстрыйска-амэрыканскі актор [[Арнольд Шварцэнэгер]].]]
[[Саша Калёўрат]] быў аўстрыйскім піянэрам кінавытворчасьці. Выбітныя кінаматаграфісты [[Білі Ўайлдэр]], [[Фрыц Лянг]], [[Ёзэф фон Штэрнбэрг]] і [[Фрэд Зынэман]] паходзілі з [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстрыйскай імпэрыі]]. [[Вілі Форст]], [[Эрнст Марышка]] і [[Франц Антэль]] узбагацілі папулярнае кіно ў нямецкамоўных краінах. Аўстрыйскі рэжысэр [[Міхаэль Ганэке]] стаў сусьветна вядомым дзякуючы сваім кінастужкам, атрымаўшы [[Залаты Глёбус]] за свой крытычна вядомы фільм ''«[[Белая стужка (фільм)|Белая стужка]]»'' 2010 году.

Першым аўстрыйскім рэжысэрам, які атрымаў прэмію [[Оскар]], быў [[Штэфан Руцовіцкі]]. Шэраг аўстрыйскіх актораў дасягнулі міжнароднай ухвалы за сваё творчасьць. Сярод іх [[Пэтэр Лёрэ]], [[Гэльмут Бэргер]], [[Курд Юргенс]], [[Зэнта Бэргер]], [[Оскар Вэрнэр]] і [[Кляўс Марыя Брандаўэр]]. Акторка [[Гэдзі Ламар]] і актор [[Арнольд Шварцэнэгер]] сталі міжнароднымі зоркамі кіно ў [[Галівуд]]зе. Крыстоф Вальц дасягнуў вядомасьці ў першую чаргу дзякуючы здымкам у фільмах ''«[[Бясслаўныя вырадкі]]»'' і ''«[[Джанга вызвалены]]»'', атрымаўшы прэмію Оскар як найлепшы актор другога пляну ў 2010 і 2012 гадах. [[Макс Райнгарт]] быў майстрам відовішчных і праніклівых тэатральных пастановак. [[Ота Шэнк]] быў ня толькі выбітным сцэнічным акторам, але яшчэ працаваў дырэктарам опэрнага тэатру.

=== Мастацтва і архітэктура ===
Сярод аўстрыйскіх мастакоў і архітэктараў варта вылучыць мастакоў [[Фэрдынанд Георг Вальдмюлер|Фэрдынанда Георга Вальдмюлера]], [[Рудольф фон Альт|Рудольфа фон Альта]], [[Ганс Макарт|Ганса Макарта]], [[Густаў Клімт|Густава Клімта]], [[Оскар Какошка|Оскара Какошка]], [[Эган Шыле|Эгана Шыле]], [[Карл Моль|Карла Моля]] і [[Фрыдэнсрайх Гундэртвасэр|Фрыдэнсрайха Гундэртвасэра]], фатографаў [[Інге Морат]] і [[Эрнст Гаас (фатограф)|Эрнста Гааса]], а таксама архітэктараў [[Ёган Бэрнгард Фішэр фон Эрлях|Ёгана Бэрнгарда Фішэра фон Эрляха]], [[Ота Вагнэр]]а, [[Адольф Лёос|Адольфа Лёоса]] і [[Ганс Голяйн|Ганса Голяйна]].

=== Літаратура ===
Свой унёсак у разьвіцьцё сусьветнай літаратуры зрабілі аўстрыйскія паэты, пісьменьнікі і раманісты. Да вядомых раманістаў можна аднесьці [[Артур Шніцлер|Артура Шніцлера]], [[Штэфан Цвайг|Штэфана Цвайга]], [[Томас Бэрнгард|Томаса Бэрнгарда]], [[Робэрт Музыль|Робэрта Музыля]]. Вядомымі аўстрыйскімі паэтамі зьяўляюцца [[Георг Тракль]], [[Франц Вэрфэль]], [[Франц Грыльпарцэр]], [[Райнэр Марыя Рыльке]], [[Адальбэрт Штыфтэр]], [[Карл Краўс]], а таксама дзіцячая аўтарка [[Эва Ібатсан]].

=== Кухня ===
{{Асноўны артыкул|Аўстрыйская кухня}}
[[Файл:Wiener-Schnitzel02.jpg|значак|зьлева|Традыцыйны [[венскі шніцаль]].]]
Аўстрыйская кухня паходзіць з кухні Аўстра-Вугоршчыны і пераважна ўлучае стравы каралеўскай кухні, якая фармавалася на працягу стагодзьдзяў. Кухня славіцца сваёй сбалянсаванасьцю ялавічыны і сьвініны зь незлічонымі варыяцыямі гародніны. У дадатак да нацыянальных рэгіянальных традыцыяў, на кухню зрабілі ўплыў [[вугорская кухня|вугорская]], [[чэская кухня|чэская]], [[польская кухня|польская]], [[габрэйская кухня|габрэйская]], [[італьянская кухня|італьянская]], [[балканская кухня|балканская]] і [[француская кухна|француская кухні]], зь якіх былі запазычаныя ня толькі стравы, але і мэтады гатаваньня ежы. Такім чынам, аўстрыйская кухня — адна з самых мультыкультурных і транскультурных у Эўропе.

Тыповыя аўстрыйскія стравы ўключаюць [[венскі шніцаль]], [[швайнсбратэн]], [[кайзэршмарн]], [[кнэдлікі|кнёдэль]], [[захэр (торт)|захэр]] і [[тафэльшпіц]]. [[Карэнтыйскі каснудэльн]] уяўляе сабой [[варэнікі]], запраўленыя тварогам, бульбай, зелянінай і мятай. Іх вараць і падаюць з масьляным соўсам, а таксама салатай. Папулярныя таксама стравы зь [[лісічка|лісічкамі]]. З Аўстрыі паходзяць знакамітыя цукеркі [[Моцарткугель]], а сама краіна славіцца кававай традыцыяй. Спажываючы больш за 8 кг кавы ў год, Аўстрыя займае шосты радок у сьпісе краінаў з найвялікшым спажываньнем кава ва ўсім сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180613115037/https://www.bbc.com/news/business-43742686 «Coffee: Who grows, drinks and pays the most?»]. BBC News.&lt;/ref&gt;.

Найбольш папулярнымі гатункамі піва ў Аўстрыі ёсьць [[лягер]] і [[пшанічнае піва]]. На сьвяты, як то Каляды ці Вялікдзень, папулярнае піва [[бок (піва)|бок]]. Землі [[Ніжняя Аўстрыя]], [[Бургенлянд]], [[Штырыя (зямля)|Штырыя]] і сама [[Вена]] традыцыйна лічацца віннымі. Гатункі вінаграду [[грунэр фэльтлінэр]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140301165955/http://www.wine-searcher.com/grape-209-gruner-veltliner «Gruner Veltliner Wine»]. Wine-Searcher.&lt;/ref&gt; і [[цвайгельт]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140207055743/http://www.wine-searcher.com/grape-645-zweigelt «Zweigelt Wine»]. Wine-Searcher.&lt;/ref&gt; вырошчваюцца дзеля стварэньня найбольш вядомых гатункаў аўстрыйскага віна. У [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]], Ніжняй Аўстрыі, Штырыі і [[Карынтыя (зямля)|Карынтыі]] традыцыйна выпрадукоўваецца сыдар.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар         = Brook-Shepherd, Gordon
|частка        = 
|загаловак     = The Austrians: a thousand-year odyssey
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданьне      = 
|месца         = New York
|выдавецтва    = Carroll &amp; Graf Publishers, Inc
|год           = 1998
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 
|isbn          = 978-0-7867-0520-7
|ref           = Brook-Shepherd
}}
* {{Кніга
|аўтар         = Johnson, Lonnie
|частка        = 
|загаловак     = Introducing Austria: a short history
|арыгінал      = 
|спасылка      = 
|выданьне      = 
|месца         = Riverside
|выдавецтва    = Ariadne Press
|год           = 1989
|том           = 
|старонкі      = 
|старонак      = 
|isbn          = 978-0-9294-9703-7
|ref           = Johnson
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Партал|Эўропа}}
* [http://www.austria.info/ Афіцыйны турыстычны партал].
* [https://by.meteotrend.com/forecast/at/ Прагноз надвор'я] на [[Мэтэатрэнд]]
* [https://rp5.by/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80'%D0%B5_%D1%9E_%D0%90%D1%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%96  Надвор'е ў Аўстрыі] на [[Рп5бай]]
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44183/Austria Аўстрыя]. Encyclopædia Britannica.{{ref-en}}
* [https://curlie.org/Regional/Europe/Austria Аўстрыя]. Curlie.{{ref-en}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17405422 Аўстрыя]. BBC.{{ref-en}}

{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны Эўразьвязу}}
{{АЭСР}}
{{АБСЭ}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>eqef7g8psrngzan1423bag0b34n7no1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максім Багдановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>983</id>
    <revision>
      <id>2663421</id>
      <parentid>2660786</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне Бібліяграфія</comment>
      <origin>2663421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176148" sha1="l07ymg7w0xyt2rrsqjd4ln3til8sve7" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Багдановіч (неадназначнасьць)}}
{{Пісьменьнік
|Імя                 = Максім Багдановіч
|Лацінка             = Maksim Bahdanovič
|Партрэт             = Bagdanovich M 4.jpg
|Памер               = 220пкс
|Апісаньне           = ''М. А. Багдановіч, 1910—1911 гг. (19—20 гадоў)''
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = «''Максім Кніжнік''», «''Maksim Hrynica''», «''Эхо''» і іншыя&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. – Мінск: «Беллітфонд», 2006. – С. 98&lt;/ref&gt;
|Месца нараджэньня   = [[Менск]], [[Беларусь]]
|Месца сьмерці       = [[Ялта]], [[Таўрыйская губэрня]]
|Грамадзянства       = [[Расейская імпэрыя]]
|Род дзейнасьці      = паэт, публіцыст, перакладчык, рэцэнзэнт, літаратурны крытык
|Гады актыўнасьці    = 1907—1917
|Напрамак            = элемэнты [[імпрэсіянізм]]у&lt;ref&gt;Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 4&lt;/ref&gt; і [[сымбалізм]]у
|Жанр                = верш, паэма
|Мова                = беларуская
|Мова2               = расейская
|Дэбют               = «''Музы́ка''» (''[[Наша Ніва]], №24/1907'')
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = be:s:Category:Максім Багдановіч
|commons             = 
|Палічка             = http://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/
|Камунікат           = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=15804
|Сайт                = 
}}
'''Максі́м Ада́мавіч Багдано́віч''' ({{Дата ў старым стылі|9 сьнежня|1891|27 лістапада}}, [[Менск]] — {{Дата ў старым стылі|25 траўня|1917|12 траўня}}, [[Ялта]]) — [[беларусы|беларускі]] [[паэт]], празаік, публіцыст, дасьледчык, [[літаратурная крытыка|літаратуразнавец]], перакладчык, клясык беларускае літаратуры&lt;ref name=&quot;archives&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20181114100332/http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч] // Архівы Беларусі&lt;/ref&gt;. Адзін са стваральнікаў [[беларуская літаратура|беларускае літаратуры]] й сучаснае літаратурнае [[беларуская мова|беларускае мовы]]&lt;ref name=&quot;archives&quot;/&gt;. Распачынальнік традыцыі беларускага мастацкага перакладу&lt;ref&gt;Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 163&lt;/ref&gt;. Нізка «Места» з адзінага прыжыцьцёвага зборніка паэта «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]» зьяўляецца першым узорам урбаністычнае лірыкі ў новай беларускай паэзіі&lt;ref&gt;Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 75&lt;/ref&gt;. Спадчына Максіма Багдановіча ўвайшла ў залаты фонд беларускае культуры&lt;ref&gt;[http://slounik.org/90588.html Максім Багдановіч]. Маладыя гады: Выбранае. — Менск: Мастацкая літаратура, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://slounik.org/153957.html Багдановіч Максім] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}}&lt;/ref&gt;.

Вэрсыфікацыйная дзейнасьць Максіма Багдановіча ўзбагаціла беларускую паэзію на такія нязнаныя дагэтуль клясычныя ўзоры вершаскладаньня, як [[санэт]], [[трыялет]], танка, рубай, [[рандо]], рэндэль, тэрцына і інш&lt;ref&gt;[[Тамара Федарцова]]. «Так вершы ззяюць даўняю красой…»: да праблемы станаўлення класічнага верша ў творчасці М. Багдановіча // Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М. Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 174&lt;/ref&gt;. Доктарка філялягічных навук і прафэсар МДУ Ала Шэшкен параўноўвае Максіма Багдановіча з [[Аляксандар Пушкін|Аляксандрам Пушкіным]] па месцы, якое ён займае ў беларускай літаратуры, трансфармаваўшы паэтычны досьвед эўрапейскае літаратуры на нацыянальную глебу&lt;ref&gt;Алла Шешкен. Эпилог к «Веронике» Максима Багдановича в контексте русской и европейской литературной традиции // Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М. Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 196 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Выключнае пачуцьцё гармоніі і меры, у дачыненьні да паэтычнае спадчыны, уласьцівае абодвум паэтам, заўважыў паэт і дасьледчык беларускае літаратуры [[Ніл Гілевіч]]&lt;ref&gt;Гілевіч Н. Страцім-лебедзь беларускай паэзіі // Багдановіч М. Op. cit. С. 16&lt;/ref&gt;.

Максім Багдановіч заклаў пачатак беларускае літаратурнае прафэсійнае крытыкі&lt;ref name = &quot;lojka&quot;&gt;[[Алег Лойка]]. Паэт нараджаецца не аднойчы // Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 1. Вершы, паэмы, пераклады, наследванні, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1992.— С. 27—29&lt;/ref&gt;. Гісторыка-літаратурная канцэпцыя Максіма Багдановіча найбольш поўна раскрылася ў яго працах «Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасьці XVI сталецьця», «За сто лет», «Новый период в истории белорусской литературы» и «Белорусское возрождение»&lt;ref&gt;[[Міхась Мушынскі]]. Навуковая і літаратурна-крытычная спадчына М. Багдановіча // Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 3. Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці. — Мн:. Навука і тэхніка, 1995.— С. 448&lt;/ref&gt;. На палажэньнях, выказаных у літаратуразнаўчых артыкулах «Глыбы і слаі» і «За тры гады» грунтавалася навуковая гісторыя беларускае літаратуры ў будучыні&lt;ref name = &quot;lojka&quot;/&gt;. Максім Багдановіч-крытык выступаў на беларускай, расейскай і ўкраінскай мовах, папулярызуючы дасягненьні маладое беларускае літаратуры, аналізуючы ўкраінскую паэзію і пытаньні гісторыі расейскае літаратуры&lt;ref name = &quot;lojka&quot;/&gt;. Большасьць крытычных матэрыялаў на расейскай мове друкаваліся ў 1913—1916 гг. у яраслаўскай газэце «Голас»&lt;ref name = &quot;lojka&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства ===
Нарадзіўся ў [[Менск]]у ў сям’і пэдагога ды навукоўца [[Адам Багдановіч|Адама Ягоравіча Багдановіча]] (1862—1940) ды Марыі Апанасаўны Мякоты герба Курч&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170527204639/http://niab.by/newsite/ru/vistava-bagdanovich Да 125-годдзя з дня нараджэння класіка беларускай літаратуры М. А. Багдановіча]&lt;/ref&gt; (1869—1896) на [[Траецкае прадмесьце|Траецкай гары]] па Аляксандраўскай вуліцы (цяпер [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вул. М. Багдановіча]]) у доме Каракозава, дзе зьмяшчалася тады 1-я прыходзкая вучэльня і настаўніцкая кватэра Адама Багдановіча. У 1892 годзе сям’я перабралася ў [[Горадня|Горадню]], дзе Адам Багдановіч атрымаў працу ў Сялянскім пазямельным банку. У Горадні, як і ў Менску, у Багдановічаў зьбіралася шмат людзей, пераважна інтэлігенцыя. Гучалі дэклямацыі літаратурных твораў, сьпевы, вяліся дыскусіі. Там, у кастрычніку 1896 ад [[сухоты|сухотаў]] памірае маці паэта. Дзяцей бярэцца даглядаць сястра Адама Ягоравіча Багдановіча — Марыя Ягораўна.
[[Файл:Bahdanovič's brothers.jpg|міні|190пкс|Марыя Ягораўна Багдановіч зь дзецьмі: (зьлева направа) Вадзім, Леў, Максім Багдановічы]]
Страта маці стала для Максіма Багдановіча стратай Радзімы: у лістападзе 1896 году Адам Багдановіч зь дзецьмі пераязджае ў [[Ніжні Ноўгарад]]. Тут Максім чуў беларускія казкі, песьні, прымаўкі. Бацька аддаваў шмат увагі сваім сынам, дзякуючы яму яны палюбілі літаратуру. У адным зь лістоў да сябра Максім адзначаў:
{{пачатак цытаты}}
Мяне выхоўваў бацька. Неяк я паказваў вам яго бібліятэку. У ёй усё ёсьць істотнае, што зьявілася калі б там ні было ў літаратуры ўсяго сьвету. Мы зь дзяцінства праходзілі гэтую сусьветную школу… Зразумела, галоўная ўвага зьвярталася на славянскія літаратуры…
{{канец цытаты}}

У пачатку 1899 году бацька Максіма бярэ шлюб зь сястрой жонкі [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] Аляксандрай Паўлаўнай Волжынай. У канцы году яна памірае ад родаў, пакінуўшы яшчэ адну сірату — сына Аляксандра, які рос у сям’і М. Горкага і памёр у Крыме ад дызэнтырыі ў чатырохгадовым узросьце.

Пачаў Максім пісаць па-беларуску з 10—11 год&lt;ref&gt;Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 8&lt;/ref&gt;. У 1902 годзе ён паступіў у Ніжагародзкую мужчынскую гімназію. Падчас [[Рэвалюцыя 1905 году|рэвалюцыі 1905 году]] прымае ўдзел у бунтах, ладжаных гімназістамі. У 1906 годзе хросная маці Максіма В. Сёмава выпісвае для яго газэту «[[Наша Доля]]», а потым і «[[Наша Ніва|Нашу Ніву]]». У канцы году Багдановіч дасылае беларускія кнігі й газэты ў Ніжагародзкую турму рэвалюцыянэру беларускага паходжаньня [[Сьцяпан Зенчанка|Сьцяпану Зенчанку]].

=== Раньняя творчасьць ===
[[Файл:Maryya Bagdanovich.jpg|міні|зьлева|160пкс|Марыя Апанасаўна Багдановіч — маці Максіма Багдановіча]]
1907 год лічыцца пачаткам літаратурнае дзейнасьці Максіма Багдановіча. Яго першым значным мастацкім творам было беларускамоўнае празаічнае апавяданьне «''Музы́ка''», якое адразу ж надрукавала «[[Наша Ніва]]»&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =Maksim B—wicz. | загаловак =Muzyka. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2461/232328-1907-24.pdf?sequence=30&amp;isAllowed=y | мова  =be | выданьне  =[[Наша Ніва|Naša Niwa]] | тып =газэта | год  =1907, 6 (19) lipca | том   = | нумар  =26 | старонкі  =4 }}&lt;/ref&gt;. У апавяданьні расказваецца легенда пра Музыку, які «''многа хадзіў па зямлі ды ўсё граў на скрыпцы''». Незвычайныя былі й яго скрыпка, і музыка. Калі плакала скрыпка ў руках музыкі, то кожны «''ўсё плакаў бы па сваёй долі''», калі грозна гудзелі струны, «''людзі падымалі апушчаныя голавы, і гневам вялікім блішчалі іх вочы''». За яго творчасьць «''злыя і сільныя людзі''» кінулі Музыку ў турму, дзе той і загінуў. Але не загінула памяць аб ім. У гэтым алегарычным творы малады аўтар расказваў аб шматпакутным лёсе Беларусі на працягу стагодзьдзяў і выказваў надзею на хуткія перамены да лепшага.

У чэрвені 1908 году Багдановічы зноўку пераяжджаюць — гэтым разам у [[Яраслаўль]]. Там Максім Багдановіч піша першыя лірычныя вершы: «''Над магілай''», «''Прыйдзе вясна''», «''На чужыне''», якія былі апублікаваныя ў «Нашай ніве». Там жа друкуюцца вершы «''Краю мой родны! Як выкляты богам…''», у якім выразна прагучала тэма сацыяльнага прыгнёту й нацыянальнага адраджэньня беларусаў; кароткае вершаванае лірычнае апавяданьне «''Зь песьняў беларускага мужыка''» — рэалістычная імпрэсія, поўная веры ў творчыя сілы народу; вершы «''Цемень''», «''Пугач''», «''Разрытая магіла''», а таксама пераклады з [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]], [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]].

Першым зь перакладаў дасланых у рэдакцыю «Нашай Нівы» быў верш З. Ю. Сьвятагора ''«Дзьве песьні»'', які пайшоў у друк з папраўкамі ў мове [[Янка Купала|Я.Купалы]], але зь іншым подпісам: у карэктуры [[Ядвігін Ш.]] падпісаў верш прыдуманым ім для Максіма Багдановіча псэўданімам ''«Максім Крыніца»''. Ён пісаў:
&lt;blockquote&gt;
«Кожны сваім псэўданімам вызначае сваё крэда, свой кірунак, а што за душою гэтага юнака, ліцэіста, эстэта? Яму гэтыя [[Зьмітрок Бядуля|Бядулі]] ды [[Алесь Гарун|Гаруны]] не падыдуць. Яму трэба чысты-чысты псэўданім, ясны, як юнацтва. Хай будзе Крыніца! Гэта будзе псэўданім-падказка: з народных крыніц яму трэба чэрпаць свае вершы!»&lt;ref&gt;[http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm Уладзімер Содаль. Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Наша Ніва]], 2001&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
У наступных лістах да рэдакцыі газэты паэт пратэставаў, што яго перарабілі ў Максіма Крыніцу

=== Пэрыяд 1909—1913 гадоў ===
[[Файл:Adam Bagdanovich.jpg|міні|Адам Ягоравіч Багдановіч — бацька Максіма Багдановіча]]
У 1909 годзе Максім захварэў на [[сухоты]]. Скончыўшы ў 1911 годзе гімназію, Максім Багдановіч наведвае [[Вільня|Вільню]], знаёміцца з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Антон Луцкевіч|Антонам]] і [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічамі]] ды іншымі дзеячамі беларускага Адраджэньня. Мешкаючы ў Вільні, малады паэт азнаёміўся ў прыватным музэі братоў Луцкевічаў з калекцыямі старажытных рарытэтаў і пад іх уражаньнем напісаў верш «''Слуцкіе ткачыхі''»{{Заўвага|Назвы вершаў са зборніка «Вянок» тут і далей пададзеныя ў аўтарскай артаграфіі.}}. У гэтым творы аўтар распавядае сумную гісторыю прыгонных ткачых, паэтызуе ўмельства майстрых ткаць залатыя паясы, куды яны дадаюць «''заміж пэрсыдзкага ўзора цьвяток радзімы васілька''».

Тамака ж Багдановіч знаёміцца з патрыярхам беларускага нацыянальнага адраджэньня [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]], зь якім ён пасьля будзе весьці ліставаньне&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100504162824/http://archives.gov.by/index.php?id=868631 Архівы Беларусі. Браніслаў Эпімах-Шыпіла: асоба і дзейнасць]&lt;/ref&gt;. У лістападзе 1911 году, знаходзячыся ўжо ў Яраслаўлі, Багдановіч будзе пісаць у рэдакцыю альманаха «[[Маладая Беларусь (альманах)|Маладая Беларусь]]» ліст з просьбай надрукаваць два ягоныя вершы разам зь невялікім літаратуразнаўчым нарысам пра санэтную форму дасланых вершаў. Напрыканцы свайго ліста паэт не абміне ўвагай свайго віленскага знаёмага: «''Паклон п. Шыпіле — пазнаёміліся ў Вільні''»&lt;ref&gt;Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]]; маст. [[Арлен Кашкурэвіч|А. Кашкурэвіч]]. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 504&lt;/ref&gt;.

У тым жа годзе Максім Багдановіч меў намер паступіць у Пецярбурскі ўнівэрсытэт на філялягічны факультэт, але празь недахоп грошай і сыры клімат сталіцы вяртаецца ў Яраслаўль, паступіўшы ў [[Дзямідаўскі юрыдычны ліцэй]]. Падчас вучобы супрацоўнічае ў яраслаўскай газэце «''Голос''»; шмат піша, друкуецца ў розных расейскіх і беларускіх выданьнях, набывае вядомасьць.

У той пэрыяд былі напісаныя вершаваныя лірычныя апавяданьні «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''». Абодва — даніна захапленьню паэта жанчынай. Паэтычнае апісаньне глыбокіх пачуцьцяў жанчыны да дзіцяці, уласьцівых нават маленькай дзяўчынцы — ідэйная задума твору «''Ў вёсцы''». Фабула «''Вэронікі''» — успамін аб дзяўчынцы, якая непрыкметна для аўтара, «''ў красе свае вясны''» вырасла, абудзіўшы ў душы паэта першае каханьне, а зь ім — цягу да ідэальнага, прыгожага, да паэзіі. Музай для Максіма Багдановіча паслужыла Ганна Какуева&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Марына Мазуркевіч]]|загаловак=Дзе ў Беларусі ўшанаваная памяць Максіма Багдановіча|спасылка=http://m.dw.com/ru/дзе-ў-беларусі-ўшанаваная-памяць-максіма-багдановіча/a-3210489|выдавец=Радыё «[[Нямецкая хваля]]»|дата публікацыі=23 сакавіка 2008|копія=http://dw.com/p/DTC5|дата копіі=23 сакавіка 2008|дата доступу=28 траўня 2016}}&lt;/ref&gt;, сястра яго аднаклясьніка, таленавітая піяністка. У гэты ж пэрыяд пішуцца вершы «''Ўчора шчасьце толькі глянула нясьмела''», «''Больш за ўсё на сьвеце жадаю я''» і твор лірыкі любоўных перажываньняў — верш «''Раманс''». Тады ж былі створаныя вершы, якія потым склалі цыклі «''Старая Беларусь''», «''Места''», «''Згукі бацькоўшчыны''», «''Старая спадчына''». Асноўным зьместам твораў была барацьба за гуманістычныя ідэалы, на першы плян выходзіла тэма паднявольнага жыцьця беларускага народу, моцна гучалі ідэі нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць царскай імпэрыі.

У пэрыяд 1909—1913 гадоў паэт перакладае на беларускую вершы [[Авідыюс]]а, [[Гарацыюс]]а, францускага паэта [[Поль Вэрлен|Поля Вэрлена]]. Апрача таго, у гэты пэрыяд Максім Багдановіч займаецца распрацоўкай канцэпцыі гісторыі разьвіцьця беларускае літаратуры ад старажытнасьці да пачатку XX стагодзьдзя. Гэта знайшло адлюстраваньне ў артыкулах «''Глыбы і слаі''» (надрукаваным у «Нашай Ніве»), «''Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасьці да XVI сталецьця'''», «''За сто лет. Нарыс гісторыі беларускай пісьменнасьці''» і «''Новый период в истории белорусской литературы''».
[[Файл:Maksim Bahdanovič - Vianok.jpg|міні|зьлева|168пкс|Вокладка «''Вянка''». Вільня, 1913]]
У Вільні на пачатку 1914 году, у друкарні Марціна Кухты, пры грашовае падтрымцы [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], накладам 2000 асобнікаў&lt;ref name = &quot;nv&quot;&gt;[[Данута Бічэль]]. [http://media.catholic.by/nv/n25/art8.htm Пакуль што адзіная] // [[Наша вера]], 3 (25)/2003&lt;/ref&gt; выдадзены адзіны прыжыцьцёвы зборнік твораў Максіма Багдановіча «'''''[[Вянок (зборнік)|Вянок]]'''''» (на тытуле пазначаны 1913 г.) з прысьвячэньнем: «''Вянок на магілу [[Сяргей Палуян|С. А. Полуяну]] (памёр 8 красавіка 1910 г.)''», якое зрабіў Вацлаў Ластоўскі, не ўзгадняючыся з аўтарам. Пасьля Багдановіч ухваліў яго ініцыятыву. Зборнік зьмяшчаў 92 вершы і 2 паэмкі, разьмешчаныя на 120 старонках, якія былі аб’яднаныя па нізках: «''Малюнкі і сьпевы''», «''Думы''» і «''Мадонны''». У лістах да выдаўцы былі меркаваньні дапоўніць «''Мадоннаў''» нізкай «''Каханьне і сьмерць''» (13 вершаў) і да 5 перакладаў зь нізкі «''Старая спадчына''» дадаць 22 пераклады з [[Поль Вэрлен|Поля Вэрлена]] і ўтварыць разьдзел «''З чужой глебы''». Аднак кніга выйшла без дапаўненьняў і без пасьляслоўя «''Ізноў пабачыў я сялібы''» да паэмы «''Вэроніка''»&lt;ref name = &quot;nv&quot;/&gt;. У сваім укарочаным выглядзе «Вянок» Багдановіча застаецца клясычнай кнігай паэзіі, але ён, натуральна, у такім варыянце ніяк не выражае агульнае першаснае задумы паэта, якая сыходзіла па ўзору [[Дантэ|дантавай]] «[[Боская камэдыя|Боскай камэдыі]]» з траічнасьці як асноўнага кампазыцыйнага пранцыпу пабудовы твора мастацтва, з імкненьня пазнаць сьвет у яго дыялектычнай сутнасьці, гарманічнасьці, разьвіцьці&lt;ref name =&quot;zbor&quot;&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Мінск, 1992—1995.&lt;/ref&gt;.У поўным зборы вершаў М. Багдановіча 1992—1995 гг. выдаўцы выправілі ўсе вышэй пералічаныя страты, аднак, тым самым, парушыўшы гістарычную праўду&lt;ref name = &quot;nv&quot;/&gt;.

У сваіх «''Успамінах аб М. Багдановічу''» Вацлаў Ластоўскі апавядаў гісторыю стварэньня «''Вянка''»:
&lt;blockquote&gt;
За некалькі месяцаў пасьля выезду зь Вільні Максім Багдановіч адаслаў у рэдакцыю «Нашай Нівы» рукапіс, у якім былі сабраныя яго вершы, пад загалоўкам «Кніжка выбраных вершаў» з просьбай выпусьціць асобнай кніжачкай. Рукапіс гэты праляжаў у рэдакцыі больш за паўгады, бо не было грошай, каб надрукаваць яго. І толькі ў 1913 годзе былі дабыты грошы на надрукаваньне рукапісу&lt;ref&gt;Літаратурны музэй Максіма Багдановіча / Рэд. Алесь Бяліцкі; адказн. рэд. [[Зьміцер Саўка]]; макет. Аляксандр Вейнік; пераклад. Юлія Грыбкова, Віялета Паганава, Ілона Урбановіч. Друк: Orthdruk Białastok / Polska, 1996. С. 30—31&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Па словах Ластоўскага, на надрукаваньне «''Вянка''» Іван Луцкевіч выдаткаваў 150 рублёў, а падчас набору [[Вацлаў Іваноўскі]] і Іван Луцкевіч знайшлі «''яшчэ нейкую суму''» грошай ад Магдалены Радзівіл. У падзяку да княгіні на тытульным аркушы кнігі было пастаноўлена разьмясьціць знак лебедзя, што азначала [[Завішы|герб Завішаў]] (Магдалена Радзівіл з дому Завішанка):
&lt;blockquote&gt;
Рысунак на акладку даў я са свайго сабрання. Гэты рысунак у 1905 годзе зрабіў адзін з вучняў (не памятаю яго прозвішча) Штыгліцаўскай школы. Рысунак напамінае крыху вянок, дзеля гэтага я і пастанавіў, карыстаючы правамі выдаўца, надпісаць на кніжцы да аўтарскага яшчэ і свой агаловак — «Вянок». Выходзіла нязгорш: «Вянок, кніжка выбраных вершау»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110925204357/http://aniolski.at.tut.by/artykuly1.htm Вацлаў Ластоўскі. Мае ўспаміны аб М. Багдановічу. 1925]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

У 1914 годзе ў «''[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]''» №8 была зьмешчаная нататка, якая мела назву: «''Песьняр красы''». Гэта была першая [[рэцэнзія]] на зборнік «''Вянок''», напісаў яе [[Антон Луцкевіч]]: «''…не грамадзкія тэмы займаюць галоўным чынам паэта: ён перш за ўсё шукае частае красы, вершы яго, кожны формай падыходзіць да думкі''»
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:31em; max-width: 50%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«…Хоць бы ты чорную, толькі б не шэрую прала,''&lt;br /&gt;
''Гора жадаў бы, ды толькі каб поўную чарку''&lt;br /&gt;
''Але і гора такога пазнаў я замала.''&lt;br /&gt;
''Прыйдзецца, бачу, пазайздрыць бяздольнаму Марку…»''&lt;br /&gt;
|-
|}
Тэма сьмерці ў Максіма прайшла праз усё яго творчае жыцьцё. «''Амур і сумны і прыгожы стаіць з павязкай на вачах ля склепу…''» Паэт верыў у вечнае жыцьцё. Верш «''На могілках''» мае магічную сілу, як сама сьмерць. Гэтыя «''Думы''», «''Вольныя думы''» Максіма Багдановіча насычаны хрысьціянскім спакоем, пачуцьцём боскай несьмяротнасьці. Ён увесь час размаўляе з зоркамі, зь небам, углядаецца ўвысь, не пад ногі. Самы моцны верш па сіле ўзьдзеяньня «''Прыйдзецца, бачу, пазайздросьціць бяздольнаму Марку''»&lt;ref&gt;Данута Бічэль. [http://media.catholic.by/nv/n18/art7.htm Наш Непазнаны. Да 110-й гадавіны з дня нараджэння Максіма Багдановіча] // [[Наша вера]], красавік 2001&lt;/ref&gt;.

=== Пэрыяд з 1914 — канец 1916 ===
У гэты пэрыяд паэт піша цыкл вершаў «''На ціхім Дунаі. Вершы беларускага складу''», паэму «''Максім і Магдалена''», іншыя творы. Пісаў Максім Багдановіч вершы й на расейскай мове, як «''Зачем грустна она была''», «''Я вспоминаю Вас такой прекрасной, стройной''», «''Зелёная любовь''», «''Осенью''». Да гэтага часу адносяцца й пераклады на беларускую твораў А. Пушкіна й [[Эміль Вэрхарн|Э. Вэрхарна]].

Акрамя таго, у расейскім і ўкраінскім друку зьяўляюцца публіцыстычныя артыкулы Максіма Багдановіча на расейскай мове, прысьвечаныя пытаньням гісторыі літаратуры, нацыянальным і грамадзка-палітычным праблемам; выходзяць гістарычныя і краязнаўча-этнаграфічныя брашуры, а таксама літаратуразнаўчыя рэцэнзіі, фэльетоны.

У сьнежні 1915 году Багдановіч паехаў у Маскву, каб наведаць беларускага гісторыка [[Уладзімер Пічэта|Ўладзімера Пічэту]]. Беларускі дасьледчык паўплываў на погляды паэта, якія ён выказаў у артыкуле «''Белорусское возрождение''»&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 75&lt;/ref&gt;.

Максім Багдановіч падтрымліваў цесную сувязь зь [[Яраслаўская беларуская рада|Яраслаўскай беларускай радай]], якая аб’ядноўвала бежанцаў-беларусаў Першае сусьветнае вайны&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 6&lt;/ref&gt;.

=== Восень 1916 году ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«…Маці родная, Маці-Краіна!''&lt;br /&gt;
''Ня ўсьцішыцца гэтакі боль…''&lt;br /&gt;
''Ты прабач. Ты прымі свайго сына,''&lt;br /&gt;
''За Цябе яму ўмерці дазволь!..''&lt;br /&gt;

''Усё лятуць і лятуць тыя коні,''&lt;br /&gt;
''Срэбнай збруяй далёка грымяць…''&lt;br /&gt;
''Старадаўняй Літоўскай Пагоні''&lt;br /&gt;
''Не разьбіць, не спыніць, не стрымаць».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''«Пагоня»''.&lt;ref&gt;Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. Р. Барадуліна; маст. А. Кашкурэвіч. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 279—280&lt;/ref&gt;
|}
Улетку 1916 году, скончыўшы ліцэй, Максім Багдановіч вярнуўся ў [[Менск]], дзе жыў на кватэры [[Зьмітрок Бядуля|Зьмітрака Бядулі]]. Хоць ён быў ужо цяжка хворы, але ўладкаваўся на працу ў губэрнскай харчовай камісіі, шмат працаваў, а ўвесь вольны час аддаваў літаратурнай творчасьці.

У гэты час Максім Багдановіч напісаў такія творы, як «''Страцім-лебедзь''» і «''[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]''».

«''Страцім-лебедзь''» — гэта паэтызацыя біблейскага міту пра лебедзя, паводле якой адзін толькі Страцім-лебедзь адмовіўся ад Ноева каўчэга, сам уступіў у адзінаборства са стыхіяй патопу, аднак трагічна загінуў, бо ня ў сіле аказаўся ўтрымаць птахаў, што абселі яго, ратуючыся ад патопу. Хоць сам Страцім-лебедзь гінуў, але даваў жыцьцё іншым птахам. У міце асуджалася непакорнасьць, Багдановіч жа яе ўслаўляў.

«''[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]''» — узор паэтычнае публіцыстыкі й адзін з самых тэмпэрамэнтных і драматычных твораў паэта. Аўтар зьвяртаецца да гераічных старонак беларускае мінуўшчыны, заклікае бараніць сваю Маці-Краіну. Паводле сьведчаньня [[Аркадзь Смоліч|А. Смоліча]], верш быў прачытаны паэтам упершыню ў Менскім народным доме «Беларуская хатка» ў канцы 1916 году. Ёсьць меркаваньне, што й напісаны ён у Менску&lt;ref&gt;Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М. Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 52&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«Ў краіне сьветлай, дзе я ўміраю''&lt;br /&gt;
''У белым доме ля сіняй бухты''&lt;br /&gt;
''Я не самотны, я кнігу маю''&lt;ref&gt;Багдановіч гаворыць пра сваю адзіную кнігу, якую ён пасьпеў выдаць: пра зборнік „''Вянок''“, які выйшаў у 1913 годзе (за чатыры гады да сьмерці)&lt;/ref&gt;''&lt;br /&gt;
''З друкарні пана Марціна Кухты».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''перадсьмяротны верш''.
|}
У 1991 вакальна-інструмэнтальным ансаблем «[[Песьняры]]» быў выдадезны альбом «''Вянок''» з пакладзенымі на музыку вершамі паэта. Альбом зьмяшчаў 13 песьняў: «''Ой, чаму я стаў паэтам''», «''Краю мой родны! Як выкляты Богам…''», «''Максім і Магдалена''», «''Па над белым пухам вішняў''», «''На чужыне''», «''Эмигрантская''», «''Вянок''», «''Лявоніха''», «''Слуцкія ткачыхі''», «''[[Зорка Вэнэра (песьня)|Зорка Вэнэра]]''», «''Пагоня''», «''Вэраніка''», «''Прывет табе, жыццё на волі…''». Таксама словы паэта былі пакладзеныя на музыку беларускім мужчынскім хорам пад кіраўніцтвам [[Мікалай Равенскі|Мікалая Равенскага]], камэрным мужчынскім хорам «''Унія''» й інш.

У лютым 1917 году сябры паэта сабралі грошы, каб ён мог ехаць у [[Крымская паўвыспа|Крым]] лячыцца ад сухотаў. Але лячэньне не дапамагло. Памёр Максім Багдановіч на досьвітку 25 траўня 1917 году ва ўзросьце 25 гадоў.

== Сьмерць паэта ==
Максіма Багдановіча пахавалі ў [[Ялта|Ялце]] на трэці дзень сьмерці па праваслаўнаму абраду на Новых гарадзкіх могілках (цяпер Старыя гарадзкія могілкі)&lt;ref name = &quot;arch&quot;&gt;Архіўныя матэрыялы да жыцця і творчасці Максіма Багдановіча / Літ. музей М. Багдановіча. — Мн., 1996. С. 126&lt;/ref&gt;. У дзень сьмерці паэта, яго бацька — Адам Багдановіч — знаходзіўся ў службовай камандзіроўцы ў [[Сымфэропаль|Сымфэропалі]]&lt;ref name = &quot;arch&quot;/&gt;. Ён пісаў:
&lt;blockquote&gt;
Скончался он 12 (25) мая, но я известие об этом получил на 4-й день после его смерти. Он не дал хозяйке моего адреса, не желая меня тревожить. После его смерти она нашла мой Ярославский адрес и телеграфировала по этому адресу, а пока пришла телеграмма из Ярославля был уже четвертый день. Я тотчас на автомобиле отправился в Ялту. Но он уже был похоронен…
&lt;br /&gt;
Похоронили его на ялтинском кладбище, что недалеко от Николаевской улицы по направлению к горам, на самой окраине кладбища внизу, в 3 саженях от окраины, близ дороги, со стороны противоположной к морю, т.е. со стороны гор. В головах поставлен небольшой белый крест с надписью на жестяной табличке его имени (студент Максим Адамович Багданович) и когда он скончался.
&lt;/blockquote&gt;

У 1924 годзе на яго магіле быў усталяваны помнік з чатырма радкамі зь вершу паэта «''Паміж пяскоў Эгіпэцкай зямлі…''». 20-я гады мінулага стагодзьдзя былі эпохай атэізму, таму стары крыж на ялцінскай магіле быў зьнішчаны, а на ягоным месцы зьявіўся помнік з шэра-брунатнага вапняку з чырвонай зоркай&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/posledstviya-romanticheskogo-puteshestviya.html Последствия романтического путешествия] // [[Советская Белоруссия]], 16 кастрычніка 2002&lt;/ref&gt;, які й стаяў там да 2003 году, калі на магіле паэта быў усталяваны помнік скульптараў — бацькі, сына Льва й Сяргея Гумілеўскіх&lt;ref&gt;[http://www.euramost.org/index.php?artc=5225 Таямніца магілы Максіма Багдановіча]{{Недаступная спасылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // euramost.org, 5 студзеня 2006&lt;/ref&gt;.

На пачатку 1980-х гадоў уздымалася пытаньне пераносу праху паэта зь Ялты ў Менск, але арганізатары не атрымалі афіцыйнага адказу&lt;ref&gt;[http://www.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/3482.html Магілу Багдановіча не перанесьлі ў Менск з-за «Салідарнасьці»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Беларускае Радыё Рацыя]], 24 траўня 2008&lt;/ref&gt;.

Сярод папер, што засталіся пасьля нябожчыка, былі знойдзены матэрыялы для беларускага буквара, над якім ён, мабыць, працаваў у апошні час&lt;ref&gt;Бярозкін Рыгор. Чалавек напрадвесні: Расказ пра Максіма Багдановіча: Для ст. шк. узросту / Пер. з рус. Ю. М. Канэ; Маст. У. М. Вішнеўскі. — Мн.: Нар. асвета, 1986. С. 19&lt;/ref&gt;. А на крэсьле ля самога ложка — кніга, і на ёй кароткі, у адну страфу верш, перадсьмяротнае прызнаньне, унікальнае ў сваім родзе ва ўсёй сусьветнай паэзіі.

== Зьнешнасьць Максіма Багдановіча ==
[[Файл:Bahdanovič in gymnasia.jpg|міні|250пкс|Максім Багдановіч (ніжні шэраг пасярэдзіне) сярод гімназістаў-аднаклясьнікаў Ніжагародзкай мужчынскай гімназіі]]
{{Цытата|В одежде довольно небрежен, в его комнате обычно царил беспорядок, особенно на письменном столе. Роста был высокого, хорошо сложен, но держался несколько сутуловато. Волосы имел густые, слегка волнистые, темно-русые, в бороде и усах каштановые. Глаза серые&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;&gt;Максім Багдановіч // Шлях паэта: Зборнік успамінаў і біяграфічных матэрыялаў пра Максіма Багдановіча. Мн., 1975&lt;/ref&gt;.|[[Адам Багдановіч|Адам Ягоравіч Багдановіч]] — бацька паэта}}
{{Цытата|Худы, высокі, трохі сутулаваты, вечна ў расхрыстаным студэнцкім паліто, без усялякіх прэтэнзіяў у адзежы (большай часьцю насіў «касаваротку» і зялёную студэнцкую тужурку), ён адразу зьвяртаў на сябе ўвагу белавасковым тварам і, асабліва, сьветлымі бяздоннымі вачыма, глыбока пасаджанымі пад высокім і ясным ілбом, над якім высілася капа валос. Калі ён глядзеў на вас, то здавалася, што ён вас саўсім ня бачыць, такі ў яго быў нейкі глыбокі ўнутраны пагляд... Гаварыў заўсёды ціха і мала...&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;|[[Лявон Заяц]]}}
[[Файл:Bagdanovich M 3.jpg|міні|Максім Багдановіч]]
{{Цытата|…Яго пышная цёмна-каштанавая шавялюра зрабілася вільгатнай. Рыжаватыя вусы апусціліся уніз... Яго твар азяраецца шчаслівай усмежкай, няма ў яго вачах той строгасьці і замкнёнасьці, якімі ён часам маскіруецца на старонніх людзях. Рысы твару становяцца мягчэйшымі, больш лагоднымі і сумнымі. Цяпер без тужуркі і манішкі вызначаюцца яго запалыя грудзі, тонкасьць шыі, сутуласьць. Ён высокі і стройны, пры людзях заўсёды змагаецца з ледзь прыкметнай сутуласьцю, якая зьявілася ў яго ў сувязі з хваробай…&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;|[[Зьмітрок Бядуля]], у якога кватэраваў Максіма Багдановіч}}
{{Цытата|…Ён заўсёды зьяўляўся такі стройны, прыгожы. А як да твару яму была форма ліцэіста! Усхваляванасьць рабіла Багдановіча яшчэ больш прывабным. Сваім сваеасаблівым голасам, не то высокім барытонам, не то нізкім тэнарам, ён пачынаў… М.А. захапляў, ён чараваў. У адпаведных месцах (пад час выступу) ён скарыстоўваў стрыманыя жэсты, міміку&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;.|[[Вячаслаў Гарбацэвіч]]}}
{{Цытата|Крыху сутулаватая фігура Максіма з кніжкамі пад пахай… У Максіма не звычайны выгляд гімназісцкага касьцюма. Касьцюм, яўна, сваёй работы, пашыты зь нечага хутчэй падобнага на мультан, меў не зусім бездакорны выгляд…&lt;ref name = &quot;uspaminy&quot;/&gt;|Самы блізкі гімназічны сябра Максіма Багдановіча, [[Дзіядор Дзябольскі]]}}

== Творчая спадчына ==
Багдановіч дэбютуе як пісьменьнік у 1907 годзе — часопіс «[[Наша Ніва]]» друкуе ягонае апавяданьне «''Музыка''». У той самы год друкуюцца «''Прыйдзе вясна''», «''Ноч''», «''На чужыне''», «''Над магілай''». У пачатку 1914 году ў [[Вільня|Вільні]] выйшаў ягоны паэтычны зборнік «''Вянок''» (на тытулу кнігі стаіць 1913 год, але ў тым годзе яе выдаць не пасьпелі). Аўтар паэмаў «''Мушка-зелянушка і камарык — насаты тварык''» (1914), «''Максім і Магдалена''» (1915), «''Страцім-лебедзь''» (1916). Стварыў шмат узораў грамадзянскае, пэйзажнае, філязофскае лірыкі; напісаў шмат мілосных вершаў, прысьвечаных Ганьне Какуевай (яраслаўскай знаёмай паэта, у якую ён быў закаханы); пісаў і друкаваўся як на беларускай, так і на расейскай мове. Багдановіч упершыню ў беларускай літаратуры ўжыў формы [[санэт]]у, [[трыялет]]у, [[рандо]] і іншыя клясычныя вершаваныя формы, [[вэрлібр]]. Выступаў у прэсе як публіцыст, друкаваў шматлікія крытычныя артыкулы ды літаратурныя агляды. На паэзію Багдановіча паўплывалі творы францускіх [[сымбалізм|сымбалістаў]], расейскіх [[акмэізм|акмэістаў]], аднак ён імкнуўся да стварэньня ўласнабеларускай паэзіі, арганічнага зьліцьця беларускіх ды іншаземных традыцыяў, заклікаў у сваіх артыкулах «''трымацца народнай песьні, як сьляпы трымаецца плота''». Творы беларускага паэта перакладзены на два дзясяткі моваў сьвету (сярод іх такія распаўсюджаныя, як [[ангельская мова|ангельская]], [[гішпанская мова|гішпанская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[расейская мова|расейская]], [[украінская мова|украінская]], [[француская мова|француская]] і [[вугорская мова|вугорская]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111120072444/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34270 Беларускія пісьменнікі ў венгерскіх перакладах] // [[Наша Ніва]], 25 студзеня 2010&lt;/ref&gt;), публікаваліся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Нямеччына|Нямеччыне]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расея|Расеі]], [[Францыя|Францыі]], [[Югаславія|Югаславіі]] й іншых краінах&lt;ref name = &quot;archives&quot;/&gt;. Яшчэ ў 1950-я гады ў [[Масква|Маскве]] быў выдадзены вялікі зборнік яго выбраных твораў на расейскай мове ў перакладзе лепшых савецкіх паэтаў.

== Перакладчыцкая дзейнасьць Максіма Багдановіча ==
Па шырыні і разнастайнасьці творчага дыяпазону дзейнасьць Максіма Багдановіча ў галіне беларускага мастацкага перакладу зьяўляецца беспрэцэдэнтнай&lt;ref name=&quot;kazyra&quot;&gt;[[Леанід Казыра]]. [https://web.archive.org/web/20110113142610/http://maksimbogdanovich.ru/articles/30.htm Перакладчыцкая спадчына Максіма Багдановіча]&lt;/ref&gt;. Паэт пераклаў на беларускую мову вершы Поля Вэрлена, [[Эміль Вэрхарн|Эміля Вэрхарна]], [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]], [[Аляксандар Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Авідыюс]]а, [[Гарацыюс]]а і іншых замежных паэтаў, на расейскую — творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Іван Франко|Івана Франко]]. Максім Багдановіч быў першым сярод беларускіх пісьменьнікаў, хто так востра і глыбока актуалізаваў мэтазгоднасьць і патрэбу далучэньня беларускае літаратуры да сусьветнае, галоўным чынам эўрапейскае літаратуры&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. На фармаваньне мэтаду перакладчыцкай практыкі Максіма Багдановіча зрабілі ўплыў набыткі ў галіне мастацкага перакладу, пакінутыя А. Пушкіным, М. Міхайлавым, М. Горкім, І. Франко, В. Самійленкам, а таксама [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвічам]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніным-Марцінкевічам]]&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

У сваім праграмным крытычным артыкуле «Забыты шлях», напісаным у 1915 годзе Максім Багдановіч абгрунтовае актуальнасьць беларускага мастацкага перакладу для новае беларускае літаратуры:
&lt;blockquote&gt;
Намагаючыся зрабіць нашу паэзію не толькі мовай, але і духам, і складам твораў шчыра беларускай, мы зрабілі б цяжкую памылку, калі б кінулі тую вывучку, што нам давала сьветавая (найчасьцей еўрапейская) паэзія. Гэта апошняя праца павінна ісьці поўным ходам. Было б горш, чым нядбальствам, нічога не ўзяць з таго, што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу сьветавой культуры. Але занасіць толькі чужое, не разьвіваючы свайго, — гэта яшчэ горш: гэта знача глуміць на­родную душу. Да таго ж адны жабракі могуць праз усё жыцьцё толькі браць. Трэба ж і нам, беручы чужое, калі-нікалі даць нешта сваё. А свайго, як мы бачым, мы давалі меней, чым маглі&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 291&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Творчы перакладчыцкі мэтад Максіма Багдановіча абумоўліваецца ўстаноўкай на дасягеньне адэкватнай перадачы зьместу і формы арыгінала. Паэт не прымаў і ніколі не выкарыстоўваў у практычнай дзейнасьці падрадкоўны, літаральны пераклад верша&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Сваю пазыцыю да літаральнага перакладу Максім Багдановіч выказваў у рэцэнзіі на расейскі пераклад зборніка вершаў [[Тэафіль Гацье|Тэафіля Гацье]] «Эмалі і камеі», зроблены [[Мікалай Гумілёў|Мікалаем Гумілёвым]]:
&lt;blockquote&gt;
Т. Готье занимает одно из самых почтенных мест во французской поэзии. Поэтому можно лишь приветствовать попытку Н. Гумилева познакомить нашу читающую публику совершеннейшими произведениями этого «ювелира слова» […] Главное достоинство стихотворений Т. Готье, как известно, заключается в изяществе отделки всегда безукоризненного стиха […] и именно эта черта творчества Готье нашла себя в переводах Н. Гумилёва наиболее внимательное отношение. Но при всем том разбираемая книга имеет один убийственный недостаток: то, что в ней искусно, в то же время и весьма искусственно. В ней очень много мастерства и мало поэзии. В ее тщательно отточеных стихах не чувстуется «веяния духа живого», все они красивы, но холодны […] Что касается отдельных промахов переводчика, то можно иной раз посетовать на него за стремление к буквальной передаче подлинника. Фраза «И дьявол кожу ей дубил», употребленная при описании Кармен, очень близка к оригиналу, но в то же время и очень смешна&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 360—361&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Маючы добрыя лінгвістычныя здольнасьці, Максім Багдановіч вывучыў і дастаткова глыбока засвоіў лацінскую, нямецкую, францускую мовы, валодаў мовамі славянскіх народаў, а таму мог абыйсьціся без падрадкоўніка і працаваць непасрэдна з тэкстам арыгінала. Беларускі дасьледчык мастацкага перакладу [[Леанід Казыра]] выказвае думку, што «ніхто зь беларускіх пісьменьнікаў ні да Багдановіча, ні пасьля яго так шырока не выкарыстоўваў у сваёй арыгінальнай творчасьці антычных матываў, тэм, вобразаў, сюжэтаў і форм»&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. У галіне перакладчыцкай дзейнасьці імкненьне Максіма Багдановіча адаптаваць узоры антычнае паэзіі да беларускага верша знайшло сваё ўвасабленьне ў перастварэньні твораў Гарацыюса і Авідыюса, а менавіта трыццатай оды «[[Exegi monumentum]]» («Помнік») з трэцяй кнігі одаў Гарацыя, якую паэт пераклаў нязнаным датуль у беларускай паэзіі аўтэнтычным асклепідаўскім вершам арыгіналу, і дзвух фрагмэнтаў з «Мэтамарфозаў» Авідыюса з назвамі «Грамада зорак „Карона“» і «Ікар і Дэдал», у якіх паэту ўдалося дакладна ўзнавіць зьмест, інтанацыю і стыль арыгінала&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

Разам зь [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], іншымі пісьменьнікамі-перакладчыкамі нашаніўскай пары Максім Багдановіч далучаецца да перакладу нямецкае паэзіі&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;, у прыватнасьці творчай спадчыны Гайнрыха Гайнэ й Фрыдрыха Шылера. Дасьледчык беларуска-нямецкіх літаратурных сувязей Уладзімер Сакалоўскі сьцьвярджае, што:
&lt;blockquote&gt;
Вершы Г. Гейнэ захапілі аўтара «Вянка» страснасцю лірычнага пачуцця, глыбокім пранікненнем у самыя інтымныя зрухі чалавечай душы, філасофскім зместам, вялікім гуманізмам, саркастычным выкрыццём людскіх заган, урэшце, дасканаласцю формы, меладычнасцю, блізкасцю да народнай песні
&lt;/blockquote&gt;
У 1909 г. на старонках «Нашай Нівы» быў апублікаваны першы Багдановічавы перакладны верш Гайнрыха Гайнэ — «У паўночным краю на кургане». Праз год у гэтай газэце быў зьмешчаны пераклад верша Фрыдрыха Шылера «Хочаш сябе ты пазнаць». Пяць іншых перакладзеных вершаў Гайнэ — «Азра», «Дзяцюк шчыра любіць дзяўчыну», «Калі любоў замучыць», «Калі маеш шмат чаго», «Гайнрых» — былі апублікаваныя толькі ў 1927 годзе ў першым акадэмічным зборы твораў Максіма Багдановіча. Ацэньваючы Багдановічавы пераклады Гайнрыха Гайнэ й Фрыдрыха Шылера, Уладзімер Сакалоўскі сьцьвярджае:
&lt;blockquote&gt;
Багдановічаўскія пераклады твораў Г. Гейнэ і Ф. Шылера хаця і маюць некаторыя выдаткі, што больш залежалі ад часу, чым ад самога перакладчыка, сталі, як і ўся спадчына беларускага паэта, класічнымі&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

Асноўнае месца ў перакладчыцкай спадчыне Максіма Багдановіча займае француская паэзія&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Яна прадстаўленая 22 творамі Поля Вэрлена і адным санэтам [[Алексіс-Фэлікс Арвэр|Алексіса-Фэлікса Арвэра]]. Характэрна, што аўтар «Вянка» вельмі даражыў перакладамі з Вэрлена і нават ставіў іх вышэй за некаторыя свае арыгінальныя вершы. Пра гэта сьведчыць ліст паэта ад 29 ліпеня 1912 г. у рэдакцыю «Нашай нівы»:
&lt;blockquote&gt;
Паночкі! Надумаўся я памясьціць у зборніках і пераклады з Верлена, каторыя раней надаслаў у Піцер. Пераклады да арыгінала блізкія, і, калі я магу іх справядліва ацаніць, — добрыя […] Ва ўсякім разе пераклады Верлена больш вартыя друку, чым гэтыя трафарэты, да ліку каторых трэба прыпісаць і в(ерш) «Шмат у нашым жыцці ёсць дарог…» […] Усе пераклады (калі Верлена Вам аддадуць) трэба памясьціць у канцы кнігі як чацьвёрты аддзел з іменем «З чужой глебы»: I. З Верлена II. З іншых паэтаў. […] Ізноў прашу,— друкуйце заменш дрэні, заклінаючы п. Антонія іменем европеізма, культурнасьці і т.д., а п. Ластоўскага іменем мадэрнізма і т.д&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 3. Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці. — Мн:. Навука і тэхніка, 1995.— С. 247&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
На Максіма Багдановіча паўплывала дасканаласьць вэрленаўскае літаратурнае тэхнікі, гарманічнасьць яго верша, дзе ўсе выяўленчыя сродкі скіраваныя на тое, каб падкрэсьліць гукавую арганізацыю, рытмічную выразнасьць і музычнасьць&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Гэтыя тэзы перагукаліся з мэтамі беларускага паэта аб узбагачэньні, разьвіцьці і ўдасканаленьні фармальных магчымасьцей беларускае паэзіі. Словы францускага паэта «De la musique avant toute chose!» ({{мова-be|Музыка перш за ўсё!}}) былі ўзятыя Багдановічам у якасьці эпіграфа да верша «Па-над белым пухам вішняў…». Пры перастварэньні вэрленаўскіх вершаў, вядучым прынцыпам перакладчыцкай дзейнасьці для Максіма Багдановіча быў прынцып максымальнай набліжанасьці да арыгінала&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Прынцып гэты рэалізуецца як пры перадачы зьместу, лексыкі, так і стылю, фармальных асаблівасьцей першатвора&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

== Багдановіч і сучаснасьць ==
[[Файл:Slucki-poyas2.jpg|міні|зьлева|150пкс|Адзін са слуцкіх паясоў, ухваленых Багдановічам]]
Архіў рукапісаў паэта захоўваўся ў яго бацькі, але падчас штурму Яраслаўля ў 1918 годзе пацярпеў ад пажару: хоць Адам Багдановіч здолеў уратаваць рукапісы ад поўнага зьнішчэньня, частка іх значна абгарэла.

У 1927 годзе, праз 10 гадоў пасьля сьмерці паэта, [[Валянцін Волкаў|Валянцінам Волкавым]] быў створаны «''Партрэт Максіма Багдановіча''», які цяпер захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музэі РБ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100123184832/http://www.artmuseum.by/ru/vyst/virt/volk Валентин Викторович Волков. Портрет Максима Богдановича. 1927 г.]&lt;/ref&gt;. У 1991—1995 гадох выдадзены поўны збор твораў паэта ў трох тамох. Працуюць музэі Багдановіча ў Менску, [[Горадня|Горадні]], Яраслаўлі; імя паэта носяць вуліцы ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі, у Ніжнім Ноўгарадзе, Яраслаўлі й Ялце, школы й бібліятэкі ў розных беларускіх гарадох. Яму прысьвечаны [[опэра]] «''Зорка Вэнэра''» ([[Юры Семяняка]] — [[Алесь Бачыла]]) ды опэра «''Максім''» ([[Ігар Палівода]] — [[Леанід Пранчак]]). У 1991 годзе імя Максіма Багдановіча ўнесенае ў каляндарны сьпіс [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] «Гадавіны выдатных асоб і падзеяў».&lt;ref name = &quot;archives&quot; /&gt;

У красавіку 2008 году Маскоўскі дзяржаўны гістарычны музэй пагадзіўся перадаць 6 паўнавартасных паясоў Слуцкай мануфактуры, якія натхнілі Максіма Багдановіча на стварэньне верша «''Слуцкіе ткачыхі''» ў прыватным беларускім музэі братоў Луцкевічаў. Дамова аб экспазыцыі слуцкіх паясоў у Нацыянальным мастацкім музэі была падпісаная толькі на год&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/uzor-rodnogo-vasilka-vozvrashchaetsya-na-rodinu.html Узор родного василька возвращается на Родину] // [[Советская Белоруссия]], 18 красавіка 2008&lt;/ref&gt;.

=== Вуліцы ===
[[Файл:Pačatak Vulicy Bahdanoviča.jpg|міні|300пкс|зьлева|Пачатак вул. М. Багдановіча ў [[Менск]]у]]
У 1991 годзе ў [[Менск]]у [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|вуліца]] была перайменаваная ў гонар Максіма Багдановіча. Да гэтага мела назву: ''Максіма Горкага'' (з 1963 году), ''Камунальная'', ''Аляксандраўская'', ''Траецкая'', ''Віленская'', ''Вялікая Барысаўская''. Пачынаецца ад пл. 8 сакавіка й доўжыцца да вул. Кальцова. Ідзе паралельна праспэкту Незалежнасьці, працягласьць 6 км&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091003022331/http://minsk-old-new.com/minsk-3154.htm Минск старый и новый. Улица Максима Богдановича.]&lt;/ref&gt;.

Кватэра [[Адам Багдановіч|А. Я. Багдановіча]] разьмяшчалася па вуліцы Аляксандраўскай, 25, у доме Гурэвіча. 27 лістапада 1891 году (паводле старога стылю) тут нарадзіўся Максім, будучы беларускі паэт. Дом стаяў на ўчастку цяперашняй вуліцы М. Багдановіча насупраць сквэру каля [[Тэатар опэры і балету (Менск)|опэрнага тэатра]].

Імем паэта таксама названа [[Вуліца Максіма Багдановіча (Горадня)|вуліца]] ў [[Горадня|Горадні]].

=== Помнік ===
9 сьнежня 1981 году, у гонар 90-годзьдзя са дня нараджэньня Максіма Багдановіча на плошчы Парыскай камуны, перад [[Тэатар опэры і балету (Менск)|тэатрам опэры й балету]], непадалёк ад месца, дзе нарадзіўся й жыў паэт, быў усталяваны помнік клясыку беларускае літаратуры. Аўтары помніка скульптар С. Вакар, архітэктары Ю. Казакоў і Л. Маскалевіч. Бронзавая статуя паэта вышынёй 4,6 мэтру ўсталяваная на пастамэнце з чырвонага граніту. Паэт адлюстраваны зь перакрыжаванымі на грудзёх рукамі, у правай руцэ букет васількоў — кветак, услаўленых у яго паэзіі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091111023712/http://minsk-old-new.com/minsk-2750-ru.htm Памятник Максиму Богдановичу]&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2008 году, у адпаведнасьці з рашэньнем Менгарвыканкаму, помнік клясыку беларускае літаратуры быў адпраўлены на рэстаўрацыю&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080612184515/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16477 У Менску пачаўся дэмантаж помніка Багдановічу] // [[Наша Ніва]], 15 красавіка 2008&lt;/ref&gt;. Замест помніка плянавалася ўсталяваць фантан. Такое рашэньне ўладаў выклікала абурэньне лідэраў беларускае апазыцыі ў эміграцыі, якія параўноўвалі дэмантаж помніка Багдановіча са зьніманьнем [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белага сьцяга]] пасьля [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120119191107/http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16538 Пазьняк параўнаў дэмантаж помніка Багдановічу з парваньнем сьцяга Ціцянковым] // [[Наша Ніва]], 15 красавіка 2008&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2008 помнік быў усталяваны наноў на рагу вуліцы Максіма Багдановіча і плошчы Парыскай камуны&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/pomnik-maksimu-bagdanovichu-ustalyavali-kalya-opernaga-teatra-na-novym-mescy Помнік Максіму Багдановічу ўсталявалі каля Опернага тэатра на новым месцы] // [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]], 26 чэрвеня 2008&lt;/ref&gt;. Адносна былога месцазнаходжаньня помнік перанесьлі на 150 мэтраў на паўночны захад, бліжэй да месца нараджэньня паэта, і павярнулі тварам да [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] ў кірунку паміж домам на вуліцы М. Багдановіча, 27 і [[Касьцёл і кляштар марыявітак (Менск)|Сувораўскай вайсковай вучэльняй]].

=== Музэі паэта ===

==== Музэй у в. Ракуцёўшчына ====
[[Файл:Muzej-siadziba Maksima Bahdanoviča ŭ v. Rakucioŭščyna.jpg|міні|280пкс|Музэй-сядзіба Максіма Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына]]
Улетку 1911 году Максім Багдановіч напісаў два цыклі вершаў: «''Старая Беларусь''» і «''Места''» (усяго 17 вершаў) і дзьве паэмы «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''», калі жыў у маёнтку Лычкоўскіх, у Ракуцёўшчыне (цяпер у [[Красьненскі сельсавет (Маладэчанскі раён)|Красьненскім сельсавеце]] [[Маладэчанскі раён|Маладэчанскага раёну]]).

Музэіфікацыя ракуцёўшчынскіх месцаў пачалася ў 1970-х гадах. У чэрвені 1977 году па прапанове супрацоўнікаў Менскага абласнога краязнаўчага музэю ў вёсцы быў усталяваны помнік — два валуны: адзін як вечная сьвечка памяці, на другім — выбіты радкі з «''Санэту''» М. Багдановіча. У 1981 годзе каля помніка беларускімі пісьменьнікамі быў пасаджаны «Максімаў сад»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091222095147/http://bagdanovich.museum.by/node/1533 Филиал музея «Фольварк Ракутёвщина». Историческая справка]&lt;/ref&gt;.

З 1983 году на мяжы ліпеня й жніўня зьбіраюцца аматары беларускае культуры. Вёску Ракуцёўшчына, дзе калісьці адпачываў Максім Багдановіч&lt;ref&gt;[http://www.radzima.org/be/pub/2964_p/ Музэй-сядзіба Максіма Багдановіча] // [[Радзіма майго духу|Radzima.org]]&lt;/ref&gt;, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасьці ператвараюць у вялікую фэстывальную пляцоўку&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130420142333/http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=14668 Вёску Ракуцёўшчына, дзе калісьці адпачываў сам Максім Багдановіч, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасьці ператвараюць у вялікую фестывальную пляцоўку] // tvr.by, 3 жніўня 2009&lt;/ref&gt;.

Пасьля пажару ў музэі Максіма Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына было згублена каля 70 ўнікальных экспанатаў&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/skazka-o-motylke-i-aiste-ili-dom-poeta.html Сказка о мотыльке и аисте, или Дом поэта] // [[Советская Белоруссия]], 23 чэрвеня 2006&lt;/ref&gt;.

==== Музэй у Менску ====
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum-2.jpg|міні|242пкс|Музэй М. Багдановіча ў [[Менск]]у]]
[[Літаратурны музэй Максіма Багдановіча]] адчыніўся ў 1991 годзе ў [[Траецкае прадмесьце|Траецкім прадмесьці]] ў [[Менск]]у, у двухпавярховым доме XIX стагодзьдзя&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090217221037/http://litmuseums.iatp.by/bogdan/by/index.html Літаратурны музэй Максіма Багдановіча]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, у Менску захаваўся дом, у якім жыў Максім Багдановіч (вуліца Рабкораўская, 19), дзе разьмешчаны філіял яго музэю — «''Беларуская хатка''» (па назьве літаратурнага гуртка, у якім удзельнічаў паэт)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090528105753/http://minsk-old-new.com/minsk-2739-ru.htm Беларуская хатка — филиал Литературного музея М.Богдановича.]&lt;/ref&gt;. Аўтарам мастацкае канцэпцыі музэю стаў мастак Эдуард Агуновіч, які за рэалізацыю сваёй задумы быў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй Рэспублікі Беларусь.

Музэй падзяляецца на пяць заляў:
[[Файл:Bahdanoviča chata.JPG|міні|зьлева|230пкс|Філія Музэю М. Багдановіча на Рабкораўскай 17. На помніку высечаная цытата зь вершу М. Багдановіча: «''Ты ня згасьнеш, ясная зараначка. Ты яшчэ асьвеціш родны край. Беларусь мая! Краіна-браначка! Ўстань, свабодны шлях сабе шукай''»]]
* '''''Дзяцінства паэта. Вытокі таленту. Цыклі «Згукі бацькоўшчыны» і «Ў зачараваным царстве»'''''
Экспазыцыя пачынаецца з мастацкай работы [[Пётар Драчоў|Пятра Драчова]] «''Менск 1891 году''», якая ўяўляе сабой рэканструкцыю старажытнага цэнтру Менску — [[Высокі Рынак|Верхняга гораду]]. Над панарамай — [[герб Менску]], які быў нададзены гораду ў 1591 годзе.

Дамінанта першае залі — стэнд з матэрыяламі беларускіх фальклярыстаў ([[Ян Чачот|Я. Чачота]], [[Еўдакім Раманаў|Е. Раманава]], [[Павал Шэйн|П. Шэйна]]), якія перадаюць настрой першых цыкляў «''Вянка''». У цэнтры стэнда кніга — этнаграфічны нарыс Адама Багдановіча «''Пережитки древнего миросозерцания у белоруссов''» (Горадня, 1895 год).

Мастацкае афармленьне залі: гіпсавая лепка на столі часткова паўтарае арнамэнт ручніка; вырабы з саломы нагадваюць Зьмяінага Цара, русалчыны косы, лясныя, балотныя й палявыя кветкі. Ручнік маці сымбалізуе памяць аб Бацькаўшчыне. Над ім зьмешчаны два здымкі Маскіма: арыгінал — Максім з братамі й цёткай Марыяй ([[Ніжні Ноўгарад]]); муляж-выкадроўка ў круглай рамцы ў павялічаным выглядзе.

[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum-4.jpg|міні|230пкс|Першая заля, прысьвечаная дзяцінству паэта.]]
* ''''' Станаўленьне творчае індывідуальнасьці'''''
Кампазыцыйным ядром залі зьяўляецца графічны шэраг з 12-ці постацей рэлігійных і культурных дзеячаў старажытнае Беларусі. Другі — фатаздымачныя выявы беларускіх дзеячаў XIX — пачатку XX стагодзьдзяў. Экспанаты-сымбалі — слуцкі пояс і [[Статуты ВКЛ|Трэці Статут]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

* '''''Росквіт творчага таленту Максіма Багдановіча'''''
У гэтай залі дзьве асноўныя дамінанты — зборнік «''Вянок''» на асобным стэндзе й стэнд-ніша з экспанатамі, у якіх увасоблена творчае крэда «''песьняра творчае красы''».

Таксама экспануюцца «''Вянкі''» з аўтографам паэта, падараваныя цёткам — Марыі й Магдалене, а таксама стрыечнае сястры Ганьне Гапановіч. Захоўваецца ў музэі й «''Вянок''», які належаў паэту [[Уладзімер Дубоўка|Ўладзімеру Дубоўку]].

Экспануецца «''Вянок''» з аўтографам-прысьвячэньнем Нюце Гапановіч. Зборнік паказаны ў скураной зь цісьненьнем аправе на асобным стэндзе. Малюнак з вокладкі «''Вянка''», зроблены ў 1905 годзе невядомым беларускім мастаком (вучнем Штыгліцкай школы, паводле ўспамінаў В. Ластоўскага) паўтораны на стэндзе.

Стэнд-ніша ў сваім цэнтры зьмяшчае здымак М. Багдановіча 1911 году, з двух бакоў ад яго «''Наша Ніва''» з «''Апавяданьнем аб іконьніку й залатары''» і «''Калядная пісанка''» з апавяданьнем «''Апокрыф''». Экспанатам-сымбалем зьяўляецца рэпрадукцыя гравюры «''Хрыстос, які пастукаўся''» (XIX ст.), што належала самаму блізкаму сябру паэта — Дыядору Дзябольскаму. Гэта ілюстрацыя да «''Апокрыфа''» — стылізаванага апавяданьня, напісанага ў форме эвангельскіх прыпавесьцяў.

* '''''Мадонны'''''
Гэтая заля адрозьніваецца ад папярэдніх увядзеньнем двух інтэр’ерных вузлоў з асабістымі рэчамі Ганны Какуевай і Ганны Гапановіч.
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|міні|зьлева|210пкс|Экспанаты-сымбалі — слуцкі пояс і Трэці Статут ВКЛ]]
Промні дзённага сьвятла трапляюць у залю праз паліхромныя (сьветлых колераў) вітражы з выявамі каласоў і васількоў. Крыжовая кампазыцыя, утвораная лепкай на столі (цёмна-малінавы крыж), падзяляе залю на тры ўмоўныя часткі й яднае дамінанты залі: гравюру «''Сыкстынская Мадонна''»; рукапісны зборнік «''Зеленя''», прысьвечаны Нюце Гапановіч (у авальнай з пазалотай нішы); партрэт Ганны Какуевай. Крыж на столі злучае гравюру са зборнікам «''Вянок''» у трэцяй залі, яны знаходзяцца на адной экспазыцыйнае лініі.

Гравюра «''Сыкстынская Мадонна''» — фрагмэнт твору эпохі Адраджэньня — [[Рафаэль|Рафаэля Санты]] ([[Рыціна|геліягравюра]]). Аўтар — Ханфштайнгль (1804—1877). «''Мадонна''» была падараваная Максімам Горкім; верагодна падчас шлюбу Адама Багдановіча з Аляксандрай Волжынай. Пад гравюрай зьмешчаны фатаздымак Марыі Багдановіч з Максімам (1892—1893).

Сярод мэмарыяльных рэчаў Г. Какуевай вылучаецца вялікі партрэт Ані ў маленстве. Гэты партрэт бачыў М. Багдановіч у гасьцёўні Какуевых, дзе зьбіралася моладзь і Ганна грала на [[фартэпіяна]].
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum-5.jpg|міні|200пкс|Гадзіньнік, які адлічыў апошнія хвіліны жыцьця М. Багдановіча]]
Сярод здымкаў, дакумэнтаў, асабістых рэчаў Ганны Гапановіч цэнтральнае месца належыць рукапіснаму зборніку «''Зеленя''». Зборнік зьмешчаны ў авальнай нішы разам са здымкам Ганны Гапановіч. Гэта невялікі сшытак у лінейку, трошкі пацямнелы ад часу. На першай старонцы напісана: «''Максим Богданович. „Зеленя“. Стихи. Перевод с белорусского автора. — Ярославль, 1909,13 гг.''». Арыгінал «''Зелені''» захоўваўся з 1914 году ў Ганны Гапановіч, а пасьля яе сьмерці (1941) — у яе сястры Веры і, нарэшце, у Натальлі Кунцэвіч, якая й перадала яго ў дар музэю ў 1981 годзе. Гэта адзін зь першых экспанатаў музэю.

На століку каля кутняга стэнда са здымкам цёткі Марыі ў беларускім народным адзеньні й маленькай Наташай Кунцэвіч экспануецца дзіцячая [[цацка]] — мядзьведзь Васенька. Гэтага мядзьведзіка 22-гадовы Максім Багдановіч падараваў, у адзін з прыездаў зь Яраслаўля ў Ніжні Ноўгарад, двухгадовай пляменьніцы Наташы — унучцы цёткі Магдалены. Падарунак Натальля Кунцэвіч зьберагла й перадала ў музэй. Гэта адна з рэчаў, якую трымаў у руках Максім Багдановіч.

* '''''Сьмерць паэта. Нязьдзейсьненыя задумы.'''''
Атмасфэра трагізму апошніх месяцаў жыцьця паэта, нязбытнасьць мар і жаданьняў у пятай залі перадаюцца праз сымболіку экспанатаў і складанае мастацкае вырашэньне. У параўнаньні з папярэднімі, гэтая заля менш насычаная экспанатамі. Лепка й мэталёвая аздоба на столі й сьценах праз ідэю і вобраз Страцім-Лебедзя адлюстроўваюць тэму нязьдзейсьненых задум.

Памёр паэт уначы 25 траўня (12 траўня паводле старога стылю). Памінальную службу адправілі ў саборы Аляксандра Неўскага. На магіле паставілі белы крыж. Гадзіньнік паэта, які адлічыў апошнія хвіліны ягонага жыцьця, падараваны Максіму бацькам пасьля заканчэньні гімназіі, экспануецца пад партрэтам.

У жніўні 2008 году калекцыянэр беларускага паходжаньня Леанід Закс перадаў у дар музэю 20 графічных работ мастакоў-авангардыстаў XIX—XX стагодзьдзяў. Усе гэтыя мастакі мелі дачыненьне да Беларусі й наведвалі [[Віцебск]], таму ён вырашыў перадаць творы беларускаму музэю. Выстава гэткіх карцінаў мела назву «''Беларусі зь любоўю''» і працягвалася з 26 жніўня па 27 верасьня 2009 году&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090916005729/http://naviny.by/rubrics/culture/2009/08/27/ic_media_117_3342/ Работы художников-авангардистов Серебряного века переданы музею Максима Богдановича] // [[Советская Белоруссия]], 27 жніўня 2009&lt;/ref&gt;.

==== Музэй у Горадні ====
[[Файл:Bahdanovič Museum in Hrodna.jpg|міні|287пкс|Музэй Максіма Багдановіча ў Горадні]]
{{Асноўны артыкул|Дом-музэй Максіма Багдановіча (Горадня)}}
З 1986 году адчынены музэй у [[Горадня|Горадні]], у якім жыла сям’я Багдановічаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120618112606/http://bogdanovich.grodno.by/about.html Афіцыйны сайт музэю ў Гародні]&lt;/ref&gt;. З 1 студзеня 1995 году музэй працуе як самастойная ўстанова культуры. Літаратурны аддзел быў разьмешчаны ў 4-х пакоях дома (плошча экспазыцыі 56 м²). У гэтым доме з 1892 па 1896 год жыў М. Багдановіч (у 1965 годзе на доме была ўсталявана мэмарыяльная шыльда). Паводле іншых зьвестак сям’я Максіма Багдановіча жыла ў адным з суседніх дамоў.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/1880795.html|загаловак=100 адрасоў Свабоды. Музэй Багдановіча, Гародня|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі =18 лістапада 2009}}&lt;/ref&gt;

Да стварэньня музэйнае калекцыі ў Горадні прыклала руку й беларуская паэтка [[Ларыса Геніюш]]. Былі перададзеныя нават яе [[Вышыванка|вышыванкі]], на якіх валошкі — кветкі, што так падабаліся Максіму. Але рарытэтны зборнік вершаў Багдановіча «''Вянок''» 1913 году выданьня Ларыса вырашыла пакінуць у спадчыну свайму сыну Юрку, што жыў за мяжой. Пасьля сьмерці паэткі яе сын зьбіраўся перавезьці «''Вянок''» у [[Польшча|Польшчу]], але пад пагрозай канфіскацыі зборніка на польскае мяжы, вырашыў пакінуць у спадчыну музэю й яго.

Экспазыцыя мае залі: партрэтная галерэя знакамітых людзей; літаратурна-грамадзкі рух канца XIX — пачатку XX стагодзьдзяў; гарадзенскі пэрыяд жыцьця сям’і Багдановічаў. Ёсьць чатыры мэмарыяльныя пакоі: кабінэт бацькі, пакой маці, дзіцячы пакой, гасьцёўня, а таксама аддзел «''Гарадзеншчына літаратурная: мінулае і сучаснае''».

==== Музэй у Яраслаўлі ====
У 2008 годзе адкрыўся [[Дом-музэй Максіма Багдановіча (Яраслаўль)|дом-музэй Максіма Багдановіча]] ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120322061751/http://yarosinfo.ru/pages/news/1657 Завтра в Ярославле откроется мемориальный дом-музей Максима Богдановича]&lt;/ref&gt;.

Мэмарыяльны музэй разьмешчаны ў невялікай драўлянае хаце па вул. Чайкоўскага, 21-а, у якой з 1908 па 1916 гг. жыла сям’я Максіма Багдановіча. З 1996 году на базе музэю працуе Цэнтар Беларускае культуры. Там магчыма пачуць беларускія песьні, пачытаць кнігі беларускіх аўтараў, азнаёміцца з выданьнямі беларускае прэсы. У Цэнтры ладзяцца Дні нацыянальнае беларускае кухні, музычныя й паэтычныя вячэры, сьвяты, прысьвечаныя знамянальным датам у гісторыі Беларусі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100506220025/http://yarland.ru/turism/dostoprimechatelnosti/yaroslavl_5/museibogdanovicha.html Музей М. Богдановича на yarland.ru]&lt;/ref&gt;.

=== Імпрэзы ===
10 сьнежня 2008 году ў вялікай зале Белдзяржфілярмоніі адбылася прэм’ера спэктакля «''Дзень Максіма Багдановіча''». Аўтар гэтага музычна-тэатральнага праекту Ларыса Сімаковіч назвала яго «''сучаснай містэрыяй у адной дзеі і адным вечары''»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111118070721/http://belapan.com/archive/2008/12/11/by_misteriya/ Аўтар праекта ''«Дзень Максіма Багдановіча»'' Ларыса Сімаковіч: Містэрыя — гэта найлепшая тэрыторыя існавання прарока] // [[БелаПАН]], 11 сьнежня 2008&lt;/ref&gt;. У пастаноўцы задзейнічаны акторы беларускіх тэатраў, беларускія гурты [[N.R.M.]], «Клясык-Авангард», «Ліцьвінскі хмель», «In Search For». Галоўную ролю — паэта Максіма Багдановіча — выканала акторка [[Сьвятлана Зелянкоўская]]. Паводле сюжэту, паэт праходзіць празь дзевяць містэрыяў разам з пэрсанажамі сваіх вершаў. У кожным эпізодзе ён сустракаецца з рознымі героямі — Моцартам, Сальеры, тэатральным рэжысэрам Мікалаем Пінігіным, радыёвядучым, вулічнымі рэп-выканаўцамі і г. д.&lt;ref&gt;[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=17963&amp;sn_cat=39 Лявон Вольскі і Святлана Зелянкоўская адсвяткавалі ў філармоніі дзень нараджэння] // [[Салідарнасьць (газэта)|Салідарнасьць]], 11 сьнежня 2008&lt;/ref&gt;

=== Іншае ===
* У 2000 годзе ў нашаніўскім праекце пад назвай «100 беларускіх кніг XX стагодзьдзя» кніга Максіма Багдановіча «''Вянок''» зь вялікім адрывам ад іншых была абраная лепшай кнігай сыходзячага стагодзьдзя, а самога аўтара чытачы абралі лепшым беларускім паэтам стагодзьдзя&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120119231235/http://www.nn.by/2000/50/12.htm Сто беларускіх кніг XX стагодзьдзя] // [[Наша Ніва]], 2000&lt;/ref&gt;.
* Да 120-годзьдзя са дня нараджэньня Максіма Багдановіча, якое адзначалася ў 2011 годзе, было заплянаванае выданьне энцыкляпэдыі клясыка нацыянальнае літаратуры. Праца над даведнікам пачалася ў выдавецтве «''Беларуская савецкая энцыклапедыя''» напрыканцы 1980-х гг. З тысячы артыкулаў, якія плянавалася ўключыць у выданьне, было напісана больш за 600, аднак, на гэтым праца й спынілася. У 2008 годзе кіраўніцтва літаратурнага музэю М. Багдановіча зьвярнулася да [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] й да дырэктара выдавецтва «''Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі''» Генадзя Пашкова з прапановай завяршыць працу над даведнікам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140112133707/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/23/ic_news_117_291032/print/ К 120-летию со дня рождения Максима Богдановича издадут энциклопедию] // [[Советская Белоруссия]], 23 траўня 2008&lt;/ref&gt;.
* Напрыканцы 2008 году Міністэрства замежных і эўрапейскіх справаў Францыі й амбасада Францыі ў Беларусі абвясьцілі праграму спрыяньня публікацыям пад назвай «''Максім Багдановіч''». Беларускім выдаўцам будуць дапамагаць зь перакладам і публікацыяй твораў сучасных францускіх аўтараў у такіх галінах як літаратура, філязофія, гуманітарныя і сацыяльныя навукі, мастацтва і культура, навука і тэхніка&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/Article/1359087.html Францыя абвяшчае праграму «Максім Багдановіч»] // Радыё Свабода, 12 сьнежня 2008&lt;/ref&gt;.
* У кастрычніку 2009 году ў Траецкім прадмесьці падчас будаўніцтва шматпавярховае падземнае стаянкі быў зьнесены падмурак дома, у якім жыў Максім Багдановіч. Гэты аб’ект унесены ў сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Беларусі. Пасьля размоваў з кіраўніком заказчыка будаўніцтва элітнага жыльля была дасягнутая дамова аб узнаўленьні дома Багдановіча на тым жа месцы і ў тым жа выглядзе, у якім ён існаваў напрыканцы XIX ст&lt;ref&gt;[http://kp.by/daily/24386/565812/ Дом, где родился Богданович, восстановит застройщик элитного жилья.]{{Недаступная спасылка|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Комсомольская Правда]], 31 кастрычніка 2009&lt;/ref&gt;.
* Па ініцыятыве інтэрнэт-парталу [[TUT.BY]] напапярэдадні 118-годзьдзя са дня нараджэньня Максіма Багдановіча міністар культуры Беларусі [[Павал Латушка]] прачытаў вершы «''Зорка Вэнэра''» й «''Слуцкіе ткачыхі''», амбасадар [[Швэцыя|Швэцыі]] ў Беларусі Стэфан Эрыксан і паэт [[Андрэй Хадановіч]] выканалі верш «''Я хацеў бы спаткацца з вамі на вуліцы''», музыка [[Лявон Вольскі]] прачытаў верш з цыклю «''Лясун''»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100103104743/http://news.tut.by/culture/154633.html «Я хацеў бы спаткацца з вамі на вуліцы»… Вядомыя асобы чытаюць Багдановіча] // [[TUT.BY]], 9 сьнежня 2009&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}

=== Крыніцы тэкстаў ===

=== «Вянок» ===
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбраных вершоў |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/1/pdf/1.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]]|выдавецтва =[[Марцін Кухта|Друкарня Марціна Кухты]] |год =1913 |том = |старонкі = |старонак =120 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Зборнік вершаў |арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Vianok_2.html#2 |адказны =прадмова [[Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]] |выданьне =Другое выданьне, папраўленае |месца =[[Вільня]]|выдавецтва =[[Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна]] |год =1927 |том = |старонкі = |старонак =VI, 120 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбраных вершоў|арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Vianok.html# |адказны = |выданьне = Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак =120 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбраных вершоў|арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Vianok.html# |адказны = |выданьне = Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1985 |том = |старонкі = |старонак =120 |сэрыя = |isbn = |наклад =20000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Вершы, паэмы |арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнка]]; мастак Ю. І. Хілька |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1994 |том = |старонкі = |старонак = 206 |сэрыя = |isbn =5-340-00883-5 |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак = Вянок. Кніжка выбрарых вершоў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2003 |том = |старонкі = |старонак =117 |сэрыя = |isbn =985-02-0624-1 |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Вершы, паэмы |арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнка]];  |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2005 |том = |старонкі = |старонак =198 |сэрыя = |isbn =985-02-0760-4 |наклад = 3000}}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Кніжка выбрарых вершоў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне =Факсімільнае выданьне 1913 г. |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2011 |том = |старонкі = |старонак =118 |сэрыя = |isbn =978-985-02-1301-3 |наклад =1000 }}

=== Зборы твораў ===
* {{Кніга|аўтар = Багдановіч, М.|частка = |загаловак = Творы М. Багдановіча |арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Tvory_M_Bagdanovicha_T1_1927.pdf |адказны = пад рэд. І. І. Замоціна |выданьне =  |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Інстытут беларускай культуры]] |год = 1927 |том = 1: Вершы. Апавяданьні |старонкі = |старонак = XV, 502 |сэрыя = Акадэмічная бібліотэка беларускіх пісьменьнікаў |isbn = |наклад = 5000 }}
* {{Кніга|аўтар = Багдановіч, М.|частка = |загаловак = Творы М. Багдановіча |арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-net.by/oir/books/Tvory_M_Bagdanovicha_T2_1928.pdf |адказны = пад рэд. І. І. Замоціна |выданьне =  |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Інстытут беларускай культуры]] |год = 1928 |том = 2: Прозаічныя творы. Тэкст. Увагі. Дадаткі |старонкі = |старонак = LXL, 418 |сэрыя = Акадэмічная бібліотэка беларускіх пісьменьнікаў |isbn = |наклад = 5000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Збор твораў у двух тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/20.pdf |адказны = уступны артыкул: [[Алег Лойка]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1968 |том =1: Вершы, паэмы, пераклады |старонкі = |старонак =551 |сэрыя = |isbn = |наклад =7000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Збор твораў у двух тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/21.pdf |адказны = уступны артыкул: [[Алег Лойка]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1968 |том =2: Апавяданні і нарысы 1907–191 |старонкі = |старонак =575 |сэрыя = |isbn = |наклад =7000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Поўны збор твораў у трох тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/24.pdf |адказны =рэдактар тома і аўтар прадмовы А. А. Лойк; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі Э. А. Золавай і інш.; пасляслоўе І. Э. Багдановіч, Л. А. Казыры, Т. К. Чаба |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1992 |том =1: Вершы, паэмы, пераклады, наследаванні, чарнавыя накіды |старонкі = |старонак =751 |сэрыя = |isbn =5-343-00957-3 |наклад =15000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Поўны збор твораў у трох тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/25.pdf |адказны =рэдактар тома і аўтар пасляслоўя М. І. Мушынскі ; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі С. В. Забродскай і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1993 |том =2: Мастацкая проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды |старонкі = |старонак =599 |сэрыя = |isbn =5-343-00958-1 |наклад =15000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Поўны збор твораў у трох тамах |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/26.pdf |адказны =рэдактар тома и аўтар пасляслоўя У.М. Конан ; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі С. В. Забродскай і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год =1993 |том =3: Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці |старонкі = |старонак =599 |сэрыя = |isbn =5-343-00959-X |наклад =7000 }}

=== Выбраныя творы ===
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/13.pdf |адказны =пад рэдакцыяй [[Міхась Ларчанка|М. Ларчанкі]], [[Міхась Клімковіч|М. Клінковіча]]; мастак А. Сапетко |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]]  |год =1940 |том = |старонкі = |старонак =222 |сэрыя = |isbn = |наклад =5000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы. Вершы, апавяданні і артыкулы (1908–1915) |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/17.pdf |адказны =уступны артыкул [[Сьцяпан Майхровіч|Сцяпана Майхровіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год =1952 |том = |старонкі = |старонак =397 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Творы. Вершы, апавяданні, нарысы |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/18.pdf |адказны =уступны артыкул Н. С. Перкіна |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Выдавецтва АН БССР |год =1957 |том = |старонкі =590 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад =8000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Вянок. Паэтычная спадчына |арыгінал = |спасылка =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/3/pdf/19.pdf |адказны =рэдактары: [[Антон Адамовіч]], [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] |выданьне =[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (выдавецтва)|Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва]] |месца =[[Нью Ёрк]]—[[Мюнхэн]]|выдавецтва =[[Бацькаўшчына (1947)|Выдавецтва Бацькаўшчына]]|год =1960 |том = |старонкі = |старонак =296 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Зорка Венера. Творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =Укладаньне і прадмова [[Анатоль Клышка|Анатоля Клышкі]], мастак В. А. Губараў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =462 |сэрыя = |isbn =5-340-01099-6 |наклад =30000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Шыпшына. вершы, апавяданні, нарысы, крытыка, публіцыстыка |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнік [[Сяргей Панізьнік]]; аўтар уступнага артыкула [[Ніл Гілевіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}| =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =238 |сэрыя =Школьная бібліятэка |isbn =5-7880-0371-7 |наклад =27000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =Уступныя словы [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Алесь Бяляцкі| Алеся Бяляцкага]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор]] |год =1996 |том = |старонкі = |старонак =494 |сэрыя = Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn =985-6318-07-6 |наклад =4000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Маладыя гады. Выбранае |арыгінал = |спасылка = |адказны =Укладаньне, біяграфічная даведка Э.А.Золавай |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2001 |том = |старонкі = |старонак =334 |сэрыя =Беларуская паэзiя XX стагоддзя |isbn =985-02-0506-7 |наклад =2500 }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Інтымны дзённік. Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнік Ул. Сіўчыкаў; прадмова [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Радыёла-плюс |год =2006 |том = |старонкі = |старонак =526 |сэрыя = |isbn =985-448-057-7 |наклад =3500 }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбранае |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Харвест]] |год =2011 |том = |старонкі = |старонак =510 |сэрыя = |isbn =978-985-16-9572-6 |наклад =1000 }}
* {{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладаньне і каментары [[Юры Пацюпа]]; навуковы рэдактар [[Арсень Ліс]]|выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2014 |том = |старонкі = |старонак =669 |сэрыя =Залатая калекцыя беларускай літаратуры. Том 7 |isbn =978-985-02-1591-8 |наклад =1500 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Пярсцёнак. Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладаньне У. М. Сіўчыкава |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Попурри |год =2015 |том = |старонкі = |старонак =255 |сэрыя =Мая беларуская кніга |isbn =978-985-15-2484-2 |наклад =2000 }}
* {{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Выбраныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны =прадмова [[Алесь Бадак|Алеся Бадака]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =2021 |том = |старонкі = |старонак =254 |сэрыя = |isbn =978-985-02-2057-8 |наклад =1000 }}
* {{Кніга|аўтар = Багдановіч, М. А. |частка = |загаловак = Цвяток радзімы васілька: вершы. Цыклы: У зачараваным царстве; Згукі Бацькаўшчыны; Старая Беларусь; Па бруку места; Думы; Вольныя думы; Старая спадчына; Мадонны; Вершы розных гадоў |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік [[Віктар Шніп]], мастак Д. С. Камейша |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Выдавецкі дом «Зьвязда»|Звязда]] |год = 2024 |том = |старонкі =  |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = 978-985-575-531-0|наклад = 700}}

=== Пераклады на замежныя мовы ===
* {{Мова-uk|{{Кніга|аўтар =Максим Богдановіч.|частка = |загаловак =Вінок |арыгінал = |спасылка = http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/ts/5/pdf/4.pdf |адказны =переклади, вступна стаття й примітки Михайла Драй-Хмари |выданьне = |месца =[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва =Державне видавництво України |год =1929 |том = |старонкі = |старонак =96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
** {{Артыкул| аўтар =Сярэдні Ф. | загаловак =Максім Магдановіч «Вінок». Пераклади, вступна стаття й примітки Михайла Драй-Хмари. Державне Видавництво Украіни 1929 г. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/b336da461d814db51074adef93a92116.pdf | мова  = | выданьне  =[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]] | тып =часопіс | год  =1930 | том   = | нумар = 1 | старонкі = 143 }}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Избранные произведения: перевод с белорусского |арыгінал = |спасылка = |адказны = вступительная статья [[Сьцяпан Майхровіч|Майхрович, Степан Казимирович]] |выданьне = |месца =[[Масква|Москва]]|выдавецтва = Государственное издательство художественной литературы |год =1953 |том = |старонкі =  |старонак =294 |сэрыя = |isbn = |наклад =10000 }}}}
* {{Мова-pl|{{Кніга|аўтар = Maksim Bahdanowicz.|частка = |загаловак =Poezje wybrane |арыгінал = |спасылка = |адказны =autorzy przekł. Tadeusz Chróścielewski; wybór, wstęp i przypisy Jan Huszcza |выданьне =|месца =[[Лодзь|Łódź]] |выдавецтва =Wydawnictwo Łódzkie |год =1973 |том = |старонкі = |старонак =XIII, 118 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-bg|{{Кніга|аўтар = Максим Багданович.|частка = |загаловак =Златни струни |арыгінал = |спасылка = |адказны =превел от белоруски Христо Попов; предговор: Симеон Владимиров |выданьне = |месца =[[Сафія|София]]|выдавецтва =Народна култура |год =1984 |том = |старонкі = |старонак = 112 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-en|{{Кніга|аўтар = Maksim Bahdanovič, [[Алесь Гарун|Aleś Harun]], [[Зьмітрок Бядуля|Zmitrok Biadula]].|частка = |загаловак =The images swarm free: a bi-lingual selection of poetry |арыгінал = |спасылка = |адказны =translated by [[Вера Рыч|Vera Rich]]; ed. with an introd. by [[Арнольд Макмілін|Arnold McMillin]] |выданьне =|месца =[[Лёндан|London]] |выдавецтва =The Anglo-Byelorus. Soc. |год = 1985 |том = |старонкі = |старонак =135 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Венок. Лирика |арыгінал = |спасылка = |адказны =Перевод с белорусского [[Браніслаў Спрынчан|Б.Спринчана]]; Вступ.ст.,сост.и примеч. [[Вячаслаў Рагойша|В.П.Рагойши]]; Художник А. А. Лапицкая |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год =1985 |том = |старонкі = |старонак =127 |сэрыя =Поэтическая библиотека |isbn = |наклад =40000 }}}}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Узор василька. Избранная лирика |арыгінал = |спасылка = |адказны =составитель [[Сяргей Панізьнік|С. Панизник]] ; редколлегия: Н. Кислик и др. ; предисловие [[Ніл Гілевіч|Н. Гилевича]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1985 |том = |старонкі = |старонак =141 |сэрыя = Белорусская поэзия |isbn = |наклад =20000 }}}}
* {{Мова-en|{{Кніга|аўтар = Maksim Bagdanovich.|частка = |загаловак =The burning candle |арыгінал = |спасылка = |адказны =translated from the Byelorussian by Anisiya Prokofieva ; edited by Ludmila Cortés |выданьне =|месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Рэдакцыя газеты «Голас Радзімы» |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =78 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}}}
* {{Мова-ru|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Венок. Лирика |арыгінал = |спасылка = |адказны =Перевод с белорусского [[Браніслаў Спрынчан|Б.Спринчана]]; Вступ.ст.,сост.и примеч. [[Вячаслаў Рагойша|В.П.Рагойши]]; Художник Лапицкая |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год =1991 |том = |старонкі = |старонак =125 |сэрыя = Поэтическая библиотека |isbn =5-7880-0516-7 |наклад =30000 }}}}
* {{Мова-lv| {{Кніга|аўтар =Maksims Bahdanovičs.|частка = |загаловак =Jau roka rudzupuki auž... Цвяток радзімы васілька... |арыгінал = |спасылка =https://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/Jau_roka_rudzupuki_auz-lav.html |адказны =пераклад на латышскую мову Андрыса Веяна, Віктара Ліўземніека; уступныя словы Андрыса Веяна, [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}; [[Рыга|Riga]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]; Rakstnieks |год =1992 |том = |старонкі = |старонак =158 |сэрыя =Запаветныя радкі; Sirds rindas |isbn =5-340-01265-4 |наклад =6000 }}}}
* {{Мова-uk|{{Кніга|аўтар =Максим Богданович.|частка = |загаловак =Стратим-лебідь. Поезія. Проза. Публіцістика. Критика. Листи |арыгінал = |спасылка = |адказны =Упоряд., передм., приміт. та наук. ред. Р.Лубківського |выданьне =|месца =[[Львоў|Львів]] |выдавецтва =Світ |год =2002 |том = |старонкі = |старонак =404 |сэрыя =«Ad Fontes» = До джерел |isbn =966-603-208-2 |наклад =2000}}}}
* {{Мова-es|{{Кніга|аўтар = Maksim Bogdanovich.|частка = |загаловак =La torre de la paz |арыгінал = |спасылка = |адказны =traducido por Anastassiya Kouzmenko Mikhailova; ilustraciones: Mo Gutiérrez Serna |выданьне = |месца =[[Барсэлёна|Barcelona]]|выдавецтва =Thule |год =2015 |том = |старонкі = |старонак =28 |сэрыя = |isbn =978-84-15357-82-7 |наклад = }}}}
* {{Мова-fr|{{Кніга|аўтар = Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Паэзія = Poèmes |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад на французскую мову Н. Дзябольскай |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Віктар Хурсік |год =2016 |том = |старонкі = |старонак =62 |сэрыя = |isbn =978-985-7025-65-7 |наклад =35 }}}}
* {{Мова-cs|{{Кніга|аўтар =Maxim Bahdanovič.|частка = |загаловак =Přetržený náhrdelník: výbor z díla |арыгінал = |спасылка = |адказны =vybral, uspořádal, z běloruštiny přeložil a komentářem opatřil Max Ščur; do češtiny přebásnil Jan Frolík; ilustrace: Marina Žvirblja |выданьне = |месца = [[Прага|Praha]]|выдавецтва =Národní knihovna České republiky |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =118 |сэрыя =Publikace Slovanské knihovny |isbn =978-80-7050-692-9 |наклад = }}}}
{{слупок-2}}
* {{Мова-es|{{Кніга|аўтар =Максім Багдановіч.|частка = |загаловак =Згукі маёй Бацькаўшчыны = Ecos de mi Tierra: выбраныя вершы |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад [[Анхэля Эсьпіноса Руіс|Анхэлы Эспіносы Руіс]]; прадмова [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Зьміцер Яцкевіч|Зьмітра Яцкевіча]] |выданьне = |месца =[[Мадрыд|Madrid]]|выдавецтва =Ediciones Irreverentes |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =87 |сэрыя = |isbn =978-84-16107-89-6 |наклад = }}}}
* {{Мова-sr|{{Кніга|аўтар =Максим Богданович.|частка = |загаловак =Венац |арыгінал = |спасылка = |адказны =превела са белоруског Дајана Лазаревић |выданьне = |месца =[[Бялград|Београд]]|выдавецтва =Центар |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =74 |сэрыя = |isbn =978-86-81287-89-7 |наклад = 300 }}}}
* {{Мова-tg|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович.|частка = |загаловак =Су-суи шабнам |арыгінал = |спасылка = |адказны =перевод с русского: Салими Зарафшонфар|выданьне = |месца = [[Душанбэ|Душанбе]]|выдавецтва = Сомон-граф |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак =63 |сэрыя = |isbn = 978-99975-69-34-9 |наклад = 300 }}}}
* {{Мова-en|{{Кніга|аўтар = Maksim Bahdanovich, Janka Kupala, Jakub Kolas.|частка = |загаловак =A poetic treasury from Belarus: a celebration of the life and work of [[Вера Рыч|Vera Rich]] |арыгінал = |спасылка = |адказны =editors: Jim Dingley, Revd David Parry |выданьне = |месца = [[Лёндан|London]]|выдавецтва =Hertfordshire Press |год =2019 |том = |старонкі = |старонак =154 |сэрыя = |isbn =978-1-913356-04-0 |наклад = }}}}
* {{Мова-ja|{{Кніга|аўтар = Максим Богданович. |частка = |загаловак = Выбраныя вершы |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад на японскую Кен Сібаты |выданьне = |месца = [[Вільня|Вільнюс]]|выдавецтва = [[Таварыства беларускай культуры ў Летуве|Таварыства беларускай культуры ў Літве]] |год =2020 |том = |старонкі = |старонак =57 |сэрыя = |isbn = |наклад =100 }}}}&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар =Сіёры Кіёсава | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =8 сакавіка 2020 | url =https://www.facebook.com/groups/MAB.Belarus/permalink/2463803160550258/ | копія = | дата копіі = | загаловак =Выйшаў з друку зборнік перакладаў вершаў паэта Максіма Багдановіча на японскую мову ў Вільне. | фармат = | назва праекту =Міжнародная асацыяцыя беларусістаў | выдавец = | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =08 сакавік 2020 | url = https://www.svaboda.org/a/30476323.html | копія = | дата копіі = | загаловак =У Вільні выйшла кніга вершаў Максіма Багдановіча па-японску | фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Радыё Свабода]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
   

=== Архіўныя дакумэнты ===
* [https://web.archive.org/web/20111118071526/http://archives.gov.by/index.php?id=654453 Пералік архіўных дакумэнтаў са збору матэрыялаў Максіма Багдановіча]
* [https://web.archive.org/web/20111118080649/http://archives.gov.by/index.php?id=142654 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў М. А. Багдановіч (маці Максіма Багдановіча)]
* [https://web.archive.org/web/20111118075600/http://archives.gov.by/index.php?id=911835 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў А. Я. Багдановіча (бацькі Максіма Багдановіча)]
* [https://web.archive.org/web/20111118075814/http://archives.gov.by/index.php?id=644675 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў Л. А. Багдановіча (роднага брата)]
* [https://web.archive.org/web/20111118080058/http://archives.gov.by/index.php?id=872669 Пералік архіўных дакумэнтаў са збора матэрыялаў П. А. Багдановіча (зводнага брата Максіма Багдановіча)]

=== Літаратурная крытыка ===
* {{Артыкул| аўтар = S. Jasienowič. | загаловак = Biłaruskaja litaratura ŭ 1909 hadu. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2461/232328-1910-7.pdf?sequence=121&amp;isAllowed=y | мова  =be | выданьне  =[[Наша Ніва|Naša Niwa]] | тып = газэта | год = 1910 | том = | нумар  =7 | старонкі  =108—110 }}
* {{Артыкул| аўтар = А. Погодинъ. | загаловак =Бѣлорусскіе поэты. | спасылка  =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/3.PDF | мова  =ru | выданьне  =Вѣстник Европы | тып =журналъ | год  =1911, январь | том = | нумар = 1 | старонкі  =326—334 }}
* {{Артыкул| аўтар = WŁ. Rogowski. | загаловак =Białoruś w pieśni. | спасылка  =https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/231645/edition/202793/content | мова  =pl | выданьне  =Echo Literacko-Artystyczne | тып =czasopisma | год = 1914 | том = | нумар = 12 | старонкі = 703—714 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]. | загаловак = М. А. Багдановіч. (Некралог) | спасылка  =https://knihi.com/none/Volnaja_Bielarus_pdf.zip.html#15n_184_1917_n_01.pdf_ | мова  = | выданьне = [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]] | тып =газэта | год  =1917, 28 мая | том   = | нумар = 1 | старонкі = 1 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Зьмітрок Бядуля|З. Бядуля]]. | загаловак =У гадаўшчыну | спасылка = https://kamunikat.org/?pubid=37985 | мова  = | выданьне  =[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]] | тып =газэта | год = 1918, 26 мая | том = | нумар = 19 | старонкі  =1, 2}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Максім Гарэцкі|М. Г.]] | загаловак =На ўгодкі па М. Багдановічу | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2319/219738-1919-13.pdf?sequence=12&amp;isAllowed=y | мова = | выданьне = [[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]] | тып =часопіс | год  =1919, 26 мая | том   = | нумар  =13 | старонкі  =3 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Зьмітрок Бядуля |З. Бядуля]].  | загаловак  =Натхненьне і гармонія. К 3-яй гадаўшчыне сьмерці М. Багдановіча (†25/V—1917). | арыгінал = | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/6c2bf5ba2a01912fa46d9e978473ab1f.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне =[[Рунь (1920)|Рунь]] | тып =беларускае літаратуры і мастацтва | месца =[[Менск]] выдавецтва = | год =1920 | выпуск = | том = | нумар  =5—6 | старонкі  = 9, 10| isbn  = | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|А. Л]]. | загаловак =Максім Багдановіч. (У чацьвёртыя ўгодкі сьмерці Яго). | спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2456/232220-1921-21.pdf?sequence=22&amp;isAllowed=y  | мова  = | выданьне = [[Наша думка]] | тып =штотыднёвая грамадзка-палітычная і літаратурная газэта | год  =27 траўня 1921 | том = | нумар = 21 | старонкі = 1, 2 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Уладзімер Пічэта|Ўл. Пічэта]]. | загаловак =М. Багдановіч як гісторык беларускага адраджэньня. | спасылка  =https://knihi.com/none/Viestnik_Narodnoho_komissariata_prosvieschjenija_SSRB_zip.html#1922-005_006.pdf_66 | мова = | выданьне  =[[Вестник Народного комиссариата просвещения (1921)|Весьнік Нар. Ком. Асьв. С. Р. Р. Б.]] | тып = часопіс | год = 1922, май—июнь | том   =Вып. 7—8 | нумар  =5—6 | старонкі  =8—12 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Міхаіл Пятуховіч|Пятуховіч]]. | загаловак =Максім Багдановіч як поэта-імпрэсыяністы. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/690e22876411552ba315d1f240eb6793.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып = часопіс | год = 1923 | том = | нумар = 7—8 | старонкі = 92—99 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Лявон Заяц|Л. З-ц]].| загаловак = Максім Багдановіч. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Iskra_adnadnjouka_Vilnia,_1925.pdf.zip/226630-1925-0531.pdf | мова  = | выданьне  =[[Іскра (1925)|Іскра (Аднаднёўка)]] | тып = газэта | год  = 1925, 31 траўня | том   = | нумар  = | старонкі  = 2—3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар = [[Антон Луцкевіч|А. Н]].| загаловак = Апошні верш М. Багдановіча. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Iskra_adnadnjouka_Vilnia,_1925.pdf.zip/226630-1925-0531.pdf | мова  = | выданьне  =[[Іскра (1925)|Іскра (Аднаднёўка)]] | тып = газэта | год  = 1925, 31 траўня | том   = | нумар  = | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Аляксандар Узьнясенскі]].| загаловак = Паэтыка М. Багдановіча. | спасылка  = http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/46.PDF| мова = | выданьне = [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] | тып =часопіс | год  =1926 | том   = | нумар  =1 (11) | старонкі  =12—62 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Вацлаў Ластоўскі]].| загаловак =Мае ўспаміны аб М. Багдановічы. | спасылка = https://knihi.com/none/Kryvic_pdf.zip.html#1926-011.mab.pdf_| мова  = | выданьне = [[Крывіч (часопіс)|Крывіч]] | тып = часопіс | год  =1926 | том = | нумар  =1 (11) | старонкі  =62—66 }}
* {{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Узьнясенскі]].|частка = |загаловак =Паэтыка М. Багдановіча=M. Bagdanovičiaus poeticka |арыгінал = |спасылка = http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/45.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Коўна]]|выдавецтва =[[Крывіч]]; Друкарня Ф. Сакалоўскай і Г. Лана |год =1926 |том = |старонкі =|старонак =55 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Адам Бабарэка|А. Бабарэка]]. | загаловак =Максім Багдановіч у літаратурных ацэнках. Уступныя ўвагі наконт ацэнак наогул. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/a03c638aedd8749b55a64241d8de874a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =2 | старонкі  =131—156 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. | загаловак =М. А. Багдановіч: крытыка-біографічны нарыс. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/a03c638aedd8749b55a64241d8de874a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =2 | старонкі  =102—130 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. | загаловак =М. А. Багдановіч: крытыка-біографічны нарыс. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/4e7092f23626e0e2ad1639e902cb0e41.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =3 | старонкі  =129—136 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Іван Замоцін|І. Замоцін]]. | загаловак =М. А. Багдановіч: крытыка-біографічны нарыс. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/c45396805ea9358006504e566b784c67.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопісь літаратуры, мастацтва і крытыкі | год  =1927 | том   = | нумар  =5 | старонкі  =147—157 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Ігнат Дварчанін|І. Дварчанін]]. | загаловак = Максім Багдановіч. Жыцьцё й творства. (Да дзесятых угодкаў сьмерці). | спасылка = http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родные гоні]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год = 1927, май | том = | нумар = 3| старонкі = 9—18}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|Антон Навіна]]. | загаловак = Проблемы красы й мастацтва ў творах Максіма Багдановіча. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = [[Родные гоні]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар = 3| старонкі = 20—28}}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = U 10-ja ŭhodki śmierci Maksima Bahdanowiča. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-22.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 27 traŭnia| том   = | нумар  = 22 | старонкі  = 1 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
* {{Артыкул| аўтар =[[Макар Краўцоў|К. М.]]. | загаловак = Пясьняр хараства і адраджэньня. (У 10-я ўгодкі з дня сьмерці Максіма Багдановіча). | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/handle/1/2312| мова = | выданьне = [[Беларускі дзень]] | тып = тыднёвая часопісь | год  =1927, 1 чэрвеня | том   = | нумар  = 13| старонкі  = 5, 6, 7, 8, 9 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Юльян Дрэйзін|Ю. Дрэйзін]]. | загаловак = Антычныя матывы ў творчасьці М. Багдановіча.| спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/0b423969e06ad727ce1011f40505edf9.pdf| мова  = | выданьне = [[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1928| том   = | нумар  = 2| старонкі  = 184—194 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар =[[Сьцяпан Майхровіч]].|частка = |загаловак =Максім Багдановіч. Жыцце і творчасць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]] |год = 1958 |том = |старонкі = |старонак = 202 |сэрыя = |isbn = |наклад = 7000 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Алег Лойка]].|частка = |загаловак = Максім Багдановіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1966 |том = |старонкі = |старонак =333 |сэрыя = |isbn = |наклад =2400 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Міхась Стральцоў]].|частка = |загаловак =Загадка Багдановіча |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=44094 |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год =1969 |том = |старонкі = |старонак =119 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Ніна Ватацы]]. | загаловак =«Яна — выдумка маёй галавы…» | спасылка  =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/data/lpt/pdf/143.pdf | мова  = | выданьне  =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]] | тып =лiтаратурна-мастацкі часопіс | год = 1973 | том = | нумар  =8 () | старонкі  =146—152 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Міхась Мушынскі]].|частка = |загаловак =Беларуская крытыка і літаратуразнаўства, 20―30-я гады |арыгінал = |спасылка = |адказны =рэдактар [[Алесь Адамовіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1975 |том = |старонкі = — |старонак = 374 |сэрыя = |isbn = |наклад = 1200 }}
* {{Артыкул| аўтар  =[[Вячаслаў Рагойша]]. | загаловак = Адкрыцьцё паэта. | спасылка = https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=22344 | мова = | аўтар выданьня =[[Вячаслаў Рагойша]]. | выданьне  = І нясе яна дар… Беларуская паэзія на рускай і ўкраінскай мовах | тып = | месца  ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 1977 | том = | старонкі = 72—86| isbn = | issn = }}
* {{Кніга|аўтар = Рыгор Бярозкін.|частка = |загаловак =Чалавек напрадвесні. Расказ пра Максіма Багдановіча |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пераклад з расейскай Канэ Ю. М.; Мастак Вішнеўскіі У. М. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Народная асьвета (выдавецтва)|Народная асвета]] |год =1986 |том = |старонкі = |старонак =175 |сэрыя = |isbn = |наклад =17000 }}
* {{Кніга|аўтар = [[Ніна Ватацы]].|частка = |загаловак =Шляхі: гісторыка-літаратурныя артыкулы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год =1986 |том = |старонкі = |старонак = 172 |сэрыя = |isbn = |наклад =2000 }}
* {{Кніга|аўтар = [[Леанід Зубараў]].|частка = |загаловак = Максім Багдановіч|арыгінал = |спасылка = |адказны =  |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Універсітэцкае]] |год =1989 |том = |старонкі = |старонак =263 |сэрыя = |isbn = 5-7855-0281-X|наклад = 5000 }}
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Багдановiч Максім | арыгінал = | спасылка = https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_1.djvu_158 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі Т. М. Кароткай; бібліяграфія В. І. Козіч, Н. К. Мазоўка | аўтар выданьня =пад рэдакцыяй [[Адам  Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя імя ПетрусяБроўкі| год =1992 | выпуск = | том =1, Абуховіч-Ватацы | нумар  = | старонкі  = 157—178| isbn = 5-85700-061-0 | issn = }}
* {{Кніга|аўтар = [[Іван Навуменка]].|частка = |загаловак = Максім Багдановіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Беларуская навука |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = 140 |сэрыя = |isbn = 985-08-0051-8 |наклад = 1000 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Жанна Шаладонава]]. | загаловак =«Краса і сіла»: Максім Багдановіч пра паэзію Тараса Шаўчэнкі. | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24269 | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып =штомесячны навуковы й мэтадычны часопіс | год = 2007, сьнежань | том   = | нумар  =12 (240)  | старонкі  = }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Максім Багдановіч: вядомы і невядомы. Крытыка-архіўны зборнік |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=42395 |адказны =укладанне і каментарыі [[Ціхан Чарнякевіч|Ц. В. Чарнякевіча]]; прадмова і гласарый [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпы]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Літаратура і мастацтва (выдавецтва)|Літаратура і мастацтва]] |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак =388 |сэрыя = |isbn =978-985-6994-74-9 |наклад =1100 }}
* {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Максім Багдановіч. Энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = |адказны =складальнікі: [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]; [[Мікола Трус|М. В. Трус]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]] |год =2011 |том = |старонкі = |старонак =605 |сэрыя = |isbn =978-985-11-0584-3 |наклад =2000 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Мікола Трус]]. | загаловак = Аляксандр Алесь і Максім Багдановіч: Радасць і журба ўкраінска-беларускага творчага пабрацімства. | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24269 | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы й мэтадычны часопіс | год  =2011, травень | том   = | нумар  =5 (281) | старонкі  =22—24 }}
* {{Артыкул| аўтар = Натальля Анапрэенка. | загаловак =Канцэпцыя чалавека і прыроды ў творчасці Максіма Багдановіча і Баляслава Лесьмяна | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=24269 | мова  = | выданьне  =[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] | тып = штомесячны навуковы й мэтадычны часопіс | год  =2011, травень | том   = | нумар  =5 (281) | старонкі  =26—28 }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Ева Лявонава]]. | загаловак =Семантыка катастрафічнага ў творчасці Багдановіча. | спасылка  = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=27877 | мова  = | выданьне  =[[Маладосьць (часопіс)|Маладосць]] | тып = лiтаратурна-мастацкі часопіс | год = 2014 | том = | нумар = | старонкі = 36—42 }}
* {{Кніга|аўтар =[[Мікола Трус|М. В. Трус.]]|частка = |загаловак = Максім Багдановіч. Коды жыцця і творчасці. Манаграфія |арыгінал = |спасылка =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55178 |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]] |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 183 |сэрыя = |isbn = 978-985-530-486-0 |наклад =100 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Мікола Трус|М. В. Трус]], [[Кен Сібата]] (Універсітэт Васэда. Токіа, Японія).  | загаловак = Паэзія Максіма Багдановіча ў перакладзе на японскую мову. | арыгінал = | спасылка  =https://cyberleninka.ru/article/n/paeziya-maksima-bagdanovicha-perakladze-na-yaponskuyu-movu/viewer | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Труды БГТУ| тып = | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт]];  | год = 2016 | выпуск = | том = | нумар  =5 | старонкі = 185—189| isbn  = | issn = }}
* {{Спасылка | аўтар = [[Кэн Сібата]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/141542/1/%D0%9A%D1%8D%D0%BD%20%D0%A1_%20%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%20%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%8F%D0%BA%20%E2%80%9C%D1%8F%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%BC%E2%80%9D%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B.pdf | копія = | дата копіі = | загаловак = Вершы Максіма Багдановіча як «япанізм» у беларускай літаратуры | фармат = | назва праекту = | выдавец = Унівэрсытэт Васэда (Японія) | дата доступу = | мова = | камэнтар = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Антон Пракапчук]].| загаловак = Вынаходства беларускага ідэалізму: філасофска-гістарычныя погляды Максіма Багдановіча| спасылка  = https://www.belhistory.eu/archives/6862| мова  = | выданьне  =[[Беларускі гістарычны агляд]] | тып =часопіс | год  = Снежань 2025| том   = 31| нумар  = Сшыткі 1-2 (61-62)| старонкі  = 125—160 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
{{слупок-канец}}

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* «Музэй Максіма Багдановіча». Менск. 1996.
* [http://slounik.org/153957.html Багдановіч Максім] // {{Літаратура/Культуралёгія: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 2003}}
* [http://slounik.org/90588.html Максім Багдановіч. Маладыя гады: Выбранае.] — Менск: Мастацкая літаратура, 2001.
* [http://slounik.org/120761.html Багдановіч Максім] // {{Літаратура/Чалавек і грамадзтва: Энцыкляпэдычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыкляпэдыя, 1998}}
* {{Артыкул| аўтар =[[Мар’ян Дукса|Мар’ян Дукса]]. | загаловак =Максім Багдановіч.  | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=6732 | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  =2008 | том   = | нумар  =02 (940) | старонкі  =39, 40 }}
* {{Артыкул| аўтар =[[Іван Замоцін|Прафэсар Замоцін]]. | загаловак =Максім Багдановіч. (Да дзесяцігодзьдзя яго сьмерці).| спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-120.pdf| мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =газэта | год  = 1927, 29 мая| том   = | нумар  = 120 (2012)| старонкі  = 3 | issn  = }}
* [https://web.archive.org/web/20090925172222/http://knihi.com/10viakou/10v418.html 27 лістапада (9 снежня) 1891. Нарадзіўся Максім Багдановіч] // {{Літаратура/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)}}
* {{Кніга|аўтар =[[Андрэй Мельнікаў]].|частка = |загаловак =Максім Багдановіч: ліхтар нацыянальнага адраджэння |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Харвест]] |год =2017 |том = |старонкі = |старонак =63 |сэрыя =100 выдатных дзеячаў беларускай культуры |isbn =978-985-18-4136-9 |наклад =500 }}
* {{Артыкул| аўтар  =[[Віктар Шніп]]. | загаловак  =Балада вяртаньня Багдановіча (9.12.1891 — 25.05.1917). | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17330 | мова = | аўтар выданьня =[[Віктар Шніп]] | выданьне  =Проза і паэзія агню: вершы, аповесць, эсэ | тып = зборнік | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год = 2010 | том = | старонкі = 74, 75 |сэрыя = Беларуская паэзія XXI стагоддзя |isbn  =978-985-02-1181-1 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Віктар Шніп]]. | загаловак = Сусьвет Максіма  Багдановіча (9.12.1891 — 25.05.1917). | спасылка  =https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=17330 | мова = | аўтар выданьня =[[Віктар Шніп]] | выданьне  =Белае чорнае і залатое. Кніга паэзіі | тып = зборнік | месца = {{Менск (Мінск)}}| выдавецтва  =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] | год =2020  | том = | старонкі = 14—16 |сэрыя = |isbn  =978-985-02-1974-9 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = [[Маргарыта Яфімава]]. | загаловак = Максім Багдановіч. | спасылка  = | мова  = | выданьне  =Магілёўская праўда| тып = газэта | год = 1957, 25 траўня | том = | нумар  = | старонкі  =  }}
* Па прызванні і абавязку: літаратурна-крытычныя артыкулы / [[Ян Чыквін]]; граф. Марэк Авечка, — [[Беласток]], — [[Беластоцкі ўнівэрсытэт]], — 2005, — ст. 236, — ISBN 83-7431-034-0.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Аўтар:Максім Багдановіч|Максім Багдановіч}}
{{Вікіцытатнік}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url =http://infobelarus.nlb.by/7n_2834dvd/7n_2834dvd.htm | копія = | дата копіі = | загаловак =Творчая спадчына М. Багдановіча  | фармат = | назва праекту =| выдавец = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] | дата доступу = | accessyear =  | мова = | камэнтар = }}
* [https://web.archive.org/web/20080724025528/http://asveta.belinter.net/vianok.html Электронная вэрсія «Вянка» (аўтарская артаграфія)]
* [http://rv-blr.com/vershu/vershu_poeta/27?col=172 Вершы М. Багдановіча на сайце «Родныя Вобразы»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [https://web.archive.org/web/20100209031354/http://maksimbogdanovich.ru/ Maksimbogdanovich.ru — сайт, прысьвечаны творчасьці М. Багдановіча]{{ref-be}}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20121018055938/http://www.belarus-misc.org/writer/mbogdan.htm Вершы Багдановіча ў перакладзе на ангельскую мову]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DkLFxQwkhXU&amp;t=22s Максім Багдановіч. Вянок. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)]

{{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Абраны артыкул}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Багдановіч, Максім}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]]
[[Катэгорыя:Беларускія паэты і паэткі]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Расейскія публіцысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Расейскія літаратуразнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Літаратары сымбалізму]]
[[Катэгорыя:Асобы Менску]]
[[Катэгорыя:Асобы Горадні]]
[[Катэгорыя:Асобы Ніжняга Ноўгараду]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Дзямідаўскага ліцэю]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Ялце]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад сухотаў]]
[[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названыя вуліцы]]
[[Катэгорыя:Максім Багдановіч| ]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары «Нашай Нівы»]]</text>
      <sha1>l07ymg7w0xyt2rrsqjd4ln3til8sve7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Францыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3905</id>
    <revision>
      <id>2663429</id>
      <parentid>2660644</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T02:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19510-80</username>
        <id>96551</id>
      </contributor>
      <origin>2663429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192749" sha1="339ck1ehgrsgsl10y2iz1afjc662wn1" xml:space="preserve">{{Краіна2
 | Лацінка                               = Francyja
 | СУП ППЗ                               = 4,504 трлн $&lt;ref name=&quot;imf&quot;&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=132,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2023&amp;ey=2030&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (France)]. International Monetary Fund.&lt;/ref&gt;
 | Год падліку СУП ППЗ                   = 2025
 | Месца паводле СУП ППЗ                 = 
 | СУП ППЗ на чалавека                   = 65 626 $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП ППЗ на чалавека       = 2025
 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека     = 
 | СУП намінал                           = 3,211 трлн $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП намінал               = 2025
 | Месца паводле СУП намінал             = 
 | СУП намінал на чалавека               = 46 792 $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП намінал на чалавека   = 2025
 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 
}}
'''Рэспу́бліка Фра́нцыя''' альбо '''Фра́нцыя''' ({{мова-fr|République française}} альбо ''France'') := нацистская вражеская пиндосная блядь шелудивая. Уничтожить. крупные скопления взорвать до котлованов. Отпиздить сделав очень больно, остатки размазать танками. Abschießen. Feuer! Los..


— краіна ў [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]], што ўключае ў сябе некалькі заморскіх рэгіёнаў і тэрыторыяў. [[Мэтраполія Францыі|Мэтрапольная тэрыторыя Францыі]] распасьціраецца ад [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] да [[Ля-Манш]]у і [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]], і ад [[Райн]]у да [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]. Гэта адна з трох краінаў, разам з [[Марока]] і [[Гішпанія]]й, якая мае выхад да Атлянтыкі і Міжземнага мора адначасова. Францыя мяжуе з [[Бэльгія]]й, [[Люксэмбург]]ам, [[Нямеччына]]й, [[Швайцарыя]]й, [[Італія]]й і [[Манака]] на ўсходзе, [[Андора]]й і Гішпаніяй на поўдні, і аддзеленая [[пратока]]й Ля-Манш ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на поўначы. Таксама ў Францыю ўваходзяць тэрыторыі, разьмешчаныя на розных кантынэнтах.

Паводле плошчы Францыя зьяўляецца 42-й найбуйнейшай краінай у сьвеце, але самай вялікай краінай у Заходняй Эўропе і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязе]] (ЭЗ) і трэцяй паводле велічыні ў [[Эўропа|Эўропе]] ў цэлым. Насельніцтва краіны складае 66,6 млн чалавек, гэта 22-і паказчык паводле колькасьці насельніцтва ў сьвеце і 2-і ў ЭЗ. Францыя зьяўляецца ўнітарнай паўпрэзыдэнцкай [[рэспубліка]]й са сталіцай у [[Парыж]]ы, найбуйнейшым горадзе краіны і галоўным культурным і камэрцыйным цэнтры. Ідэалы нацыі выяўляюцца ў [[Дэклярацыя правоў чалавека|Дэклярацыі правоў чалавека]].

Францыя застаецца вялікай дзяржавай са значным культурным, эканамічным, вайсковым і палітычным уплывам як у Эўропе, гэтак і ва ўсім сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091031190936/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761590309/Great_Powers.html Great Powers — Encarta. MSN. 2008]. Webcitation.org.&lt;/ref&gt;. Дзяржава мае пяты паводле велічыні ў сьвеце вайсковы бюджэт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150104033821/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=476 Trends in world military expenditure, 2013]. SIPRI&lt;/ref&gt;, трэці паказчык паводле велічыні запасаў [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181226010349/https://fas.org/ Status of World Nuclear Forces]. Federation of American Scientists — Fas.org.&lt;/ref&gt;, і другі — па велічыні дыпляматычнага корпусу&lt;ref&gt;[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html France-Diplomatie]. Diplomatie.gouv.fr.&lt;/ref&gt;. Францыя зьяўляецца разьвітой краінай і мае шостую паводле аб’ёму эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] і восьмую паводле велічыні [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]] (у 2014 годзе)&lt;ref name=&quot;worldbank2012&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|загаловак=GDP, PPP (current international $)|выдавец=Data.worldbank.org|дата=17 лютага 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Першапачаткова назва Францыя, якая ўжывалася да ўсёй [[Франская дзяржава|Франскай дзяржавы]], паходзіць ад [[лацінская мова|лацінскага]] слова Francia, або «Каралеўства франкаў»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml|загаловак=History of France|выдавецтва=Discoverfrance.net|копія=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml|дата копіі=24.08.2011}}&lt;/ref&gt;. Назва ўзыходзіць да старажытнафранцускага слова franc («свабодны, высакародны, шчыры») і, у рэшце рэшт, да сярэднявечнага лацінскага слова francus («свабодны, вызвалены ад службы, вольны чалавек»), абагульненьне племянной назвы, якое ўзьнікла як позьнелацінскае запазычаньне франкаўскага эндоніма *Frank&lt;ref name=&quot;OnlineEtymologyDictionary&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20240515001926/https://www.etymonline.com/word/frank Origin and meaning of Frank]. Online Etymology Dictionary.&lt;/ref&gt;. Згода з адной з вэрсіяй, значэньне «свабодны» да франкаў стасавалася да іх таму, што па заваёвы [[Галія|Галіі]] толькі [[франкі]] былі вызваленыя ад падаткаў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Michel|прозьвішча=Rouche|загаловак=A History of Private Life: From Pagan Rome to Byzantium|выдавецтва=Belknap Press|год=1987|isbn=978-0-674-39974-7}}&lt;/ref&gt;, або, у больш агульным сэнсе, таму, што яны мелі статус вольных людзей у адрозьненьне ад мясцовых жыхароў&lt;ref name=&quot;OnlineEtymologyDictionary&quot;/&gt;. Этымалёгія слова *Frank нявызначаная. Традыцыйна лічыцца, што яно паходзіць ад прагерманскага слова *frankōn, якое перакладаецца як «[[Дзіда (зброя)|дзіда]]»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Tarassuk, Leonid; Blair, Claude|спасылка=https://books.google.com/books?id=UJbyPwAACAAJ|загаловак=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations|выдавецтва=Simon &amp; Schuster|год=1982|isbn=978-0-671-42257-8}}&lt;/ref&gt;, але гэтая зброя магла атрымаць сваю назву праз выкарыстаньне ёй франкамі, а не наадварот&lt;ref name=&quot;OnlineEtymologyDictionary&quot;/&gt;.

У беларускай моўнай традацыі апроч замацаванай назвы Францыя, таксама ўжываліся назвы Пра́нцыя&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.nlb.by/upload/prod/Sviedki-epochi/2002.08_Academy/Dziannica_24.12.1918.pdf|месца=[[Масква]]|год=24 дзякабра 1918|нумар=43|загаловак=З-за граніцы|выданьне=[[Дзяньніца|Дзянніца]]|старонкі=4}}&lt;/ref&gt; і Хра́нцыя&lt;ref&gt;[https://slounik.org/search?dict=calaviek&amp;search=%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7 Чалавек: Тэматычны слоўнік. Менск: Беларуская навука, 2006. ISBN 985-08-0715-6]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/kamunikat-19691-1.djvu/page/n7/mode/2up?q=%D0%A5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B%D1%8F Магазіншчыца // Наша Ніва. - 2000. - № 34. - С. 9.]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Францыі}}

=== Старажытнасьць ===
Францыя ў дагістарычны пэрыяд была месцам старажытных стаянак [[Нэандэртальцы|нэандэртальцаў]] і [[Краманьёнцы|краманьёнцаў]]. У эпоху [[нэаліт]]у на тэрыторыі Францыі існавала некалькі багатых помнікамі дагістарычных культураў. Дагістарычная [[Брэтань]] была культурна зьвязана з суседняй [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніяй]], на ейнай тэрыторыі выяўлена вялікая колькасьць [[мэгаліт]]аў. У пэрыяд позьняга [[бронзавы век|бронзавага]] і раньняга [[жалезны век|жалезнага веку]] тэрыторыю Францыі засялялі [[кельты|кельцкія]] плямёны [[галы|галаў]], паўднёвы захад сучаснай Францыі быў населены [[ібэры|ібэрамі]], плямёнамі невядомага паходжаньня. У выніку паэтапнага заваяваньня, якое было завершана ў I стагодзьдзі да н. э. у выніку [[Гальская вайна|Гальскай вайны]] [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]], сучасная тэрыторыя Францыі ўвайшла ў склад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] як правінцыя [[Галія]]. Насельніцтва было раманізавана і да V стагодзьдзя размаўляла на народнай [[Лацінская мова|латыні]], якая стала асновай сучаснай францускае мовы.

=== Сярэднявечча ===
У 486 годзе Галія была заваяваная [[франкі|франкамі]] пад кіраўніцтвам [[Хлёдвіг I|Хлёдвіга]]. Тым самым была створана Францкая дзяржава, а Хлёдвіг стаў першым каралём дынастыі [[Мэравінгі|Мэравінгаў]]. У VII стагодзьдзі ўлада караля істотна аслабла, а рэальнай сілай у дзяржаве завалодалі мажардомы, аднаму зь якіх, [[Карл Мартэл|Карлу Мартэлу]], удалося ў 732 годзе ў [[бітва пры Пуат’е|бітве пры Пуат’е]] разьбіць арабскае войска і прадухіліць заваяваньне [[арабы|арабамі]] Заходняй Эўропы. Сын Карла Мартэла, [[Піпін Кароткі]], стаў першым каралём дынастыі [[Каралінгі|Каралінгаў]], а пры сыне Піпіна, [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]], францкая дзяржава дасягнула найвышэйшага росквіту за ўсю гісторыю і займала большую частку тэрыторыі цяперашняй Заходняй і Паўднёвай Эўропы. Пасьля сьмерці сына Карла Вялікага — [[Людовік Пабожны|Людовіка Пабожнага]] — ягоная імпэрыя была падзеленая на тры часткі. У 843 годзе паводле [[Вэрдэнская дамова|Вэрдэнскае дамовы]] было створана Заходне-Францкае каралеўства на чале з [[Карл Лысы|Карлам Лысым]]. Яно займала прыблізна тэрыторыю сучаснай Францыі. У X стагодзьдзі краіна стала называцца Францыяй.

[[Файл:French borders from 985 to 1947.gif|значак|зьлева|Зьмена межаў Францыі з 985 па 1947 гады]]
Пазьней цэнтральная ўлада істотна паслабела. У IX стагодзьдзі Францыя рэгулярна падвяргалася набегам [[вікінгі|вікінгаў]], у 886 годзе апошнія рабілі аблогу Парыжу. У 911 годзе вікінгі заснавалі герцагства [[Нармандыя]] на поўначы Францыі. Да канца X стагодзьдзя краіна была практычна цалкам раздробленая, а каралі ня мелі рэальнай улады за межамі сваіх фэадальных уладаньняў (Парыж і Арлеан). Дынастыю Каралінгаў у 987 годзе зьмяніла дынастыя [[Капэтынгі|Капэтынгаў]], па імені першага ейнага караля [[Гуга Капэт]]а. Панаваньне Капэтынгаў характэрнае крыжовымі паходамі, рэлігійнымі войнамі ў самой Францыі, спачатку 1170 год адзначыўся рухам [[вальдэнсы|вальдэнсаў]], а ў 1209—1229 гады прайшлі [[Альбігойскія войны]]. Таксама за часам Капэтынгаў адзначана скліканьне парлямэнту, Генэральных штатаў, упершыню ў 1302 годзе, а таксама [[Авіньёнскае паланеньне папаў|Авіньёнскім палонам папаў]], калі [[папа|рымскі папа]] быў арыштаваны ў 1303 годзе каралём [[Філіп IV Прыгожы|Філіпам IV Прыгожым]], і папы былі вымушаныя заставацца ў [[Авіньён]]е да 1378 году. У 1328 годзе Капэтынгаў зьмяніла бакавая галіна дынастыі, вядомая як дынастыя [[Валюа (дынастыя)|Валюа]]. У 1337 годзе пачалася [[Стогадовая вайна]] з [[Ангельшчына]]й, у якой спачатку посьпех быў у ангельцаў, якія здолелі захапіць істотную частку тэрыторыі Францыі, але ў рэшце рэшт, асабліва пасьля зьяўленьня [[Жанна д’Арк|Жанны д’Арк]], у вайне наступіў пералом, і ў 1453 годзе ангельцы капітулявалі. Як і астатнія Эўропа, Францыя значна пацярпела ад [[чорная сьмерць|чорнай сьмерці]], паводле зьвестак ад хваробы памёрла палова 17-мільённага насельніцтва Францыі&lt;ref&gt;Peter Turchin (2003). Historical dynamics: why states rise and fall. Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|значак|[[Людовік XIV]], «кароль-сонейка», які зрабіў Францыю лідэрам сусьветнае палітыкі.]]
Да пэрыяду панаваньня [[Людовік XI|Людовіка XI]] (1461—1483) адносіцца фактычная ліквідацыя фэадальнай раздробленасьці Францыі і ператварэньне краіны ў абсалютную манархію. У далейшым Францыя стала імкнулася гуляць прыкметную ролю ў Эўропе. Гэтак, з 1494 па 1559 гады яна вяла [[італьянскія войны]] з [[Гішпанія]]й за кантроль над [[Італія]]й. У канцы XVI стагодзьдзя ў пераважна каталіцкай Францыі атрымаў распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]] [[Кальвінізм|кальвінісцкага]] толку, пратэстанты ў Францыі называліся [[гугеноты|гугенотамі]]. Гэта выклікала рэлігійныя войны паміж каталікамі і пратэстантамі, пікам якіх у 1572 году стала [[Барталямэеўская ноч]] у Парыжы — масавае забойства пратэстантаў. У 1589 годзе дынастыя Валюа перасеклася, і [[Генрых IV]] стаў заснавальнікам новай дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]].

Француская манархія дасягнула свайго росквіту ў XVII стагодзьдзі за часам панаваньня [[Людовік XIV|Людовіка XIV]]. Удзельнічаючы ў шматлікіх войнах, Францыя стала вядучай эўрапейскай сілай. Да таго ж у Францыі пражывала найбольшая ў Эўропе колькасьць насельніцтва і дзяржава мела вялікі ўплыў на эўрапейскую палітыку, эканоміку і культуру. [[Француская мова]] стала найбольш выкарыстоўваемай мовай у [[дыпляматыя|дыпляматыі]], [[навука|навуцы]], [[літаратура|літаратуры]] і міжнародных справах, і заставалася такой да XX стагодзьдзя&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ Language and Diplomacy]. Nakedtranslations.com.&lt;/ref&gt;. Францыя значна пашырыла сваю тэрыторыю дзякуючы заморскім уладаньням у [[Амэрыка|Амэрыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Азія|Азіі]]. Людовік XIV адмяніў [[Нанцкі эдыкт]], змусіўшы тысячы гугенотаў адправіцца ў выгнаньне.

Пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] Францыя страціла [[Новая Францыя|Новую Францыю]] і большасьць сваіх індыйскіх уладаньняў пасьля паразы ў [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]], якая скончылася ў 1763 годзе, аднак ейная кантынэнтальная тэрыторыя працягвала расьці дзякуючы далучэньню да краіны [[Лятарынгія|Лятарынгіі]] (1766) і [[Корсыка|Корсыкі]] (1770). Непапулярны кароль Людовік XV сваімі неабдуманымі фінансавымі, палітычнымі і ваеннымі рашэньнямі дыскрэдытаваў манархію і, магчыма, прывёў дзяржаву да [[Француская рэвалюцыя|францускай рэвалюцыі]] праз 15 гадоў пасьля сваёй сьмерці&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml BBC History : Louis XV (1710—1774)]. BBC.&lt;/ref&gt;.

[[Людовік XVI]], унук Людовіка XV, актыўна падтрымліваў высілкі амэрыканцаў да незалежнасьці ад Вялікабрытаніі, што было рэалізавана [[Парыская дамова (1783)|Парыскай дамовай]] 1783 году. Прыклад Амэрыканскай рэвалюцыі, а таксама фінансавы крызіс, які пачаўся ў Францыі, сталі адным з чыньнікаў пачатку францускай рэвалюцыі.

=== Пасьля рэвалюцыі ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|міні|зьлева|[[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]], імпэратар Францыі, і ягонае войска]]
Пасьля ўзяцьця [[Бастылія|Бастыліі]] 14 ліпеня 1789 году абсалютная манархія была скасаваная і Францыя стала канстытуцыйнай манархіяй. Праз Дэклярацыю правоў чалавека і грамадзяніна Францыя аб’явіла пра зьнішчэньне арыстакратычных прывілеяў і абвесьціла свабоду і роўныя правы для ўсіх мужчын, а таксама доступ да дзяржаўнай службы на аснове таленту і здольнасьцяў, а не нараджэньня. Улада караля была абмежавана, і Людовік XVI паспрабаваў зьдзейсьніць контрарэвалюцыю пры падтрымцы эўрапейскіх манархаў. Аднак спроба не ўдалася, аўтарытэт караля быў падарваны, ён быў катаваны, і Францыя стала [[рэспубліка]]й 22 верасьня 1792 году.

Маючы ціск з боку іншых эўрапейскіх манархіяў, унутраных партызанскіх войнаў і контрарэвалюцыі, як то [[Вандэйскае паўстаньне]], у маладой рэспубліцы пачаўся тэрор. Паміж 1793 і 1794 гадамі было пакарана сьмерцю ад 16 тысячаў да 40 тысячаў. У Заходняй Францыі грамадзянская вайна доўжылася з 1793 па 1796 гады, у гэты пэрыяд загінула ад 200 тысячаў да 450 тысячаў чалавек&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Linton, Marisa|url=https://www.academia.edu/5514345/The_Terror_in_the_French_Revolution|загаловак=The Terror in the French Revolution|выдавец=Kingston University|дата публікацыі=2004|мова=en}}&lt;/ref&gt;. Аднак рэспубліка здолела выжыць і разграміць контрарэвалюцыю. У выніку [[Тэрмадарыянскі пераварот|Тэрмадарыянскага перавароту]] быў пакладзены канец панаваньню [[Максімільен Рабэсп’ер|Максімільена Рабэсп’ера]] і тэрору. Адмена рабства і мужчынскае ўсеагульнае выбарчае права, што было прынятыя за часам радыкальнай фазы рэвалюцыі, былі адмененыя наступнымі ўрадамі.

Пасьля нядоўгага часу кіраваньня ўрада [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] захапіў кантроль над рэспублікай, у 1799 годзе стаўшы першым консулам, а ў 1804 годзе імпэратарам [[Француская імпэрыя|Францускай імпэрыі]]. Гэты пэрыяд гісторыі мае назоў [[Напалеонаўскія войны]] (1799—1815), калі Францыя ваявала адразу з кааліцыяй эўрапейскіх манархіяў. Пры гэтым напалеонаўскія войскі захапілі большую частку кантынэнтальнай Эўропы, а чальцы сям’і [[Банапарты|Банапартаў]] былі прызначаныя манархамі ў некаторых ізноў створаных каралеўствах&lt;ref name=&quot;blanning&quot;&gt;Blanning, Tim. [https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 Napoleon and German identity]. History Today 48 (London).&lt;/ref&gt;.

Гэтыя перамогі прывялі да сусьветнай экспансіі францускіх рэвалюцыйных ідэалаў і рэформаў, як то ўсталяваньне [[Мэтрычная сыстэма мер|мэтрычнае сыстэмы]], [[Кодэкс Напалеона|Кодэкса Напалеона]] і Дэклярацыі правоў чалавека. Пасьля катастрафічнай [[Вайна 1812 году|расейскай кампаніі]] Напалеон пацярпеў паразу і ў 1815 годзе манархія [[Бурбоны|Бурбонаў]] была адноўлена. Каля мільёну французаў загінулі падчас напалеонаўскіх войнаў&lt;ref name=&quot;blanning&quot;/&gt;. Першым каралём пасьля рэвалюцыі быў [[Людовік XVIII]], брат [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. Ад 1824 да 1830 году каралём Францыі быў іх малодшы брат [[Карл X (кароль Францыі)|Карл X]]. Форма кіраваньня ў Францыі гэтага пэрыяду ўяўляла сабой [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйную манархію]]. Заканадаўчай галіной улады стала Палата дэпутатаў. Пасьля прызначэньняў каралём [[манархізм|ультраманархістаў]] ва ўрад пачалася [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]], пачаўся пэрыяд [[ліпеньская манархія|ліпеньская манархіі]]. 

[[Файл:EmpireFrench.png|значак|Францускія каляніяльныя імпэрыі: {{Легенда|#118cb4|Першая}} {{Легенда|#002c74|Другая}}]]
Новым каралём Францыі стаў [[Люі-Філіп I]]. У 1831 годзе і ў 1834 годзе ў Ліёне адбыліся паўстаньні. У 1832 годзе ў Парыжы праводзіліся рэспубліканскія выступы. У 1848 годзе ў выніку [[Француская рэвалюцыя 1848 году|Францускай рэвалюцыі 1848 году]] кароль [[Люі-Філіп I]] адмовіўся ад стальца, прынятая канстытуцыя і ўсталяваная [[Другая рэспубліка]]. Адмена рабства і ўвядзеньне ўсеагульнага выбарчага права для мужчынаў былі адноўленыя ў 1848 годзе. Кіраўніком дзяржавы аб’яўляўся прэзыдэнт, а на першых выбарах прэзыдэнта перамог [[Напалеон III Банапарт|Люі-Напалеон Банапарт]], які быў пляменьнікам Напалеона I. У 1852 годзе ён учыніў дзяржаўны пераварот, шэраг урадоўцаў былі адхіленыя ад улады. 2 сьнежня 1852 году пасьля плебісцыту ён быў абвешчаны імпэратарам Другой імпэрыі пад імём Напалеона III. Ён пашырыў францускую інтэрвэнцыю за мяжу, беручы ўдзел у войнах і канфліктах у [[Крым]]е, [[Мэксыка|Мэксыцы]] і Італіі. Напалеон III быў зрынуты пасьля паразы ў [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайне]] 1870 году, а ягоны рэжым быў заменены Трэцяй рэспублікай. Да 1875 года францускае заваёва [[Альжыр]]у было завершанае, прычым каля 825 тысяч альжырцаў загінулі ад голаду, хваробаў і гвалту&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Ben|прозьвішча=Kiernan|спасылка=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326|загаловак=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|выдавецтва=Yale University Press|год=2007|isbn=978-0-300-10098-3}}&lt;/ref&gt;.

Францыя мела каляніяльныя ўладаньні з пачатку XVII стагодзьдзя, але ў XIX і XX стагодзьдзях ейная імпэрыя значна пашырылася і стала другой паводле велічыні пасьля [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&amp;pg=PA1|загаловак=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism|выдавецтва=Lexington Books|год=2005|isbn=978-0-7391-0821-5}}&lt;/ref&gt;. Улучна з мэтрапольнай часткай агульная плошча дасягнула амаль 13 мільёнаў км² у 1920-х і 1930-х гадах, што складала 9% ад усяго сухаземя сьвету. Час на пачатку XX стагодзьдзя, вядомы як [[Пекная эпоха]], характарызаваўся аптымізмам, рэгіянальным мірам, эканамічным росквітам і тэхналягічнымі, навуковымі і культурнымі інавацыямі. У 1905 годзе быў афіцыйна ўсталяваны [[сьвецкая дзяржава|дзяржаўны сэкулярызм]].

=== Сусьветныя войны ===
[[Файл:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|значак|зьлева|Францускія жаўнеры [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]].]]
У пачатку [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў жніўні 1914 году ў Францыю ўварвалася войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], у той час як Вялікабрытанія ўшчалася да абароны Францыі. Багаты прамысловы раён на поўначы краіны быў акупаваны. Францыя і хаўрусьнікі выйшлі пераможцамі ў вайне над [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], зазнаўшы велізарныя чалавечыя страты. У выніку загінулі 1,4 мільёна французскіх жаўнераў, што складала 4% насельніцтва Францыі&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm|загаловак=France’s oldest WWI veteran dies|выдавец=BBC News|дата публікацыі=20.01.2008|копія=https://web.archive.org/web/20161028021340/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm|дата копіі=28.10.2016}}&lt;/ref&gt;. Міжваенны час адзначыўся інтэнсіўнай міжнароднай напружанасьцю і сацыяльнымі рэформамі, якія ажыцьцяўляліся ўрадам [[Народны фронт (Францыя)|Народнага фронту]]. Сярод іх былі прасоўваньне штогадовага адпачынку, васьмігадзінны працоўны дзень і зьяўленьне жанчынаў ва ўрадзе.

У 1940 годзе ў Францыю ўварвалася і хутка яе разграміла [[нацысцкая Нямеччына]]. Францыя была падзеленая на нямецкую акупацыйную зону на поўначы, італьянскую акупацыйную зону і неакупаваную тэрыторыю — астатнюю частку Францыі, якая складалася з поўдня Францыі і каляніяльнай часткі былой імпэрыі. Неакупаванай тэрыторыяй кіраваў [[рэжым Вішы|урад Вішы]], аўтарытарны рэжым, які супрацоўнічаў зь Нямеччынай. У [[Лёндан]]е быў створаны альтэрнатыўны ўрад у выгнаньні [[Вольная Францыя]], на чале якога стаў [[Шарль дэ Голь]]&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Jean-Louis|прозьвішча=Crémieux-Brilhac|загаловак=La France libre|месца=Paris|выдавецтва=Gallimard|год=1996|isbn=2-07-073032-8}}&lt;/ref&gt;.

З 1942 па 1944 гады блізу 160 тысяч грамадзянаў Францыі, у тым ліку каля 75 тысяч габрэяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp|загаловак=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies|копія=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp|дата копіі=16.04.2014}}&lt;/ref&gt;, былі накіраваныя акупантамі ў лягеры сьмерці і канцэнтрацыйныя лягеры&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf|загаловак=Archived copy|копія=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf|дата копіі=09.11.2014}}&lt;/ref&gt;. 6 чэрвеня 1944 году хаўрусьнікі ўварваліся ў [[Нармандыя|Нармандыю]], а ў жніўні — у [[Праванс]]. Удзельнікі [[антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] і францускага [[Рух супраціву (Францыя)|Супраціву]] атрымалі перамогу, а сувэрэнітэт Францыі быў адноўлены Часовым урадам Францускай рэспублікі. Гэты часовы ўрад, створаны дэ Голем, працягваў весьці вайну супраць Нямеччыны і адхіляць калябарацыяністаў ад дзяржаўных пасадаў. Ён зрабіў важныя рэформы, напрыклад, пашырыў выбарчае права для жанчынаў і стварыў сыстэму сацыяльнага забесьпячэньня.

=== Сучаснасьць ===
[[Файл:De Gaulle-OWI.jpg|значак|Шарль дэ Голь быў героем [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], лідэрам [[Вольная Францыя|Вольнай Францыі]] ў час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] і прэзыдэнтам краіны ў паваенны час.]]
Новая канстытуцыя спрычыніла стварэньне Чацьвертай рэспублікі (1946—1958), якая адзначылася моцным эканамічным ростам, вядомым як [[Славутае трыццацігодзьдзе]]. Францыя была адной з заснавальцаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а таксама спрабавала [[Індакітайская вайна|аднавіць кантроль над Францускім Індакітаем]], але пацярпела паразу ад [[Віетмінь|Віетміня]] ў 1954 годзе. Краіна сутыкнулася з чарговым антыкаляніялістычным канфліктам у Альжыры, які тады быў часткай Францыі і дзе жыло больш за мільён эўрапейскіх пасяленцаў. Французы сыстэматычна стасавалі катаваньні і рэпрэсіі, у тым ліку пазасудовыя забойствы, каб захаваць кантроль над калёніяй&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Norrie|прозьвішча=Macqueen|спасылка=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&amp;pg=PA131|загаловак=Colonialism|выдавецтва=Routledge|год=2014|isbn=978-1-317-86480-6}}&lt;/ref&gt;. Гэты канфлікт ледзь не прывёў да дзяржаўнага перавароту і грамадзянскай вайны&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Crozier, Brian|загаловак=France and Algeria|выданьне=International Affairs|том=36|нумар=3|старонкі=310—321|год=07.1960|DOI=10.2307/2610008}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Травеньскі крызіс у Францыі 1958 году|крызы траўня 1958 году]] слабая Чацьвертая рэспубліка саступіла месца Пятай рэспубліцы, якая ўлучала ў сябе ўзмоцненую прэзыдэнцкую ўладу&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm|загаловак=From Fourth to Fifth Republic|выдавецтва=University of Sunderland|копія=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm|дата копіі=23.05.2008}}&lt;/ref&gt;. Вайна завяршылася [[Эвіянскае пагадненьне|Эвіянскім пагадненьнем]], складзеным у 1962 годзе, якое надало Альжыру незалежнасьць, але за высокую цану ў ад паўмільёна да аднаго мільёна сьмерцяў і больш за 2 мільёнаў унутрана перамешчаных альжырцаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=A New Paradigm of the African State: Fundi wa Afrika|выдавецтва=Springer}}&lt;/ref&gt;. Каля мільёна [[п’е-нуар]]аў і харкі ўцяклі з Альжыру ў Францыю&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&amp;pg=PA38|загаловак=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0199241040}}&lt;/ref&gt;. Рэшткамі імпэрыі застаюцца францускія заморскія дэпартамэнты і залежныя тэрыторыі.

[[Файл:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (12).jpg|значак|зьлева|Рэспубліканскі марш на пляцы Рэспублікі ў адказ на парыскія тэракты ў студзені 2015 году.]]
Падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]] дэ Голь чыніў палітыку нацыянальнай незалежнасьці ў адносінах да заходняга і ўсходняга блёкаў. Ён выйшаў з вайскова-інтэграванага камандаваньня НАТО, але застаючыся пры гэтым у складзе альянсу, зацьвердзіў праграму распрацоўкі [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]] і зрабіў урэшце Францыю чацьвертай ядзернай дзяржавай. Ён аднавіў цёплыя франка-нямецкія стасункі, каб стварыць эўрапейскую процівагу паміж амэрыканскай і савецкай сфэрамі ўплыву. Аднак дэ Голь выступаў супраць любога стварэньня наднацыянальнай Эўропы, аддаючы перавагу сувэрэнным дзяржавам. Паўстанне ў траўні 1968 году мела велізарны сацыяльны ўплыў, бо гэта быў пераломны момант, калі кансэрватыўны маральны ідэал, які палягаў на рэлігію, [[патрыятызм]], павазе да ўлады, зрушыўся на больш лібэральны маральны ідэал, складнікамі якога былі [[сьвецкасьць|сэкулярызм]], індывідуалізм і сэксуальная рэвалюцыя. Не зважаючы на тое, што паўстаньне не было пасьпяховым, і нават партыя дэ Голя набыла яшчэ большую моц, але зьявіўся раскол паміж французамі і дэ Голем, які у выніку сышоў у адстаўку&lt;ref&gt;Julian Bourg (2017). «From revolution to ethics: May 1968 and contemporary French thought». McGill-Queen’s Press-MQUP.&lt;/ref&gt;.

У постгалісцкую эпоху Францыя заставалася адной з найбольш разьвітых эканомік сьвету, але сутыкнулася з крызамі, якія прывялі да высокага ўзроўню беспрацоўя і павелічэньня дзяржаўнай запазычанасьці. У канцы XX і пачатку XXI стагодзьдзяў Францыя была на пярэднім краі разьвіцьця наднацыянальнага [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], у прыватнасьці, склаўшы [[Маастрыцкі дагавор]] у 1992 годзе, стварыўшы эўразону ў 1999 годзе і падпісаўшы [[Лісабонскі дагавор]] у 2007 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|загаловак=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council|выдавецтва=Elysee.fr|копія=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|дата копіі=25.10.2005}}&lt;/ref&gt;. Францыя цалкам рэінтэгравалася ў НАТО і з таго часу брала ўдзел у большасьці войнаў пад эгідай гэтай арганізацыі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO|загаловак=France and NATO|выдавецтва=La France à l’Otan|копія=https://web.archive.org/web/20140509044211/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO|дата копіі=09.05.2014}}&lt;/ref&gt;. З XIX стагодзьдзя Францыя прыягнула шмат імігрантаў, часта мужчынаў-замежнікаў з эўрапейскіх каталіцкіх краінаў, якія звычайна вярталіся дадому, калі не працавалі&lt;ref name=&quot;Marie-Christine Weidmann-Koop&quot;&gt;Marie-Christine Weidmann-Koop, Rosalie Vermette. [https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&amp;pg=PA160 «France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations»]. — С. 160.&lt;/ref&gt;. У 1970-я гады Францыя сутыкнулася з эканамічнай крызай і дазволіла новым імігрантам, перадусім з афрыканскага рэгіёну [[Магрыб]]у&lt;ref name=&quot;Marie-Christine Weidmann-Koop&quot;/&gt;, якія назаўсёды пасяліцца ў Францыі з сваімі сем’ямі і набылі грамадзянства. Урад ладзіў палітыку асыміляцыі імігрантаў, згодна зь якой ад іх чакалася прытрымліваньне францускіх каштоўнасьцяў і нормаў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Zappi, Sylvia|спасылка=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy|загаловак=French Government Revives Assimilation Policy|выдавецтва=Migration Policy Institute|копія=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy|дата копіі=30.01.2015}}&lt;/ref&gt;. Пасьля выбухаў у грамадзкім транспарце ў 1995 годзе Францыя стала мішэньню для ісламісцкіх арганізацый, у прыватнасьці, нападу на рэдакцыю [[Charlie Hebdo]] ў 2015 годзе, які справакаваў найбуйнейшыя публічныя мітынгі ў гісторыі Францыі, сабраўшы 4,4 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Hinnant, Lori; Adamson, Thomas|спасылка=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2015-01-11-12-51-46|загаловак=Officials: Paris Unity Rally Largest in French History|дата публікацыі=11.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2015-01-11-12-51-46|дата копіі=11.01.2015}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Францыі}}

=== Рэльеф мясцовасьці ===
[[Файл:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|міні|250пкс|Краявіды ў нацыянальным парку Мэркантур]]
У Францыі прадстаўлены тры розныя тыпы рэльефу — высокія горы, старажытныя плято і раўніны. Асаблівасьці будовы паверхні краіны такія, што наяўнасьць некалькіх узьнятых тэрыторыяў не зьяўляецца перашкодай для сувязяў паміж раўнінамі. [[Пірэнэі]], [[Альпы]] і Юра — горы альпійскай сыстэмы. Цэнтральны масіў, Армарыканскі масіў, Вагезы і [[Ардэны]] — разбураныя астаткі старажытных герцынскіх гор. Парыскі басэйн (Паўночна-Француская нізіна), Гаронская нізіна (Аквітанскі басэйн) і грабен Роны і Соны — раўніны з малымі амплітудамі вышыняў.

=== Клімат ===
Над тэрыторыяй Францыі адбываецца бесьперапынная барацьба паміж масамі акіянічнага паветра з захаду, кантынэнтальнага — з усходу і міжземнаморскага — з поўдню. Клімат любой часткі краіны залежыць ад перавагі той або іншай тэндэнцыі, хоць адбіваецца таксама ўплыў вышыні і мясцовых умоваў.

[[Файл:Aiguille du Dru 3.jpg|міні|250пкс|зьлева|У францускіх [[Альпы|Альпах]]]]
Акіянічны ўплыў выяўляецца ва ўсталяваньні цёплага вільготнага надвор’я. Заходнія паветраныя масы, праходзячы над цёплымі водамі Паўночна-Атлянтычнага цячэньня (працяг [[Гальфстрым]]у), насычаюцца вільгацьцю. Над акіянам гэтае паветра ўлетку астуджаецца, а ўзімку награваецца. У выніку пры распаўсюджваньні заходніх паветраных мас рэдка назіраюцца экстрэмальныя тэмпэратуры. Напрыклад, у [[Брэст|Брэсьце]] сярэдняя тэмпэратура студзеня 7&amp;nbsp;°C, ліпеня — 17&amp;nbsp;°C. Тут вільготна, за год налічаецца 185 дзён з ападкамі, а агульная сума ападкаў дасягае 840 мм. Большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе зацяжнога дробнага дажджу. Неба звычайна зацягнута аблокамі, але сьнегапады і маразы бываюць рэдка.

Кантынэнтальны ўплыў суправаджаецца сухім надвор’ем з больш рэзкімі тэмпэратурнымі кантрастамі. Паветраныя масы, якія паступаюць з усходу з шырокіх унутраных частак [[Эўразія|Эўразіі]], прыносяць мала вільгаці. Пры гэтым узімку ўсталёўваецца халоднае надвор’е, а ўлетку — гарачае. Напрыклад, у Страсбургу сярэдняя тэмпэратура студзеня −1&amp;nbsp;°C, і ўзімку пэрыяд з тэмпэратурамі ніжэй 0&amp;nbsp;°C звычайна складае 80 дзён, уключаючы ня менш 20 дзён са сьнегам. Аднак лета ў [[Страсбург]]у гарачае і часта душнае, характэрныя моцныя дажджы.

Міжземнаморскі ўплыў распаўсюджваецца на прыморскую зону шырынёй 160 км на поўдні Францыі. Зімы тут мяккія і вільготныя, хоць большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе непрацяглых залеваў, а ў прамежках паміж імі стаіць яснае надвор’е. Лета гарачае і сухое. Напрыклад, у [[Марсэль|Марсэлі]] сярэдняя тэмпэратура студзеня 7&amp;nbsp;°C, а ліпеня 22&amp;nbsp;°C, хоць днём тэмпэратура часам павышаецца да 38&amp;nbsp;°C. Сярэдняя гадавая сума ападкаў складае 580 мм, за год налічваецца 95 дзён з ападкамі. Містраль, халодны вецер, які часам дзьме з поўначы, асабліва ўзімку, прыносіць незвычайна халоднае надвор’е на міжземнаморскае ўзьбярэжжа Францыі.

Месцамі клімат істотна зьмяняецца з вышынёй — у такіх горных раёнах, як Вагезы, Юра, Цэнтральны масіў, Пірэнеі і Альпы. У цэлым з вышынёй тэмпэратура паніжаецца, а колькасьць ападкаў павялічваецца. У гарах нават у разгар лета днём бываюць нізкія тэмпэратуры і моцныя сьнегапады. Большая частка сьнегу ўвесну і ўлетку растае, але на вялікіх вышынях сьнег захоўваецца, там разьвітыя [[ледавік]]і. [[Манблян]] пакрыты сьнегам круглы год.

=== Унутраныя воды ===
[[Файл:Roselière de Pauillac et carrelets sur l'estuaire de la Gironde, France.jpg|значак|[[Эстуарый]] [[Жыронда (эстуарый)|Жыронда]] клясыфікуецца як марскі прыродны парк і ўваходзіць у сетку Natura 2000. З плошчай паверхні ў 635 км² гэта найбуйнейшы эстуарый у Эўропе.]]
У Францыі чатыры вялікія ракі — [[Сэна]], [[Люара]], [[Гарона]] і [[Рона]], сярод іх найбольшай даўжынёй (1000 км) адрозьніваецца Люара. Буйныя марскія парты [[Гаўр]], [[Нант]], [[Бардо]] і [[Марсэль]] разьмешчаныя ў вусьцях гэтых рэк. Сэна дрэнуе Парыскі басэйн і ўпадае ў [[Атлянтычны акіян]] паблізу Гаўру. Яна адрозьніваецца раўнамерным разьмеркаваньнем сьцёку на працягу году, што спрыяе суднаходзтву, і злучаная каналамі зь іншымі рэкамі. Люара бярэ пачатак у Цэнтральным Францускім масіве, перасякае паўднёвую частку Парыскага басэйна і ўпадае ў Атлянтычны акіян каля Нанту. Узровень вады ў гэтай рацэ моцна вагаецца, таму часта бываюць паводкі. Гэта характэрна і для Гароны, якая пачынаецца ў Пірэнэях, перасякае [[Гаронская нізіна|Гаронскую нізіну]] і ўпадае ў Атлянтычны акіян каля Бардо. Рона бярэ пачатак у [[Швайцарыя|Швайцарыі]] і, выцякаючы з [[Жэнэўскае возера|Жэнэўскага возера]], трапляе на тэрыторыю Францыі. Яна злучаецца з Сэнай паблізу [[Ліён]]у і ўпадае ў Міжземнае мора каля Марсэля. Рона адрозьніваецца хуткай плыньню і валодае вялікім гідраэнэргетычным патэнцыялам. На гэтай рацэ збудаваны шэраг гідраэлектрастанцый.

Сыстэма каналаў злучае паміж сабой асноўныя рэкі краіны, уключаючы раку [[Райн]], па якой збольшага праходзіць усходняя мяжа краіны і якая зьяўляецца адным з найважных унутраных шляхоў зносінаў у Эўропе. Рэкі і каналы маюць вялікае значэньне для эканомікі Францыі.

=== Расьліннасьць ===
[[Файл:Caires-cougourde agnel.jpg|значак|зьлева|Нацыянальны парк [[Мэркантур]] месьціцца ў Альпійскім рэгіёне.]]
У Францыі захаваліся толькі рэшткі велічных лясоў, якія некалі пакрывалі раўніны і нізкія горы. Большая частка раўнін разараная, а ўчасткі лесу прымеркаваныя да бяднейшых глебаў. Аднак раўнінныя раёны Францыі зусім не пазбаўленыя дрэваў: паабапал дарог і каналаў звычайна цягнуцца лесапасадкі. Яны асабліва тыповыя для краявідаў [[Нармандыя|Нармандыі]] і [[Брэтань|Брэтані]].

У гарах блізу сьнегавай лініі распаўсюджаныя аголеныя скальныя субстраты з імхамі і лішайнікамі. Далей уніз па схілах, але ўсё жа вышэй верхняй мяжы лясоў [[альпійскія лугі]] выкарыстоўваюцца для пашы авечак і буйной рагатай жывёлы. Ніжэй верхняй мяжы лесу больш высокі пояс прадстаўлены хвойнымі лясамі з [[хвоя|хвоі]], лістоўніцы, [[ельніца (дрэва)|піхты]] і елкі, ля самай межы іх рост тармозіцца і пераважае крывалесьсе, але з паніжэньнем вышыні дрэвы становяцца вышэй і зграбней. Хвойныя лясы зьмяняюцца шырокалісьцевымі з [[дуб]]а, бука і [[каштан]]а.

Найбольш своеасаблівая расьліннасьць міжземнаморскага ўзьбярэжжа, дзе могуць існаваць толькі расьліны, здольныя пераносіць працяглую летнюю засуш. Замест лясоў тут растуць ізаляваныя невысокія дрэвы і хмызьнякі, паміж якімі сустракаюцца выхады карэнных пародаў. Самыя характэрныя дрэвы — [[масьліна]], [[коркавы дуб]] і [[алепская хвоя]].

=== Жывёльны сьвет ===
[[Файл:Marmotte 2014 2015 (27).JPG|значак|[[Байбак]] у нацыянальным парку [[Вануаз]].]]
Жывёльны сьвет Францыі моцна зьбеднены ў выніку гаспадарчай дзейнасьці чалавека. Тым ня менш тут дзікая фаўна захавалася лепш, чым у суседніх краінах. Сустракаюцца сярэднеэўрапейскія, міжземнаморскія і альпійскія віды жывёлаў, асабліва шмат іх у запаведніках і нацыянальных парках. Напрыклад, у [[Заходне-Пірэнэйскі парк|Заходне-Пірэнэйскім парку]] жывуць [[мядзьведзь буры|бурыя мядзьведзі]] і сарны, у Нацыянальным парку Вануаз у [[Савоя (дэпартамэнт)|Савоі]] — горныя казлы.

З драпежных жывёлаў на тэрыторыі Францыі распаўсюджаныя [[ліс]]іца, [[барсук]], [[выдра]], а на поўдні — генэта. З грызуноў характэрныя вавёркі, пацукі і мышы. У паўднёвых раёнах шмат кажаноў. Месцамі захаваліся зайцы, а з капытных у асобных буйных лясных масівах сустракаюцца высакародны алень, [[эўрапейская казуля]], [[дзік]] і бабёр. На [[Корсыка|Корсыцы]] ў гарах водзяцца [[муфлён]]ы, або дзікія бараны (ад якіх, верагодна, утварыліся хатнія авечкі). Вельмі багаты і разнастайны сьвет птушак. У гарах Францыі захаваліся буйныя птушыныя драпежнікі. Выключным багацьцем вадаплаўных і іншых птушак адрозьніваецца раён Камарг у дэльце [[Рона|Роны]].

Рыбныя рэсурсы Францыі моцна зьбяднелыя. Большую частку ўлову ў рэках і азёрах складае [[стронга]], якую разводзяць штучна. У [[Біскайская затока|Біскайскай затоцы]] вядзецца здабыча сардзінаў, камбалы і селядцоў, а таксама [[амары|амараў]], [[крэвэткі|крэвэтак]] і [[малюскі|малюскаў]].

== Палітыка ==
=== Дзяржаўнае ўладкаваньне ===
[[Файл:Secretary Pompeo Arrives to Meet with French Foreign Minister Le Drian in Paris (50610423656) (cropped).jpg|значак|зьлева|[[Элізэйскі палац]] — афіцыйная рэзыдэнцыя прэзыдэнта Францускай рэспублікі.]]
Сыстэма палітычных установаў сучаснай Францыі вызначана [[Канстытуцыя Францыя|Канстытуцыяй Пятай рэспублікі]], ухваленай 4 кастрычніка 1958 году. Некаторыя асобныя пункты Канстытуцыі пазьней пераглядаліся. Гэтак, у 1962 было зацьверджанае рашэньне аб абраньні прэзыдэнта Францускай рэспублікі шляхам агульных прамых выбараў. У 1993 годзе быў прыняты новы акт на прадмет крымінальнай адказнасьці сябраў ураду. У 1995 годзе былі прыняты пастановы аб агульным паседжаньні Парлямэнта і пашырэньні кола ўдзельнікаў рэфэрэндума. У 1998 годзе былі прыняты пераходныя палажэньні аб статусе [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]]. У 1999 годзе быў утвораны Эканамічны і фінансавы зьвяз, было прынята палажэньне аб роўным доступе мужчынаў і жанчынаў да выбарчых мандатаў і выбарчых пасадаў, а таксама была прызнана юрысдыкцыя/такая ўстанова, як [[Міжнародны суд па крымінальных справах]]. У 2000 годзе паўнамоцтвы прэзыдэнта Францыі былі скарочаныя.

Паводле асноўнага закону Францыя ўважаецца за сувэрэнную ўнітарную дэмакратычную рэспубліка. Яна мае рэспубліканскую прэзыдэнцка-парлямэнцкую форму кіраваньня. Галавой дзяржавы ёсьць прэзыдэнт, якія абіраецца раз на 5 год. Галава ўраду — прэм’ер-міністар. Рада міністраў прызначаецца прэзыдэнтам па ўзгадненьні з прэм’ер-міністрам. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парлямэнту, які абіраецца ўсеагульным галасаваньнем.

==== Канстытуцыйная рада ====
Канстытуцыйная рада Францускай рэспублікі складаецца зь дзевяці сябраў. Ягонай галоўнай функцыяй ёсьць сачэньне за правільным правядзеньнем выбараў і за адпаведнасьцю [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Арганічны закон|арганічных законаў]], а таксама падканстытуцыйных законаў.

==== Прэзыдэнт Францускай рэспублікі ====
[[Файл:Emmanuel Macron - June 2025 (3x4 cropped).jpg|значак|Дзейны прэзыдэнт Францыіі [[Эманюэль Макрон]].]]
Кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяць гадоў шляхам прамога ўсеагульнага галасаваньня. Пры гэтым пяцігадовы тэрмін прэзыдэнцкага мандату быў вызначаны рэфэрэндумам 27 верасьня 2000 году.

На сёньня прэзыдэнтам Францыі ёсьць [[Эманюэль Макрон]], які замяніў [[Франсуа Алянд]]а на гэтай пасадзе. Адпаведна Артыкулу 8 канстытуцыі, прэзыдэнт прызначае прэм’ер-міністра і, на прапанову апошняга, фармуе ўрад. Адпаведна Артыкулу 16 канстытуцыі, прэзыдэнт кіруе [[Рада міністраў|Радай міністраў]], ратыфікуе законы, а таксама выконвае абавязкі галоўнага кіраўніка арміі. Прэзыдэнт мае права распусьціць [[Нацыянальны сход]] і, у выпадку сур’ёзнага палітычнага крызісу, атрымаць надзвычайныя паўнамоцтвы.

==== Прэм’ер-міністар і ўрад ====
Прэм’ер-міністар прызначаецца прэзыдэнтам рэспублікі. Пад кіраўніцтвам прэм’ер-міністра ўрад вызначае і ажыцьцяўляе палітыку францускай нацыі. Ён адказвае за бягучую ўнутраную і эканамічную палітыку, а таксама мае права выдаваць указы галоўнага характару. Ён лічыцца адказным асабіста за палітыку дзяржавы.

Зацьвярджэньне ягонай кандыдатуры Нацыянальным сходам не патрабуецца, але праз тое, што Нацыянальны сход мае права ў любы момант аб’явіць ураду вотум недаверу, таму бярэцца пад увагу меркаваньне заканадаўцаў. Звычайна прэм’ер прадстаўляе адную партыю, якая мае большасьць месцаў у НС. Прэм’ер-міністар складае сьпіс міністраў свайго кабінэта і прадстаўляе яго на зацьвярджэньне прэзыдэнту. Прэм’ер-міністар кіруе дзейнасьцю ўрада і забясьпечвае выкананьне законаў паводле артыкулу 21 канстытуцыі. Урад адказвае за сваю дзейнасьць перад Парлямэнтам паводле артыкулу 20 дзейнай канстытуцыі.

==== Парлямэнт ====
[[Файл:Logo de l'Assemblée nationale française.svg|значак|зьлева|Лягатып [[Нацыянальная асамблея (Францыя)|Нацыянальнай асамблеі]].]]
Заканадаўчая ўлада ў Францыі належыць парлямэнту, які мае дзьвюхпалатную структуру і складаецца з Сэнату і Нацыянальнага сходу. Па-за функцыяй кантролю над урадам, абедзьве палаты распрацоўваюць і галасуюць за тыя ці іншыя законы. У выпадку нязгоды палатаў адна з адной канчатковае вырашэньне выносіць Нацыянальны сход.

* '''Сэнат'''
Сэнат Рэспублікі складаецца з 348 сэнатараў, 305 зь якіх прадстаўляюць мэтраполію, 9 — заморскія тэрыторыі, 5 — тэрыторыі Францускай супольнасьці і 12 — францускіх грамадзянаў, якія пражываюць па-за мяжою. Сэнатары абіраюцца на шасьцігадовы тэрмін калегіяй выбарнікаў, якая складаецца з дэпутатаў Нацыянальнага сходу, генэральных дарадцаў і дэлегатаў ад муніцыпальных радаў, пры гэтым Сэнат абнаўляецца на адну траціну кожныя тры гады. Раней Сэнат абіраўся на 9-гадовы тэрмін.

* '''Нацыянальны сход'''
Нацыянальны сход складаецца з 577 дэпутатаў, 555 зь якіх прадстаўляюць мэтраполію, а 22 — заморскія тэрыторыі. Дэпутаты Нацыянальнага сходу абіраюцца наўпроставым галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін.

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[Файл:Overseasfrancemap.png|значак|Мапа з пазначэньнем Францыі і ейных заморскіх тэрыторыяў.]]
З 2016 году Францыя падзяляецца на 18 адміністрацыйных рэгіёнаў, зь іх 13 рэгіёнаў месьцяцца ў [[Мэтраполія Францыі|мэтраполіі]], а таксама сюды залічваецца [[Корсыка]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale|загаловак=La réforme territoriale|выдавецтва=Government of France|дата публікацыі=18.12.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale|дата копіі=30.12.2015}}&lt;/ref&gt;, а пяць рэгіёнаў разьмешчаныя ў заморскіх землях. У сваю чаргу рэгіёны падзяляюцца на 101 дэпартамэнт&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php|загаловак=Departments of France|выдавецтва=My French Property|копія=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php|дата копіі=14.07.2011}}&lt;/ref&gt;, якія нумаруюцца перадусім згодна з альфабэтам. Нумар дэпартамэнту выкарыстоўваецца ў паштовых індэксах і раней выкарыстоўваўся на рэгістрацыйных знаках транспартных сродкаў. Сярод 101 францускага дэпартамэнта пяць зь іх, як то [[Француская Гвіяна]], [[Гвадэлюпа]], [[Мартыніка]], [[Маёта]] і [[Рэюньён]], адначасна ёсьць заморскімі дэпартамэнтамі ({{мова-fr|départements d’outre-mer|скарочана}} ці DOM) і рэгіёнамі, якія месьцяцца ў заморскіх землях. Яны карыстаюцца тым жа статусам, што і мэтраполія, таму ўваходзяць у склад [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. 101 дэпартамэнт падпадзяляецца на 335 акругаў, якія, у сваю чаргу, падпадзяляюцца на 2054 кантоны&lt;ref name=&quot;constituencies&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&amp;ref_id=t_0203R|загаловак=Circonscriptions administratives au 1er janvier 2015: comparaisons régionales|выдавецтва=INSEE|копія=https://web.archive.org/web/20140430033500/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&amp;ref_id=t_0203R|дата копіі=30.04.2014}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя кантоны ў сваю чарну падпадзяляюцца на {{Лік|36658}} грамадаў ці камунаў, якія ёсьць асобнымі муніцыпалітэтамі з уласнай абранай муніцыпальнай радай&lt;ref name=&quot;constituencies&quot;/&gt;. Тры грамады, як то [[Парыж]], [[Ліён]] і [[Марсэль]], падзеленыя на 45 муніцыпальных акругаў.

Акрамя 18 рэгіёнаў і 101 дэпартамэнта, Францыя мае пяць заморскіх адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэньняў ({{мова-fr|collectivités d’outre-mer|скарочана}} ці COM). Да іхняга ліку ўваходзяць [[Француская Палінэзія]], [[Сэн-Бартэльмі]], [[Сэн-Мартэн]], [[Сэн-П’ер і Мікелён]], а таксама [[Астравы Ўоліс і Футуна|Ўоліс і Футуна]]. Асобную адзінку [[sui generis]] утварае [[Новая Каледонія]], а таксама маецца адна заморская тэрыторая [[Францускія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі]] і адное астраўное валоданьне ў Ціхім акіяне, вядомае як востраў [[Кліпэртан]]. Гэты востраў ёсьць незаселеным і знаходзіцца пад кіраўніцтвам міністра заморскіх справаў Францыі. Заморскія супольнасьці і тэрыторыі ўваходзяць у склад Францускай рэспублікі, але не ўваходзяць у склад Эўрапейскага Зьвязу або ягонай фіскальнай зоны, за выняткам Сэн-Бартэльмі, які аддзяліўся ад Гвадэлюпы ў 2007 годзе. Ціхаакіянскія супольнасьці, як то Француская Палінэзія, Ўоліс і Футуна і Новая Каледонія працягваюць выкарыстоўваць [[Ціхаакіянскі франк]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp|загаловак=Currency and Exchange Rate|выдавецтва=The Tahiti Traveler|копія=https://web.archive.org/web/20110717034857/http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp|дата копіі=17.07.2011}}&lt;/ref&gt;, кошт якога строга прывязаны да эўра. Пяць заморскіх рэгіёнаў выкарыстоўваюць эўра&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&amp;countryCode=fr&amp;regionCode=eu&amp;rank=7#fr|загаловак=2085rank|выдавецтва=CIA|копія=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&amp;countryCode=fr&amp;regionCode=eu&amp;rank=7#fr|дата копіі=13.05.2012}}&lt;/ref&gt;.

==== Мясцовае самакіраваньне ====
Сыстэма мясцовых органаў самакіраваньня ў Францыі будуецца ў адпаведнасьці з адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам. Яны прадстаўленыя [[Грамады Францыі|грамадамі]], [[Дэпартамэнты Францыі|дэпартамэнтамі]] і [[Рэгіёны Францыі|рэгіёнамі]], дзе зьяўляюцца выбранымі органамі.

Грамада налічвае каля 36 тысяч чалавек, кіруецца муніцыпальнай радай і мэрам, які зьяўляецца органам выканаўчай улады. Рада кіруе справамі грамады, прымае рашэньні па пытаньнях, якія закранаюць інтарэсы яе грамадзянаў па ўсіх сацыяльных праблемах: распараджацца маёмасьцю, ствараць неабходныя службы. Дэпартамэнт ёсьць асноўнай адзінкай адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Францыі. Яны прадстаўленыя ў ліку 101 унутраных і гэтак званых заморскіх дэпартамэнтаў. Да ўвядзеньня дэпартамэнцкай Рады адносіцца прыняцьце мясцовага бюджэту і кантроль за ягоным выкананьнем, арганізацыя дэпартамэнцкіх службаў, кіраваньне маёмасьцю. Выканаўчым ораганм дэпартамэнту ёсьць старшыня генэральнай рады.

Найбуйнейшай адзінкай у адміністрацыйным падзеле краіны ўважаецца рэгіён. У кожным рэгіёне заснаваныя эканамічныя і сацыяльныя камітэты і рэгіянальны камітэт па пазыках. У рэгіёне дзейнічае свая рахункавая палата. Рэгіянальная рада абірае свайго старшыню, які ёсьць прадстаўніком выканаўчай улады ў рэгіёне.

=== Узброеныя сілы ===
[[Файл:French military images.jpg|значак|Розныя віды францускіх родаў войскаў.]]
Узброеныя сілы Францыі ўважаюцца за вайсковыя і паўвайсковыя сілы краіны пад кіраўніцтвам прэзыдэнта ў якасьці вайскавода. Яны складаюцца з сухаземнай арміі, вайскова-марскога флёту, паветрана-касьмічных сілаў і [[Нацыянальная жандармэрыя Францыі|Нацыянальнай жандармэрыі]], якая выконвае функцыі як вайсковай паліцыі, як так і грамадзянскай паліцыі ў сельскай мясцовасьці. Разам яны фармуюць адныя з найбуйнейшых узброеных сілаў у сьвеце і дакладна найбуйнейшыя сілы ў ЭЗ. Згодна з дасьледаваньнем [[Crédit Suisse]] 2015 году, узброеныя сілы Францыі займалі шостае месца паводле магутнасьці ў сьвеце і другое месца паводле магутнасьці ў Эўропе&lt;ref name=&quot;CreditSuisse2015&quot;&gt;{{Спасылка|спасылка=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|загаловак=The End of Globalization or a more Multipolar World?|аўтар=O’Sullivan, Michael; Subramanian, Krithika|дата публікацыі=17 кастрычніка 2015|выдавец=Credit Suisse AG|дата доступу=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 February 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Штогадовыя вайсковыя выдаткі Францыі ў 2023 годзе складалі 61,3 мільярдаў даляраў ЗША, або 2,1% ад ейнага Валавага ўнутранага прадукту (ВУП), што робіць яе восьмай сілаў паводле велічыні вайсковых выдаткаў у сьвеце&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Tian, Nan; Lopes Da Silva, Diego; Liang, Xiao; Scarazzato, Lorenzo|загаловак=Trends in World Military Expenditure, 2023|год=04.2024}}&lt;/ref&gt;. З 1997 году адсутнічае воінская павіннасьць&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100808230428/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire]. La documentation française.&lt;/ref&gt;, наўзамен чаго ў рэспубліцы дзеіць кантрактная сыстэма прахаджэньня службы. Вайсковы пэрсанал, якія ўключае ў сябе ўсе падразьдзяленьні, складае каля 270 тысяч чалавек. Пры гэтым паводле рэформы, запачаткаванай прэзыдэнтам рэспублікі [[Нікаля Сарказі]], з арміі павінна было быць звольнена 24% служачых, у асноўным на адміністрацыйных пасадах.

[[Файл:Charles De Gaulle (R91) underway 2009.jpg|значак|зьлева|Авіяносец «[[Шарль дэ Голь (авіяносец)|Шарль дэ Голь]]».]]
Францыя ўважаецца за [[ядзерная зброя|ядзерную дзяржаву]] з 1960 году. Афіцыйна пазыцыяй францускага ўраду было стварэньне «абмежаванага ядзернага арсэналу на мінімальна неабходным узроўні». Таксама яна ратыфікавала [[Дагавор аб усеабдымнай забароне ядзерных выпрабаваньняў]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/|загаловак=Status of signature and ratification|выдавецтва=CTBTO Preparatory Commission|дата публікацыі=26.05.2010|копія=https://web.archive.org/web/20110925211213/http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification|дата копіі=25.09.2011}}&lt;/ref&gt; і [[Дагавор аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі]]. Францускія ядзерныя сілы складаюцца з чатырох падводных чоўнаў клясы «Трыюмфант», абсталяваных [[балістычная ракета|балістычнымі ракетамі]] падводнага запуску. Францыя мае блізу 60 ракет [[ASMP]] клясы «паветра-зямля» сярэдняй далёкасьці зь ядзернымі боегалоўкам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004]. Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits.&lt;/ref&gt;. 50 зь іх разгорнутыя Паветрана-касьмічнымі сіламі, якая мусяць стасавіць іх з выкарыстаньнем самалётаў далёкай дзеі [[Mirage 2000N]], а каля 10 прыстасаваныя да выкарыстаньня штурмавікамі [[Super Étendard Modernisé]] вайскова-марскімі сіламі Францыі, якія працуюць з атамнага авіяносца «[[Шарль дэ Голь (авіяносец)|Шарль дэ Голь]]».

Францыя мае буйную ваенную прамысловасьць і адзін з найбуйнейшых аэракасьмічных сэктараў у сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html|загаловак=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy|выдавецтва=Yale|копія=https://web.archive.org/web/20110920085434/http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html|дата копіі=20.09.2011}}&lt;/ref&gt;. Краіна вырабляе высокаякасную вайсковую тэхніку, як то зьнішчальнікі [[Dassault Rafale]], авіяносец «Шарль дэ Голь», ракеты [[Exocet]] і танк [[Леклерк (танк)|Leclerc]]. Францыя ёсьць буйным прадаўцом зброі&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Gadault, Thierry|спасылка=http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html|загаловак=La France demeure un fournisseur d’armes de premier plan|выдавецтва=L’Express|дата публікацыі=13.06.2002|копія=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html|дата копіі=11.03.2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.20minutes.fr/economie/551139-20100208-economie-les-ventes-d-armes-explosent-en-2009|загаловак=Les ventes d’armes explosent en 2009|выдавецтва=20 minutes|дата публікацыі=08.02.2010|копія=https://web.archive.org/web/20161207155317/http://www.20minutes.fr/economie/551139-20100208-economie-les-ventes-d-armes-explosent-en-2009|дата копіі=07.12.2016}}&lt;/ref&gt;, прычым большасьць распрацовак ейнага арсэнала дасяжныя для экспартнага рынку, за выключэньнем тэхнікі павязанай зь ядзернай зброяй. Агулам Францыя ёсьць адной зь нешматлікіх краінаў, у складзе ўзброеных сілаў якой маецца амаль поўны спэктар сучаснай зброі і вайсковай тэхнікі ўласнай вытворчасьці — ад стралковай зброі да ўдарных атамных авіяносцаў. Экспарт зброі складаў 27 мільярдаў эўра ў 2022 годзе, у параўнанні з 11,7 мільярдамі эўра ў папярэднім годзе. Адным з буйных пакупнікоў францускай вайсковай тэхнікі ёсьць [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.barrons.com/articles/rafale-sales-help-france-reach-arms-exports-record-9efd68a2|загаловак=Rafale Sales Help France Reach Arms Exports Record|дата публікацыі=26.07.2023}}&lt;/ref&gt;. Сярод найбуйнейшых францускіх абаронных кампаніяў вылучаюцца [[Dassault Aviation|Dassault]], [[Thales]] і [[Safran]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-france-defence-factbox-idUSBRE93R01X20130428|загаловак=Factbox: France’s military and defense contractors|выдавец=Reuters|дата публікацыі=28.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20231028020507/https://www.reuters.com/article/us-france-defence-factbox-idUSBRE93R01X20130428|дата копіі=28.10.2023}}&lt;/ref&gt;.

Генэральны дырэктарат зьнешняй бясьпекі ёсьць кампанэнтам Узброеных сілаў. Ён ачольваецца кіраўніцтвам Міністэрства абароны. Генэральны дырэктарат унутранай бясьпекі працуе пад кіраўніцтвам Міністэрства ўнутраных справаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.interieur.gouv.fr/ministere/direction-generale-de-securite-interieure|загаловак=La Direction générale de la sécurité intérieure|выдавецтва=French Ministry of the Interior|копія=https://web.archive.org/web/20240301220550/https://www.interieur.gouv.fr/ministere/direction-generale-de-securite-interieure|дата копіі=01.03.2024}}&lt;/ref&gt;. Францускія сілы кібербясьпекі ўважаюцца за адным з самых моцных і надзейных сярод усіх краін сьвету&lt;ref&gt;Sussman, Bruce (2019). [https://web.archive.org/web/20210415050510/https://www.secureworldexpo.com/industry-news/countries-dedicated-to-cybersecurity The List: Best and Worst Countries for Cybersecurity]. Securworld.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240501133326/https://www.itu.int/dms_pub/itu-d/opb/str/D-STR-GCI.01-2018-PDF-E.pdf Global Cybersecurity Index (GCI)]. International Telecommunication Union&lt;/ref&gt;.

=== Замежная палітыка ===
[[Файл:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|значак|зьлева|[[Эўрапейскі парлямэнт]] засядае ў Страсбургу, які месьціцца ў Францыі.]]
Францыя ёсьць адным з заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] і адным з сталых сябраў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]] з правам вета&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/sc/members.asp|загаловак=Membership of the Security Councils of the UN|дата публікацыі=06.07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp|дата копіі=06.07.2010}}&lt;/ref&gt;. У 2015 годзе Францыя нават называлася адной з найлепшых сеткавых дзяржаваў у сьвеце, дзякуючы сяброўству ў большай колькасьці міжнародных арганізацыяў, чым любая іншая краіна&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.comres.co.uk/wp-content/uploads/2015/07/Report_Final-published.pdf|загаловак=The Soft Power 30|выдавецтва=Monocle|копія=https://web.archive.org/web/20151120204008/http://www.comres.co.uk/wp-content/uploads/2015/07/Report_Final-published.pdf|дата копіі=20.11.2015}}&lt;/ref&gt;. Сярод іх [[Група сямі]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm|загаловак=Members and Observers|выдавецтва=World Trade Organization|копія=https://web.archive.org/web/20091229021759/http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm|дата копіі=29.12.2009}}&lt;/ref&gt;, [[Ціхаакіянская супольнасьць]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.spc.int/en/about-spc/history.html|загаловак=History|выдавецтва=Secretariate of the Pacific Community|дата публікацыі=12.02.2010|копія=https://web.archive.org/web/20100828105101/http://www.spc.int/en/about-spc/history.html|дата копіі=28.08.2010}}&lt;/ref&gt; і [[Камісія па Індыйскім акіяне]]&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36|загаловак=Les pays membres de la COI|выдавец=Commission de l'Océan Indien |копія=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36|дата копіі=02.04.2012}}&lt;/ref&gt;. Краіна ёсьць асацыяваным сябрам [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаваў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаваў]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs|загаловак=About the Association of Caribbean States|выдавецтва=Association of Caribbean States|дата публікацыі=24.07.1994|копія=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs|дата копіі=22.08.2012}}&lt;/ref&gt; і вядучым сябраў [[Міжнародная арганізацыя франкафоніі|Міжнароднай арганізацыі франкафоніі]], якая аб’ядноўвае 84 франкамоўныя краіны&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html|загаловак=84 États et gouvernements|выдавецтва=Organisation internationale de la Francophonie|копія=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html|дата копіі=03.10.2009}}&lt;/ref&gt;. Як важны цэнтар міжнародных стасункаў, Францыя мае трэцюю паводле велічыні сетку дыпляматычных місіяў пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У краіне таксама месьцяцца сядзібы некалькіх міжнародных арганізацыяў, у тым ліку [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]], [[Інтэрпол]]у, [[Міжнароднае бюро мераў і вагаў|Міжнароднага бюро мераў і вагаў]] ды [[Арганізацыя міжнародных стасункаў|Арганізацыі міжнародных стасункаў]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html|загаловак=Embassies and consulates|выдавецтва=The French Ministry of Foreign affairs|копія=https://web.archive.org/web/20100908014607/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html|дата копіі=08.09.2010}}&lt;/ref&gt;.

Замежная палітыка Францыі па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў значнай ступені фармавалася сяброўствам у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]], адной з заснавальніцаў якога яна і была. Па падпісаньні Элізэйскага дагавора 1963 году Францыя займела цесныя сувязі зь [[Нямеччына]]й і стала найбольш уплывовай рухальнай сілай ЭЗ&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Pierre-Louis Germain|спасылка=http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne|загаловак=L’alliance Franco-allemande au coeur de la puissance européenne|выдавецтва=Institut Montaigne|дата публікацыі=12.11.2009|копія=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne|дата копіі=23.01.2010}}&lt;/ref&gt;. З 1904 году Францыя мае хаўрусныя стасункі зь [[Вялікабрытанія]]й, і з таго часу назіраецца ўмацаваньне сувязей паміж краінамі, асабліва ў вайсковай сфэры. Францыя ёсьць сябрам [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнага дамовы]], але пры прэзыдэнце [[Шарль дэ Голь|Шарлі дэ Голі]] выключылася з сумеснага вайсковага камандаваньня на знак пратэсту супраць асаблівых адносінаў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй, а таксама дзеля захаваньня незалежнасьці францускай замежнай палітыкі і палітыкі бясьпекі. Пры [[Нікаля Сарказі]] Францыя зноў далучылася да сумеснага вайсковага камандаваньня НАТО&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Lasserre, Isabelle|спасылка=http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php|загаловак=Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'Otan|выдавецтва=Le Figaro|дата публікацыі=11.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20170302135655/http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php|дата копіі=02.03.2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm|загаловак=France ends four-decade Nato rift|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20171010194350/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm|дата копіі=10.10.2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Roger, Patrick|спасылка=http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html|загаловак=Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite|выдавец=Le Monde|дата публікацыі=11.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20160826010825/http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html|дата копіі=26.08.2016}}&lt;/ref&gt;. Францыя захоўвае моцны палітычны і эканамічны ўплыў у сваіх былых афрыканскіх калёніях&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009|загаловак=L’empire colonial français|копія=https://web.archive.org/web/20110425142925/http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009|дата копіі=25.04.2011}}&lt;/ref&gt; і спрычыняецца да эканамічнай дапамогі і дасылае войскі для міратворчых місіяў у [[Кот д’Івуар|Кот-д’Івуары]] ці [[Чад]]зе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417|загаловак=France involvement in peace-keeping operations|выдавецтва=Delegfrance-onu-geneve.org|копія=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417|дата копіі=25.04.2011}}&lt;/ref&gt;. З 2012 па 2021 гады Францыя і іншыя афрыканскія дзяржавы ўмяшаліся ў падтрымку ўраду [[Малі]] ў час вайны ў гэтай краіне.

У 2017 годзе Францыя была чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце донарам дапамогі на разьвіцьцё ў абсалютным выражэньні&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://data.oecd.org/oda/net-oda.htm|загаловак=Official development assistance (ODA) – Net ODA – OECD Data|выдавецтва=theOECD|копія=https://web.archive.org/web/20210324094137/https://data.oecd.org/oda/net-oda.htm|дата копіі=24.03.2021}}&lt;/ref&gt;. Гэта складае 0,43% ейнага ВУП&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.oecd.org/newsroom/aid-to-developing-countries-rebounds-in-2013-to-reach-an-all-time-high.htm|загаловак=Aid to developing countries rebounds in 2013 to reach an all-time high|выдавецтва=OECD|копія=https://web.archive.org/web/20180623000950/http://www.oecd.org/newsroom/aid-to-developing-countries-rebounds-in-2013-to-reach-an-all-time-high.htm|дата копіі=23.06.2018}}&lt;/ref&gt;. Дапамога надаецца праз урадавую [[Француская агенцыя разьвіцьця|Францускую агенцыю разьвіцьця]], якая фінансуе перадусім гуманітарныя праекты ў краінах Афрыкі на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]], з акцэнтам на разьвіцьцё інфраструктуры, дасяг да аховы здароўя і адукацыі, рэалізацыю адпаведнай эканамічнай палітыкі і ўмацаваньне вяршэнства закона і дэмакратыі.

==== Дачыненьні зь Беларусьсю ====
{{Асноўны артыкул|Беларуска-францускія дачыненьні}}
25 студзеня 1992 году ўрады Беларусі і Францыі ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні. У сакавіку 1992 году ў Парыжы адчынілі Амбасаду Беларусі ў Францыі. У траўні 1992 году ў Менску адчынілі Амбасаду Францыі ў Беларусі.

== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Францыі}}
[[Файл:La Défense Juin 2025.jpg|значак|Бізнэсовы раён Парыжу [[Ля-Дэфанс]].]]
Цягам двух стагодзьдзяў краіна стала ўваходзіць у дзясятку найбуйнейшых эканомік у сьвеце, займаючы на 2025 год дзявятае месца ў сьвеце ў ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці і другое месца ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] пасьля [[Нямеччына|Нямеччыны]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|загаловак=GDP, PPP (current international $)|выдавецтва=The World Bank Group|копія=https://web.archive.org/web/20150704033414/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|дата копіі=04.07.2015}}&lt;/ref&gt;. Францыя ёсьць сябрам [[Група Сямі|групы Сямі]], вядучых прамыслова разьвітых краінаў. Францыя далучылася да [[Эўразона|Эўразоны]] ў 1999 годзе. [[Эўра]] цалкам замяніў [[францускі франк]] (₣) у 2002 годзе&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ History of the Euro]. BBC News.&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Францыя займала 13-ы радок у Глябальным індэксе інавацыяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/france|загаловак=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025|выдавецтва=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno|спасылка=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|загаловак=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|выдавецтва=World Intellectual Property Organization|год=2025|isbn=978-92-805-3797-0}}&lt;/ref&gt;.

Францыя мае сацыяльную рынкавую [[зьмяшаная эканоміка|зьмяшаную эканоміку]], якая спалучае ў сабе вялікую колькасьць прыватных прадпрыемстваў&lt;ref&gt;[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=NATTEF09203 Entreprises selon le nombre de salariés et l’activité]. INSEE.&lt;/ref&gt; з істотнай дзельлю дзяржаўных прадпрыемстваў і дзяржаўнага ўмяшаньня ў [[эканоміка|эканоміку]]. Упершыню дзяржаўны сэктар эканомікі ў Францыі зьявіўся ў пераходны пэрыяд пасьля Другой Сусьветнай вайны, калі прайшоў шэраг нацыяналізацый, у тым ліку буйных банкаў — Нацыянальнага банку Парыжу ({{мова-fr|Banque Nationale de Paris|скарочана}}) ды Crédit Lyonnais, буйных прамысловых прадпрыемстваў — [[Renault]] — ды службаў  — бэнзіну ды электрычнасьці. Пасьля прыходу да ўлады сацыялістаў у 1982 годзе нацыяналізацыя яшчэ працягнулася. Але пасьля правыя і пазьней лева-цэнтрысцкія ўрады вярнулі большасьць прадпрыемстваў прыватным уласьнікам; у дзяржаўнай уласнасьці засталіся пераважна транспарт, кампаніі абароннай прамысловасьці, тэлебачаньне ды радыё&lt;ref name=britannica/&gt;. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 69 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Францыі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;. Францыя займае важную пазыцыю ў аэракасьмічнай прамысловасьці на чале з эўрапейскім кансорцыюмам [[Airbus]], і мае свой уласны нацыянальны касмадром у [[Француская Гвіяна|Францускай Гвіяне]].

[[Файл:Villiers Le Bacle le 14 juillet 2008 - 21.jpg|значак|зьлева|Пшанічныя палі ў дэпартамэнце [[Эсон (дэпартамэнт)|Эсон]].]]
Эканоміка вельмі дывэрсыфікаваная. На сэктар паслуг прыпадае дзьве траціны ВУП, а таксама ў гэтых сэктары занятая дзьве траціны працоўнай сілы краіны, у той час як [[прамысловая вытворчасьць|прамысловы сэктар]] фармуе пятую частку ВУП і мае супастаўную дзель занятасьці. Францыя ёсьць трэцяй паводле велічыні вытворчай краінай у Эўропе пасьля Нямеччыны і [[Італія|Італіі]] ды займае восьмае месца ў сьвеце паводле аб’ёму вытворчасьці&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.weforum.org/agenda/2020/02/countries-manufacturing-trade-exports-economics/|загаловак=These are the top 10 manufacturing countries in the world|выдавецтва=World Economic Forum|дата публікацыі=25.02.2020|копія=https://web.archive.org/web/20230314171606/https://www.weforum.org/agenda/2020/02/countries-manufacturing-trade-exports-economics/|дата копіі=14.03.2023}}&lt;/ref&gt;. Каля 2% ВУП ствараецца [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]&lt;ref name=britannica/&gt;. Зрэшты, гэты сэктар ёсьць адным з найбуйнейшых паводле кошту і трымае лідэрства ў ЭЗ паводле агульнай вытворчасьці. Знаходжаньне краіны ў эўразоне і наяўнасьць шырокага адзінага эўрапейскага рынку спрыяе дасяжнасьці да капіталаў, тавараў, паслуг і кваліфікаванай працоўнай сілы&lt;ref&gt;{{навіна | аўтар =Andrews, Edmund L.|спасылка =https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html| загаловак =Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|выдавец=The New York Times| дата публікацыі =01.01.2002| копія =https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html| дата копіі =01.05.2011}}&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на пратэкцыянісцкую палітыку ў дачыненьні да некаторых галін прамысловасьці, асабліва ў сельскай гаспадарцы, Францыя агулам адыгрывае вядучую ролю ў пашырэньні свабоднаму гандлю і камэрцыйнай інтэграцыі ў Эўропе дзеля ўмацаваньня ўласнай эканомікі&lt;ref name=britannica&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/place/France|загаловак=France – Finance|выдавецтва=Encyclopedia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France|дата копіі=14.06.2015}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе яна заняла першае месца ў Эўропе і 13-е месца ў сьвеце паводле аб’ёму замежных інвэстыцыяў, прычым эўрапейскія краіны і ЗША ёсьць асноўнымі крыніцамі, адкуль гэтыя інвэстыцыі робяцца. Паводле зьвестак [[Банк Францыі|Банка Францыі]], асноўнымі атрымальнікамі наўпроставых замежных інвэстыцыяў ёсьць вытворчасьць, нерухомасьць, фінансы і страхаваньне&lt;ref name=&quot;lloydsbanktrade.com&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.lloydsbanktrade.com/en/market-potential/france/investment|загаловак=Foreign direct investment (FDI) in France – Investing – International Trade Portal International Trade Portal|выдавецтва=lloydsbanktrade.com|копія=https://web.archive.org/web/20210828173932/https://www.lloydsbanktrade.com/en/market-potential/france/investment|дата копіі=28.08.2021}}&lt;/ref&gt;. У 2009 годзе францускія кампаніі ў сваю чаргу інвэставалі каля 220 млрд даляраў за межамі Францыі, такім чынам, вывеўшы Францыю на другую пазыцыю сярод краіныў АЭСР паводле велічыні прамых інвэстыцыяў пасьля ЗША&lt;ref name=&quot;unctad2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf Country fact sheet: France]. World Investment Report 2009&lt;/ref&gt;. Парыскі рэгіён мае найбольшую канцэнтрацыю транснацыянальных кампаніяў у кантынэнтальнай Эўропе&lt;ref name=&quot;lloydsbanktrade.com&quot;/&gt;.

[[Файл:Peugeot 508 SW Peugeot Sport Engineered Cropped.jpg|значак|[[Peugeot 508]] вытворчасьці францускага аўтамабільнага гіганта [[Peugeot]].]]
Згодна з дактрынай [[дырыжызм]]у, урад гістарычна адыгрываў важную ролю ў эканоміцы, а такая палітыка, як то індыкатыўнае плянаваньне і нацыяналізацыя, уважаюцца за аднай з прычынай трох дзесяцігодзьдзяў беспрэцэдэнтнага паваеннага эканамічнага росту, вядомага як [[Славутае трыццацігодзьдзе]]. На максымальным уздыме ў 1982 годзе дзяржаўны сэктар прыцягваў адну пятую частку ўсёй занятасьці ў прамысловасьці і займаў больш за чатыры пятых крэдытнага рынку. Пачынаючы з канца XX стагодзьдзя, рэгуляваньне і ўдзел дзяржавы ў эканоміцы былі саслаблены, і большасьць вядучых кампаніяў перайшлі ў прыватную ўласнасьць. [[Парыская фондавая біржа]], створаная ў 1724 годзе, уважаецца за адную з найстарэйшых у сьвеце&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Vautherot, Audrey|спасылка=http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm|загаловак=La Bourse de Paris : une institution depuis 1724|дата публікацыі=19.11.2007|копія=https://web.archive.org/web/20110908044848/http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm|дата копіі=08.09.2011}}&lt;/ref&gt;. Сярод найбольш каштоўных францускіх кампаніяў вылучаюцца [[LVMH]], [[L’Oréal]] і [[Sociéte Générale]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://companiesmarketcap.com/france/largest-companies-in-france-by-market-cap/|загаловак=French companies by market capitalization|выдавецтва=companiesmarketcap.com|копія=https://web.archive.org/web/20231029040137/https://companiesmarketcap.com/france/largest-companies-in-france-by-market-cap/|дата копіі=29.10.2023}}&lt;/ref&gt;. Францыя гістарычна была адным з найбуйнейшых сельскагаспадарчых цэнтраў сьвету, застаючыся глябальнай сельскагаспадарчай дзяржавай. Яна ёсьць шостым паводле велічыні экспартэрам сельскагаспадарчай прадукцыі ў сьвеце, маючы прафіцыт гандлёвага балянсу большым за 7,4 мільярдаў эўра&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|загаловак=France&amp;nbsp;– Agriculture|выдавецтва=Nations Encyclopedia|копія=https://web.archive.org/web/20110104104316/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|дата копіі=04.01.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://globaledge.msu.edu/countries/france/memo/|загаловак=Country Memo – France|выдавецтва=globalEDGE|копія=https://web.archive.org/web/20230404223608/https://globaledge.msu.edu/countries/france/memo/|дата копіі=04.04.2023}}&lt;/ref&gt;. Францыю называюць «жытніцай старога кантынэнта»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/topics/6215/agriculture-in-france/|загаловак=Topic: Agriculture in France|выдавецтва=Statista|копія=https://web.archive.org/web/20220113213540/https://www.statista.com/topics/6215/agriculture-in-france/|дата копіі=13.01.2022}}&lt;/ref&gt;, а больш за палову ейнай агульнай плошчы вылучаная пад сельскагаспадарчыя ўгодзьдзі, зь якіх 45% выкарыстоўваюцца пад шматгадовыя палявыя культуры, як то [[збожжа]]. Разнастайны клімат краіны, вялікія плошчы ворных земляў, сучасныя сельскагаспадарчыя тэхналёгіі і субсыдыі з боку ЭЗ зрабілі яе вядучым сельскагаспадарчым вытворцам і экспартэрам у Эўропе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|загаловак=Key figures of the French economy|выдавецтва=French Ministry of Foreign and European Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html|дата копіі=14.01.2010}}&lt;/ref&gt;.

=== Турызм ===
Маючы 102 мільёнаў турыстаў за 2024 год, Францыя ёсьць галоўным турыстычным напрамкам у сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss|загаловак=World Tourism Barometer|выдавецтва=World Tourism Organization|дата публікацыі=05.2024}}&lt;/ref&gt;, займаючы трэцяе месца паводле прыбыткаў ад турызму празь меншую працягласьць візытаў&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Dilorenzo, Sarah|спасылка=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0|загаловак=France learns to speak 'touriste'|дата публікацыі=18.07.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0|дата копіі=22.08.2013}}&lt;/ref&gt;. Самымі папулярнымі турыстычнымі аб’ектамі ёсьць [[Эйфэлева вежа]] (6,2 мільёнаў турыстаў), [[Вэрсальскі палац]] (2,8 мільёнаў), [[Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі]] (2 мільёны), [[Пон-дзю-Гар]] (1,5 мільёны), [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальная арка]] (1,2 мільёнаў), [[Мон-Сэн-Мішэль]] (1 мільён), [[Сэнт-Шапэль]] (683 тысяч), [[Верхні Кёнігсбург]] (549 тысяч), [[Пюі-дэ-Дом (вулькан)|Пюі-дэ-Дом]] (500 тысяч), [[Музэй Пікаса]] (441 тысяч) і [[Каркасон]] (362 тысяч)&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|загаловак=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|копія=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|дата копіі=24.12.2007}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vue aérienne du domaine de Versailles par ToucanWings - Creative Commons By Sa 3.0 - 081.jpg|значак|зьлева|Вэрсальскі палац штогод прыцягвае мільёнаў турыстаў з усяго сьвету.]]
У Францыі, асабліва ў [[Парыж]]ы, месьцяцца некаторыя з найбуйнейшых музэяў сьвету, у тым ліку [[Люўр]], які ёсьць самым наведвальным мастацкім музэем у сьвеце, маючы 7,7 мільёнаў наведвальнікаў у 2022 годзе, а таксама [[Арсэ|Музэй д’Арсэ]] (3,3 мільёнаў), прысьвечаны перадусім творам [[імпрэсіянізм]]у&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/best-museums-world-2018-musee-dorsay-paris-911-new-york-tripadvisor-a8525151.html The top 10 museums in the world], ''The Independent'', 6 September 2018&lt;/ref&gt;, музэй [[Аранжэры]] (1,02 мільёнаў), дзе захоўваюцца восем вялікіх карцінаў [[Клёд Манэ|Клёда Манэ]], у тым ліку ягоны твор ''«Гарлачыкі»'', ды [[Цэнтар Пампіду]] (3 мільёны), прысьвечаны сучаснаму мастацтву. Парыскі [[Дыснэйлэнд]] уважаецца за самы папулярны тэматычны парк Эўропы, які ў 2009 годзе наведалі 15 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|загаловак=TEA/AECOM Attraction Attendance Report for 2009|выдавецтва=Themed Entertainment Association|копія=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|дата копіі=02.06.2010}}&lt;/ref&gt;. З больш чым 10 мільёнамі турыстаў у год [[Лазурны Бераг]] ёсьць другім паводле велічыні турыстычным напрамкам у краіне пасьля Парыжу і ягоных ваколіцаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html|загаловак=The French Riviera Tourist Board|выдавецтва=Côte d’Azur|копія=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html|дата копіі=25.04.2011}}&lt;/ref&gt;. Замкі даліны [[Люара|Люары]] і самая даліна лічыцца трэцім вядучым турыстычным напрамкам, які штогод наведваюць 6 мільёнаў турыстаў&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Foucher|спасылка=https://www.tourmag.com/Tourism-The-Loire-Valley-an-intoxicating-destination-for-visitors_a67875.html|загаловак=Tourism: The Loire Valley, an intoxicating destination for visitors|выдавец=TourMaG.com, 1er journal des professionnels du tourisme francophone|копія=https://web.archive.org/web/20181010174256/https://www.tourmag.com/Tourism-The-Loire-Valley-an-intoxicating-destination-for-visitors_a67875.html|дата копіі=10.10.2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://edition.cnn.com/travel/article/loire-valley-castles/index.html|загаловак=Chateaux deluxe: 5 best Loire Valley castles|выдавец=CNN|дата публікацыі=12.07.2017|копія=https://web.archive.org/web/20181010213503/https://edition.cnn.com/travel/article/loire-valley-castles/index.html|дата копіі=10.10.2018}}&lt;/ref&gt;.

У Францыі налічваюцца 52 аб’екты, укладзеныя ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Тут ёсьць гарады з высокай культурнай цікавасьцю, пляжы і прыморскія курорты, гарналыжныя курорты, а таксама сельскія рэгіёны, якія многім падабаюцца празь іхнюю прыгажосьць і спакой. Невялікія і маляўнічыя вёскі прасоўваюцца праз асацыяцыю «Самыя прыгожыя вёскі Францыі» ({{мова-fr|Les Plus Beaux Villages de France|скарочана}}). Сьпіс выдатных садоў Францыі зьмяшчае пералік больш чым 200 садоў, клясыфікаваных Міністэрствам культуры. Гэты сьпіс ня толькі складзены дзеля прасоўваньня садоў і паркаў сярод наведнікаў, але і прызначаны дзеля іхняй абароны. Францыя прыцягвае рэлігійных пілігрымаў, якія выпраўляюцца ў парадоржжа [[пілігрымка Сьвятога Якаба|шляхам Сьвятога Якаба]] або ў [[Люрд]], горад у [[Верхнія Пірэнэі|Верхніх Пірэнэях]], які штогод наведваюць некалькі мільёнаў вернікаў.

=== Энэргетыка ===
[[Файл:Centrale Nucléaire-Belleville-sur-Loire-A02.JPG|значак|[[АЭС Бэльвіль]].]]
Францыя ёсьць дзясятым паводле велічыні вытворцам электраэнэргіі ў сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/xlsx/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2021-all-data.xlsx|загаловак=BP Statistical Review of World Energy July 2021&quot;.|копія=https://web.archive.org/web/20210708161824/https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/xlsx/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2021-all-data.xlsx|дата копіі=08.07.2021}}&lt;/ref&gt;. [[Électricité de France]] (EDF), большасьць акцыяў якой належыць францускаму ўраду, ёсьць галоўным вытворцам і надаўцам электраэнэргіі ў краіне і адной з найбуйнейшых электраэнэргетычных кампаніяў у сьвеце, трымаючы трэці радок паводле прыбытку ў сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.power-technology.com/features/top-10-power-companies-in-the-world/|загаловак=The ten biggest power companies in 2018|выдавецтва=Power Technology|дата публікацыі=19.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190320191000/https://www.power-technology.com/features/top-10-power-companies-in-the-world/|дата копіі=20.03.2019}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе EDF вырабіла прыкладна адну пятую частку электраэнэргіі ўва ўсім Эўрапейскім Зьвязе, перадусім дзякуючы атамнай энэргетыкі. У 2021 годзе Францыя была найбуйнейшым экспартэрам энэргіі ў Эўропе, галоўным чынам у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і [[Італія|Італію]]&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/france.aspx|загаловак=Nuclear Power in France — French Nuclear Energy|выдавецтва=World Nuclear Association|копія=https://web.archive.org/web/20160207220815/https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/france.aspx|дата копіі=07.02.2016}}&lt;/ref&gt;, і найбуйнейшым чыстым экспартэрам электраэнэргіі ў сьвеце&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;/&gt;.

Па [[Нафтавы крызіс 1973 году|нафтавай крызе 1973 году]] Францыя чыніць моцную палітыку энэргетычнай бясьпекі&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;/&gt;, у прыватнасьці, праз значныя інвэстыцыі ў [[ядзерная энэргетыка|атамную энэргетыку]]. Яна ёсьць адной зь некалькіх дзясяткаў краінаў у сьвеце з атамнымі электрастанцыямі, займаючы другое месца ў сьвеце паводле колькасьці дзейных ядзерных рэактараў, якіх налічваецца 56&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx|загаловак=PRIS – Miscellaneous reports – Nuclear Share|выдавецтва=pris.iaea.org|копія=https://web.archive.org/web/20240106100530/https://pris.iaea.org/pris/worldstatistics/nuclearshareofelectricitygeneration.aspx|дата копіі=06.01.2024}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, 70% электраэнэргіі выпрацоўваецца на атамных электрастанцыях, што зь вялікім адрывам ёсьць найвышэйшай дзельлю ў сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/|загаловак=Nuclear share figures, 2006–2016|выдавецтва=World Nuclear Association|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/|дата копіі=01.10.2013}}&lt;/ref&gt;. Францыя ўважаецца за сусьветнага лідэра ў галіне ядзерных тэхналёгіях, прычым рэактары і паліўныя прадукты ёсьць асноўнымі экспартнымі таварамі&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;/&gt;.

Значная залежнасьць ад атамнай энэргетыкі прывяла да параўнальна больш павольнага ўкараненьня [[аднаўляльная энэргія|аднаўляльных крыніц энэргіі]] ў параўнаньні зь іншымі заходнімі краінамі. Тым ня менш, паміж 2008 і 2019 гадамі ейныя вытворчыя магутнасьці з аднаўляльных крыніц энэргіі стала падвышаліся і амаль падвоіліся&lt;ref name=&quot;Statista&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/topics/6308/hydropower-in-france/|загаловак=Topic: Hydropower in France|выдавецтва=Statista|копія=https://web.archive.org/web/20220205071840/https://www.statista.com/topics/6308/hydropower-in-france/|дата копіі=05.02.2022}}&lt;/ref&gt;. Гідраэнэргія ёсьць, безумоўна, вядучай крыніцай, на якую прыпадае больш за палову аднаўляльных крыніц энэргіі&lt;ref name=&quot;hydropower.org&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.hydropower.org/country-profiles/france|загаловак=France|выдавецтва=hydropower.org|копія=https://web.archive.org/web/20220205071915/https://www.hydropower.org/country-profiles/france|дата копіі=05.02.2022}}&lt;/ref&gt; і якая забясьпечвае 13% электраэнэргіі&lt;ref name=&quot;Statista&quot;/&gt; — трэцяя паводле велічыні дзель у Эўропе&lt;ref name=&quot;hydropower.org&quot;/&gt;. Большасьць гідраэлектрастанцыяў, як то [[ГЭС Эгюзон|Эгюзон]], [[Этан-дэ-Сульсэм]] і [[Вуглян]], знаходзяцца пад кіраваньнем EDF&lt;ref name=&quot;hydropower.org&quot;/&gt;. Францыя імкнецца да далейшага пашырэньня гідраэнэргетыкі да 2040 году&lt;ref name=&quot;Statista&quot;/&gt;.

На кастрычнік 2011 году Францыя трымала ў стратэгічным запасе 17 млн тонаў [[Нафта|нафты]] і нафтапрадуктаў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Францыя адкрые стратэгічныя запасы нафты|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95250|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=29 сакавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-03-29 60 (27175)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95248/29sak-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Мэдыя ===
[[Файл:Siège Figaro, 14 boulevard Haussmann, Paris 9e.jpg|значак|зьлева|Сядзіба газэты [[Le Figaro]] ў Парыжы. Газэта пачала друкавацца ў 1826 годзе і робіць гэта дасюль.]]
У 2021 годзе рэгіянальныя штодзённыя газэты, як то [[Ouest-France]], [[Sud Ouest]], [[La Voix du Nord]], [[Dauphiné Libéré]], [[Le Télégramme]] і [[Le Progrès]], больш чым удвая перавысілі продажы газэтаў нацыянальнага ўзроўню, як то [[Le Monde]], [[Le Figaro]], [[L’Équipe]] (спорт), [[Le Parisien]] і [[Les Echos]] (фінансы). Дармовыя штодзённыя газэты, якія распаўсюджваюцца ў буйных гарадах, працягваюць павялічваць сваю долю рынку&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.acpm.fr/Media/Files/Plaquette-Observatoire-2022|загаловак=L’observatoire de la presse et des médias de L’APCM 2022|выдавецтва=acpm.fr|дата публікацыі=2022}}&lt;/ref&gt;. Сэктар штотыднёвых часопісаў улучае больш за 400 адмысловых штотыднёвых часопісаў, якія выходзяць у краіне&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG Observatoire de la Presse]. Presse Magazine — Synthèse.&lt;/ref&gt;.

Найбольш уплывовымі навінавымі часопісамі ёсьць левы [[Le Nouvel Observateur]], цэнтрысцкі [[L’Express]] і правы [[Le Point]] (у 2009 годзе наклад быў большы за 400 тысячаў асобнікаў), але найбольшыя наклады штотыднёвікаў дасягаюць часопісы для жанчынаў і тыя, якія тычацца тэлевізіі, сярод якіх вылучаюцца [[Marie Claire]] і [[Elle]], якія таксама маюць замежныя вэрсіі. Да ўплывовых штотыднёвікаў таксама стасуюцца расьсьледавальныя і сатырычныя газэты [[Le Canard Enchaîné]] і [[Charlie Hebdo]], а таксама [[Paris Match]]. Як і ў большасьці індустрыяльна разьвітых краінах, друкаваныя СМІ сур’ёзна пацярпелі з ростам папулярнасьці Сеціва. У 2008 годзе ўрад распачаў маштабную ініцыятыву па дапамозе рэформы сэктару і дасягненьню фінансавай незалежнасьці&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform]. The Telegraph.&lt;/ref&gt;, але ў 2009 годзе ён быў вымушаны вылучыць 600 тысяч эўра, каб дапамагчы друкаваным СМІ даць рады падчас фінансавай крызы 2008 году, у дадатак да існых субсыдыяў&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Chrisafis, Angelique|спасылка=https://www.theguardian.com/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers|загаловак=Sarkozy pledges €600m to newspapers|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=23.01.2009}}&lt;/ref&gt;. У 1974 годзе, пасьля гадоў цэнтралізаванай манаполіі на радыё і тэлебачаньне, дзяржаўная агенцыя [[Управа францускага радыёвяшчаньне і тэлебачаньня|ORTF]] была падзеленая на некалькі нацыянальных установаў, але тры ўжо існыя тэлеканалы і чатыры нацыянальныя радыёстанцыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts L’entreprise. Repères]. Radio France.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mediapol&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110513064756/http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel]. Vie Publique.&lt;/ref&gt; засталіся пад кантролем дзяржавы. Толькі ў 1981 годзе ўрад дазволіў вольнае вяшчаньне на сваёй тэрыторыі&lt;ref name=mediapol/&gt;.

У 2026 годзе Нацыянальны сход Францыі падтрымаў заканадаўчую ініцыятыву, якая забараняе дзецям да 15 гадоў карыстацца сацыяльнымі сеткамі праз рост выпадкаў зьдзекаў у інтэрнэце і праблемаў з псыхічным здароўем&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.channelnewsasia.com/business/frances-lower-house-backs-social-media-ban-those-under-15-years-old-5885106|загаловак=France’s lower house backs social media ban for those under 15 years old|выдавецтва=CNA}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
[[Файл:Population density in France.png|значак|Шчыльнасьць насельніцтва ў Францыі паводле акругоў.]]
Маючы насельніцтва ў колькасьці {{Лік|68605616}} чалавек у пачатку 2025 году&lt;ref&gt;[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8331297 Estimation de la population au 1ᵉʳ Janvier 2025 — Séries par région, département, sexe et âge]. INSEE.&lt;/ref&gt;, Францыя займае 20-ы радок паводле колькасьці насельніцтва краінай у сьвеце, трэцяй паводле колькасьці насельніцтва ў Эўропе і другой паводле колькасьці насельніцтва ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. У XXI стагодзьдзі Францыя вылучаецца сярод разьвітых краін, асабліва ў Эўропе, праз адносна высокія тэмпы натуральнага прыросту насельніцтва. Пры гэтым толькі паводле ўзроўня нараджальнасьці яна была адказная за амаль увесь натуральны прырост насельніцтва ў ЭЗ у 2006 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1280882#titre-bloc-4|загаловак=Bilan démographique 2006: un excédent naturel record|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20170708232900/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1280882#titre-bloc-4|дата копіі=08.07.2017}}&lt;/ref&gt;. Паміж 2006 і 2016 гадамі ў Францыі быў досыць вялікі рост прыросту насельніцтва, што было найвышэйшым паказьнікам з канца бэбі-буму ў 1973 годзе.

З 2011 году каэфіцыент нараджальнасьці стала зьніжаецца&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/statistics/270335/fertility-rate-in-france/|загаловак=Fertility rate in France: historical evolution 2022|выдавецтва=Statista}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе ён склаў 1,79 на жанчыну&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/09/13/why-the-french-are-having-fewer-children_6725951_7.html|загаловак=Why the French are having fewer children|дата публікацыі=13.09.2024}}&lt;/ref&gt;, ніжэй за каэфіцыент захаваньня насельніцтва ў 2,1 і значна ніжэйшы за максымум 4,41, які назіраўся ў 1800 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2554860|загаловак=Bilan démographique 2016|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20170803151003/https://www.insee.fr/fr/statistiques/2554860|дата копіі=03.08.2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.insee.fr/fr/statistiques/5012724|загаловак=Bilan démographique 2020|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20210119110148/https://www.insee.fr/fr/statistiques/5012724|дата копіі=19.01.2021}}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, [[каэфіцыент нараджальнасьці]] застаюцца самымі высокімі ў ЭЗ&lt;ref name=&quot;euronews-2023&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.euronews.com/health/2023/03/17/fertility-in-europe-which-countries-have-the-highest-and-lowest-numbers-of-live-births-per|загаловак=Which countries have the highest and lowest fertility rates in Europe?|выдавецтва=Euronews|дата публікацыі=17.03.2023}}&lt;/ref&gt; і аднымі з самых высокіх у Эўропе агулам, дзе сярэдні паказьнік роўны 1,5&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/statistics/612074/fertility-rates-in-european-countries/|загаловак=Total fertility rate Europe by country 2023|выдавецтва=Statista}}&lt;/ref&gt;. Сярэдні век францужанак пры нараджэньні першага дзіцяці складаў 29,1 года, што крыху меншы за сярэдні паказьнік у ЭЗ, які быў роўны 29,7 гадам&lt;ref name=&quot;euronews-2023&quot; /&gt;. Як і ў многіх разьвітых краінах, насельніцтва старэе. З 2006 па 2011 гады прырост насельніцтва ў сярэднім складаў 0,6% у год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&amp;ref_id=bilan-demo&amp;page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|загаловак=Évolution générale de la situation démographique, France|выдавецтва=Insee|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20180310021332/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0#evol-gen-sit-demo-fe|дата копіі=10.03.2018}}&lt;/ref&gt;. З 2011 году штогадовы рост складаў ад 0,4% да 0,5% на год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/|загаловак=WDI – Home|выдавецтва=World Bank|копія=https://web.archive.org/web/20190827161530/http://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/|дата копіі=27.08.2019}}&lt;/ref&gt;, і, паводле прагнозаў, Францыя будзе працягваць расьці да 2044 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.ined.fr/en/news/press/continued-population-ageing-in-france-over-the-next-half-century/|загаловак=Continued population ageing in France over the next half century – Press centre|выдавецтва=Ined – Institut national d’études démographiques}}&lt;/ref&gt;. Імігранты робяць асноўны ўнёсак у гэтую тэндэнцыю. Гэтак у 2010 годзе прыкладна ў кожнага чацьвертага нованароджанага (27%) у мэтраполіі Францыі хаця б адзін з бацькоў сам нарадзіўся за мяжой, а яшчэ ў 24% хаця б адзін з бацькоў нарадзіўся па-за межамі Эўропы, за выняткам заморскіх тэрыторыяў Францыі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101|загаловак=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20130927161644/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101|дата копіі=27.09.2013}}&lt;/ref&gt;.

Францыя ўважаецца за высокаўрбанізаваную краіну, найбуйнейшымі гарадамі якой ёсьць [[Парыж]] ({{Лік|13171056}} жыхароў), [[Ліён]] ({{Лік|2308818}}), [[Марсэль]] ({{Лік|1888788}}), [[Ліль]] ({{Лік|1521660}}), [[Тулюза]] ({{Лік|1490640}}), [[Бардо]] ({{Лік|1393764}}), [[Нант]] ({{Лік|1031953}}), [[Страсбург]] ({{Лік|864993}}), [[Манпэлье]] ({{Лік|823120}}) і [[Рэн (горад)|Рэн]] ({{Лік|771320}}). Адток насельніцтва зь сельскай мясцовасьці быў палітычнай праблемай усьцяж большай часткі XX стагодзьдзя.

=== Этнічныя групы ===
Гістарычна склалася, што [[французы]] пераважна мелі кельцка-гальскае паходжаньне, з значнай прымешкай [[італьянцы|італьянскіх]] (рымлянаў) і [[немцы|нямецкіх]] (франкаў) групаў, што адлюстроўвае стагодзьдзі адпаведных міграцыяў і засяленьняў&lt;ref&gt;{{кніга|прозьвішча=Jean-Louis Brunaux|загаловак=Nos ancêtres les Gaulois|год=2008|старонкі=261}}&lt;/ref&gt;. Цягам Сярэднявечча Францыя ўлучыла ў сябе розныя суседнія этнічныя і моўныя групы, пра што сьведчаць [[брэтонцы|брэтонскія]] элемэнты на захадзе, [[аквітанцы|аквітанскія]] на паўднёвым захадзе, скандынаўскія на паўночным захадзе, алеманскія на паўночным усходзе і [[лігурыйцы|лігурыйскія]] на паўднёвым усходзе.

Маштабная іміграцыя за апошнія паўтары стагодзьдзя сфармавала больш мультыкультурнага грамадзтва. Пачынаючы з [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] і ў надалейшыя часы, ураду забаронена зьбіраць зьвесткі аб этнічнай прыналежнасьці і паходжаньні, а большая частка дэмаграфічнай інфармацыі атрымліваецца з арганізацыяў прыватнага сэктару або акадэмічных установаў. У 2004 годзе [[Інстытут Мантэнь]] падлічыў, што ў межах мэтраполіі Францыі 51 мільён чалавек мелі эўрапейскае паходжаньне (85% насельніцтва), 6 мільёнаў мелі паўночнаафрыканскае паходжаньне (10%), 2 мільёны былі мурынамі (3,3%), ашчэ 1 мільён былі азіятамі (1,7%)&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf|загаловак=Les oubliés de l'égalité des chances|выдавецтва=Institut Montaigne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/europe/2009/03/26/to-count-or-not-to-count|загаловак=France's ethnic minorities: To count or not to count|выдавец=The Economist|дата публікацыі=26.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20180526185825/https://www.economist.com/node/13377324|дата копіі=26.05.2018}}&lt;/ref&gt;.

Апытанка 2008 году, зладжаная сумесна [[Нацыянальны інстытут дэмаграфічных дасьледаваньняў|Нацыянальным інстытутам дэмаграфічных дасьледаваньняў]] і Нацыянальным інстытутам статыстыкі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://teo_english.site.ined.fr/|загаловак='Trajectories and Origins' Survey|выдавецтва=Ined|копія=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/|дата копіі=02.12.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Oppenheimer, David B.|загаловак=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way|выданьне=Hastings International and Comparative Law Review|том=31|нумар=2|старонкі=735—752|год=2008}}&lt;/ref&gt;, выявіла, што найбуйнейшай меншасьцю былі італьянцы (5 мільёнаў). Таксама значнымі групамі былі прадстаўнікі Паўночна-Заходняй Афрыкі (3—6 мільёнаў)&lt;ref name=&quot;Cohen1995&quot;&gt;{{кніга|імя=Robin|прозьвішча=Cohen|спасылка=https://archive.org/details/cambridgesurveyo00robi|загаловак=The Cambridge Survey of World Migration|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1995|isbn=978-0-521-44405-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html|загаловак=France's crisis of national identity|выдавец=The Independent|дата публікацыі=25.11.2009|копія=https://web.archive.org/web/20190320064705/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html|дата копіі=20.03.2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Perrin, Évelyne (2010). Les personnes d’origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (don’t 500 000 harkis). Identité Nationale, Amer Ministère. L’Harmattan. — С. 112. — ISBN 978-2-296-10839-4.&lt;/ref&gt;, афрыканцы на поўдзень ад Сахары (2,5 мільёна), [[армяне]] (500 тысяч) і [[туркі]] (200 тысяч)&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Gbadamassi, Falila|спасылка=http://www.afrik.com/article16248.html|загаловак=Les personnes originaires d’Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l’Hexagone|выдавецтва=Afrik.com|копія=https://web.archive.org/web/20131002085632/http://www.afrik.com/article16248.html|дата копіі=02.10.2013}}&lt;/ref&gt;. У Францыі жывуць таксама значныя супольнасьці меншасьцяў іншых эўрапейскіх этнічных групаў, а менавіта [[гішпанцы]], [[партугальцы]], [[палякі]] і [[грэкі]]&lt;ref name=&quot;Cohen1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Richburg, Keith B.|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html|загаловак=Europe’s Minority Politicians in Short Supply|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=24.04.2005|копія=https://web.archive.org/web/20210116210433/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html|дата копіі=16.01.2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Sachs, Susan|спасылка=https://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html|загаловак=In officially colorblind France, blacks have a dream&amp;nbsp;– and now a lobby|выдавец=The Christian Science Monitor|дата публікацыі=12.01.2007|копія=https://web.archive.org/web/20160827133159/http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html|дата копіі=27.08.2016}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў краіне маецца значная колькасьць [[цыганы|цыганаў]], якіх налічваецца ад 20 тысяч да 400 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://ec.europa.eu/justice/discrimination/roma-integration/france/national-strategy/national_en.htm|загаловак=National strategy for Roma integration|выдавец=European Commission|копія=https://web.archive.org/web/20160306140020/http://ec.europa.eu/justice/discrimination/roma-integration/france/national-strategy/national_en.htm|дата копіі=06.03.2016}}&lt;/ref&gt;, а многія замежнікі-цыганы часта высылаюцца ў [[Баўгарыя|Баўгарыю]] і [[Румынія|Румынію]], адкуль яны патрапілі ў Францыю&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Astier, Henri|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-25419423|загаловак=France’s unwanted Roma|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=13.02.2014|копія=https://web.archive.org/web/20240303141958/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-25419423|дата копіі=03.03.2024}}&lt;/ref&gt;.

=== Іміграцыя ===
[[Файл:Calais2015a.jpg|значак|зьлева|Лягер нелегальных імігрантаў у горадзе [[Кале]].]]
Паводле ацэнак, 40% насельніцтва Францыі прынамсі часткова паходзяць ад прадстаўнікоў розных хваляў іміграцыі з пачатку XX стагодзьдзя&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://abcnews.go.com/International/story?id=1280843|загаловак=Paris Riots in Perspective|выдавец=ABC News|дата публікацыі=04.11.2005|копія=https://web.archive.org/web/20190320064708/https://abcnews.go.com/International/story?id=1280843|дата копіі=20.03.2019}}&lt;/ref&gt;. Толькі паміж 1921 і 1935 гадамі ў Францыю прыбыло каля 1,1 мільёна імігрантаў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=James E.|прозьвішча=Hassell|загаловак=Russian Refugees in France and the United States Between the World Wars|выдавецтва=American Philosophical Society|том=81/7|isbn=978-0-87169-817-9}}&lt;/ref&gt;. Наступная найбуйнейшая хваля прыбыла ў 1960-я гады, калі блізу 1,6 мільёнаў [[п’е-нуар]] вярнуліся ў Францыю па здабыцьці [[Альжыр]]ам незалежнасьці&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Markham, James M.|спасылка=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260|загаловак=For Pieds-Noirs, the Anger Endures|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=06.04.1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Migration and development co-operation|выдавецтва=Council of Europe|isbn=978-92-871-2611-5}}&lt;/ref&gt;. Да іх далучыліся шматлікія былыя каляніяльныя падданыя з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]], а таксама шматлікія эўрапейскія імігранты з [[Гішпанія|Гішпаніі]] і [[Партугалія|Партугаліі]].

Францыя застаецца месцам, куды накіроўваюцца імігранты, то бок краіна штогод прымае блізу 200 тысяч легальных імігрантаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.ined.fr/fr/tout-savoir-population/chiffres/france/flux-immigration/annee-continent/|загаловак=Flux d’immigration par continent d’origine|выдавецтва=Ined|дата публікацыі=03.11.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/|дата копіі=23.05.2012}}&lt;/ref&gt;. У 2005 годзе яна была галоўнай краінай [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]] паводле колькасьці асобаў, якія шукалі прытулку&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=UNHCR Global Report 2005|выдавецтва=UNHCR}}&lt;/ref&gt;. У наступныя гады колькасьць заявак толькі павялічвалася, дасягнуўшы блізу 100 тысяч у 2017 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.asylumineurope.org/sites/default/files/report-download/aida_fr_2017update.pdf|загаловак=Asylum Information Database. Country Report: France|копія=https://web.archive.org/web/20201226092504/https://www.asylumineurope.org/sites/default/files/report-download/aida_fr_2017update.pdf|дата копіі=26.12.2020}}&lt;/ref&gt;. Эўрапейскі Зьвяз дазваляе свабоднае перамяшчэньне паміж дзяржавамі-сябрамі уніі, але Францыя ўсталявала ўласны кантроль дзеля стрымліваньня міграцыі з [[Усходняя Эўропа|Усходняй Эўропы]]. Правы замежнікаў рэгулююцца Кодэксам аб уезьдзе і пражываньні замежнікаў і аб праве на прытулак.

У 2008 годзе [[Нацыянальны інстытут статыстыкі і эканамічных дасьледаваньняў Францыі]] падлічыла, што колькасьць імігрантаў па-за мяжой складала блізу 5 мільёнаў чалавек (8% насельніцтва), у той час як іхныя нашчадкі, якія нарадзіліся ў Францыі, складалі 6,5 мільёнаў, або 11% насельніцтва. Такім чынам, амаль пятую частку насельніцтва краіны фармавалі імігранты першага або другога пакаленьня, зь якіх больш за 5 мільёнаў мелі эўрапейскае паходжаньне і 4 мільёны былі магрыбскага паходжаньня&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&amp;ref_id=ip1287|загаловак=Être né en France d’un parent immigré|выдавецтва=Insee|дата публікацыі=30.03.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120203052501/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&amp;ref_id=ip1287|дата копіі=03.02.2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=immigrespaysnais|загаловак=Répartition des immigrés par pays de naissance|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20111026174732/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=immigrespaysnais|дата копіі=26.10.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Borrel, Catherine|спасылка=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1|загаловак=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005|выдавецтва=Insee|дата публікацыі=08.2006|копія=https://web.archive.org/web/20061212212050/http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html|дата копіі=12.12.2006}}&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе Францыя надала грамадзянства 137 тысячам чалавек, пераважна з [[Марока]], [[Альжыр]]у і [[Турэччына|Турэччыны]]&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Swalec, Andrea|спасылка=http://in.reuters.com/article/idINIndia-49921620100706|загаловак=Turks and Moroccans top list of new EU citizens|выдавец=Reuters|дата публікацыі=06.07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706|дата копіі=12.01.2012}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
{{Асноўны артыкул|Француская культура}}

=== Мастацтва ===
[[Файл:Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg|значак|[[Клёд Манэ]] ўважаецца за пачынальніка [[імпрэсіянізм]]у.]]
На францускае мастацтва моцна паўплывалі флямандзкае і італьянскае мастацтва эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]]. [[Жан Фуке]], самы вядомы сярэднявечны францускі мастак, уважаецца за першага мастака, які пабываў у Італіі і на ўласныя вочы пабачыў узыход раньняга Адраджэньня. [[Школа Фантэнблё|Школа жывапісу]] эпохі Адраджэньня ў Фантэнблё была беспасярэдне натхнёная такімі італьянскімі мастакамі, як то [[Франчэска Прыматычча]] і [[Роса Фіярэнтына]], якія абодва працавалі ў Францыі. У сваю чаргу два выбітныя францускія мастакі эпохі барока [[Нікаля Пусэн]] і [[Клёд Лярэн]] самі жылі ў Італіі.

Францускія мастакі распрацавалі стыль [[ракако]] ў XVIII стагодзьдзі як больш вытанчаную імітацыю стылю [[барока]], прычым працы прыдворных мастакоў [[Антуан Вато|Антуана Вато]], [[Франсуа Бушэ]] і [[Жан Анарэ Фраганар|Жана-Анарэ Фраганара]] былі найбольш прадстаўнічымі ў краіне. [[Француская рэвалюцыя]] спрычыніла вялікія зьмены, бо [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] надаваў перавагу мастакам нэаклясычнага стылю, як то [[Жак-Люі Давід]], а вельмі ўплывовая [[Акадэмія прыгожых мастацтваў (Парыж)|Акадэмія прыгожых мастацтваў]] вызначыла стыль, вядомы як [[акадэмізм]]. У другой палове XIX стагодзьдзя ўплыў Францыі на жывапіс узмацніўся з разьвіцьцём новых стыляў жывапісу, як то [[імпрэсіянізм]] і [[Сымбалізм (мастацтва)|сымбалізм]]. Найбольш вядомымі мастакамі-імпрэсіяністамі таго часу былі [[Каміль Пісаро]], [[Эдуард Манэ]], [[Эдгар Дэга]], [[Клёд Манэ]] і [[Агюст Рэнуар]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism|загаловак=Guide to Impressionism|выдавецтва=National Gallery|копія=https://web.archive.org/web/20090716162545/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism|дата копіі=16.07.2009}}&lt;/ref&gt;. Другое пакаленьне мастакоў імпрэсіянізму ўлучала [[Поль Сэзан|Поля Сэзана]], [[Поль Гаген|Поля Гагена]], [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]]а і [[Жорж-П’ер Сэра|Жорж-П’ера Сэра]], якія таксама былі ў авангардзе мастацкіх эвалюцыяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee]. RFI.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, вылучаліся і мастакі-фавісты, як то [[Анры Матыс]], [[Андрэ Дэрэн]] і [[Марыс дэ Ўлямэнк]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)]. National Gallery of Art (United States).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve]. RFI.&lt;/ref&gt;.

На пачатку XX стагодзьдзя [[кубізм]] быў распрацаваны [[Жорж Брак|Жоржам Бракам]] і гішпанскім мастаком [[Паблё Пікаса]]м, які жыў у Парыжы&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Rewald, Sabine|спасылка=https://www.metmuseum.org/essays/cubism|загаловак=Cubism - The Metropolitan Museum of Art|выдавецтва=www.metmuseum.org|дата публікацыі=01.10.2004}}&lt;/ref&gt;. Іншыя замежныя мастакі таксама жылі і працавалі ў Парыжы або паблізу яго, як то [[Вінцэнт ван Гог]] і [[Васіль Кандзінскі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/van_gogh_vincent.shtml|загаловак=Historic Figures: Vincent Van Gogh (1853-1890)|выдавецтва=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.guggenheim.org/exhibition/kandinsky-in-paris-19341944|загаловак=Kandinsky in Paris, 1934–1944|выдавецтва=The Guggenheim Museums and Foundation}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагодзьдзя, і асабліва ў міжваенны час, невялікая група замежных мастакоў, многія зь якіх былі габрэямі, сфармавала [[Парыская школа|Парыскую школу]]. Сярод гэтых мастакоў былі [[Марк Шагал]], [[Амэдэо Мадыльяні]], [[Іцхак Фрэнкель]], [[Жуль Паскін]] і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Nadine|прозьвішча=Nieszawer|загаловак=Histoire des Artistes Juifs de l’École de Paris: Stories of Jewish Artists of the School of Paris|месца=France|год=2020|isbn=979-8633355567}}&lt;/ref&gt;. У [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] загінулі ці былі выгнаныя многія мастакі, што прывяло да страты дамінаваньня і цэнтральнага месца Парыжу на сусьветнай мастацкай сцэне на карысьць [[Нью-Ёрк]]у&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Menand, Louis|спасылка=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/thirteen-crucial-years-for-art-in-downtown-new-york|загаловак=Thirteen Crucial Years for Art in Downtown New York|выданьне=The New Yorker|год=28.03.2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Архітэктура ===
У Сярэднявеччы фэадальная шляхта пабудавала шмат умацаваных замкаў, каб прадэманстраваць сваю ўладу. Сярод францускіх замкаў, якія захаваліся да нашых дзён, вылучаюцца [[Шынонскі замак|Шынонскі]], [[Анжэскі замак|Анжэскі]], [[Вэнсэнскі замак|Вэнсэнскі замкі]] і замкі катараў. У гэтую эпоху Францыя, як і большая частка [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]], абапіралася на [[раманскі стыль|раманскую архітэктуру]].

[[Файл:Chateau de Chenonceau 2008E (adjusted2).jpg|значак|зьлева|[[Замак Шынансо]].]]
[[Гатычная архітэктура]], першапачаткова вядомая як ''Opus Francigenum'', то бок «француская праца»&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Allan M.|прозьвішча=Brodie|загаловак=Oxford Art Online|выдавецтва=Oxford University Press|год=2003|isbn=978-1-884446-05-4}}&lt;/ref&gt;, узьнікла ў [[Іль-дэ-Франс]] і была першым уласна францускім стылем архітэктуры, які пераймалі па ўсёй Эўропе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp|загаловак=The Gothic Period|выдавецтва=Justfrance.org|копія=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp|дата копіі=18.07.2011}}&lt;/ref&gt;. Паўночная Францыя ёсьць радзімай некаторых з найважнейшых гатычных катэдраў і базылікаў, першай зь якіх ёсьць базыліка [[Сэн-Дэні (базыліка)|Сэн-Дэні]], якая выкарыстоўвалася як каралеўскі нэкропаль. Да іншых важных і вядомых францускіх гатычных катэдраў стасуюцца [[Шартраўская катэдра|Нотр-Дам дэ Шартр]] і [[Ам’енская катэдра|Нотр-Дам д’Ам’ен]]. Каранацыя францускім уладароў ладзілася ў яшчэ адной важнай гатычнай царкве, як то [[Рэймская катэдра|Нотр-Дам дэ Рэймс]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ La Cathedrale de Notre-Dame de Reims]. Histoire et Architecture.&lt;/ref&gt;. Апошняя перамога ў [[Стогадовая вайна|Стогадовай вайне]] адзначыла важны этап у эвалюцыі францускай архітэктуры. Гэта быў час францускага Адраджэньня, калі некалькі мастакоў з Італіі былі запрошаны да францускага двара.

Па Адраджэньні і ў канцы Сярэднявечча барочная архітэктура замяніла традыцыйны гатычны стыль. Яна мела большы посьпех у сьвецкай сфэры, чым у рэлігійнай. Гэтак шмат барочных рысаў мае [[Вэрсальскі палац]]. [[Жуль Ардуэн-Мансар]], які спраектаваў пашырэньне Вэрсаля, быў адным з самых уплывовых францускіх архітэктараў эпохі барока. Ён таксама вядомы сваім купалам у [[Домі інвалідаў|Доме інвалідаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Helen|прозьвішча=Hills|спасылка=https://books.google.com/books?id=jLmFbEdqBDUC&amp;pg=PA86|загаловак=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe|выдавецтва=Ashgate Publishing|год=2003|isbn=978-0-7546-0309-2}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя з самых уражлівых прыкладаў правінцыйнай барочнай архітэктуры былі ў месцах, якія яшчэ не былі францускімі, такіх як [[Пляц Станіслава|пляц Станіслава]] ў [[Нансі]]. Што да вайсковай архітэктуры, [[Сэбаст’ен Лё Прэтр дэ Вабан|Вабан]] спраектаваў адныя з самых эфэктыўных крэпасьцяў у Эўропе і стаў уплывовым вайсковым архітэктарам. У выніку перайманьні ягоных прац можна знайсьці па ўсёй Эўропе і Амэрыцы&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://whc.unesco.org/en/list/1283|загаловак=Fortifications of Vauban|выдавецтва=UNESCO|дата публікацыі=08.07.2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://en.unesco.org/|загаловак=Official site of the UNESCO|выдавецтва=UNESCO}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|значак|Інтэр’еры [[Вэрсальскі палац|Вэрсальскага палаца]].]]
Па рэвалюцыі рэспубліканцы аддавалі перавагу [[нэаклясыцызм]]у, але ён пашырыўся ў Францыі яшчэ да рэвалюцыі з такімі будынкамі, як то [[Пантэон (Парыж)|Пантэон]] або [[Тулюская ратуша|Капітоль]] у [[Тулюза|Тулюзе]]. Пабудаваныя у час Першай францускай імпэрыі, [[Трыюмфальная арка]] і царква [[Сэн-Мадлен]] уяўляюць сабою найлепшы прыклад архітэктуры ў стылі [[ампір]]у&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=OtabdzMdbboC&amp;pg=PA48|загаловак=Paris: City Guide|выдавецтва=Lonely Planet|год=2008|isbn=978-1-74059-850-7}}&lt;/ref&gt;. Пры [[Напалеон III Банапарт|Напалеоне III]] пачалася хваля ўрбанізму. У той час былі пабудаваныя экстравагантныя будынкі, як то нэабарочны Палац Гарнье. Гарадзкое плянаваньне таго часу было вельмі арганізаваным і строгім, а найбольш прыкметным стаў глябальны праект рэканструкцыі Парыжу, які рабіў [[Жорж-Эжэн Асман]]. У гэты час адбылося моцнае адраджэньне готыкі па ўсёй Эўропе і ў Францыі, дзе пільна працаваў [[Эжэн Віяле-лё-Дзюк]]. У канцы XIX стагодзьдзя [[Аляксандар Эйфэль|Гюстаў Эйфэль]] спраектаваў мноства мастоў, таму застаецца адным з самых уплывовых стваральнікаў мастоў свайго часу, але найбольш вядомым ён стаў дзякуючы распрацоўкі [[Эйфэлева вежа|Эйфэлевай вежы]].

У XX стагодзьдзі француска-швайцарскі архітэктар [[Лё Карбюзье]] спраектаваў некалькі будынкаў у Францыі. Таксама францускія архітэктары спалучалі як сучасныя, гэтак і старыя архітэктурныя стылі. Прыкладам такой сучаснай архітэктуры ёсьць [[Піраміда Люўру]], якая была дапасаваная да старога будынка. Найбольш складанымі будынкамі для інтэграцыі ў францускія гарады ёсьць хмарачосы, бо яны бачныя здалёк. З улікам гэтага, каб захаваць спадчыну і ўнікнуць дамінаваньня новых будынкаў, у Парыжы з 1977 году дзеіць забарона на стварэньне новых будынкаў вышэйшых за 37 мэтраў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Seckel, Henri|спасылка=http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html|загаловак=Urbanisme: Des gratte-ciel à Paris: qu’en pensez-vous — Posez vos questions|выдавецтва=MYTF1News|дата публікацыі=08.07.2008|копія=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html|дата копіі=29.10.2010}}&lt;/ref&gt;. Значная колькасьць хмарачосаў сталіцы разьмешчаная ў фінансавым раёне [[Ля-Дэфанс]]. Іншымі масіўнымі будынкамі, якія цяжка інтэграваць у навакольнае асяродзьдзе, ёсьць вялікія масты. Аднак, выдатным прыкладам стварэньня такога аб’екту ёсьць віядук [[Міё]].

=== Літаратура ===
[[Файл:Grandes chroniques Roland.jpg|значак|зьлева|Адная з позьніх ілюстрацыяў да «[[Песьня пра Ралянда|Песьні пра Ралянда]]».]]
Самыя раньнія творы францускай літаратуры датуюцца Сярэднявеччам, калі існавала некалькі моваў і дыялектаў, а пісьменьнікі выкарыстоўвалі ўласны правапіс і граматыку. Некаторыя аўтары сярэднявечных тэкстаў, як то ''«[[Трыстан і Ізольда]]»'' і ''«[[Лянсэлёт-Грааль]]»'', невядомыя. Сярод вядомых сярэднявечных літаратараў Францыі вылучаюцца [[Крэт’ен дэ Труа]], [[Хрысьціна Пізанская]] і герцаг аквітанскі [[Гіём IX]]. Значная частка сярэднявечнай францускай паэзіі і літаратуры была натхнёная легендамі каралінгскага цыклю, такімі як то ''«[[Песьня пра Ралянда]]»'' і жанрам [[шансон дэ жэст]]. ''«[[Раман пра Рэнара]]»'', складзены ў 1175 годзе [[Пэру дэ Сэн-Клюд]]ам, распавядае гісторыю сярэднявечнага героя Рэйнара («ліса») і ёсьць яшчэ адным прыкладам раньняй францускай літаратуры. Важным пісьменьнікам XVI стагодзьдзя быў [[Франсуа Рабле]], які напісаў пяць папулярных раньніх [[круцельны раман|пікарэскных раманаў]]. Рабле таксама рэгулярна гутарыў з [[Маргарыта Наварская|Маргарытай Наварскай]], аўтаркай ''«[[Гептамэрон]]а»''&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Bauschatz, Cathleen M.|загаловак=Rabelais and Marguerite de Navarre on Sixteenth-Century Views of Clandestine Marriage|выданьне=Sixteenth Century Journal|том=34|нумар=2|старонкі=395—408|год=2003|DOI=10.2307/20061415}}&lt;/ref&gt;. Найбольш вядомы твор [[Мішэль дэ Мантэнь|Мішэля дэ Мантэня]], ''«[[Эсэ (Мантэнь)|Эсэ]]»'', паклаў пачатак уласна жанру [[эсэ]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm|загаловак=Montaigne|выдавецтва=Humanistictexts.org|копія=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm|дата копіі=25.05.2011}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|значак|[[Віктор Юго]] ўважаецца за аднаго з самых знакамітых літаратараў Францыі ўсіх часоў.]]
Француская літаратура і паэзія квітнелі ў XVIII і XIX стагодзьдзях. [[Дэні Дыдро]], найбольш вядомы як галоўны рэдактар ''«Энцыкляпэдыі»'', ставіў за мэту абагульненьне ўсіх ведаў свайго стагодзьдзя ды барацьбу зь невуцтвам і цемрашальствам. [[Шарль Пэро]] быў плённым аўтарам дзіцячых казак, у тым ліку ''«[[Кот у ботах]]»'', ''«[[Папялушка]]»'', ''«[[Прыгажуня ў сонным лесе]]»'' і ''«[[Сіняя Барада]]»''. На пачатку XIX стагодзьдзя сімбалічная паэзія была важным рухам, сярод якіх зьзялі такія паэты, як то [[Шарль Бадлер]], [[Поль Вэрлен]] і [[Стэфан Малярмэ]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm|загаловак=Le Symbolisme français|выдавецтва=users.skynet.be|копія=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm|дата копіі=07.03.2018}}&lt;/ref&gt;. [[Віктор Юго|Віктора Юго]] часам уважаюць за найвялікшага францускага пісьменьніка ўсіх часоў&lt;ref name=&quot;victor&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf|загаловак=Victor Hugo est le plus grand écrivain français|копія=https://web.archive.org/web/20130723121408/http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf|дата копіі=23.07.2013}}&lt;/ref&gt; за выдатнае майстэрства ўва ўсіх літаратурных жанрах. Вершы Юго параўноўваюць зь вершамі [[Ўільям Шэксьпір|Шэксьпіра]], [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]] і [[Гамэр]]а&lt;ref name=&quot;hugo&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor|загаловак=Victor Hugo 1802–1885|выдавецтва=Enotes.com}}&lt;/ref&gt;. Ягоныя раман ''«[[Адрынутыя]]»'' шырока ўважаецца за адзін з найвялікшых раманаў, калі-небудзь складзеных&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.adherents.com/people/100_novel.html|загаловак=All-Time 100 Best Novels List|выдавецтва=Adherents.com|копія=https://web.archive.org/web/20051128235020/http://adherents.com/people/100_novel.html|дата копіі=28.11.2005}}&lt;/ref&gt;, а ''«[[Катэдра Парыскай Божай Маці (раман|Катэдра Парыскай Божай Маці]]»'' застаецца надзвычай папулярным. Сярод іншых буйных аўтараў XIX стагодзьдзя варта вылучаць [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]] (''«[[Тры мушкетэры]]»'' і ''«[[Граф Монтэ-Крыста]]»''), [[Жуль Вэрн|Жуля Вэрна]] (''«[[Дваццаць тысячаў лье пад вадой]]»''), [[Эміль Заля|Эміля Заля]] (''«[[Ругон-Макары]]»''), [[Анарэ дэ Бальзак]]а (''«[[Чалавечая камэдыя]]»''), [[Гі дэ Мапасан]]а, [[Тэафіль Гат’е|Тэафіля Гат’е]] і [[Стэндаль|Стэндаля]] (''«[[Чырвонае і чорнае]]»'', ''«[[Пармскі манастыр]]»'').

У пачатку XX стагодзьдзя Францыя была аазай літаратурнай свабоды&lt;ref name=&quot;Beat censors&quot;&gt;{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/25GtYStZ3wsmZHBt6BCP51p/dirty-books-and-literary-freedom-the-lady-chatterley-publisher-who-beat-the-censors|загаловак=Dirty books and literary freedom: The Lady Chatterley publisher who beat the censors|выдавец=BBC|копія=https://web.archive.org/web/20211117185434/https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/25GtYStZ3wsmZHBt6BCP51p/dirty-books-and-literary-freedom-the-lady-chatterley-publisher-who-beat-the-censors|дата копіі=17.11.2021}}&lt;/ref&gt;. Творы, забароненыя празь непрыстойнасьць у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых англамоўных краінах, былі апублікаваныя ў Францыі за дзесяцігодзьдзі да таго, як яны сталі даступныя ў краінах іхных родных аўтараў&lt;ref name=&quot;Beat censors&quot;/&gt;. Французы не прагнулі пакараньня літаратараў за іхную творчасьць, і судовыя перасьледы былі рэдкімі&lt;ref name=&quot;Beat censors&quot;/&gt;. Сярод важных пісьменьнікаў XX стагодзьдзя вылучаюцца [[Марсэль Пруст]], [[Люі-Фэрдынанд Сэлін]], [[Жан Както]], [[Альбэр Камю]] і [[Жан-Поль Сартр]]. [[Антуан дэ Сэнт-Экзюпэры]] напісаў ''«[[Маленькі прынц|Маленькага прынца]]»'', які ёсьць адной з самых прадаваных кнігаў у гісторыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141018105721/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/141009/modiano-strengthens-frances-literature-nobel-dominance Modiano strengthens France’s literature Nobel dominance]. Global Post.&lt;/ref&gt;.

=== Філязофія ===
У Сярэднявеччы і да канца XIV стагодзьдзя француская філязофія была вядучай у Эўропе, таму што амаль усе выдатныя філёзафы навучаліся або выкладалі, па меншай меры некаторы час, у [[Палятын]]е ў Парыжы або [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскім унівэрсытэце]], які быў заснаваны ў 1206 годзе. Француская філязофія вядомая ва ўсім сьвеце дзякуючы свайму арыгінальнаму стылю і тэматыцы. Для яе характэрна яснасьць мысьленьня, майстэрскае вар’іраваньне выразаў і ўражлівыя вобразы, якія спалучаюцца зь незвычайнай філязофскай сур’ёзнасьцю і вастрынёй, цесная сувязь з грамадзкім і палітычным жыцьцём нацыі&lt;ref&gt;Философская Энциклопедия. В 5-х т. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.&lt;/ref&gt;. Спэцыфіка францускай філязофіі абумоўлена ейнай мовай, надае ёй паэтычнасьць і мастацкасьць.

=== Музыка ===
Француская музыка вядомая з часоў [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]], але кампазытары сусьветнага маштабу: [[Жан-Батыст Люлі]], [[Люі Купэрэн]], [[Жан-Філіп Рамо]] — зьявіліся толькі ў эпоху [[барока]]. Росквіт францускай клясычнай музыкі наступіў у XIX стагодзьдзі. Эпоха [[рамантызм]]у прадстаўленая ў Францыі творамі [[Гектар Бэрліёз|Гектара Бэрліёза]]. У XX стагодзьдзі клясічная музыка Францыі разьвіваецца ў агульным рэчышчы сусьветнай музыкі. У 1920-х гадах у Францыі распаўсюдзіўся [[джаз]], найбуйнейшым прадстаўніком якога стаў Стэфан Грапэлі. У другой палове XX стагодзьдзя ў Францыі атрымала распаўсюджаньне звычайная эстрадная музыка, выканаўцамі якой былі, напрыклад, [[Мірэй Мат’ё]], [[Даліда]], [[Джо Дасэн]], [[Патрысія Каас]], [[Мілен Фармэр]], [[Ляра Фабіян]], [[Грэгары Лемаршаль]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Партал|Эўропа}}
* [https://web.archive.org/web/20110128231720/http://traveling.by/country/france/details Францыя на беларускім Партале падарожжаў]
* {{Спасылка|url=https://www.britannica.com/place/France/The-Reign-of-Terror|аўтар=Weber Eugen, Bisson T.N., Blondel Jean F.P., Elkins Thomas Henry, Bachrach Bernard S., Fournier Gabriel, Wright Gordon, Flower John E., Popkin Jeremy David, Higonnet Patrice Louis-René, Tuppen John N., Bernard François, Woloch Isser, Drinkwater John Frederick, Shennan J.H.|загаловак=France|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=18 ліпеня 2024|дата=20 ліпеня 2024|мова=en}}

{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны Эўразьвязу}}
{{NATO}}
{{АБСЭ}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>339ck1ehgrsgsl10y2iz1afjc662wn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663439</id>
      <parentid>2663429</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T05:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2663429|2663429]] удзельніка [[Special:Contributions/~2026-19510-80|~2026-19510-80]] ([[User talk:~2026-19510-80|гутаркі]])</comment>
      <origin>2663439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192421" sha1="1s90tsx7amrgji71jec1arpufrmk634" xml:space="preserve">{{Краіна2
 | Лацінка                               = Francyja
 | СУП ППЗ                               = 4,504 трлн $&lt;ref name=&quot;imf&quot;&gt;[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=132,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2023&amp;ey=2030&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (France)]. International Monetary Fund.&lt;/ref&gt;
 | Год падліку СУП ППЗ                   = 2025
 | Месца паводле СУП ППЗ                 = 
 | СУП ППЗ на чалавека                   = 65 626 $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП ППЗ на чалавека       = 2025
 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека     = 
 | СУП намінал                           = 3,211 трлн $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП намінал               = 2025
 | Месца паводле СУП намінал             = 
 | СУП намінал на чалавека               = 46 792 $&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
 | Год падліку СУП намінал на чалавека   = 2025
 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 
}}
'''Рэспу́бліка Фра́нцыя''' альбо '''Фра́нцыя''' ({{мова-fr|République française}} альбо ''France'') — краіна ў [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]], што ўключае ў сябе некалькі заморскіх рэгіёнаў і тэрыторыяў. [[Мэтраполія Францыі|Мэтрапольная тэрыторыя Францыі]] распасьціраецца ад [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] да [[Ля-Манш]]у і [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]], і ад [[Райн]]у да [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]. Гэта адна з трох краінаў, разам з [[Марока]] і [[Гішпанія]]й, якая мае выхад да Атлянтыкі і Міжземнага мора адначасова. Францыя мяжуе з [[Бэльгія]]й, [[Люксэмбург]]ам, [[Нямеччына]]й, [[Швайцарыя]]й, [[Італія]]й і [[Манака]] на ўсходзе, [[Андора]]й і Гішпаніяй на поўдні, і аддзеленая [[пратока]]й Ля-Манш ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на поўначы. Таксама ў Францыю ўваходзяць тэрыторыі, разьмешчаныя на розных кантынэнтах.

Паводле плошчы Францыя зьяўляецца 42-й найбуйнейшай краінай у сьвеце, але самай вялікай краінай у Заходняй Эўропе і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім зьвязе]] (ЭЗ) і трэцяй паводле велічыні ў [[Эўропа|Эўропе]] ў цэлым. Насельніцтва краіны складае 66,6 млн чалавек, гэта 22-і паказчык паводле колькасьці насельніцтва ў сьвеце і 2-і ў ЭЗ. Францыя зьяўляецца ўнітарнай паўпрэзыдэнцкай [[рэспубліка]]й са сталіцай у [[Парыж]]ы, найбуйнейшым горадзе краіны і галоўным культурным і камэрцыйным цэнтры. Ідэалы нацыі выяўляюцца ў [[Дэклярацыя правоў чалавека|Дэклярацыі правоў чалавека]].

Францыя застаецца вялікай дзяржавай са значным культурным, эканамічным, вайсковым і палітычным уплывам як у Эўропе, гэтак і ва ўсім сьвеце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091031190936/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761590309/Great_Powers.html Great Powers — Encarta. MSN. 2008]. Webcitation.org.&lt;/ref&gt;. Дзяржава мае пяты паводле велічыні ў сьвеце вайсковы бюджэт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150104033821/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=476 Trends in world military expenditure, 2013]. SIPRI&lt;/ref&gt;, трэці паказчык паводле велічыні запасаў [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20181226010349/https://fas.org/ Status of World Nuclear Forces]. Federation of American Scientists — Fas.org.&lt;/ref&gt;, і другі — па велічыні дыпляматычнага корпусу&lt;ref&gt;[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html France-Diplomatie]. Diplomatie.gouv.fr.&lt;/ref&gt;. Францыя зьяўляецца разьвітой краінай і мае шостую паводле аб’ёму эканоміку ў сьвеце паводле намінальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] і восьмую паводле велічыні [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]] (у 2014 годзе)&lt;ref name=&quot;worldbank2012&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|загаловак=GDP, PPP (current international $)|выдавец=Data.worldbank.org|дата=17 лютага 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Першапачаткова назва Францыя, якая ўжывалася да ўсёй [[Франская дзяржава|Франскай дзяржавы]], паходзіць ад [[лацінская мова|лацінскага]] слова Francia, або «Каралеўства франкаў»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml|загаловак=History of France|выдавецтва=Discoverfrance.net|копія=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml|дата копіі=24.08.2011}}&lt;/ref&gt;. Назва ўзыходзіць да старажытнафранцускага слова franc («свабодны, высакародны, шчыры») і, у рэшце рэшт, да сярэднявечнага лацінскага слова francus («свабодны, вызвалены ад службы, вольны чалавек»), абагульненьне племянной назвы, якое ўзьнікла як позьнелацінскае запазычаньне франкаўскага эндоніма *Frank&lt;ref name=&quot;OnlineEtymologyDictionary&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20240515001926/https://www.etymonline.com/word/frank Origin and meaning of Frank]. Online Etymology Dictionary.&lt;/ref&gt;. Згода з адной з вэрсіяй, значэньне «свабодны» да франкаў стасавалася да іх таму, што па заваёвы [[Галія|Галіі]] толькі [[франкі]] былі вызваленыя ад падаткаў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Michel|прозьвішча=Rouche|загаловак=A History of Private Life: From Pagan Rome to Byzantium|выдавецтва=Belknap Press|год=1987|isbn=978-0-674-39974-7}}&lt;/ref&gt;, або, у больш агульным сэнсе, таму, што яны мелі статус вольных людзей у адрозьненьне ад мясцовых жыхароў&lt;ref name=&quot;OnlineEtymologyDictionary&quot;/&gt;. Этымалёгія слова *Frank нявызначаная. Традыцыйна лічыцца, што яно паходзіць ад прагерманскага слова *frankōn, якое перакладаецца як «[[Дзіда (зброя)|дзіда]]»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Tarassuk, Leonid; Blair, Claude|спасылка=https://books.google.com/books?id=UJbyPwAACAAJ|загаловак=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations|выдавецтва=Simon &amp; Schuster|год=1982|isbn=978-0-671-42257-8}}&lt;/ref&gt;, але гэтая зброя магла атрымаць сваю назву праз выкарыстаньне ёй франкамі, а не наадварот&lt;ref name=&quot;OnlineEtymologyDictionary&quot;/&gt;.

У беларускай моўнай традацыі апроч замацаванай назвы Францыя, таксама ўжываліся назвы Пра́нцыя&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.nlb.by/upload/prod/Sviedki-epochi/2002.08_Academy/Dziannica_24.12.1918.pdf|месца=[[Масква]]|год=24 дзякабра 1918|нумар=43|загаловак=З-за граніцы|выданьне=[[Дзяньніца|Дзянніца]]|старонкі=4}}&lt;/ref&gt; і Хра́нцыя&lt;ref&gt;[https://slounik.org/search?dict=calaviek&amp;search=%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7 Чалавек: Тэматычны слоўнік. Менск: Беларуская навука, 2006. ISBN 985-08-0715-6]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/kamunikat-19691-1.djvu/page/n7/mode/2up?q=%D0%A5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B%D1%8F Магазіншчыца // Наша Ніва. - 2000. - № 34. - С. 9.]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Францыі}}

=== Старажытнасьць ===
Францыя ў дагістарычны пэрыяд была месцам старажытных стаянак [[Нэандэртальцы|нэандэртальцаў]] і [[Краманьёнцы|краманьёнцаў]]. У эпоху [[нэаліт]]у на тэрыторыі Францыі існавала некалькі багатых помнікамі дагістарычных культураў. Дагістарычная [[Брэтань]] была культурна зьвязана з суседняй [[Вялікабрытанія (востраў)|Брытаніяй]], на ейнай тэрыторыі выяўлена вялікая колькасьць [[мэгаліт]]аў. У пэрыяд позьняга [[бронзавы век|бронзавага]] і раньняга [[жалезны век|жалезнага веку]] тэрыторыю Францыі засялялі [[кельты|кельцкія]] плямёны [[галы|галаў]], паўднёвы захад сучаснай Францыі быў населены [[ібэры|ібэрамі]], плямёнамі невядомага паходжаньня. У выніку паэтапнага заваяваньня, якое было завершана ў I стагодзьдзі да н. э. у выніку [[Гальская вайна|Гальскай вайны]] [[Гай Юліюс Цэзар|Юліюса Цэзара]], сучасная тэрыторыя Францыі ўвайшла ў склад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] як правінцыя [[Галія]]. Насельніцтва было раманізавана і да V стагодзьдзя размаўляла на народнай [[Лацінская мова|латыні]], якая стала асновай сучаснай францускае мовы.

=== Сярэднявечча ===
У 486 годзе Галія была заваяваная [[франкі|франкамі]] пад кіраўніцтвам [[Хлёдвіг I|Хлёдвіга]]. Тым самым была створана Францкая дзяржава, а Хлёдвіг стаў першым каралём дынастыі [[Мэравінгі|Мэравінгаў]]. У VII стагодзьдзі ўлада караля істотна аслабла, а рэальнай сілай у дзяржаве завалодалі мажардомы, аднаму зь якіх, [[Карл Мартэл|Карлу Мартэлу]], удалося ў 732 годзе ў [[бітва пры Пуат’е|бітве пры Пуат’е]] разьбіць арабскае войска і прадухіліць заваяваньне [[арабы|арабамі]] Заходняй Эўропы. Сын Карла Мартэла, [[Піпін Кароткі]], стаў першым каралём дынастыі [[Каралінгі|Каралінгаў]], а пры сыне Піпіна, [[Карл Вялікі|Карле Вялікім]], францкая дзяржава дасягнула найвышэйшага росквіту за ўсю гісторыю і займала большую частку тэрыторыі цяперашняй Заходняй і Паўднёвай Эўропы. Пасьля сьмерці сына Карла Вялікага — [[Людовік Пабожны|Людовіка Пабожнага]] — ягоная імпэрыя была падзеленая на тры часткі. У 843 годзе паводле [[Вэрдэнская дамова|Вэрдэнскае дамовы]] было створана Заходне-Францкае каралеўства на чале з [[Карл Лысы|Карлам Лысым]]. Яно займала прыблізна тэрыторыю сучаснай Францыі. У X стагодзьдзі краіна стала называцца Францыяй.

[[Файл:French borders from 985 to 1947.gif|значак|зьлева|Зьмена межаў Францыі з 985 па 1947 гады]]
Пазьней цэнтральная ўлада істотна паслабела. У IX стагодзьдзі Францыя рэгулярна падвяргалася набегам [[вікінгі|вікінгаў]], у 886 годзе апошнія рабілі аблогу Парыжу. У 911 годзе вікінгі заснавалі герцагства [[Нармандыя]] на поўначы Францыі. Да канца X стагодзьдзя краіна была практычна цалкам раздробленая, а каралі ня мелі рэальнай улады за межамі сваіх фэадальных уладаньняў (Парыж і Арлеан). Дынастыю Каралінгаў у 987 годзе зьмяніла дынастыя [[Капэтынгі|Капэтынгаў]], па імені першага ейнага караля [[Гуга Капэт]]а. Панаваньне Капэтынгаў характэрнае крыжовымі паходамі, рэлігійнымі войнамі ў самой Францыі, спачатку 1170 год адзначыўся рухам [[вальдэнсы|вальдэнсаў]], а ў 1209—1229 гады прайшлі [[Альбігойскія войны]]. Таксама за часам Капэтынгаў адзначана скліканьне парлямэнту, Генэральных штатаў, упершыню ў 1302 годзе, а таксама [[Авіньёнскае паланеньне папаў|Авіньёнскім палонам папаў]], калі [[папа|рымскі папа]] быў арыштаваны ў 1303 годзе каралём [[Філіп IV Прыгожы|Філіпам IV Прыгожым]], і папы былі вымушаныя заставацца ў [[Авіньён]]е да 1378 году. У 1328 годзе Капэтынгаў зьмяніла бакавая галіна дынастыі, вядомая як дынастыя [[Валюа (дынастыя)|Валюа]]. У 1337 годзе пачалася [[Стогадовая вайна]] з [[Ангельшчына]]й, у якой спачатку посьпех быў у ангельцаў, якія здолелі захапіць істотную частку тэрыторыі Францыі, але ў рэшце рэшт, асабліва пасьля зьяўленьня [[Жанна д’Арк|Жанны д’Арк]], у вайне наступіў пералом, і ў 1453 годзе ангельцы капітулявалі. Як і астатнія Эўропа, Францыя значна пацярпела ад [[чорная сьмерць|чорнай сьмерці]], паводле зьвестак ад хваробы памёрла палова 17-мільённага насельніцтва Францыі&lt;ref&gt;Peter Turchin (2003). Historical dynamics: why states rise and fall. Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|значак|[[Людовік XIV]], «кароль-сонейка», які зрабіў Францыю лідэрам сусьветнае палітыкі.]]
Да пэрыяду панаваньня [[Людовік XI|Людовіка XI]] (1461—1483) адносіцца фактычная ліквідацыя фэадальнай раздробленасьці Францыі і ператварэньне краіны ў абсалютную манархію. У далейшым Францыя стала імкнулася гуляць прыкметную ролю ў Эўропе. Гэтак, з 1494 па 1559 гады яна вяла [[італьянскія войны]] з [[Гішпанія]]й за кантроль над [[Італія]]й. У канцы XVI стагодзьдзя ў пераважна каталіцкай Францыі атрымаў распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]] [[Кальвінізм|кальвінісцкага]] толку, пратэстанты ў Францыі называліся [[гугеноты|гугенотамі]]. Гэта выклікала рэлігійныя войны паміж каталікамі і пратэстантамі, пікам якіх у 1572 году стала [[Барталямэеўская ноч]] у Парыжы — масавае забойства пратэстантаў. У 1589 годзе дынастыя Валюа перасеклася, і [[Генрых IV]] стаў заснавальнікам новай дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]].

Француская манархія дасягнула свайго росквіту ў XVII стагодзьдзі за часам панаваньня [[Людовік XIV|Людовіка XIV]]. Удзельнічаючы ў шматлікіх войнах, Францыя стала вядучай эўрапейскай сілай. Да таго ж у Францыі пражывала найбольшая ў Эўропе колькасьць насельніцтва і дзяржава мела вялікі ўплыў на эўрапейскую палітыку, эканоміку і культуру. [[Француская мова]] стала найбольш выкарыстоўваемай мовай у [[дыпляматыя|дыпляматыі]], [[навука|навуцы]], [[літаратура|літаратуры]] і міжнародных справах, і заставалася такой да XX стагодзьдзя&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ Language and Diplomacy]. Nakedtranslations.com.&lt;/ref&gt;. Францыя значна пашырыла сваю тэрыторыю дзякуючы заморскім уладаньням у [[Амэрыка|Амэрыцы]], [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Азія|Азіі]]. Людовік XIV адмяніў [[Нанцкі эдыкт]], змусіўшы тысячы гугенотаў адправіцца ў выгнаньне.

Пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] Францыя страціла [[Новая Францыя|Новую Францыю]] і большасьць сваіх індыйскіх уладаньняў пасьля паразы ў [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]], якая скончылася ў 1763 годзе, аднак ейная кантынэнтальная тэрыторыя працягвала расьці дзякуючы далучэньню да краіны [[Лятарынгія|Лятарынгіі]] (1766) і [[Корсыка|Корсыкі]] (1770). Непапулярны кароль Людовік XV сваімі неабдуманымі фінансавымі, палітычнымі і ваеннымі рашэньнямі дыскрэдытаваў манархію і, магчыма, прывёў дзяржаву да [[Француская рэвалюцыя|францускай рэвалюцыі]] праз 15 гадоў пасьля сваёй сьмерці&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml BBC History : Louis XV (1710—1774)]. BBC.&lt;/ref&gt;.

[[Людовік XVI]], унук Людовіка XV, актыўна падтрымліваў высілкі амэрыканцаў да незалежнасьці ад Вялікабрытаніі, што было рэалізавана [[Парыская дамова (1783)|Парыскай дамовай]] 1783 году. Прыклад Амэрыканскай рэвалюцыі, а таксама фінансавы крызіс, які пачаўся ў Францыі, сталі адным з чыньнікаў пачатку францускай рэвалюцыі.

=== Пасьля рэвалюцыі ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|міні|зьлева|[[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]], імпэратар Францыі, і ягонае войска]]
Пасьля ўзяцьця [[Бастылія|Бастыліі]] 14 ліпеня 1789 году абсалютная манархія была скасаваная і Францыя стала канстытуцыйнай манархіяй. Праз Дэклярацыю правоў чалавека і грамадзяніна Францыя аб’явіла пра зьнішчэньне арыстакратычных прывілеяў і абвесьціла свабоду і роўныя правы для ўсіх мужчын, а таксама доступ да дзяржаўнай службы на аснове таленту і здольнасьцяў, а не нараджэньня. Улада караля была абмежавана, і Людовік XVI паспрабаваў зьдзейсьніць контрарэвалюцыю пры падтрымцы эўрапейскіх манархаў. Аднак спроба не ўдалася, аўтарытэт караля быў падарваны, ён быў катаваны, і Францыя стала [[рэспубліка]]й 22 верасьня 1792 году.

Маючы ціск з боку іншых эўрапейскіх манархіяў, унутраных партызанскіх войнаў і контрарэвалюцыі, як то [[Вандэйскае паўстаньне]], у маладой рэспубліцы пачаўся тэрор. Паміж 1793 і 1794 гадамі было пакарана сьмерцю ад 16 тысячаў да 40 тысячаў. У Заходняй Францыі грамадзянская вайна доўжылася з 1793 па 1796 гады, у гэты пэрыяд загінула ад 200 тысячаў да 450 тысячаў чалавек&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Linton, Marisa|url=https://www.academia.edu/5514345/The_Terror_in_the_French_Revolution|загаловак=The Terror in the French Revolution|выдавец=Kingston University|дата публікацыі=2004|мова=en}}&lt;/ref&gt;. Аднак рэспубліка здолела выжыць і разграміць контрарэвалюцыю. У выніку [[Тэрмадарыянскі пераварот|Тэрмадарыянскага перавароту]] быў пакладзены канец панаваньню [[Максімільен Рабэсп’ер|Максімільена Рабэсп’ера]] і тэрору. Адмена рабства і мужчынскае ўсеагульнае выбарчае права, што было прынятыя за часам радыкальнай фазы рэвалюцыі, былі адмененыя наступнымі ўрадамі.

Пасьля нядоўгага часу кіраваньня ўрада [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] захапіў кантроль над рэспублікай, у 1799 годзе стаўшы першым консулам, а ў 1804 годзе імпэратарам [[Француская імпэрыя|Францускай імпэрыі]]. Гэты пэрыяд гісторыі мае назоў [[Напалеонаўскія войны]] (1799—1815), калі Францыя ваявала адразу з кааліцыяй эўрапейскіх манархіяў. Пры гэтым напалеонаўскія войскі захапілі большую частку кантынэнтальнай Эўропы, а чальцы сям’і [[Банапарты|Банапартаў]] былі прызначаныя манархамі ў некаторых ізноў створаных каралеўствах&lt;ref name=&quot;blanning&quot;&gt;Blanning, Tim. [https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 Napoleon and German identity]. History Today 48 (London).&lt;/ref&gt;.

Гэтыя перамогі прывялі да сусьветнай экспансіі францускіх рэвалюцыйных ідэалаў і рэформаў, як то ўсталяваньне [[Мэтрычная сыстэма мер|мэтрычнае сыстэмы]], [[Кодэкс Напалеона|Кодэкса Напалеона]] і Дэклярацыі правоў чалавека. Пасьля катастрафічнай [[Вайна 1812 году|расейскай кампаніі]] Напалеон пацярпеў паразу і ў 1815 годзе манархія [[Бурбоны|Бурбонаў]] была адноўлена. Каля мільёну французаў загінулі падчас напалеонаўскіх войнаў&lt;ref name=&quot;blanning&quot;/&gt;. Першым каралём пасьля рэвалюцыі быў [[Людовік XVIII]], брат [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. Ад 1824 да 1830 году каралём Францыі быў іх малодшы брат [[Карл X (кароль Францыі)|Карл X]]. Форма кіраваньня ў Францыі гэтага пэрыяду ўяўляла сабой [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйную манархію]]. Заканадаўчай галіной улады стала Палата дэпутатаў. Пасьля прызначэньняў каралём [[манархізм|ультраманархістаў]] ва ўрад пачалася [[Ліпеньская рэвалюцыя 1830 году]], пачаўся пэрыяд [[ліпеньская манархія|ліпеньская манархіі]]. 

[[Файл:EmpireFrench.png|значак|Францускія каляніяльныя імпэрыі: {{Легенда|#118cb4|Першая}} {{Легенда|#002c74|Другая}}]]
Новым каралём Францыі стаў [[Люі-Філіп I]]. У 1831 годзе і ў 1834 годзе ў Ліёне адбыліся паўстаньні. У 1832 годзе ў Парыжы праводзіліся рэспубліканскія выступы. У 1848 годзе ў выніку [[Француская рэвалюцыя 1848 году|Францускай рэвалюцыі 1848 году]] кароль [[Люі-Філіп I]] адмовіўся ад стальца, прынятая канстытуцыя і ўсталяваная [[Другая рэспубліка]]. Адмена рабства і ўвядзеньне ўсеагульнага выбарчага права для мужчынаў былі адноўленыя ў 1848 годзе. Кіраўніком дзяржавы аб’яўляўся прэзыдэнт, а на першых выбарах прэзыдэнта перамог [[Напалеон III Банапарт|Люі-Напалеон Банапарт]], які быў пляменьнікам Напалеона I. У 1852 годзе ён учыніў дзяржаўны пераварот, шэраг урадоўцаў былі адхіленыя ад улады. 2 сьнежня 1852 году пасьля плебісцыту ён быў абвешчаны імпэратарам Другой імпэрыі пад імём Напалеона III. Ён пашырыў францускую інтэрвэнцыю за мяжу, беручы ўдзел у войнах і канфліктах у [[Крым]]е, [[Мэксыка|Мэксыцы]] і Італіі. Напалеон III быў зрынуты пасьля паразы ў [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайне]] 1870 году, а ягоны рэжым быў заменены Трэцяй рэспублікай. Да 1875 года францускае заваёва [[Альжыр]]у было завершанае, прычым каля 825 тысяч альжырцаў загінулі ад голаду, хваробаў і гвалту&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Ben|прозьвішча=Kiernan|спасылка=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326|загаловак=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|выдавецтва=Yale University Press|год=2007|isbn=978-0-300-10098-3}}&lt;/ref&gt;.

Францыя мела каляніяльныя ўладаньні з пачатку XVII стагодзьдзя, але ў XIX і XX стагодзьдзях ейная імпэрыя значна пашырылася і стала другой паводле велічыні пасьля [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&amp;pg=PA1|загаловак=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism|выдавецтва=Lexington Books|год=2005|isbn=978-0-7391-0821-5}}&lt;/ref&gt;. Улучна з мэтрапольнай часткай агульная плошча дасягнула амаль 13 мільёнаў км² у 1920-х і 1930-х гадах, што складала 9% ад усяго сухаземя сьвету. Час на пачатку XX стагодзьдзя, вядомы як [[Пекная эпоха]], характарызаваўся аптымізмам, рэгіянальным мірам, эканамічным росквітам і тэхналягічнымі, навуковымі і культурнымі інавацыямі. У 1905 годзе быў афіцыйна ўсталяваны [[сьвецкая дзяржава|дзяржаўны сэкулярызм]].

=== Сусьветныя войны ===
[[Файл:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|значак|зьлева|Францускія жаўнеры [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]].]]
У пачатку [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў жніўні 1914 году ў Францыю ўварвалася войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], у той час як Вялікабрытанія ўшчалася да абароны Францыі. Багаты прамысловы раён на поўначы краіны быў акупаваны. Францыя і хаўрусьнікі выйшлі пераможцамі ў вайне над [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], зазнаўшы велізарныя чалавечыя страты. У выніку загінулі 1,4 мільёна французскіх жаўнераў, што складала 4% насельніцтва Францыі&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm|загаловак=France’s oldest WWI veteran dies|выдавец=BBC News|дата публікацыі=20.01.2008|копія=https://web.archive.org/web/20161028021340/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm|дата копіі=28.10.2016}}&lt;/ref&gt;. Міжваенны час адзначыўся інтэнсіўнай міжнароднай напружанасьцю і сацыяльнымі рэформамі, якія ажыцьцяўляліся ўрадам [[Народны фронт (Францыя)|Народнага фронту]]. Сярод іх былі прасоўваньне штогадовага адпачынку, васьмігадзінны працоўны дзень і зьяўленьне жанчынаў ва ўрадзе.

У 1940 годзе ў Францыю ўварвалася і хутка яе разграміла [[нацысцкая Нямеччына]]. Францыя была падзеленая на нямецкую акупацыйную зону на поўначы, італьянскую акупацыйную зону і неакупаваную тэрыторыю — астатнюю частку Францыі, якая складалася з поўдня Францыі і каляніяльнай часткі былой імпэрыі. Неакупаванай тэрыторыяй кіраваў [[рэжым Вішы|урад Вішы]], аўтарытарны рэжым, які супрацоўнічаў зь Нямеччынай. У [[Лёндан]]е быў створаны альтэрнатыўны ўрад у выгнаньні [[Вольная Францыя]], на чале якога стаў [[Шарль дэ Голь]]&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Jean-Louis|прозьвішча=Crémieux-Brilhac|загаловак=La France libre|месца=Paris|выдавецтва=Gallimard|год=1996|isbn=2-07-073032-8}}&lt;/ref&gt;.

З 1942 па 1944 гады блізу 160 тысяч грамадзянаў Францыі, у тым ліку каля 75 тысяч габрэяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp|загаловак=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies|копія=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp|дата копіі=16.04.2014}}&lt;/ref&gt;, былі накіраваныя акупантамі ў лягеры сьмерці і канцэнтрацыйныя лягеры&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf|загаловак=Archived copy|копія=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf|дата копіі=09.11.2014}}&lt;/ref&gt;. 6 чэрвеня 1944 году хаўрусьнікі ўварваліся ў [[Нармандыя|Нармандыю]], а ў жніўні — у [[Праванс]]. Удзельнікі [[антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] і францускага [[Рух супраціву (Францыя)|Супраціву]] атрымалі перамогу, а сувэрэнітэт Францыі быў адноўлены Часовым урадам Францускай рэспублікі. Гэты часовы ўрад, створаны дэ Голем, працягваў весьці вайну супраць Нямеччыны і адхіляць калябарацыяністаў ад дзяржаўных пасадаў. Ён зрабіў важныя рэформы, напрыклад, пашырыў выбарчае права для жанчынаў і стварыў сыстэму сацыяльнага забесьпячэньня.

=== Сучаснасьць ===
[[Файл:De Gaulle-OWI.jpg|значак|Шарль дэ Голь быў героем [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], лідэрам [[Вольная Францыя|Вольнай Францыі]] ў час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] і прэзыдэнтам краіны ў паваенны час.]]
Новая канстытуцыя спрычыніла стварэньне Чацьвертай рэспублікі (1946—1958), якая адзначылася моцным эканамічным ростам, вядомым як [[Славутае трыццацігодзьдзе]]. Францыя была адной з заснавальцаў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а таксама спрабавала [[Індакітайская вайна|аднавіць кантроль над Францускім Індакітаем]], але пацярпела паразу ад [[Віетмінь|Віетміня]] ў 1954 годзе. Краіна сутыкнулася з чарговым антыкаляніялістычным канфліктам у Альжыры, які тады быў часткай Францыі і дзе жыло больш за мільён эўрапейскіх пасяленцаў. Французы сыстэматычна стасавалі катаваньні і рэпрэсіі, у тым ліку пазасудовыя забойствы, каб захаваць кантроль над калёніяй&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Norrie|прозьвішча=Macqueen|спасылка=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&amp;pg=PA131|загаловак=Colonialism|выдавецтва=Routledge|год=2014|isbn=978-1-317-86480-6}}&lt;/ref&gt;. Гэты канфлікт ледзь не прывёў да дзяржаўнага перавароту і грамадзянскай вайны&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Crozier, Brian|загаловак=France and Algeria|выданьне=International Affairs|том=36|нумар=3|старонкі=310—321|год=07.1960|DOI=10.2307/2610008}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Травеньскі крызіс у Францыі 1958 году|крызы траўня 1958 году]] слабая Чацьвертая рэспубліка саступіла месца Пятай рэспубліцы, якая ўлучала ў сябе ўзмоцненую прэзыдэнцкую ўладу&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm|загаловак=From Fourth to Fifth Republic|выдавецтва=University of Sunderland|копія=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm|дата копіі=23.05.2008}}&lt;/ref&gt;. Вайна завяршылася [[Эвіянскае пагадненьне|Эвіянскім пагадненьнем]], складзеным у 1962 годзе, якое надало Альжыру незалежнасьць, але за высокую цану ў ад паўмільёна да аднаго мільёна сьмерцяў і больш за 2 мільёнаў унутрана перамешчаных альжырцаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=A New Paradigm of the African State: Fundi wa Afrika|выдавецтва=Springer}}&lt;/ref&gt;. Каля мільёна [[п’е-нуар]]аў і харкі ўцяклі з Альжыру ў Францыю&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&amp;pg=PA38|загаловак=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=978-0199241040}}&lt;/ref&gt;. Рэшткамі імпэрыі застаюцца францускія заморскія дэпартамэнты і залежныя тэрыторыі.

[[Файл:Marche hommage Charlie hebdo et aux victimes des attentats de janvier 2015 (12).jpg|значак|зьлева|Рэспубліканскі марш на пляцы Рэспублікі ў адказ на парыскія тэракты ў студзені 2015 году.]]
Падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]] дэ Голь чыніў палітыку нацыянальнай незалежнасьці ў адносінах да заходняга і ўсходняга блёкаў. Ён выйшаў з вайскова-інтэграванага камандаваньня НАТО, але застаючыся пры гэтым у складзе альянсу, зацьвердзіў праграму распрацоўкі [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]] і зрабіў урэшце Францыю чацьвертай ядзернай дзяржавай. Ён аднавіў цёплыя франка-нямецкія стасункі, каб стварыць эўрапейскую процівагу паміж амэрыканскай і савецкай сфэрамі ўплыву. Аднак дэ Голь выступаў супраць любога стварэньня наднацыянальнай Эўропы, аддаючы перавагу сувэрэнным дзяржавам. Паўстанне ў траўні 1968 году мела велізарны сацыяльны ўплыў, бо гэта быў пераломны момант, калі кансэрватыўны маральны ідэал, які палягаў на рэлігію, [[патрыятызм]], павазе да ўлады, зрушыўся на больш лібэральны маральны ідэал, складнікамі якога былі [[сьвецкасьць|сэкулярызм]], індывідуалізм і сэксуальная рэвалюцыя. Не зважаючы на тое, што паўстаньне не было пасьпяховым, і нават партыя дэ Голя набыла яшчэ большую моц, але зьявіўся раскол паміж французамі і дэ Голем, які у выніку сышоў у адстаўку&lt;ref&gt;Julian Bourg (2017). «From revolution to ethics: May 1968 and contemporary French thought». McGill-Queen’s Press-MQUP.&lt;/ref&gt;.

У постгалісцкую эпоху Францыя заставалася адной з найбольш разьвітых эканомік сьвету, але сутыкнулася з крызамі, якія прывялі да высокага ўзроўню беспрацоўя і павелічэньня дзяржаўнай запазычанасьці. У канцы XX і пачатку XXI стагодзьдзяў Францыя была на пярэднім краі разьвіцьця наднацыянальнага [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], у прыватнасьці, склаўшы [[Маастрыцкі дагавор]] у 1992 годзе, стварыўшы эўразону ў 1999 годзе і падпісаўшы [[Лісабонскі дагавор]] у 2007 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|загаловак=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council|выдавецтва=Elysee.fr|копія=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|дата копіі=25.10.2005}}&lt;/ref&gt;. Францыя цалкам рэінтэгравалася ў НАТО і з таго часу брала ўдзел у большасьці войнаў пад эгідай гэтай арганізацыі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO|загаловак=France and NATO|выдавецтва=La France à l’Otan|копія=https://web.archive.org/web/20140509044211/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO|дата копіі=09.05.2014}}&lt;/ref&gt;. З XIX стагодзьдзя Францыя прыягнула шмат імігрантаў, часта мужчынаў-замежнікаў з эўрапейскіх каталіцкіх краінаў, якія звычайна вярталіся дадому, калі не працавалі&lt;ref name=&quot;Marie-Christine Weidmann-Koop&quot;&gt;Marie-Christine Weidmann-Koop, Rosalie Vermette. [https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&amp;pg=PA160 «France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations»]. — С. 160.&lt;/ref&gt;. У 1970-я гады Францыя сутыкнулася з эканамічнай крызай і дазволіла новым імігрантам, перадусім з афрыканскага рэгіёну [[Магрыб]]у&lt;ref name=&quot;Marie-Christine Weidmann-Koop&quot;/&gt;, якія назаўсёды пасяліцца ў Францыі з сваімі сем’ямі і набылі грамадзянства. Урад ладзіў палітыку асыміляцыі імігрантаў, згодна зь якой ад іх чакалася прытрымліваньне францускіх каштоўнасьцяў і нормаў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Zappi, Sylvia|спасылка=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy|загаловак=French Government Revives Assimilation Policy|выдавецтва=Migration Policy Institute|копія=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy|дата копіі=30.01.2015}}&lt;/ref&gt;. Пасьля выбухаў у грамадзкім транспарце ў 1995 годзе Францыя стала мішэньню для ісламісцкіх арганізацый, у прыватнасьці, нападу на рэдакцыю [[Charlie Hebdo]] ў 2015 годзе, які справакаваў найбуйнейшыя публічныя мітынгі ў гісторыі Францыі, сабраўшы 4,4 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Hinnant, Lori; Adamson, Thomas|спасылка=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2015-01-11-12-51-46|загаловак=Officials: Paris Unity Rally Largest in French History|дата публікацыі=11.01.2015|копія=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2015-01-11-12-51-46|дата копіі=11.01.2015}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Францыі}}

=== Рэльеф мясцовасьці ===
[[Файл:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|міні|250пкс|Краявіды ў нацыянальным парку Мэркантур]]
У Францыі прадстаўлены тры розныя тыпы рэльефу — высокія горы, старажытныя плято і раўніны. Асаблівасьці будовы паверхні краіны такія, што наяўнасьць некалькіх узьнятых тэрыторыяў не зьяўляецца перашкодай для сувязяў паміж раўнінамі. [[Пірэнэі]], [[Альпы]] і Юра — горы альпійскай сыстэмы. Цэнтральны масіў, Армарыканскі масіў, Вагезы і [[Ардэны]] — разбураныя астаткі старажытных герцынскіх гор. Парыскі басэйн (Паўночна-Француская нізіна), Гаронская нізіна (Аквітанскі басэйн) і грабен Роны і Соны — раўніны з малымі амплітудамі вышыняў.

=== Клімат ===
Над тэрыторыяй Францыі адбываецца бесьперапынная барацьба паміж масамі акіянічнага паветра з захаду, кантынэнтальнага — з усходу і міжземнаморскага — з поўдню. Клімат любой часткі краіны залежыць ад перавагі той або іншай тэндэнцыі, хоць адбіваецца таксама ўплыў вышыні і мясцовых умоваў.

[[Файл:Aiguille du Dru 3.jpg|міні|250пкс|зьлева|У францускіх [[Альпы|Альпах]]]]
Акіянічны ўплыў выяўляецца ва ўсталяваньні цёплага вільготнага надвор’я. Заходнія паветраныя масы, праходзячы над цёплымі водамі Паўночна-Атлянтычнага цячэньня (працяг [[Гальфстрым]]у), насычаюцца вільгацьцю. Над акіянам гэтае паветра ўлетку астуджаецца, а ўзімку награваецца. У выніку пры распаўсюджваньні заходніх паветраных мас рэдка назіраюцца экстрэмальныя тэмпэратуры. Напрыклад, у [[Брэст|Брэсьце]] сярэдняя тэмпэратура студзеня 7&amp;nbsp;°C, ліпеня — 17&amp;nbsp;°C. Тут вільготна, за год налічаецца 185 дзён з ападкамі, а агульная сума ападкаў дасягае 840 мм. Большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе зацяжнога дробнага дажджу. Неба звычайна зацягнута аблокамі, але сьнегапады і маразы бываюць рэдка.

Кантынэнтальны ўплыў суправаджаецца сухім надвор’ем з больш рэзкімі тэмпэратурнымі кантрастамі. Паветраныя масы, якія паступаюць з усходу з шырокіх унутраных частак [[Эўразія|Эўразіі]], прыносяць мала вільгаці. Пры гэтым узімку ўсталёўваецца халоднае надвор’е, а ўлетку — гарачае. Напрыклад, у Страсбургу сярэдняя тэмпэратура студзеня −1&amp;nbsp;°C, і ўзімку пэрыяд з тэмпэратурамі ніжэй 0&amp;nbsp;°C звычайна складае 80 дзён, уключаючы ня менш 20 дзён са сьнегам. Аднак лета ў [[Страсбург]]у гарачае і часта душнае, характэрныя моцныя дажджы.

Міжземнаморскі ўплыў распаўсюджваецца на прыморскую зону шырынёй 160 км на поўдні Францыі. Зімы тут мяккія і вільготныя, хоць большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе непрацяглых залеваў, а ў прамежках паміж імі стаіць яснае надвор’е. Лета гарачае і сухое. Напрыклад, у [[Марсэль|Марсэлі]] сярэдняя тэмпэратура студзеня 7&amp;nbsp;°C, а ліпеня 22&amp;nbsp;°C, хоць днём тэмпэратура часам павышаецца да 38&amp;nbsp;°C. Сярэдняя гадавая сума ападкаў складае 580 мм, за год налічваецца 95 дзён з ападкамі. Містраль, халодны вецер, які часам дзьме з поўначы, асабліва ўзімку, прыносіць незвычайна халоднае надвор’е на міжземнаморскае ўзьбярэжжа Францыі.

Месцамі клімат істотна зьмяняецца з вышынёй — у такіх горных раёнах, як Вагезы, Юра, Цэнтральны масіў, Пірэнеі і Альпы. У цэлым з вышынёй тэмпэратура паніжаецца, а колькасьць ападкаў павялічваецца. У гарах нават у разгар лета днём бываюць нізкія тэмпэратуры і моцныя сьнегапады. Большая частка сьнегу ўвесну і ўлетку растае, але на вялікіх вышынях сьнег захоўваецца, там разьвітыя [[ледавік]]і. [[Манблян]] пакрыты сьнегам круглы год.

=== Унутраныя воды ===
[[Файл:Roselière de Pauillac et carrelets sur l'estuaire de la Gironde, France.jpg|значак|[[Эстуарый]] [[Жыронда (эстуарый)|Жыронда]] клясыфікуецца як марскі прыродны парк і ўваходзіць у сетку Natura 2000. З плошчай паверхні ў 635 км² гэта найбуйнейшы эстуарый у Эўропе.]]
У Францыі чатыры вялікія ракі — [[Сэна]], [[Люара]], [[Гарона]] і [[Рона]], сярод іх найбольшай даўжынёй (1000 км) адрозьніваецца Люара. Буйныя марскія парты [[Гаўр]], [[Нант]], [[Бардо]] і [[Марсэль]] разьмешчаныя ў вусьцях гэтых рэк. Сэна дрэнуе Парыскі басэйн і ўпадае ў [[Атлянтычны акіян]] паблізу Гаўру. Яна адрозьніваецца раўнамерным разьмеркаваньнем сьцёку на працягу году, што спрыяе суднаходзтву, і злучаная каналамі зь іншымі рэкамі. Люара бярэ пачатак у Цэнтральным Францускім масіве, перасякае паўднёвую частку Парыскага басэйна і ўпадае ў Атлянтычны акіян каля Нанту. Узровень вады ў гэтай рацэ моцна вагаецца, таму часта бываюць паводкі. Гэта характэрна і для Гароны, якая пачынаецца ў Пірэнэях, перасякае [[Гаронская нізіна|Гаронскую нізіну]] і ўпадае ў Атлянтычны акіян каля Бардо. Рона бярэ пачатак у [[Швайцарыя|Швайцарыі]] і, выцякаючы з [[Жэнэўскае возера|Жэнэўскага возера]], трапляе на тэрыторыю Францыі. Яна злучаецца з Сэнай паблізу [[Ліён]]у і ўпадае ў Міжземнае мора каля Марсэля. Рона адрозьніваецца хуткай плыньню і валодае вялікім гідраэнэргетычным патэнцыялам. На гэтай рацэ збудаваны шэраг гідраэлектрастанцый.

Сыстэма каналаў злучае паміж сабой асноўныя рэкі краіны, уключаючы раку [[Райн]], па якой збольшага праходзіць усходняя мяжа краіны і якая зьяўляецца адным з найважных унутраных шляхоў зносінаў у Эўропе. Рэкі і каналы маюць вялікае значэньне для эканомікі Францыі.

=== Расьліннасьць ===
[[Файл:Caires-cougourde agnel.jpg|значак|зьлева|Нацыянальны парк [[Мэркантур]] месьціцца ў Альпійскім рэгіёне.]]
У Францыі захаваліся толькі рэшткі велічных лясоў, якія некалі пакрывалі раўніны і нізкія горы. Большая частка раўнін разараная, а ўчасткі лесу прымеркаваныя да бяднейшых глебаў. Аднак раўнінныя раёны Францыі зусім не пазбаўленыя дрэваў: паабапал дарог і каналаў звычайна цягнуцца лесапасадкі. Яны асабліва тыповыя для краявідаў [[Нармандыя|Нармандыі]] і [[Брэтань|Брэтані]].

У гарах блізу сьнегавай лініі распаўсюджаныя аголеныя скальныя субстраты з імхамі і лішайнікамі. Далей уніз па схілах, але ўсё жа вышэй верхняй мяжы лясоў [[альпійскія лугі]] выкарыстоўваюцца для пашы авечак і буйной рагатай жывёлы. Ніжэй верхняй мяжы лесу больш высокі пояс прадстаўлены хвойнымі лясамі з [[хвоя|хвоі]], лістоўніцы, [[ельніца (дрэва)|піхты]] і елкі, ля самай межы іх рост тармозіцца і пераважае крывалесьсе, але з паніжэньнем вышыні дрэвы становяцца вышэй і зграбней. Хвойныя лясы зьмяняюцца шырокалісьцевымі з [[дуб]]а, бука і [[каштан]]а.

Найбольш своеасаблівая расьліннасьць міжземнаморскага ўзьбярэжжа, дзе могуць існаваць толькі расьліны, здольныя пераносіць працяглую летнюю засуш. Замест лясоў тут растуць ізаляваныя невысокія дрэвы і хмызьнякі, паміж якімі сустракаюцца выхады карэнных пародаў. Самыя характэрныя дрэвы — [[масьліна]], [[коркавы дуб]] і [[алепская хвоя]].

=== Жывёльны сьвет ===
[[Файл:Marmotte 2014 2015 (27).JPG|значак|[[Байбак]] у нацыянальным парку [[Вануаз]].]]
Жывёльны сьвет Францыі моцна зьбеднены ў выніку гаспадарчай дзейнасьці чалавека. Тым ня менш тут дзікая фаўна захавалася лепш, чым у суседніх краінах. Сустракаюцца сярэднеэўрапейскія, міжземнаморскія і альпійскія віды жывёлаў, асабліва шмат іх у запаведніках і нацыянальных парках. Напрыклад, у [[Заходне-Пірэнэйскі парк|Заходне-Пірэнэйскім парку]] жывуць [[мядзьведзь буры|бурыя мядзьведзі]] і сарны, у Нацыянальным парку Вануаз у [[Савоя (дэпартамэнт)|Савоі]] — горныя казлы.

З драпежных жывёлаў на тэрыторыі Францыі распаўсюджаныя [[ліс]]іца, [[барсук]], [[выдра]], а на поўдні — генэта. З грызуноў характэрныя вавёркі, пацукі і мышы. У паўднёвых раёнах шмат кажаноў. Месцамі захаваліся зайцы, а з капытных у асобных буйных лясных масівах сустракаюцца высакародны алень, [[эўрапейская казуля]], [[дзік]] і бабёр. На [[Корсыка|Корсыцы]] ў гарах водзяцца [[муфлён]]ы, або дзікія бараны (ад якіх, верагодна, утварыліся хатнія авечкі). Вельмі багаты і разнастайны сьвет птушак. У гарах Францыі захаваліся буйныя птушыныя драпежнікі. Выключным багацьцем вадаплаўных і іншых птушак адрозьніваецца раён Камарг у дэльце [[Рона|Роны]].

Рыбныя рэсурсы Францыі моцна зьбяднелыя. Большую частку ўлову ў рэках і азёрах складае [[стронга]], якую разводзяць штучна. У [[Біскайская затока|Біскайскай затоцы]] вядзецца здабыча сардзінаў, камбалы і селядцоў, а таксама [[амары|амараў]], [[крэвэткі|крэвэтак]] і [[малюскі|малюскаў]].

== Палітыка ==
=== Дзяржаўнае ўладкаваньне ===
[[Файл:Secretary Pompeo Arrives to Meet with French Foreign Minister Le Drian in Paris (50610423656) (cropped).jpg|значак|зьлева|[[Элізэйскі палац]] — афіцыйная рэзыдэнцыя прэзыдэнта Францускай рэспублікі.]]
Сыстэма палітычных установаў сучаснай Францыі вызначана [[Канстытуцыя Францыя|Канстытуцыяй Пятай рэспублікі]], ухваленай 4 кастрычніка 1958 году. Некаторыя асобныя пункты Канстытуцыі пазьней пераглядаліся. Гэтак, у 1962 было зацьверджанае рашэньне аб абраньні прэзыдэнта Францускай рэспублікі шляхам агульных прамых выбараў. У 1993 годзе быў прыняты новы акт на прадмет крымінальнай адказнасьці сябраў ураду. У 1995 годзе былі прыняты пастановы аб агульным паседжаньні Парлямэнта і пашырэньні кола ўдзельнікаў рэфэрэндума. У 1998 годзе былі прыняты пераходныя палажэньні аб статусе [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]]. У 1999 годзе быў утвораны Эканамічны і фінансавы зьвяз, было прынята палажэньне аб роўным доступе мужчынаў і жанчынаў да выбарчых мандатаў і выбарчых пасадаў, а таксама была прызнана юрысдыкцыя/такая ўстанова, як [[Міжнародны суд па крымінальных справах]]. У 2000 годзе паўнамоцтвы прэзыдэнта Францыі былі скарочаныя.

Паводле асноўнага закону Францыя ўважаецца за сувэрэнную ўнітарную дэмакратычную рэспубліка. Яна мае рэспубліканскую прэзыдэнцка-парлямэнцкую форму кіраваньня. Галавой дзяржавы ёсьць прэзыдэнт, якія абіраецца раз на 5 год. Галава ўраду — прэм’ер-міністар. Рада міністраў прызначаецца прэзыдэнтам па ўзгадненьні з прэм’ер-міністрам. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму парлямэнту, які абіраецца ўсеагульным галасаваньнем.

==== Канстытуцыйная рада ====
Канстытуцыйная рада Францускай рэспублікі складаецца зь дзевяці сябраў. Ягонай галоўнай функцыяй ёсьць сачэньне за правільным правядзеньнем выбараў і за адпаведнасьцю [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[Арганічны закон|арганічных законаў]], а таксама падканстытуцыйных законаў.

==== Прэзыдэнт Францускай рэспублікі ====
[[Файл:Emmanuel Macron - June 2025 (3x4 cropped).jpg|значак|Дзейны прэзыдэнт Францыіі [[Эманюэль Макрон]].]]
Кіраўнік дзяржавы абіраецца на пяць гадоў шляхам прамога ўсеагульнага галасаваньня. Пры гэтым пяцігадовы тэрмін прэзыдэнцкага мандату быў вызначаны рэфэрэндумам 27 верасьня 2000 году.

На сёньня прэзыдэнтам Францыі ёсьць [[Эманюэль Макрон]], які замяніў [[Франсуа Алянд]]а на гэтай пасадзе. Адпаведна Артыкулу 8 канстытуцыі, прэзыдэнт прызначае прэм’ер-міністра і, на прапанову апошняга, фармуе ўрад. Адпаведна Артыкулу 16 канстытуцыі, прэзыдэнт кіруе [[Рада міністраў|Радай міністраў]], ратыфікуе законы, а таксама выконвае абавязкі галоўнага кіраўніка арміі. Прэзыдэнт мае права распусьціць [[Нацыянальны сход]] і, у выпадку сур’ёзнага палітычнага крызісу, атрымаць надзвычайныя паўнамоцтвы.

==== Прэм’ер-міністар і ўрад ====
Прэм’ер-міністар прызначаецца прэзыдэнтам рэспублікі. Пад кіраўніцтвам прэм’ер-міністра ўрад вызначае і ажыцьцяўляе палітыку францускай нацыі. Ён адказвае за бягучую ўнутраную і эканамічную палітыку, а таксама мае права выдаваць указы галоўнага характару. Ён лічыцца адказным асабіста за палітыку дзяржавы.

Зацьвярджэньне ягонай кандыдатуры Нацыянальным сходам не патрабуецца, але праз тое, што Нацыянальны сход мае права ў любы момант аб’явіць ураду вотум недаверу, таму бярэцца пад увагу меркаваньне заканадаўцаў. Звычайна прэм’ер прадстаўляе адную партыю, якая мае большасьць месцаў у НС. Прэм’ер-міністар складае сьпіс міністраў свайго кабінэта і прадстаўляе яго на зацьвярджэньне прэзыдэнту. Прэм’ер-міністар кіруе дзейнасьцю ўрада і забясьпечвае выкананьне законаў паводле артыкулу 21 канстытуцыі. Урад адказвае за сваю дзейнасьць перад Парлямэнтам паводле артыкулу 20 дзейнай канстытуцыі.

==== Парлямэнт ====
[[Файл:Logo de l'Assemblée nationale française.svg|значак|зьлева|Лягатып [[Нацыянальная асамблея (Францыя)|Нацыянальнай асамблеі]].]]
Заканадаўчая ўлада ў Францыі належыць парлямэнту, які мае дзьвюхпалатную структуру і складаецца з Сэнату і Нацыянальнага сходу. Па-за функцыяй кантролю над урадам, абедзьве палаты распрацоўваюць і галасуюць за тыя ці іншыя законы. У выпадку нязгоды палатаў адна з адной канчатковае вырашэньне выносіць Нацыянальны сход.

* '''Сэнат'''
Сэнат Рэспублікі складаецца з 348 сэнатараў, 305 зь якіх прадстаўляюць мэтраполію, 9 — заморскія тэрыторыі, 5 — тэрыторыі Францускай супольнасьці і 12 — францускіх грамадзянаў, якія пражываюць па-за мяжою. Сэнатары абіраюцца на шасьцігадовы тэрмін калегіяй выбарнікаў, якая складаецца з дэпутатаў Нацыянальнага сходу, генэральных дарадцаў і дэлегатаў ад муніцыпальных радаў, пры гэтым Сэнат абнаўляецца на адну траціну кожныя тры гады. Раней Сэнат абіраўся на 9-гадовы тэрмін.

* '''Нацыянальны сход'''
Нацыянальны сход складаецца з 577 дэпутатаў, 555 зь якіх прадстаўляюць мэтраполію, а 22 — заморскія тэрыторыі. Дэпутаты Нацыянальнага сходу абіраюцца наўпроставым галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін.

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[Файл:Overseasfrancemap.png|значак|Мапа з пазначэньнем Францыі і ейных заморскіх тэрыторыяў.]]
З 2016 году Францыя падзяляецца на 18 адміністрацыйных рэгіёнаў, зь іх 13 рэгіёнаў месьцяцца ў [[Мэтраполія Францыі|мэтраполіі]], а таксама сюды залічваецца [[Корсыка]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale|загаловак=La réforme territoriale|выдавецтва=Government of France|дата публікацыі=18.12.2015|копія=https://web.archive.org/web/20151230075909/http://www.gouvernement.fr/action/la-reforme-territoriale|дата копіі=30.12.2015}}&lt;/ref&gt;, а пяць рэгіёнаў разьмешчаныя ў заморскіх землях. У сваю чаргу рэгіёны падзяляюцца на 101 дэпартамэнт&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php|загаловак=Departments of France|выдавецтва=My French Property|копія=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php|дата копіі=14.07.2011}}&lt;/ref&gt;, якія нумаруюцца перадусім згодна з альфабэтам. Нумар дэпартамэнту выкарыстоўваецца ў паштовых індэксах і раней выкарыстоўваўся на рэгістрацыйных знаках транспартных сродкаў. Сярод 101 францускага дэпартамэнта пяць зь іх, як то [[Француская Гвіяна]], [[Гвадэлюпа]], [[Мартыніка]], [[Маёта]] і [[Рэюньён]], адначасна ёсьць заморскімі дэпартамэнтамі ({{мова-fr|départements d’outre-mer|скарочана}} ці DOM) і рэгіёнамі, якія месьцяцца ў заморскіх землях. Яны карыстаюцца тым жа статусам, што і мэтраполія, таму ўваходзяць у склад [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. 101 дэпартамэнт падпадзяляецца на 335 акругаў, якія, у сваю чаргу, падпадзяляюцца на 2054 кантоны&lt;ref name=&quot;constituencies&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&amp;ref_id=t_0203R|загаловак=Circonscriptions administratives au 1er janvier 2015: comparaisons régionales|выдавецтва=INSEE|копія=https://web.archive.org/web/20140430033500/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&amp;ref_id=t_0203R|дата копіі=30.04.2014}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя кантоны ў сваю чарну падпадзяляюцца на {{Лік|36658}} грамадаў ці камунаў, якія ёсьць асобнымі муніцыпалітэтамі з уласнай абранай муніцыпальнай радай&lt;ref name=&quot;constituencies&quot;/&gt;. Тры грамады, як то [[Парыж]], [[Ліён]] і [[Марсэль]], падзеленыя на 45 муніцыпальных акругаў.

Акрамя 18 рэгіёнаў і 101 дэпартамэнта, Францыя мае пяць заморскіх адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэньняў ({{мова-fr|collectivités d’outre-mer|скарочана}} ці COM). Да іхняга ліку ўваходзяць [[Француская Палінэзія]], [[Сэн-Бартэльмі]], [[Сэн-Мартэн]], [[Сэн-П’ер і Мікелён]], а таксама [[Астравы Ўоліс і Футуна|Ўоліс і Футуна]]. Асобную адзінку [[sui generis]] утварае [[Новая Каледонія]], а таксама маецца адна заморская тэрыторая [[Францускія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі]] і адное астраўное валоданьне ў Ціхім акіяне, вядомае як востраў [[Кліпэртан]]. Гэты востраў ёсьць незаселеным і знаходзіцца пад кіраўніцтвам міністра заморскіх справаў Францыі. Заморскія супольнасьці і тэрыторыі ўваходзяць у склад Францускай рэспублікі, але не ўваходзяць у склад Эўрапейскага Зьвязу або ягонай фіскальнай зоны, за выняткам Сэн-Бартэльмі, які аддзяліўся ад Гвадэлюпы ў 2007 годзе. Ціхаакіянскія супольнасьці, як то Француская Палінэзія, Ўоліс і Футуна і Новая Каледонія працягваюць выкарыстоўваць [[Ціхаакіянскі франк]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp|загаловак=Currency and Exchange Rate|выдавецтва=The Tahiti Traveler|копія=https://web.archive.org/web/20110717034857/http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp|дата копіі=17.07.2011}}&lt;/ref&gt;, кошт якога строга прывязаны да эўра. Пяць заморскіх рэгіёнаў выкарыстоўваюць эўра&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&amp;countryCode=fr&amp;regionCode=eu&amp;rank=7#fr|загаловак=2085rank|выдавецтва=CIA|копія=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&amp;countryCode=fr&amp;regionCode=eu&amp;rank=7#fr|дата копіі=13.05.2012}}&lt;/ref&gt;.

==== Мясцовае самакіраваньне ====
Сыстэма мясцовых органаў самакіраваньня ў Францыі будуецца ў адпаведнасьці з адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам. Яны прадстаўленыя [[Грамады Францыі|грамадамі]], [[Дэпартамэнты Францыі|дэпартамэнтамі]] і [[Рэгіёны Францыі|рэгіёнамі]], дзе зьяўляюцца выбранымі органамі.

Грамада налічвае каля 36 тысяч чалавек, кіруецца муніцыпальнай радай і мэрам, які зьяўляецца органам выканаўчай улады. Рада кіруе справамі грамады, прымае рашэньні па пытаньнях, якія закранаюць інтарэсы яе грамадзянаў па ўсіх сацыяльных праблемах: распараджацца маёмасьцю, ствараць неабходныя службы. Дэпартамэнт ёсьць асноўнай адзінкай адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Францыі. Яны прадстаўленыя ў ліку 101 унутраных і гэтак званых заморскіх дэпартамэнтаў. Да ўвядзеньня дэпартамэнцкай Рады адносіцца прыняцьце мясцовага бюджэту і кантроль за ягоным выкананьнем, арганізацыя дэпартамэнцкіх службаў, кіраваньне маёмасьцю. Выканаўчым ораганм дэпартамэнту ёсьць старшыня генэральнай рады.

Найбуйнейшай адзінкай у адміністрацыйным падзеле краіны ўважаецца рэгіён. У кожным рэгіёне заснаваныя эканамічныя і сацыяльныя камітэты і рэгіянальны камітэт па пазыках. У рэгіёне дзейнічае свая рахункавая палата. Рэгіянальная рада абірае свайго старшыню, які ёсьць прадстаўніком выканаўчай улады ў рэгіёне.

=== Узброеныя сілы ===
[[Файл:French military images.jpg|значак|Розныя віды францускіх родаў войскаў.]]
Узброеныя сілы Францыі ўважаюцца за вайсковыя і паўвайсковыя сілы краіны пад кіраўніцтвам прэзыдэнта ў якасьці вайскавода. Яны складаюцца з сухаземнай арміі, вайскова-марскога флёту, паветрана-касьмічных сілаў і [[Нацыянальная жандармэрыя Францыі|Нацыянальнай жандармэрыі]], якая выконвае функцыі як вайсковай паліцыі, як так і грамадзянскай паліцыі ў сельскай мясцовасьці. Разам яны фармуюць адныя з найбуйнейшых узброеных сілаў у сьвеце і дакладна найбуйнейшыя сілы ў ЭЗ. Згодна з дасьледаваньнем [[Crédit Suisse]] 2015 году, узброеныя сілы Францыі займалі шостае месца паводле магутнасьці ў сьвеце і другое месца паводле магутнасьці ў Эўропе&lt;ref name=&quot;CreditSuisse2015&quot;&gt;{{Спасылка|спасылка=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|загаловак=The End of Globalization or a more Multipolar World?|аўтар=O’Sullivan, Michael; Subramanian, Krithika|дата публікацыі=17 кастрычніка 2015|выдавец=Credit Suisse AG|дата доступу=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 February 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Штогадовыя вайсковыя выдаткі Францыі ў 2023 годзе складалі 61,3 мільярдаў даляраў ЗША, або 2,1% ад ейнага Валавага ўнутранага прадукту (ВУП), што робіць яе восьмай сілаў паводле велічыні вайсковых выдаткаў у сьвеце&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Tian, Nan; Lopes Da Silva, Diego; Liang, Xiao; Scarazzato, Lorenzo|загаловак=Trends in World Military Expenditure, 2023|год=04.2024}}&lt;/ref&gt;. З 1997 году адсутнічае воінская павіннасьць&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100808230428/http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire]. La documentation française.&lt;/ref&gt;, наўзамен чаго ў рэспубліцы дзеіць кантрактная сыстэма прахаджэньня службы. Вайсковы пэрсанал, якія ўключае ў сябе ўсе падразьдзяленьні, складае каля 270 тысяч чалавек. Пры гэтым паводле рэформы, запачаткаванай прэзыдэнтам рэспублікі [[Нікаля Сарказі]], з арміі павінна было быць звольнена 24% служачых, у асноўным на адміністрацыйных пасадах.

[[Файл:Charles De Gaulle (R91) underway 2009.jpg|значак|зьлева|Авіяносец «[[Шарль дэ Голь (авіяносец)|Шарль дэ Голь]]».]]
Францыя ўважаецца за [[ядзерная зброя|ядзерную дзяржаву]] з 1960 году. Афіцыйна пазыцыяй францускага ўраду было стварэньне «абмежаванага ядзернага арсэналу на мінімальна неабходным узроўні». Таксама яна ратыфікавала [[Дагавор аб усеабдымнай забароне ядзерных выпрабаваньняў]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/|загаловак=Status of signature and ratification|выдавецтва=CTBTO Preparatory Commission|дата публікацыі=26.05.2010|копія=https://web.archive.org/web/20110925211213/http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification|дата копіі=25.09.2011}}&lt;/ref&gt; і [[Дагавор аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі]]. Францускія ядзерныя сілы складаюцца з чатырох падводных чоўнаў клясы «Трыюмфант», абсталяваных [[балістычная ракета|балістычнымі ракетамі]] падводнага запуску. Францыя мае блізу 60 ракет [[ASMP]] клясы «паветра-зямля» сярэдняй далёкасьці зь ядзернымі боегалоўкам&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004]. Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits.&lt;/ref&gt;. 50 зь іх разгорнутыя Паветрана-касьмічнымі сіламі, якая мусяць стасавіць іх з выкарыстаньнем самалётаў далёкай дзеі [[Mirage 2000N]], а каля 10 прыстасаваныя да выкарыстаньня штурмавікамі [[Super Étendard Modernisé]] вайскова-марскімі сіламі Францыі, якія працуюць з атамнага авіяносца «[[Шарль дэ Голь (авіяносец)|Шарль дэ Голь]]».

Францыя мае буйную ваенную прамысловасьць і адзін з найбуйнейшых аэракасьмічных сэктараў у сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html|загаловак=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy|выдавецтва=Yale|копія=https://web.archive.org/web/20110920085434/http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html|дата копіі=20.09.2011}}&lt;/ref&gt;. Краіна вырабляе высокаякасную вайсковую тэхніку, як то зьнішчальнікі [[Dassault Rafale]], авіяносец «Шарль дэ Голь», ракеты [[Exocet]] і танк [[Леклерк (танк)|Leclerc]]. Францыя ёсьць буйным прадаўцом зброі&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Gadault, Thierry|спасылка=http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html|загаловак=La France demeure un fournisseur d’armes de premier plan|выдавецтва=L’Express|дата публікацыі=13.06.2002|копія=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html|дата копіі=11.03.2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.20minutes.fr/economie/551139-20100208-economie-les-ventes-d-armes-explosent-en-2009|загаловак=Les ventes d’armes explosent en 2009|выдавецтва=20 minutes|дата публікацыі=08.02.2010|копія=https://web.archive.org/web/20161207155317/http://www.20minutes.fr/economie/551139-20100208-economie-les-ventes-d-armes-explosent-en-2009|дата копіі=07.12.2016}}&lt;/ref&gt;, прычым большасьць распрацовак ейнага арсэнала дасяжныя для экспартнага рынку, за выключэньнем тэхнікі павязанай зь ядзернай зброяй. Агулам Францыя ёсьць адной зь нешматлікіх краінаў, у складзе ўзброеных сілаў якой маецца амаль поўны спэктар сучаснай зброі і вайсковай тэхнікі ўласнай вытворчасьці — ад стралковай зброі да ўдарных атамных авіяносцаў. Экспарт зброі складаў 27 мільярдаў эўра ў 2022 годзе, у параўнанні з 11,7 мільярдамі эўра ў папярэднім годзе. Адным з буйных пакупнікоў францускай вайсковай тэхнікі ёсьць [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.barrons.com/articles/rafale-sales-help-france-reach-arms-exports-record-9efd68a2|загаловак=Rafale Sales Help France Reach Arms Exports Record|дата публікацыі=26.07.2023}}&lt;/ref&gt;. Сярод найбуйнейшых францускіх абаронных кампаніяў вылучаюцца [[Dassault Aviation|Dassault]], [[Thales]] і [[Safran]]&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-france-defence-factbox-idUSBRE93R01X20130428|загаловак=Factbox: France’s military and defense contractors|выдавец=Reuters|дата публікацыі=28.04.2013|копія=https://web.archive.org/web/20231028020507/https://www.reuters.com/article/us-france-defence-factbox-idUSBRE93R01X20130428|дата копіі=28.10.2023}}&lt;/ref&gt;.

Генэральны дырэктарат зьнешняй бясьпекі ёсьць кампанэнтам Узброеных сілаў. Ён ачольваецца кіраўніцтвам Міністэрства абароны. Генэральны дырэктарат унутранай бясьпекі працуе пад кіраўніцтвам Міністэрства ўнутраных справаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.interieur.gouv.fr/ministere/direction-generale-de-securite-interieure|загаловак=La Direction générale de la sécurité intérieure|выдавецтва=French Ministry of the Interior|копія=https://web.archive.org/web/20240301220550/https://www.interieur.gouv.fr/ministere/direction-generale-de-securite-interieure|дата копіі=01.03.2024}}&lt;/ref&gt;. Францускія сілы кібербясьпекі ўважаюцца за адным з самых моцных і надзейных сярод усіх краін сьвету&lt;ref&gt;Sussman, Bruce (2019). [https://web.archive.org/web/20210415050510/https://www.secureworldexpo.com/industry-news/countries-dedicated-to-cybersecurity The List: Best and Worst Countries for Cybersecurity]. Securworld.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240501133326/https://www.itu.int/dms_pub/itu-d/opb/str/D-STR-GCI.01-2018-PDF-E.pdf Global Cybersecurity Index (GCI)]. International Telecommunication Union&lt;/ref&gt;.

=== Замежная палітыка ===
[[Файл:Inauguration EYE2014 Parlement européen Strasbourg 9 mai 2014.jpg|значак|зьлева|[[Эўрапейскі парлямэнт]] засядае ў Страсбургу, які месьціцца ў Францыі.]]
Францыя ёсьць адным з заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] і адным з сталых сябраў [[Рада Бясьпекі ААН|Рады Бясьпекі ААН]] з правам вета&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.un.org/sc/members.asp|загаловак=Membership of the Security Councils of the UN|дата публікацыі=06.07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp|дата копіі=06.07.2010}}&lt;/ref&gt;. У 2015 годзе Францыя нават называлася адной з найлепшых сеткавых дзяржаваў у сьвеце, дзякуючы сяброўству ў большай колькасьці міжнародных арганізацыяў, чым любая іншая краіна&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.comres.co.uk/wp-content/uploads/2015/07/Report_Final-published.pdf|загаловак=The Soft Power 30|выдавецтва=Monocle|копія=https://web.archive.org/web/20151120204008/http://www.comres.co.uk/wp-content/uploads/2015/07/Report_Final-published.pdf|дата копіі=20.11.2015}}&lt;/ref&gt;. Сярод іх [[Група сямі]], [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm|загаловак=Members and Observers|выдавецтва=World Trade Organization|копія=https://web.archive.org/web/20091229021759/http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm|дата копіі=29.12.2009}}&lt;/ref&gt;, [[Ціхаакіянская супольнасьць]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.spc.int/en/about-spc/history.html|загаловак=History|выдавецтва=Secretariate of the Pacific Community|дата публікацыі=12.02.2010|копія=https://web.archive.org/web/20100828105101/http://www.spc.int/en/about-spc/history.html|дата копіі=28.08.2010}}&lt;/ref&gt; і [[Камісія па Індыйскім акіяне]]&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36|загаловак=Les pays membres de la COI|выдавец=Commission de l'Océan Indien |копія=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36|дата копіі=02.04.2012}}&lt;/ref&gt;. Краіна ёсьць асацыяваным сябрам [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаваў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаваў]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs|загаловак=About the Association of Caribbean States|выдавецтва=Association of Caribbean States|дата публікацыі=24.07.1994|копія=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs|дата копіі=22.08.2012}}&lt;/ref&gt; і вядучым сябраў [[Міжнародная арганізацыя франкафоніі|Міжнароднай арганізацыі франкафоніі]], якая аб’ядноўвае 84 франкамоўныя краіны&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html|загаловак=84 États et gouvernements|выдавецтва=Organisation internationale de la Francophonie|копія=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html|дата копіі=03.10.2009}}&lt;/ref&gt;. Як важны цэнтар міжнародных стасункаў, Францыя мае трэцюю паводле велічыні сетку дыпляматычных місіяў пасьля [[Кітай|Кітаю]] і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. У краіне таксама месьцяцца сядзібы некалькіх міжнародных арганізацыяў, у тым ліку [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]], [[Інтэрпол]]у, [[Міжнароднае бюро мераў і вагаў|Міжнароднага бюро мераў і вагаў]] ды [[Арганізацыя міжнародных стасункаў|Арганізацыі міжнародных стасункаў]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html|загаловак=Embassies and consulates|выдавецтва=The French Ministry of Foreign affairs|копія=https://web.archive.org/web/20100908014607/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html|дата копіі=08.09.2010}}&lt;/ref&gt;.

Замежная палітыка Францыі па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў значнай ступені фармавалася сяброўствам у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]], адной з заснавальніцаў якога яна і была. Па падпісаньні Элізэйскага дагавора 1963 году Францыя займела цесныя сувязі зь [[Нямеччына]]й і стала найбольш уплывовай рухальнай сілай ЭЗ&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Pierre-Louis Germain|спасылка=http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne|загаловак=L’alliance Franco-allemande au coeur de la puissance européenne|выдавецтва=Institut Montaigne|дата публікацыі=12.11.2009|копія=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne|дата копіі=23.01.2010}}&lt;/ref&gt;. З 1904 году Францыя мае хаўрусныя стасункі зь [[Вялікабрытанія]]й, і з таго часу назіраецца ўмацаваньне сувязей паміж краінамі, асабліва ў вайсковай сфэры. Францыя ёсьць сябрам [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнага дамовы]], але пры прэзыдэнце [[Шарль дэ Голь|Шарлі дэ Голі]] выключылася з сумеснага вайсковага камандаваньня на знак пратэсту супраць асаблівых адносінаў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй, а таксама дзеля захаваньня незалежнасьці францускай замежнай палітыкі і палітыкі бясьпекі. Пры [[Нікаля Сарказі]] Францыя зноў далучылася да сумеснага вайсковага камандаваньня НАТО&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Lasserre, Isabelle|спасылка=http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php|загаловак=Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'Otan|выдавецтва=Le Figaro|дата публікацыі=11.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20170302135655/http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php|дата копіі=02.03.2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm|загаловак=France ends four-decade Nato rift|выдавец=BBC News|дата публікацыі=12.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20171010194350/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm|дата копіі=10.10.2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Roger, Patrick|спасылка=http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html|загаловак=Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite|выдавец=Le Monde|дата публікацыі=11.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20160826010825/http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html|дата копіі=26.08.2016}}&lt;/ref&gt;. Францыя захоўвае моцны палітычны і эканамічны ўплыў у сваіх былых афрыканскіх калёніях&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009|загаловак=L’empire colonial français|копія=https://web.archive.org/web/20110425142925/http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009|дата копіі=25.04.2011}}&lt;/ref&gt; і спрычыняецца да эканамічнай дапамогі і дасылае войскі для міратворчых місіяў у [[Кот д’Івуар|Кот-д’Івуары]] ці [[Чад]]зе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417|загаловак=France involvement in peace-keeping operations|выдавецтва=Delegfrance-onu-geneve.org|копія=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417|дата копіі=25.04.2011}}&lt;/ref&gt;. З 2012 па 2021 гады Францыя і іншыя афрыканскія дзяржавы ўмяшаліся ў падтрымку ўраду [[Малі]] ў час вайны ў гэтай краіне.

У 2017 годзе Францыя была чацьвертым паводле велічыні ў сьвеце донарам дапамогі на разьвіцьцё ў абсалютным выражэньні&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://data.oecd.org/oda/net-oda.htm|загаловак=Official development assistance (ODA) – Net ODA – OECD Data|выдавецтва=theOECD|копія=https://web.archive.org/web/20210324094137/https://data.oecd.org/oda/net-oda.htm|дата копіі=24.03.2021}}&lt;/ref&gt;. Гэта складае 0,43% ейнага ВУП&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.oecd.org/newsroom/aid-to-developing-countries-rebounds-in-2013-to-reach-an-all-time-high.htm|загаловак=Aid to developing countries rebounds in 2013 to reach an all-time high|выдавецтва=OECD|копія=https://web.archive.org/web/20180623000950/http://www.oecd.org/newsroom/aid-to-developing-countries-rebounds-in-2013-to-reach-an-all-time-high.htm|дата копіі=23.06.2018}}&lt;/ref&gt;. Дапамога надаецца праз урадавую [[Француская агенцыя разьвіцьця|Францускую агенцыю разьвіцьця]], якая фінансуе перадусім гуманітарныя праекты ў краінах Афрыкі на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]], з акцэнтам на разьвіцьцё інфраструктуры, дасяг да аховы здароўя і адукацыі, рэалізацыю адпаведнай эканамічнай палітыкі і ўмацаваньне вяршэнства закона і дэмакратыі.

==== Дачыненьні зь Беларусьсю ====
{{Асноўны артыкул|Беларуска-францускія дачыненьні}}
25 студзеня 1992 году ўрады Беларусі і Францыі ўсталявалі дыпляматычныя дачыненьні. У сакавіку 1992 году ў Парыжы адчынілі Амбасаду Беларусі ў Францыі. У траўні 1992 году ў Менску адчынілі Амбасаду Францыі ў Беларусі.

== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Францыі}}
[[Файл:La Défense Juin 2025.jpg|значак|Бізнэсовы раён Парыжу [[Ля-Дэфанс]].]]
Цягам двух стагодзьдзяў краіна стала ўваходзіць у дзясятку найбуйнейшых эканомік у сьвеце, займаючы на 2025 год дзявятае месца ў сьвеце ў ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці і другое месца ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]] пасьля [[Нямеччына|Нямеччыны]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|загаловак=GDP, PPP (current international $)|выдавецтва=The World Bank Group|копія=https://web.archive.org/web/20150704033414/http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc|дата копіі=04.07.2015}}&lt;/ref&gt;. Францыя ёсьць сябрам [[Група Сямі|групы Сямі]], вядучых прамыслова разьвітых краінаў. Францыя далучылася да [[Эўразона|Эўразоны]] ў 1999 годзе. [[Эўра]] цалкам замяніў [[францускі франк]] (₣) у 2002 годзе&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ History of the Euro]. BBC News.&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Францыя займала 13-ы радок у Глябальным індэксе інавацыяў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/france|загаловак=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025|выдавецтва=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno|спасылка=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|загаловак=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|выдавецтва=World Intellectual Property Organization|год=2025|isbn=978-92-805-3797-0}}&lt;/ref&gt;.

Францыя мае сацыяльную рынкавую [[зьмяшаная эканоміка|зьмяшаную эканоміку]], якая спалучае ў сабе вялікую колькасьць прыватных прадпрыемстваў&lt;ref&gt;[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=NATTEF09203 Entreprises selon le nombre de salariés et l’activité]. INSEE.&lt;/ref&gt; з істотнай дзельлю дзяржаўных прадпрыемстваў і дзяржаўнага ўмяшаньня ў [[эканоміка|эканоміку]]. Упершыню дзяржаўны сэктар эканомікі ў Францыі зьявіўся ў пераходны пэрыяд пасьля Другой Сусьветнай вайны, калі прайшоў шэраг нацыяналізацый, у тым ліку буйных банкаў — Нацыянальнага банку Парыжу ({{мова-fr|Banque Nationale de Paris|скарочана}}) ды Crédit Lyonnais, буйных прамысловых прадпрыемстваў — [[Renault]] — ды службаў  — бэнзіну ды электрычнасьці. Пасьля прыходу да ўлады сацыялістаў у 1982 годзе нацыяналізацыя яшчэ працягнулася. Але пасьля правыя і пазьней лева-цэнтрысцкія ўрады вярнулі большасьць прадпрыемстваў прыватным уласьнікам; у дзяржаўнай уласнасьці засталіся пераважна транспарт, кампаніі абароннай прамысловасьці, тэлебачаньне ды радыё&lt;ref name=britannica/&gt;. У 2023 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 69 % вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Францыі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Георгі Грыц]]|загаловак=Генэрацыя выгады, або Навошта краінам свае АЭС|спасылка=https://blr.belta.by/comments/view/generatsyja-vygady-abo-navoshta-krainam-svae-aes-3297/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=13 лістапада 2023|дата доступу=14 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;. Францыя займае важную пазыцыю ў аэракасьмічнай прамысловасьці на чале з эўрапейскім кансорцыюмам [[Airbus]], і мае свой уласны нацыянальны касмадром у [[Француская Гвіяна|Францускай Гвіяне]].

[[Файл:Villiers Le Bacle le 14 juillet 2008 - 21.jpg|значак|зьлева|Пшанічныя палі ў дэпартамэнце [[Эсон (дэпартамэнт)|Эсон]].]]
Эканоміка вельмі дывэрсыфікаваная. На сэктар паслуг прыпадае дзьве траціны ВУП, а таксама ў гэтых сэктары занятая дзьве траціны працоўнай сілы краіны, у той час як [[прамысловая вытворчасьць|прамысловы сэктар]] фармуе пятую частку ВУП і мае супастаўную дзель занятасьці. Францыя ёсьць трэцяй паводле велічыні вытворчай краінай у Эўропе пасьля Нямеччыны і [[Італія|Італіі]] ды займае восьмае месца ў сьвеце паводле аб’ёму вытворчасьці&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.weforum.org/agenda/2020/02/countries-manufacturing-trade-exports-economics/|загаловак=These are the top 10 manufacturing countries in the world|выдавецтва=World Economic Forum|дата публікацыі=25.02.2020|копія=https://web.archive.org/web/20230314171606/https://www.weforum.org/agenda/2020/02/countries-manufacturing-trade-exports-economics/|дата копіі=14.03.2023}}&lt;/ref&gt;. Каля 2% ВУП ствараецца [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]&lt;ref name=britannica/&gt;. Зрэшты, гэты сэктар ёсьць адным з найбуйнейшых паводле кошту і трымае лідэрства ў ЭЗ паводле агульнай вытворчасьці. Знаходжаньне краіны ў эўразоне і наяўнасьць шырокага адзінага эўрапейскага рынку спрыяе дасяжнасьці да капіталаў, тавараў, паслуг і кваліфікаванай працоўнай сілы&lt;ref&gt;{{навіна | аўтар =Andrews, Edmund L.|спасылка =https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html| загаловак =Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|выдавец=The New York Times| дата публікацыі =01.01.2002| копія =https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html| дата копіі =01.05.2011}}&lt;/ref&gt;. Не зважаючы на пратэкцыянісцкую палітыку ў дачыненьні да некаторых галін прамысловасьці, асабліва ў сельскай гаспадарцы, Францыя агулам адыгрывае вядучую ролю ў пашырэньні свабоднаму гандлю і камэрцыйнай інтэграцыі ў Эўропе дзеля ўмацаваньня ўласнай эканомікі&lt;ref name=britannica&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/place/France|загаловак=France – Finance|выдавецтва=Encyclopedia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20150614044325/https://www.britannica.com/place/France|дата копіі=14.06.2015}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе яна заняла першае месца ў Эўропе і 13-е месца ў сьвеце паводле аб’ёму замежных інвэстыцыяў, прычым эўрапейскія краіны і ЗША ёсьць асноўнымі крыніцамі, адкуль гэтыя інвэстыцыі робяцца. Паводле зьвестак [[Банк Францыі|Банка Францыі]], асноўнымі атрымальнікамі наўпроставых замежных інвэстыцыяў ёсьць вытворчасьць, нерухомасьць, фінансы і страхаваньне&lt;ref name=&quot;lloydsbanktrade.com&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.lloydsbanktrade.com/en/market-potential/france/investment|загаловак=Foreign direct investment (FDI) in France – Investing – International Trade Portal International Trade Portal|выдавецтва=lloydsbanktrade.com|копія=https://web.archive.org/web/20210828173932/https://www.lloydsbanktrade.com/en/market-potential/france/investment|дата копіі=28.08.2021}}&lt;/ref&gt;. У 2009 годзе францускія кампаніі ў сваю чаргу інвэставалі каля 220 млрд даляраў за межамі Францыі, такім чынам, вывеўшы Францыю на другую пазыцыю сярод краіныў АЭСР паводле велічыні прамых інвэстыцыяў пасьля ЗША&lt;ref name=&quot;unctad2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf Country fact sheet: France]. World Investment Report 2009&lt;/ref&gt;. Парыскі рэгіён мае найбольшую канцэнтрацыю транснацыянальных кампаніяў у кантынэнтальнай Эўропе&lt;ref name=&quot;lloydsbanktrade.com&quot;/&gt;.

[[Файл:Peugeot 508 SW Peugeot Sport Engineered Cropped.jpg|значак|[[Peugeot 508]] вытворчасьці францускага аўтамабільнага гіганта [[Peugeot]].]]
Згодна з дактрынай [[дырыжызм]]у, урад гістарычна адыгрываў важную ролю ў эканоміцы, а такая палітыка, як то індыкатыўнае плянаваньне і нацыяналізацыя, уважаюцца за аднай з прычынай трох дзесяцігодзьдзяў беспрэцэдэнтнага паваеннага эканамічнага росту, вядомага як [[Славутае трыццацігодзьдзе]]. На максымальным уздыме ў 1982 годзе дзяржаўны сэктар прыцягваў адну пятую частку ўсёй занятасьці ў прамысловасьці і займаў больш за чатыры пятых крэдытнага рынку. Пачынаючы з канца XX стагодзьдзя, рэгуляваньне і ўдзел дзяржавы ў эканоміцы былі саслаблены, і большасьць вядучых кампаніяў перайшлі ў прыватную ўласнасьць. [[Парыская фондавая біржа]], створаная ў 1724 годзе, уважаецца за адную з найстарэйшых у сьвеце&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Vautherot, Audrey|спасылка=http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm|загаловак=La Bourse de Paris : une institution depuis 1724|дата публікацыі=19.11.2007|копія=https://web.archive.org/web/20110908044848/http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm|дата копіі=08.09.2011}}&lt;/ref&gt;. Сярод найбольш каштоўных францускіх кампаніяў вылучаюцца [[LVMH]], [[L’Oréal]] і [[Sociéte Générale]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://companiesmarketcap.com/france/largest-companies-in-france-by-market-cap/|загаловак=French companies by market capitalization|выдавецтва=companiesmarketcap.com|копія=https://web.archive.org/web/20231029040137/https://companiesmarketcap.com/france/largest-companies-in-france-by-market-cap/|дата копіі=29.10.2023}}&lt;/ref&gt;. Францыя гістарычна была адным з найбуйнейшых сельскагаспадарчых цэнтраў сьвету, застаючыся глябальнай сельскагаспадарчай дзяржавай. Яна ёсьць шостым паводле велічыні экспартэрам сельскагаспадарчай прадукцыі ў сьвеце, маючы прафіцыт гандлёвага балянсу большым за 7,4 мільярдаў эўра&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|загаловак=France&amp;nbsp;– Agriculture|выдавецтва=Nations Encyclopedia|копія=https://web.archive.org/web/20110104104316/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html|дата копіі=04.01.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://globaledge.msu.edu/countries/france/memo/|загаловак=Country Memo – France|выдавецтва=globalEDGE|копія=https://web.archive.org/web/20230404223608/https://globaledge.msu.edu/countries/france/memo/|дата копіі=04.04.2023}}&lt;/ref&gt;. Францыю называюць «жытніцай старога кантынэнта»&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/topics/6215/agriculture-in-france/|загаловак=Topic: Agriculture in France|выдавецтва=Statista|копія=https://web.archive.org/web/20220113213540/https://www.statista.com/topics/6215/agriculture-in-france/|дата копіі=13.01.2022}}&lt;/ref&gt;, а больш за палову ейнай агульнай плошчы вылучаная пад сельскагаспадарчыя ўгодзьдзі, зь якіх 45% выкарыстоўваюцца пад шматгадовыя палявыя культуры, як то [[збожжа]]. Разнастайны клімат краіны, вялікія плошчы ворных земляў, сучасныя сельскагаспадарчыя тэхналёгіі і субсыдыі з боку ЭЗ зрабілі яе вядучым сельскагаспадарчым вытворцам і экспартэрам у Эўропе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|загаловак=Key figures of the French economy|выдавецтва=French Ministry of Foreign and European Affairs|копія=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html|дата копіі=14.01.2010}}&lt;/ref&gt;.

=== Турызм ===
Маючы 102 мільёнаў турыстаў за 2024 год, Францыя ёсьць галоўным турыстычным напрамкам у сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://pre-webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2024-06/Barom_PPT_May_2024.pdf?VersionId=U7O62HatlG4eNAj.wcmuQG1PMCjK.Yss|загаловак=World Tourism Barometer|выдавецтва=World Tourism Organization|дата публікацыі=05.2024}}&lt;/ref&gt;, займаючы трэцяе месца паводле прыбыткаў ад турызму празь меншую працягласьць візытаў&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Dilorenzo, Sarah|спасылка=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0|загаловак=France learns to speak 'touriste'|дата публікацыі=18.07.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0|дата копіі=22.08.2013}}&lt;/ref&gt;. Самымі папулярнымі турыстычнымі аб’ектамі ёсьць [[Эйфэлева вежа]] (6,2 мільёнаў турыстаў), [[Вэрсальскі палац]] (2,8 мільёнаў), [[Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музэй натуральнай гісторыі]] (2 мільёны), [[Пон-дзю-Гар]] (1,5 мільёны), [[Трыюмфальная арка (Парыж)|Трыюмфальная арка]] (1,2 мільёнаў), [[Мон-Сэн-Мішэль]] (1 мільён), [[Сэнт-Шапэль]] (683 тысяч), [[Верхні Кёнігсбург]] (549 тысяч), [[Пюі-дэ-Дом (вулькан)|Пюі-дэ-Дом]] (500 тысяч), [[Музэй Пікаса]] (441 тысяч) і [[Каркасон]] (362 тысяч)&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|загаловак=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|копія=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|дата копіі=24.12.2007}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vue aérienne du domaine de Versailles par ToucanWings - Creative Commons By Sa 3.0 - 081.jpg|значак|зьлева|Вэрсальскі палац штогод прыцягвае мільёнаў турыстаў з усяго сьвету.]]
У Францыі, асабліва ў [[Парыж]]ы, месьцяцца некаторыя з найбуйнейшых музэяў сьвету, у тым ліку [[Люўр]], які ёсьць самым наведвальным мастацкім музэем у сьвеце, маючы 7,7 мільёнаў наведвальнікаў у 2022 годзе, а таксама [[Арсэ|Музэй д’Арсэ]] (3,3 мільёнаў), прысьвечаны перадусім творам [[імпрэсіянізм]]у&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/best-museums-world-2018-musee-dorsay-paris-911-new-york-tripadvisor-a8525151.html The top 10 museums in the world], ''The Independent'', 6 September 2018&lt;/ref&gt;, музэй [[Аранжэры]] (1,02 мільёнаў), дзе захоўваюцца восем вялікіх карцінаў [[Клёд Манэ|Клёда Манэ]], у тым ліку ягоны твор ''«Гарлачыкі»'', ды [[Цэнтар Пампіду]] (3 мільёны), прысьвечаны сучаснаму мастацтву. Парыскі [[Дыснэйлэнд]] уважаецца за самы папулярны тэматычны парк Эўропы, які ў 2009 годзе наведалі 15 мільёнаў чалавек&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|загаловак=TEA/AECOM Attraction Attendance Report for 2009|выдавецтва=Themed Entertainment Association|копія=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|дата копіі=02.06.2010}}&lt;/ref&gt;. З больш чым 10 мільёнамі турыстаў у год [[Лазурны Бераг]] ёсьць другім паводле велічыні турыстычным напрамкам у краіне пасьля Парыжу і ягоных ваколіцаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html|загаловак=The French Riviera Tourist Board|выдавецтва=Côte d’Azur|копія=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html|дата копіі=25.04.2011}}&lt;/ref&gt;. Замкі даліны [[Люара|Люары]] і самая даліна лічыцца трэцім вядучым турыстычным напрамкам, які штогод наведваюць 6 мільёнаў турыстаў&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Foucher|спасылка=https://www.tourmag.com/Tourism-The-Loire-Valley-an-intoxicating-destination-for-visitors_a67875.html|загаловак=Tourism: The Loire Valley, an intoxicating destination for visitors|выдавец=TourMaG.com, 1er journal des professionnels du tourisme francophone|копія=https://web.archive.org/web/20181010174256/https://www.tourmag.com/Tourism-The-Loire-Valley-an-intoxicating-destination-for-visitors_a67875.html|дата копіі=10.10.2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://edition.cnn.com/travel/article/loire-valley-castles/index.html|загаловак=Chateaux deluxe: 5 best Loire Valley castles|выдавец=CNN|дата публікацыі=12.07.2017|копія=https://web.archive.org/web/20181010213503/https://edition.cnn.com/travel/article/loire-valley-castles/index.html|дата копіі=10.10.2018}}&lt;/ref&gt;.

У Францыі налічваюцца 52 аб’екты, укладзеныя ў сьпіс [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Тут ёсьць гарады з высокай культурнай цікавасьцю, пляжы і прыморскія курорты, гарналыжныя курорты, а таксама сельскія рэгіёны, якія многім падабаюцца празь іхнюю прыгажосьць і спакой. Невялікія і маляўнічыя вёскі прасоўваюцца праз асацыяцыю «Самыя прыгожыя вёскі Францыі» ({{мова-fr|Les Plus Beaux Villages de France|скарочана}}). Сьпіс выдатных садоў Францыі зьмяшчае пералік больш чым 200 садоў, клясыфікаваных Міністэрствам культуры. Гэты сьпіс ня толькі складзены дзеля прасоўваньня садоў і паркаў сярод наведнікаў, але і прызначаны дзеля іхняй абароны. Францыя прыцягвае рэлігійных пілігрымаў, якія выпраўляюцца ў парадоржжа [[пілігрымка Сьвятога Якаба|шляхам Сьвятога Якаба]] або ў [[Люрд]], горад у [[Верхнія Пірэнэі|Верхніх Пірэнэях]], які штогод наведваюць некалькі мільёнаў вернікаў.

=== Энэргетыка ===
[[Файл:Centrale Nucléaire-Belleville-sur-Loire-A02.JPG|значак|[[АЭС Бэльвіль]].]]
Францыя ёсьць дзясятым паводле велічыні вытворцам электраэнэргіі ў сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/xlsx/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2021-all-data.xlsx|загаловак=BP Statistical Review of World Energy July 2021&quot;.|копія=https://web.archive.org/web/20210708161824/https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/xlsx/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2021-all-data.xlsx|дата копіі=08.07.2021}}&lt;/ref&gt;. [[Électricité de France]] (EDF), большасьць акцыяў якой належыць францускаму ўраду, ёсьць галоўным вытворцам і надаўцам электраэнэргіі ў краіне і адной з найбуйнейшых электраэнэргетычных кампаніяў у сьвеце, трымаючы трэці радок паводле прыбытку ў сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.power-technology.com/features/top-10-power-companies-in-the-world/|загаловак=The ten biggest power companies in 2018|выдавецтва=Power Technology|дата публікацыі=19.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190320191000/https://www.power-technology.com/features/top-10-power-companies-in-the-world/|дата копіі=20.03.2019}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе EDF вырабіла прыкладна адну пятую частку электраэнэргіі ўва ўсім Эўрапейскім Зьвязе, перадусім дзякуючы атамнай энэргетыкі. У 2021 годзе Францыя была найбуйнейшым экспартэрам энэргіі ў Эўропе, галоўным чынам у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і [[Італія|Італію]]&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/france.aspx|загаловак=Nuclear Power in France — French Nuclear Energy|выдавецтва=World Nuclear Association|копія=https://web.archive.org/web/20160207220815/https://www.world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/france.aspx|дата копіі=07.02.2016}}&lt;/ref&gt;, і найбуйнейшым чыстым экспартэрам электраэнэргіі ў сьвеце&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;/&gt;.

Па [[Нафтавы крызіс 1973 году|нафтавай крызе 1973 году]] Францыя чыніць моцную палітыку энэргетычнай бясьпекі&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;/&gt;, у прыватнасьці, праз значныя інвэстыцыі ў [[ядзерная энэргетыка|атамную энэргетыку]]. Яна ёсьць адной зь некалькіх дзясяткаў краінаў у сьвеце з атамнымі электрастанцыямі, займаючы другое месца ў сьвеце паводле колькасьці дзейных ядзерных рэактараў, якіх налічваецца 56&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx|загаловак=PRIS – Miscellaneous reports – Nuclear Share|выдавецтва=pris.iaea.org|копія=https://web.archive.org/web/20240106100530/https://pris.iaea.org/pris/worldstatistics/nuclearshareofelectricitygeneration.aspx|дата копіі=06.01.2024}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, 70% электраэнэргіі выпрацоўваецца на атамных электрастанцыях, што зь вялікім адрывам ёсьць найвышэйшай дзельлю ў сьвеце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/|загаловак=Nuclear share figures, 2006–2016|выдавецтва=World Nuclear Association|дата публікацыі=04.2017|копія=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/|дата копіі=01.10.2013}}&lt;/ref&gt;. Францыя ўважаецца за сусьветнага лідэра ў галіне ядзерных тэхналёгіях, прычым рэактары і паліўныя прадукты ёсьць асноўнымі экспартнымі таварамі&lt;ref name=&quot;world-nuclear.org&quot;/&gt;.

Значная залежнасьць ад атамнай энэргетыкі прывяла да параўнальна больш павольнага ўкараненьня [[аднаўляльная энэргія|аднаўляльных крыніц энэргіі]] ў параўнаньні зь іншымі заходнімі краінамі. Тым ня менш, паміж 2008 і 2019 гадамі ейныя вытворчыя магутнасьці з аднаўляльных крыніц энэргіі стала падвышаліся і амаль падвоіліся&lt;ref name=&quot;Statista&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/topics/6308/hydropower-in-france/|загаловак=Topic: Hydropower in France|выдавецтва=Statista|копія=https://web.archive.org/web/20220205071840/https://www.statista.com/topics/6308/hydropower-in-france/|дата копіі=05.02.2022}}&lt;/ref&gt;. Гідраэнэргія ёсьць, безумоўна, вядучай крыніцай, на якую прыпадае больш за палову аднаўляльных крыніц энэргіі&lt;ref name=&quot;hydropower.org&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.hydropower.org/country-profiles/france|загаловак=France|выдавецтва=hydropower.org|копія=https://web.archive.org/web/20220205071915/https://www.hydropower.org/country-profiles/france|дата копіі=05.02.2022}}&lt;/ref&gt; і якая забясьпечвае 13% электраэнэргіі&lt;ref name=&quot;Statista&quot;/&gt; — трэцяя паводле велічыні дзель у Эўропе&lt;ref name=&quot;hydropower.org&quot;/&gt;. Большасьць гідраэлектрастанцыяў, як то [[ГЭС Эгюзон|Эгюзон]], [[Этан-дэ-Сульсэм]] і [[Вуглян]], знаходзяцца пад кіраваньнем EDF&lt;ref name=&quot;hydropower.org&quot;/&gt;. Францыя імкнецца да далейшага пашырэньня гідраэнэргетыкі да 2040 году&lt;ref name=&quot;Statista&quot;/&gt;.

На кастрычнік 2011 году Францыя трымала ў стратэгічным запасе 17 млн тонаў [[Нафта|нафты]] і нафтапрадуктаў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Францыя адкрые стратэгічныя запасы нафты|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95250|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=29 сакавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-03-29 60 (27175)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95248/29sak-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Мэдыя ===
[[Файл:Siège Figaro, 14 boulevard Haussmann, Paris 9e.jpg|значак|зьлева|Сядзіба газэты [[Le Figaro]] ў Парыжы. Газэта пачала друкавацца ў 1826 годзе і робіць гэта дасюль.]]
У 2021 годзе рэгіянальныя штодзённыя газэты, як то [[Ouest-France]], [[Sud Ouest]], [[La Voix du Nord]], [[Dauphiné Libéré]], [[Le Télégramme]] і [[Le Progrès]], больш чым удвая перавысілі продажы газэтаў нацыянальнага ўзроўню, як то [[Le Monde]], [[Le Figaro]], [[L’Équipe]] (спорт), [[Le Parisien]] і [[Les Echos]] (фінансы). Дармовыя штодзённыя газэты, якія распаўсюджваюцца ў буйных гарадах, працягваюць павялічваць сваю долю рынку&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.acpm.fr/Media/Files/Plaquette-Observatoire-2022|загаловак=L’observatoire de la presse et des médias de L’APCM 2022|выдавецтва=acpm.fr|дата публікацыі=2022}}&lt;/ref&gt;. Сэктар штотыднёвых часопісаў улучае больш за 400 адмысловых штотыднёвых часопісаў, якія выходзяць у краіне&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG Observatoire de la Presse]. Presse Magazine — Synthèse.&lt;/ref&gt;.

Найбольш уплывовымі навінавымі часопісамі ёсьць левы [[Le Nouvel Observateur]], цэнтрысцкі [[L’Express]] і правы [[Le Point]] (у 2009 годзе наклад быў большы за 400 тысячаў асобнікаў), але найбольшыя наклады штотыднёвікаў дасягаюць часопісы для жанчынаў і тыя, якія тычацца тэлевізіі, сярод якіх вылучаюцца [[Marie Claire]] і [[Elle]], якія таксама маюць замежныя вэрсіі. Да ўплывовых штотыднёвікаў таксама стасуюцца расьсьледавальныя і сатырычныя газэты [[Le Canard Enchaîné]] і [[Charlie Hebdo]], а таксама [[Paris Match]]. Як і ў большасьці індустрыяльна разьвітых краінах, друкаваныя СМІ сур’ёзна пацярпелі з ростам папулярнасьці Сеціва. У 2008 годзе ўрад распачаў маштабную ініцыятыву па дапамозе рэформы сэктару і дасягненьню фінансавай незалежнасьці&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform]. The Telegraph.&lt;/ref&gt;, але ў 2009 годзе ён быў вымушаны вылучыць 600 тысяч эўра, каб дапамагчы друкаваным СМІ даць рады падчас фінансавай крызы 2008 году, у дадатак да існых субсыдыяў&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Chrisafis, Angelique|спасылка=https://www.theguardian.com/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers|загаловак=Sarkozy pledges €600m to newspapers|выдавец=The Guardian|дата публікацыі=23.01.2009}}&lt;/ref&gt;. У 1974 годзе, пасьля гадоў цэнтралізаванай манаполіі на радыё і тэлебачаньне, дзяржаўная агенцыя [[Управа францускага радыёвяшчаньне і тэлебачаньня|ORTF]] была падзеленая на некалькі нацыянальных установаў, але тры ўжо існыя тэлеканалы і чатыры нацыянальныя радыёстанцыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts L’entreprise. Repères]. Radio France.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mediapol&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110513064756/http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel]. Vie Publique.&lt;/ref&gt; засталіся пад кантролем дзяржавы. Толькі ў 1981 годзе ўрад дазволіў вольнае вяшчаньне на сваёй тэрыторыі&lt;ref name=mediapol/&gt;.

У 2026 годзе Нацыянальны сход Францыі падтрымаў заканадаўчую ініцыятыву, якая забараняе дзецям да 15 гадоў карыстацца сацыяльнымі сеткамі праз рост выпадкаў зьдзекаў у інтэрнэце і праблемаў з псыхічным здароўем&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.channelnewsasia.com/business/frances-lower-house-backs-social-media-ban-those-under-15-years-old-5885106|загаловак=France’s lower house backs social media ban for those under 15 years old|выдавецтва=CNA}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
[[Файл:Population density in France.png|значак|Шчыльнасьць насельніцтва ў Францыі паводле акругоў.]]
Маючы насельніцтва ў колькасьці {{Лік|68605616}} чалавек у пачатку 2025 году&lt;ref&gt;[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8331297 Estimation de la population au 1ᵉʳ Janvier 2025 — Séries par région, département, sexe et âge]. INSEE.&lt;/ref&gt;, Францыя займае 20-ы радок паводле колькасьці насельніцтва краінай у сьвеце, трэцяй паводле колькасьці насельніцтва ў Эўропе і другой паводле колькасьці насельніцтва ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. У XXI стагодзьдзі Францыя вылучаецца сярод разьвітых краін, асабліва ў Эўропе, праз адносна высокія тэмпы натуральнага прыросту насельніцтва. Пры гэтым толькі паводле ўзроўня нараджальнасьці яна была адказная за амаль увесь натуральны прырост насельніцтва ў ЭЗ у 2006 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1280882#titre-bloc-4|загаловак=Bilan démographique 2006: un excédent naturel record|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20170708232900/https://www.insee.fr/fr/statistiques/1280882#titre-bloc-4|дата копіі=08.07.2017}}&lt;/ref&gt;. Паміж 2006 і 2016 гадамі ў Францыі быў досыць вялікі рост прыросту насельніцтва, што было найвышэйшым паказьнікам з канца бэбі-буму ў 1973 годзе.

З 2011 году каэфіцыент нараджальнасьці стала зьніжаецца&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/statistics/270335/fertility-rate-in-france/|загаловак=Fertility rate in France: historical evolution 2022|выдавецтва=Statista}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе ён склаў 1,79 на жанчыну&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/09/13/why-the-french-are-having-fewer-children_6725951_7.html|загаловак=Why the French are having fewer children|дата публікацыі=13.09.2024}}&lt;/ref&gt;, ніжэй за каэфіцыент захаваньня насельніцтва ў 2,1 і значна ніжэйшы за максымум 4,41, які назіраўся ў 1800 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2554860|загаловак=Bilan démographique 2016|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20170803151003/https://www.insee.fr/fr/statistiques/2554860|дата копіі=03.08.2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.insee.fr/fr/statistiques/5012724|загаловак=Bilan démographique 2020|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20210119110148/https://www.insee.fr/fr/statistiques/5012724|дата копіі=19.01.2021}}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, [[каэфіцыент нараджальнасьці]] застаюцца самымі высокімі ў ЭЗ&lt;ref name=&quot;euronews-2023&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.euronews.com/health/2023/03/17/fertility-in-europe-which-countries-have-the-highest-and-lowest-numbers-of-live-births-per|загаловак=Which countries have the highest and lowest fertility rates in Europe?|выдавецтва=Euronews|дата публікацыі=17.03.2023}}&lt;/ref&gt; і аднымі з самых высокіх у Эўропе агулам, дзе сярэдні паказьнік роўны 1,5&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.statista.com/statistics/612074/fertility-rates-in-european-countries/|загаловак=Total fertility rate Europe by country 2023|выдавецтва=Statista}}&lt;/ref&gt;. Сярэдні век францужанак пры нараджэньні першага дзіцяці складаў 29,1 года, што крыху меншы за сярэдні паказьнік у ЭЗ, які быў роўны 29,7 гадам&lt;ref name=&quot;euronews-2023&quot; /&gt;. Як і ў многіх разьвітых краінах, насельніцтва старэе. З 2006 па 2011 гады прырост насельніцтва ў сярэднім складаў 0,6% у год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&amp;ref_id=bilan-demo&amp;page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|загаловак=Évolution générale de la situation démographique, France|выдавецтва=Insee|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20180310021332/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0#evol-gen-sit-demo-fe|дата копіі=10.03.2018}}&lt;/ref&gt;. З 2011 году штогадовы рост складаў ад 0,4% да 0,5% на год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/|загаловак=WDI – Home|выдавецтва=World Bank|копія=https://web.archive.org/web/20190827161530/http://datatopics.worldbank.org/world-development-indicators/|дата копіі=27.08.2019}}&lt;/ref&gt;, і, паводле прагнозаў, Францыя будзе працягваць расьці да 2044 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.ined.fr/en/news/press/continued-population-ageing-in-france-over-the-next-half-century/|загаловак=Continued population ageing in France over the next half century – Press centre|выдавецтва=Ined – Institut national d’études démographiques}}&lt;/ref&gt;. Імігранты робяць асноўны ўнёсак у гэтую тэндэнцыю. Гэтак у 2010 годзе прыкладна ў кожнага чацьвертага нованароджанага (27%) у мэтраполіі Францыі хаця б адзін з бацькоў сам нарадзіўся за мяжой, а яшчэ ў 24% хаця б адзін з бацькоў нарадзіўся па-за межамі Эўропы, за выняткам заморскіх тэрыторыяў Францыі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101|загаловак=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20130927161644/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101|дата копіі=27.09.2013}}&lt;/ref&gt;.

Францыя ўважаецца за высокаўрбанізаваную краіну, найбуйнейшымі гарадамі якой ёсьць [[Парыж]] ({{Лік|13171056}} жыхароў), [[Ліён]] ({{Лік|2308818}}), [[Марсэль]] ({{Лік|1888788}}), [[Ліль]] ({{Лік|1521660}}), [[Тулюза]] ({{Лік|1490640}}), [[Бардо]] ({{Лік|1393764}}), [[Нант]] ({{Лік|1031953}}), [[Страсбург]] ({{Лік|864993}}), [[Манпэлье]] ({{Лік|823120}}) і [[Рэн (горад)|Рэн]] ({{Лік|771320}}). Адток насельніцтва зь сельскай мясцовасьці быў палітычнай праблемай усьцяж большай часткі XX стагодзьдзя.

=== Этнічныя групы ===
Гістарычна склалася, што [[французы]] пераважна мелі кельцка-гальскае паходжаньне, з значнай прымешкай [[італьянцы|італьянскіх]] (рымлянаў) і [[немцы|нямецкіх]] (франкаў) групаў, што адлюстроўвае стагодзьдзі адпаведных міграцыяў і засяленьняў&lt;ref&gt;{{кніга|прозьвішча=Jean-Louis Brunaux|загаловак=Nos ancêtres les Gaulois|год=2008|старонкі=261}}&lt;/ref&gt;. Цягам Сярэднявечча Францыя ўлучыла ў сябе розныя суседнія этнічныя і моўныя групы, пра што сьведчаць [[брэтонцы|брэтонскія]] элемэнты на захадзе, [[аквітанцы|аквітанскія]] на паўднёвым захадзе, скандынаўскія на паўночным захадзе, алеманскія на паўночным усходзе і [[лігурыйцы|лігурыйскія]] на паўднёвым усходзе.

Маштабная іміграцыя за апошнія паўтары стагодзьдзя сфармавала больш мультыкультурнага грамадзтва. Пачынаючы з [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] і ў надалейшыя часы, ураду забаронена зьбіраць зьвесткі аб этнічнай прыналежнасьці і паходжаньні, а большая частка дэмаграфічнай інфармацыі атрымліваецца з арганізацыяў прыватнага сэктару або акадэмічных установаў. У 2004 годзе [[Інстытут Мантэнь]] падлічыў, што ў межах мэтраполіі Францыі 51 мільён чалавек мелі эўрапейскае паходжаньне (85% насельніцтва), 6 мільёнаў мелі паўночнаафрыканскае паходжаньне (10%), 2 мільёны былі мурынамі (3,3%), ашчэ 1 мільён былі азіятамі (1,7%)&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf|загаловак=Les oubliés de l'égalité des chances|выдавецтва=Institut Montaigne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/europe/2009/03/26/to-count-or-not-to-count|загаловак=France's ethnic minorities: To count or not to count|выдавец=The Economist|дата публікацыі=26.03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20180526185825/https://www.economist.com/node/13377324|дата копіі=26.05.2018}}&lt;/ref&gt;.

Апытанка 2008 году, зладжаная сумесна [[Нацыянальны інстытут дэмаграфічных дасьледаваньняў|Нацыянальным інстытутам дэмаграфічных дасьледаваньняў]] і Нацыянальным інстытутам статыстыкі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://teo_english.site.ined.fr/|загаловак='Trajectories and Origins' Survey|выдавецтва=Ined|копія=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/|дата копіі=02.12.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Oppenheimer, David B.|загаловак=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way|выданьне=Hastings International and Comparative Law Review|том=31|нумар=2|старонкі=735—752|год=2008}}&lt;/ref&gt;, выявіла, што найбуйнейшай меншасьцю былі італьянцы (5 мільёнаў). Таксама значнымі групамі былі прадстаўнікі Паўночна-Заходняй Афрыкі (3—6 мільёнаў)&lt;ref name=&quot;Cohen1995&quot;&gt;{{кніга|імя=Robin|прозьвішча=Cohen|спасылка=https://archive.org/details/cambridgesurveyo00robi|загаловак=The Cambridge Survey of World Migration|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1995|isbn=978-0-521-44405-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html|загаловак=France's crisis of national identity|выдавец=The Independent|дата публікацыі=25.11.2009|копія=https://web.archive.org/web/20190320064705/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html|дата копіі=20.03.2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Perrin, Évelyne (2010). Les personnes d’origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (don’t 500 000 harkis). Identité Nationale, Amer Ministère. L’Harmattan. — С. 112. — ISBN 978-2-296-10839-4.&lt;/ref&gt;, афрыканцы на поўдзень ад Сахары (2,5 мільёна), [[армяне]] (500 тысяч) і [[туркі]] (200 тысяч)&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Gbadamassi, Falila|спасылка=http://www.afrik.com/article16248.html|загаловак=Les personnes originaires d’Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l’Hexagone|выдавецтва=Afrik.com|копія=https://web.archive.org/web/20131002085632/http://www.afrik.com/article16248.html|дата копіі=02.10.2013}}&lt;/ref&gt;. У Францыі жывуць таксама значныя супольнасьці меншасьцяў іншых эўрапейскіх этнічных групаў, а менавіта [[гішпанцы]], [[партугальцы]], [[палякі]] і [[грэкі]]&lt;ref name=&quot;Cohen1995&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Richburg, Keith B.|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html|загаловак=Europe’s Minority Politicians in Short Supply|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=24.04.2005|копія=https://web.archive.org/web/20210116210433/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html|дата копіі=16.01.2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Sachs, Susan|спасылка=https://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html|загаловак=In officially colorblind France, blacks have a dream&amp;nbsp;– and now a lobby|выдавец=The Christian Science Monitor|дата публікацыі=12.01.2007|копія=https://web.archive.org/web/20160827133159/http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html|дата копіі=27.08.2016}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў краіне маецца значная колькасьць [[цыганы|цыганаў]], якіх налічваецца ад 20 тысяч да 400 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://ec.europa.eu/justice/discrimination/roma-integration/france/national-strategy/national_en.htm|загаловак=National strategy for Roma integration|выдавец=European Commission|копія=https://web.archive.org/web/20160306140020/http://ec.europa.eu/justice/discrimination/roma-integration/france/national-strategy/national_en.htm|дата копіі=06.03.2016}}&lt;/ref&gt;, а многія замежнікі-цыганы часта высылаюцца ў [[Баўгарыя|Баўгарыю]] і [[Румынія|Румынію]], адкуль яны патрапілі ў Францыю&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Astier, Henri|спасылка=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-25419423|загаловак=France’s unwanted Roma|выдавецтва=BBC|дата публікацыі=13.02.2014|копія=https://web.archive.org/web/20240303141958/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-25419423|дата копіі=03.03.2024}}&lt;/ref&gt;.

=== Іміграцыя ===
[[Файл:Calais2015a.jpg|значак|зьлева|Лягер нелегальных імігрантаў у горадзе [[Кале]].]]
Паводле ацэнак, 40% насельніцтва Францыі прынамсі часткова паходзяць ад прадстаўнікоў розных хваляў іміграцыі з пачатку XX стагодзьдзя&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=https://abcnews.go.com/International/story?id=1280843|загаловак=Paris Riots in Perspective|выдавец=ABC News|дата публікацыі=04.11.2005|копія=https://web.archive.org/web/20190320064708/https://abcnews.go.com/International/story?id=1280843|дата копіі=20.03.2019}}&lt;/ref&gt;. Толькі паміж 1921 і 1935 гадамі ў Францыю прыбыло каля 1,1 мільёна імігрантаў&lt;ref&gt;{{кніга|імя=James E.|прозьвішча=Hassell|загаловак=Russian Refugees in France and the United States Between the World Wars|выдавецтва=American Philosophical Society|том=81/7|isbn=978-0-87169-817-9}}&lt;/ref&gt;. Наступная найбуйнейшая хваля прыбыла ў 1960-я гады, калі блізу 1,6 мільёнаў [[п’е-нуар]] вярнуліся ў Францыю па здабыцьці [[Альжыр]]ам незалежнасьці&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Markham, James M.|спасылка=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260|загаловак=For Pieds-Noirs, the Anger Endures|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=06.04.1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Migration and development co-operation|выдавецтва=Council of Europe|isbn=978-92-871-2611-5}}&lt;/ref&gt;. Да іх далучыліся шматлікія былыя каляніяльныя падданыя з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]], а таксама шматлікія эўрапейскія імігранты з [[Гішпанія|Гішпаніі]] і [[Партугалія|Партугаліі]].

Францыя застаецца месцам, куды накіроўваюцца імігранты, то бок краіна штогод прымае блізу 200 тысяч легальных імігрантаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.ined.fr/fr/tout-savoir-population/chiffres/france/flux-immigration/annee-continent/|загаловак=Flux d’immigration par continent d’origine|выдавецтва=Ined|дата публікацыі=03.11.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/|дата копіі=23.05.2012}}&lt;/ref&gt;. У 2005 годзе яна была галоўнай краінай [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]] паводле колькасьці асобаў, якія шукалі прытулку&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=UNHCR Global Report 2005|выдавецтва=UNHCR}}&lt;/ref&gt;. У наступныя гады колькасьць заявак толькі павялічвалася, дасягнуўшы блізу 100 тысяч у 2017 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.asylumineurope.org/sites/default/files/report-download/aida_fr_2017update.pdf|загаловак=Asylum Information Database. Country Report: France|копія=https://web.archive.org/web/20201226092504/https://www.asylumineurope.org/sites/default/files/report-download/aida_fr_2017update.pdf|дата копіі=26.12.2020}}&lt;/ref&gt;. Эўрапейскі Зьвяз дазваляе свабоднае перамяшчэньне паміж дзяржавамі-сябрамі уніі, але Францыя ўсталявала ўласны кантроль дзеля стрымліваньня міграцыі з [[Усходняя Эўропа|Усходняй Эўропы]]. Правы замежнікаў рэгулююцца Кодэксам аб уезьдзе і пражываньні замежнікаў і аб праве на прытулак.

У 2008 годзе [[Нацыянальны інстытут статыстыкі і эканамічных дасьледаваньняў Францыі]] падлічыла, што колькасьць імігрантаў па-за мяжой складала блізу 5 мільёнаў чалавек (8% насельніцтва), у той час як іхныя нашчадкі, якія нарадзіліся ў Францыі, складалі 6,5 мільёнаў, або 11% насельніцтва. Такім чынам, амаль пятую частку насельніцтва краіны фармавалі імігранты першага або другога пакаленьня, зь якіх больш за 5 мільёнаў мелі эўрапейскае паходжаньне і 4 мільёны былі магрыбскага паходжаньня&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&amp;ref_id=ip1287|загаловак=Être né en France d’un parent immigré|выдавецтва=Insee|дата публікацыі=30.03.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120203052501/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&amp;ref_id=ip1287|дата копіі=03.02.2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=immigrespaysnais|загаловак=Répartition des immigrés par pays de naissance|выдавецтва=Insee|копія=https://web.archive.org/web/20111026174732/http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=immigrespaysnais|дата копіі=26.10.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Borrel, Catherine|спасылка=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1|загаловак=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005|выдавецтва=Insee|дата публікацыі=08.2006|копія=https://web.archive.org/web/20061212212050/http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html|дата копіі=12.12.2006}}&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе Францыя надала грамадзянства 137 тысячам чалавек, пераважна з [[Марока]], [[Альжыр]]у і [[Турэччына|Турэччыны]]&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Swalec, Andrea|спасылка=http://in.reuters.com/article/idINIndia-49921620100706|загаловак=Turks and Moroccans top list of new EU citizens|выдавец=Reuters|дата публікацыі=06.07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706|дата копіі=12.01.2012}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
{{Асноўны артыкул|Француская культура}}

=== Мастацтва ===
[[Файл:Claude Monet 1899 Nadar crop.jpg|значак|[[Клёд Манэ]] ўважаецца за пачынальніка [[імпрэсіянізм]]у.]]
На францускае мастацтва моцна паўплывалі флямандзкае і італьянскае мастацтва эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]]. [[Жан Фуке]], самы вядомы сярэднявечны францускі мастак, уважаецца за першага мастака, які пабываў у Італіі і на ўласныя вочы пабачыў узыход раньняга Адраджэньня. [[Школа Фантэнблё|Школа жывапісу]] эпохі Адраджэньня ў Фантэнблё была беспасярэдне натхнёная такімі італьянскімі мастакамі, як то [[Франчэска Прыматычча]] і [[Роса Фіярэнтына]], якія абодва працавалі ў Францыі. У сваю чаргу два выбітныя францускія мастакі эпохі барока [[Нікаля Пусэн]] і [[Клёд Лярэн]] самі жылі ў Італіі.

Францускія мастакі распрацавалі стыль [[ракако]] ў XVIII стагодзьдзі як больш вытанчаную імітацыю стылю [[барока]], прычым працы прыдворных мастакоў [[Антуан Вато|Антуана Вато]], [[Франсуа Бушэ]] і [[Жан Анарэ Фраганар|Жана-Анарэ Фраганара]] былі найбольш прадстаўнічымі ў краіне. [[Француская рэвалюцыя]] спрычыніла вялікія зьмены, бо [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] надаваў перавагу мастакам нэаклясычнага стылю, як то [[Жак-Люі Давід]], а вельмі ўплывовая [[Акадэмія прыгожых мастацтваў (Парыж)|Акадэмія прыгожых мастацтваў]] вызначыла стыль, вядомы як [[акадэмізм]]. У другой палове XIX стагодзьдзя ўплыў Францыі на жывапіс узмацніўся з разьвіцьцём новых стыляў жывапісу, як то [[імпрэсіянізм]] і [[Сымбалізм (мастацтва)|сымбалізм]]. Найбольш вядомымі мастакамі-імпрэсіяністамі таго часу былі [[Каміль Пісаро]], [[Эдуард Манэ]], [[Эдгар Дэга]], [[Клёд Манэ]] і [[Агюст Рэнуар]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism|загаловак=Guide to Impressionism|выдавецтва=National Gallery|копія=https://web.archive.org/web/20090716162545/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism|дата копіі=16.07.2009}}&lt;/ref&gt;. Другое пакаленьне мастакоў імпрэсіянізму ўлучала [[Поль Сэзан|Поля Сэзана]], [[Поль Гаген|Поля Гагена]], [[Анры дэ Тулюз-Лятрэк]]а і [[Жорж-П’ер Сэра|Жорж-П’ера Сэра]], якія таксама былі ў авангардзе мастацкіх эвалюцыяў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee]. RFI.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, вылучаліся і мастакі-фавісты, як то [[Анры Матыс]], [[Андрэ Дэрэн]] і [[Марыс дэ Ўлямэнк]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)]. National Gallery of Art (United States).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve]. RFI.&lt;/ref&gt;.

На пачатку XX стагодзьдзя [[кубізм]] быў распрацаваны [[Жорж Брак|Жоржам Бракам]] і гішпанскім мастаком [[Паблё Пікаса]]м, які жыў у Парыжы&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Rewald, Sabine|спасылка=https://www.metmuseum.org/essays/cubism|загаловак=Cubism - The Metropolitan Museum of Art|выдавецтва=www.metmuseum.org|дата публікацыі=01.10.2004}}&lt;/ref&gt;. Іншыя замежныя мастакі таксама жылі і працавалі ў Парыжы або паблізу яго, як то [[Вінцэнт ван Гог]] і [[Васіль Кандзінскі]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/van_gogh_vincent.shtml|загаловак=Historic Figures: Vincent Van Gogh (1853-1890)|выдавецтва=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.guggenheim.org/exhibition/kandinsky-in-paris-19341944|загаловак=Kandinsky in Paris, 1934–1944|выдавецтва=The Guggenheim Museums and Foundation}}&lt;/ref&gt;. У пачатку XX стагодзьдзя, і асабліва ў міжваенны час, невялікая група замежных мастакоў, многія зь якіх былі габрэямі, сфармавала [[Парыская школа|Парыскую школу]]. Сярод гэтых мастакоў былі [[Марк Шагал]], [[Амэдэо Мадыльяні]], [[Іцхак Фрэнкель]], [[Жуль Паскін]] і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Nadine|прозьвішча=Nieszawer|загаловак=Histoire des Artistes Juifs de l’École de Paris: Stories of Jewish Artists of the School of Paris|месца=France|год=2020|isbn=979-8633355567}}&lt;/ref&gt;. У [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] загінулі ці былі выгнаныя многія мастакі, што прывяло да страты дамінаваньня і цэнтральнага месца Парыжу на сусьветнай мастацкай сцэне на карысьць [[Нью-Ёрк]]у&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Menand, Louis|спасылка=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/thirteen-crucial-years-for-art-in-downtown-new-york|загаловак=Thirteen Crucial Years for Art in Downtown New York|выданьне=The New Yorker|год=28.03.2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Архітэктура ===
У Сярэднявеччы фэадальная шляхта пабудавала шмат умацаваных замкаў, каб прадэманстраваць сваю ўладу. Сярод францускіх замкаў, якія захаваліся да нашых дзён, вылучаюцца [[Шынонскі замак|Шынонскі]], [[Анжэскі замак|Анжэскі]], [[Вэнсэнскі замак|Вэнсэнскі замкі]] і замкі катараў. У гэтую эпоху Францыя, як і большая частка [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]], абапіралася на [[раманскі стыль|раманскую архітэктуру]].

[[Файл:Chateau de Chenonceau 2008E (adjusted2).jpg|значак|зьлева|[[Замак Шынансо]].]]
[[Гатычная архітэктура]], першапачаткова вядомая як ''Opus Francigenum'', то бок «француская праца»&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Allan M.|прозьвішча=Brodie|загаловак=Oxford Art Online|выдавецтва=Oxford University Press|год=2003|isbn=978-1-884446-05-4}}&lt;/ref&gt;, узьнікла ў [[Іль-дэ-Франс]] і была першым уласна францускім стылем архітэктуры, які пераймалі па ўсёй Эўропе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp|загаловак=The Gothic Period|выдавецтва=Justfrance.org|копія=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp|дата копіі=18.07.2011}}&lt;/ref&gt;. Паўночная Францыя ёсьць радзімай некаторых з найважнейшых гатычных катэдраў і базылікаў, першай зь якіх ёсьць базыліка [[Сэн-Дэні (базыліка)|Сэн-Дэні]], якая выкарыстоўвалася як каралеўскі нэкропаль. Да іншых важных і вядомых францускіх гатычных катэдраў стасуюцца [[Шартраўская катэдра|Нотр-Дам дэ Шартр]] і [[Ам’енская катэдра|Нотр-Дам д’Ам’ен]]. Каранацыя францускім уладароў ладзілася ў яшчэ адной важнай гатычнай царкве, як то [[Рэймская катэдра|Нотр-Дам дэ Рэймс]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ La Cathedrale de Notre-Dame de Reims]. Histoire et Architecture.&lt;/ref&gt;. Апошняя перамога ў [[Стогадовая вайна|Стогадовай вайне]] адзначыла важны этап у эвалюцыі францускай архітэктуры. Гэта быў час францускага Адраджэньня, калі некалькі мастакоў з Італіі былі запрошаны да францускага двара.

Па Адраджэньні і ў канцы Сярэднявечча барочная архітэктура замяніла традыцыйны гатычны стыль. Яна мела большы посьпех у сьвецкай сфэры, чым у рэлігійнай. Гэтак шмат барочных рысаў мае [[Вэрсальскі палац]]. [[Жуль Ардуэн-Мансар]], які спраектаваў пашырэньне Вэрсаля, быў адным з самых уплывовых францускіх архітэктараў эпохі барока. Ён таксама вядомы сваім купалам у [[Домі інвалідаў|Доме інвалідаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Helen|прозьвішча=Hills|спасылка=https://books.google.com/books?id=jLmFbEdqBDUC&amp;pg=PA86|загаловак=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe|выдавецтва=Ashgate Publishing|год=2003|isbn=978-0-7546-0309-2}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя з самых уражлівых прыкладаў правінцыйнай барочнай архітэктуры былі ў месцах, якія яшчэ не былі францускімі, такіх як [[Пляц Станіслава|пляц Станіслава]] ў [[Нансі]]. Што да вайсковай архітэктуры, [[Сэбаст’ен Лё Прэтр дэ Вабан|Вабан]] спраектаваў адныя з самых эфэктыўных крэпасьцяў у Эўропе і стаў уплывовым вайсковым архітэктарам. У выніку перайманьні ягоных прац можна знайсьці па ўсёй Эўропе і Амэрыцы&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://whc.unesco.org/en/list/1283|загаловак=Fortifications of Vauban|выдавецтва=UNESCO|дата публікацыі=08.07.2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://en.unesco.org/|загаловак=Official site of the UNESCO|выдавецтва=UNESCO}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|значак|Інтэр’еры [[Вэрсальскі палац|Вэрсальскага палаца]].]]
Па рэвалюцыі рэспубліканцы аддавалі перавагу [[нэаклясыцызм]]у, але ён пашырыўся ў Францыі яшчэ да рэвалюцыі з такімі будынкамі, як то [[Пантэон (Парыж)|Пантэон]] або [[Тулюская ратуша|Капітоль]] у [[Тулюза|Тулюзе]]. Пабудаваныя у час Першай францускай імпэрыі, [[Трыюмфальная арка]] і царква [[Сэн-Мадлен]] уяўляюць сабою найлепшы прыклад архітэктуры ў стылі [[ампір]]у&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=OtabdzMdbboC&amp;pg=PA48|загаловак=Paris: City Guide|выдавецтва=Lonely Planet|год=2008|isbn=978-1-74059-850-7}}&lt;/ref&gt;. Пры [[Напалеон III Банапарт|Напалеоне III]] пачалася хваля ўрбанізму. У той час былі пабудаваныя экстравагантныя будынкі, як то нэабарочны Палац Гарнье. Гарадзкое плянаваньне таго часу было вельмі арганізаваным і строгім, а найбольш прыкметным стаў глябальны праект рэканструкцыі Парыжу, які рабіў [[Жорж-Эжэн Асман]]. У гэты час адбылося моцнае адраджэньне готыкі па ўсёй Эўропе і ў Францыі, дзе пільна працаваў [[Эжэн Віяле-лё-Дзюк]]. У канцы XIX стагодзьдзя [[Аляксандар Эйфэль|Гюстаў Эйфэль]] спраектаваў мноства мастоў, таму застаецца адным з самых уплывовых стваральнікаў мастоў свайго часу, але найбольш вядомым ён стаў дзякуючы распрацоўкі [[Эйфэлева вежа|Эйфэлевай вежы]].

У XX стагодзьдзі француска-швайцарскі архітэктар [[Лё Карбюзье]] спраектаваў некалькі будынкаў у Францыі. Таксама францускія архітэктары спалучалі як сучасныя, гэтак і старыя архітэктурныя стылі. Прыкладам такой сучаснай архітэктуры ёсьць [[Піраміда Люўру]], якая была дапасаваная да старога будынка. Найбольш складанымі будынкамі для інтэграцыі ў францускія гарады ёсьць хмарачосы, бо яны бачныя здалёк. З улікам гэтага, каб захаваць спадчыну і ўнікнуць дамінаваньня новых будынкаў, у Парыжы з 1977 году дзеіць забарона на стварэньне новых будынкаў вышэйшых за 37 мэтраў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Seckel, Henri|спасылка=http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html|загаловак=Urbanisme: Des gratte-ciel à Paris: qu’en pensez-vous — Posez vos questions|выдавецтва=MYTF1News|дата публікацыі=08.07.2008|копія=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html|дата копіі=29.10.2010}}&lt;/ref&gt;. Значная колькасьць хмарачосаў сталіцы разьмешчаная ў фінансавым раёне [[Ля-Дэфанс]]. Іншымі масіўнымі будынкамі, якія цяжка інтэграваць у навакольнае асяродзьдзе, ёсьць вялікія масты. Аднак, выдатным прыкладам стварэньня такога аб’екту ёсьць віядук [[Міё]].

=== Літаратура ===
[[Файл:Grandes chroniques Roland.jpg|значак|зьлева|Адная з позьніх ілюстрацыяў да «[[Песьня пра Ралянда|Песьні пра Ралянда]]».]]
Самыя раньнія творы францускай літаратуры датуюцца Сярэднявеччам, калі існавала некалькі моваў і дыялектаў, а пісьменьнікі выкарыстоўвалі ўласны правапіс і граматыку. Некаторыя аўтары сярэднявечных тэкстаў, як то ''«[[Трыстан і Ізольда]]»'' і ''«[[Лянсэлёт-Грааль]]»'', невядомыя. Сярод вядомых сярэднявечных літаратараў Францыі вылучаюцца [[Крэт’ен дэ Труа]], [[Хрысьціна Пізанская]] і герцаг аквітанскі [[Гіём IX]]. Значная частка сярэднявечнай францускай паэзіі і літаратуры была натхнёная легендамі каралінгскага цыклю, такімі як то ''«[[Песьня пра Ралянда]]»'' і жанрам [[шансон дэ жэст]]. ''«[[Раман пра Рэнара]]»'', складзены ў 1175 годзе [[Пэру дэ Сэн-Клюд]]ам, распавядае гісторыю сярэднявечнага героя Рэйнара («ліса») і ёсьць яшчэ адным прыкладам раньняй францускай літаратуры. Важным пісьменьнікам XVI стагодзьдзя быў [[Франсуа Рабле]], які напісаў пяць папулярных раньніх [[круцельны раман|пікарэскных раманаў]]. Рабле таксама рэгулярна гутарыў з [[Маргарыта Наварская|Маргарытай Наварскай]], аўтаркай ''«[[Гептамэрон]]а»''&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Bauschatz, Cathleen M.|загаловак=Rabelais and Marguerite de Navarre on Sixteenth-Century Views of Clandestine Marriage|выданьне=Sixteenth Century Journal|том=34|нумар=2|старонкі=395—408|год=2003|DOI=10.2307/20061415}}&lt;/ref&gt;. Найбольш вядомы твор [[Мішэль дэ Мантэнь|Мішэля дэ Мантэня]], ''«[[Эсэ (Мантэнь)|Эсэ]]»'', паклаў пачатак уласна жанру [[эсэ]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm|загаловак=Montaigne|выдавецтва=Humanistictexts.org|копія=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm|дата копіі=25.05.2011}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Victor Hugo by Étienne Carjat 1876 - full.jpg|значак|[[Віктор Юго]] ўважаецца за аднаго з самых знакамітых літаратараў Францыі ўсіх часоў.]]
Француская літаратура і паэзія квітнелі ў XVIII і XIX стагодзьдзях. [[Дэні Дыдро]], найбольш вядомы як галоўны рэдактар ''«Энцыкляпэдыі»'', ставіў за мэту абагульненьне ўсіх ведаў свайго стагодзьдзя ды барацьбу зь невуцтвам і цемрашальствам. [[Шарль Пэро]] быў плённым аўтарам дзіцячых казак, у тым ліку ''«[[Кот у ботах]]»'', ''«[[Папялушка]]»'', ''«[[Прыгажуня ў сонным лесе]]»'' і ''«[[Сіняя Барада]]»''. На пачатку XIX стагодзьдзя сімбалічная паэзія была важным рухам, сярод якіх зьзялі такія паэты, як то [[Шарль Бадлер]], [[Поль Вэрлен]] і [[Стэфан Малярмэ]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm|загаловак=Le Symbolisme français|выдавецтва=users.skynet.be|копія=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm|дата копіі=07.03.2018}}&lt;/ref&gt;. [[Віктор Юго|Віктора Юго]] часам уважаюць за найвялікшага францускага пісьменьніка ўсіх часоў&lt;ref name=&quot;victor&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf|загаловак=Victor Hugo est le plus grand écrivain français|копія=https://web.archive.org/web/20130723121408/http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf|дата копіі=23.07.2013}}&lt;/ref&gt; за выдатнае майстэрства ўва ўсіх літаратурных жанрах. Вершы Юго параўноўваюць зь вершамі [[Ўільям Шэксьпір|Шэксьпіра]], [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]] і [[Гамэр]]а&lt;ref name=&quot;hugo&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor|загаловак=Victor Hugo 1802–1885|выдавецтва=Enotes.com}}&lt;/ref&gt;. Ягоныя раман ''«[[Адрынутыя]]»'' шырока ўважаецца за адзін з найвялікшых раманаў, калі-небудзь складзеных&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.adherents.com/people/100_novel.html|загаловак=All-Time 100 Best Novels List|выдавецтва=Adherents.com|копія=https://web.archive.org/web/20051128235020/http://adherents.com/people/100_novel.html|дата копіі=28.11.2005}}&lt;/ref&gt;, а ''«[[Катэдра Парыскай Божай Маці (раман|Катэдра Парыскай Божай Маці]]»'' застаецца надзвычай папулярным. Сярод іншых буйных аўтараў XIX стагодзьдзя варта вылучаць [[Аляксандар Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]] (''«[[Тры мушкетэры]]»'' і ''«[[Граф Монтэ-Крыста]]»''), [[Жуль Вэрн|Жуля Вэрна]] (''«[[Дваццаць тысячаў лье пад вадой]]»''), [[Эміль Заля|Эміля Заля]] (''«[[Ругон-Макары]]»''), [[Анарэ дэ Бальзак]]а (''«[[Чалавечая камэдыя]]»''), [[Гі дэ Мапасан]]а, [[Тэафіль Гат’е|Тэафіля Гат’е]] і [[Стэндаль|Стэндаля]] (''«[[Чырвонае і чорнае]]»'', ''«[[Пармскі манастыр]]»'').

У пачатку XX стагодзьдзя Францыя была аазай літаратурнай свабоды&lt;ref name=&quot;Beat censors&quot;&gt;{{навіна|спасылка=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/25GtYStZ3wsmZHBt6BCP51p/dirty-books-and-literary-freedom-the-lady-chatterley-publisher-who-beat-the-censors|загаловак=Dirty books and literary freedom: The Lady Chatterley publisher who beat the censors|выдавец=BBC|копія=https://web.archive.org/web/20211117185434/https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/25GtYStZ3wsmZHBt6BCP51p/dirty-books-and-literary-freedom-the-lady-chatterley-publisher-who-beat-the-censors|дата копіі=17.11.2021}}&lt;/ref&gt;. Творы, забароненыя празь непрыстойнасьць у [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых англамоўных краінах, былі апублікаваныя ў Францыі за дзесяцігодзьдзі да таго, як яны сталі даступныя ў краінах іхных родных аўтараў&lt;ref name=&quot;Beat censors&quot;/&gt;. Французы не прагнулі пакараньня літаратараў за іхную творчасьць, і судовыя перасьледы былі рэдкімі&lt;ref name=&quot;Beat censors&quot;/&gt;. Сярод важных пісьменьнікаў XX стагодзьдзя вылучаюцца [[Марсэль Пруст]], [[Люі-Фэрдынанд Сэлін]], [[Жан Както]], [[Альбэр Камю]] і [[Жан-Поль Сартр]]. [[Антуан дэ Сэнт-Экзюпэры]] напісаў ''«[[Маленькі прынц|Маленькага прынца]]»'', які ёсьць адной з самых прадаваных кнігаў у гісторыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141018105721/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/141009/modiano-strengthens-frances-literature-nobel-dominance Modiano strengthens France’s literature Nobel dominance]. Global Post.&lt;/ref&gt;.

=== Філязофія ===
У Сярэднявеччы і да канца XIV стагодзьдзя француская філязофія была вядучай у Эўропе, таму што амаль усе выдатныя філёзафы навучаліся або выкладалі, па меншай меры некаторы час, у [[Палятын]]е ў Парыжы або [[Парыскі ўнівэрсытэт|Парыскім унівэрсытэце]], які быў заснаваны ў 1206 годзе. Француская філязофія вядомая ва ўсім сьвеце дзякуючы свайму арыгінальнаму стылю і тэматыцы. Для яе характэрна яснасьць мысьленьня, майстэрскае вар’іраваньне выразаў і ўражлівыя вобразы, якія спалучаюцца зь незвычайнай філязофскай сур’ёзнасьцю і вастрынёй, цесная сувязь з грамадзкім і палітычным жыцьцём нацыі&lt;ref&gt;Философская Энциклопедия. В 5-х т. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.&lt;/ref&gt;. Спэцыфіка францускай філязофіі абумоўлена ейнай мовай, надае ёй паэтычнасьць і мастацкасьць.

=== Музыка ===
Француская музыка вядомая з часоў [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]], але кампазытары сусьветнага маштабу: [[Жан-Батыст Люлі]], [[Люі Купэрэн]], [[Жан-Філіп Рамо]] — зьявіліся толькі ў эпоху [[барока]]. Росквіт францускай клясычнай музыкі наступіў у XIX стагодзьдзі. Эпоха [[рамантызм]]у прадстаўленая ў Францыі творамі [[Гектар Бэрліёз|Гектара Бэрліёза]]. У XX стагодзьдзі клясічная музыка Францыі разьвіваецца ў агульным рэчышчы сусьветнай музыкі. У 1920-х гадах у Францыі распаўсюдзіўся [[джаз]], найбуйнейшым прадстаўніком якога стаў Стэфан Грапэлі. У другой палове XX стагодзьдзя ў Францыі атрымала распаўсюджаньне звычайная эстрадная музыка, выканаўцамі якой былі, напрыклад, [[Мірэй Мат’ё]], [[Даліда]], [[Джо Дасэн]], [[Патрысія Каас]], [[Мілен Фармэр]], [[Ляра Фабіян]], [[Грэгары Лемаршаль]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Партал|Эўропа}}
* [https://web.archive.org/web/20110128231720/http://traveling.by/country/france/details Францыя на беларускім Партале падарожжаў]
* {{Спасылка|url=https://www.britannica.com/place/France/The-Reign-of-Terror|аўтар=Weber Eugen, Bisson T.N., Blondel Jean F.P., Elkins Thomas Henry, Bachrach Bernard S., Fournier Gabriel, Wright Gordon, Flower John E., Popkin Jeremy David, Higonnet Patrice Louis-René, Tuppen John N., Bernard François, Woloch Isser, Drinkwater John Frederick, Shennan J.H.|загаловак=France|праект=Encyclopedia Britannica|дата публікацыі=18 ліпеня 2024|дата=20 ліпеня 2024|мова=en}}

{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны Эўразьвязу}}
{{NATO}}
{{АБСЭ}}

[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>1s90tsx7amrgji71jec1arpufrmk634</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5932</id>
    <revision>
      <id>2663399</id>
      <parentid>2663370</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Rome?oldid=1345250355</comment>
      <origin>2663399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104223" sha1="6u3z2b0v23dym1oqs3g3vzozlf9jl9h" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Рым
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Рыму
|Назва на мове краіны             = Roma
|Код мовы назвы краіны            = it
|Краіна                           = Італія
|Герб                             = Insigne Romanum coronatum.svg
|Сьцяг                            = Flag_of_Rome.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 21 красавіка 753 да н. э.
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = Мэр
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 1285.2
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 2746594
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2025
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = 
|Летні час                        = 
|Тэлефонны код                    = 06
|Паштовы індэкс                   = 00100
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = Colosseo 2020.jpg
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 41
 |Шырата хвілінаў                 = 54
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 12
 |Даўгата хвілінаў                = 30
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = http://www.comune.roma.it/
}}
'''Рым''' ({{мова-it|Roma}}) — сталіца [[Італія|Італіі]], самы вялікі й самы густанаселены горад у краіне, а таксама камуна, з больш за 2,7 мільёну жыхароў на канец 2025 году і плошчай у 1285 км². Горад разьмешчаны ў цэнтральна-заходняй частцы [[Апэнінскі паўвостраў|італьянскага паўвострава]], на рацэ [[Тыбр]] у рэгіёне [[Ляцыё]]. Гісторыя Рыму ахоплівае дзьве з паловай тысячы гадоў. Горад быў сталіцай [[Рымскае каралеўства|Рымскага каралеўства]], [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] й [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]], якая была дамінуючай сілай у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]] й землях [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]] больш за семсот год з [[I стагодзьдзе да н. э.|I стагодзьдзя да нашай эры]] да [[VII стагодзьдзе|VII стагодзьдзя нашай эры]]. З I стагодзьдзя нашай эры Рым быў рэзыдэнцыяй [[папства]], а пасьля сканчэньня [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскага]] панаваньня, у [[VIII стагодзьдзе|VIII стагодзьдзі]] ён стаў сталіцай [[Папская дзяржава|Папскай дзяржавы]], і працягваў існаваць у такім статусе да 1870 году. У 1871 годзе Рым стаў сталіцай [[Каралеўства Італія|Каралеўства Італіі]], якая 1946 годзе пераўтварылася ў [[Італія|Італьянскую Рэспубліку]].

Пасьля сярэднявечча, Рым знаходзіўся пад уладай папаў, як то [[Аляксандар VI]] і [[Леў X]], які ператварыў горад у адзін з буйных цэнтраў італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], разам з [[Флярэнцыя]]й&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o «Rome, city, Italy»]. Columbia Encyclopedia (6th ed.). 2009.&lt;/ref&gt;. Сучасны выгляд [[Базыліка Сьвятога Пятра|Базыліка Сьвятога Пятра]] атрымала ў тыя часы, а [[Сыкстынская капэля]] была расьпісаная [[Мікелянджэлё]]. Вядомыя мастакі й архітэктары, як то [[Даната Брамантэ|Брамантэ]], [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні|Бэрніні]] й [[Рафаэль]] пражывалі некаторы час у Рыме, спрыяючы разьвіцьцю стыляў рэнесанса й [[барока]].

У 2007 годзе Рым увайшоў у сьпіс 11 самых наведвальных гарадоў у сьвеце, быў трэцім самым наведвальным у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]], і самым папулярным горадам Італіі&lt;ref&gt;Bremner, Caroline (12 December 2008). [https://web.archive.org/web/20100111043452/http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking «Euromonitor International’s Top City Destinations Ranking»]. Euromonitor International.&lt;/ref&gt;. Горад зьяўляецца вельмі прывабным месцам у эканамічным пляне з пункту гледжаньня рэпутацыі й актываў&lt;ref&gt;[http://www.citymayors.com/marketing/city-brands.html «European city brands»]. City Mayors. 28 August 2008.&lt;/ref&gt;. Ягоны гістарычны цэнтар уключаны [[ЮНЭСКО]] ў [[Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО|Сьпіс сусьветнай спадчыны]]&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/91 «Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura»]. UNESCO World Heritage Center.&lt;/ref&gt;. Помнікі й музэі, як то музэі [[Ватыкан]]а й [[Калізэй]] знаходзяцца сярод 50 сусьветных найбольш наведвальных турыстычных месцаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091002073926/http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html «Itv News | The 50 Most Visited Places in The World»]. Itvnews.tv.&lt;/ref&gt;. У Рыме прайшлі ў 1960 годзе [[Летнія Алімпійскія гульні 1960 году|летнія Алімпійскія гульні]]. Горад удзельнічаў у барацьбе за права правядзеньня [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2020 году]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150202013021/http://www.2020roma.it/ «Comitato Roma 2020»]. 2020roma.it.&lt;/ref&gt;.

У межах Рыму месьціцца незалежная дзяржава [[Ватыкан]] — сядзіба [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]].

== Гісторыя ==

=== Старажытны Рым ===
Першыя паселішчы на месцы сучаснага Рыму зьявіліся задоўга да традыцыйнай даты заснаваньня горада.

==== Царскі пэрыяд ====
[[Файл:Plan Rome- Servische Muur.png|значак|зьлева|Плян Рыму з абазначэньнем [[Сэрвіюсава сьцяна|Сэрвіюсавай сьцяны]] чырвонай лініяй.]]
Згодна з самай распаўсюджанай легендай, браты [[Ромул]] і [[Рэм]], народжаныя ад прадстаўніцы роду цароў Альба-Лёнга [[Рэя Сыльвія|Рэі Сыльвіі]] й бога [[Марс (міталёгія)|Марса]], вырасьлі на беразе [[Тыбр]]а. Аднавіўшы на троне Альба-Лёнга законнага кіраўніка — свайго дзеда [[Нумітор]]а, Ромул і Рэм вярнуліся да Тыбру для стварэньня калёніі. Паміж братамі ўзьнікла сварка, Ромул забіў Рэма й заснаваў умацаванае паселішча на [[Палятын]]е. У [[I стагодзьдзе да н. э.|I стагодзьдзі да н. э.]] было вылічана некалькі дат стварэньня Рыму, найбольш вядомая зь якіх — [[753 да н. э.|753 год да н. э.]]

Ромул ёсьць першым царом Рыма. Усяго традыцыя называе 7 цароў. Цар [[Сэрвіюс Туліюс]] традыцыйна называецца будаўніком вядомай [[Сэрвіюсава сьцяна|Сэрвіюсавай сьцяны]]. Падчас царскай эпохі ў Рыме зьявіліся першыя храмы, у тым ліку [[Храм Вэсты]] й [[Храм Януса]]. Паводле зьвестак гісторыка [[Тытус Лівіюс|Тытуса Лівіюса]] Сэрвіюс Туліюс падчас першага перапісу налічыў у Рыме 80 тысячаў грамадзян.

==== Рэспубліканскі лад ====
Доўгі час горад быў абмежаваны Сэрвіюсавай сьцяной, якая зьяўлялася ня столькі фізычнай, колькі сакральнай мяжой горада, для абазначэньня мяжы Рыму выкарыстоўваўся тэрмін [[памэрыюм]]. Па меры пашырэньня Рымскай дзяржавы былі пракладзеныя дарогі, якія спачатку зьвязалі Рым з калёніямі ў [[Італія|Італіі]], а затым і з аддаленымі правінцыямі.

Цэнтральнай плошчай Рыму стала даліна паміж Палятынам і [[Квірыналь|Квірыналем]], вядомая як [[Рымскі форум|Форум]]. Адсюль разыходзіліся важнейшыя вуліцы: [[via sacra]], якая вяла да галоўнай сьвятыні Рыму — [[храм Юпітэра Капіталійскага|храму Юпітэра Капіталійскага]]. Паралельна ёй, ля падножжа Палятына, праходзіла [[via nova]] і іншыя вулачкі. Іншай важнай плошчай унутры горада быў рынак жывёлы ў Тыбры — [[Бычыны форум]], які разьмяшчаўся ў самай ажыўленай гандлёвай частцы горада. Па суседзтве, але па-за сьценамі горада, ляжаў рынак агародніны.

[[Файл:Servian Wall.JPG|значак|зьлева|[[Сэрвіюсава сьцяна]] ля сучаснай станцыі [[Тэрміні]].]]
Колькасьць храмаў рэспубліканскага Рыму даказвае глыбокую рэлігійнасьць рымскага народа, у кожнай частцы горада можна, на падставе далёка няпоўнага паданьня, налічыць некалькі буйных сьвяцілішчаў. Таксама ў горадзе знаходзіўся храм старажытнай трыяды Цэрэс, Лібэр і Лібэра ({{мова-la|Ceres, Liber, Libera|скарочана}}), пабудаваны, паводле паданьня, у [[496 да н. э.|496 годзе да н. э.]]

У эпоху рэспублікі практычны розум рымляніна быў накіраваны больш за ўсё на павелічэньне й карыснае разьмяшчэньне [[капітал]]у. Адсюль шарока выкарыстоўвалася пабудова сьпехам, з найбольш таннага матэрыялу й у магчыма большую колькасьць паверхаў. Такі характар ​​будаўніцтва быў прычынай сталых скаргаў насельніцтва на прыгнёт кватэрнай платы, нездавальняючага стану горада ў санітарным і эстэтычным стаўленьні й страшэнай дарагоўлі месцаў пад пабудовы. Палітычная ўлада не давала месца рэформам у гэтым кірунку. У апошнія смутныя гады рэспублікі большасьці грамадзянам было, прытым, не да паляпшэньня ўмоваў гарадзкога жыцьця, не да пабудовы новых грамадзкіх будынкаў і нават не да падтрыманьня старых.

З ростам і пашырэньнем Рымскай дзяржавы назіралася паступовае зьмяненьне самога горада, які быў ужо сталіцай вялікай імпэрыі. Пашырэньне памераў [[Люцыюс Карнэліюс Сула|Люцыюсам Карнэліюсам Сулам]] і ўзьвядзеньне новых пабудоваў [[Гнэй Пампэй|Гнэем Пампэем]] папярэднічалі дзейнасьці [[Гай Юліюс Цэзар|Цэзара]] й [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]]. Цэлыя мястэчкі, што ўзьніклі ля Тыбра, на [[Марсава поле (Рым)|Марсавым полі]], за porta Capena, па [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]], неабходна было зрабіць юрыдычна часткай горада, у склад якога яны фактычна ўваходзілі. Толькі такім шляхам можна было стварыць людзкія ўмовы дзя жыцьця ў цэнтры горада, адцягнуць жыцьцё на ўскраіны й падаць больш прастору для грамадзкіх будынкаў у цэнтры.

==== Імпэрскія часы ====
[[Файл:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|значак|зьлева|Пантэон.]]
[[Гай Юліюс Цэзар]] узьвёў новы будынак сэната й заклаў новую калясальную базыліку на заходнім баку форуму, названай ягоным імём. Яму ж належыць ідэя стварэньня новай тэрыторыю для грамадзкіх будынкаў на [[Марсава поле (Рым)|Марсавым полі]] й злучэньня, побач пабудоваў грамадзкага й рэлігійнага характару, стары горад ля форума з новым горадам на Марсавым полі. Першая з гэтых ідэяў знайшла свой выраз у пабудове портыка для галасаваньняў на Марсавым полі ({{мова-la|Saepta Julia|скарочана}}), другая — у стварэньні штучных плошчаў ({{мова-la|Fora|скарочана}}), якія, у сутнасьці, зьяўляліся нічым іншым, як дварамі вакол цэнтральнага храма. Першай зь іх быў [[форум Цэзара|форум Юліюса Цэзара]] з [[храм Вэнэры-Прамаці|храмам Вэнэры-Прамаці]] Юліюсаў. Поўнае ажыцьцяўленьне плянаў Цэзара знайшлі сваё месца толькі пры Аўгусьце, які стварыў новы горад чатырнаццаці кварталаў. Рым з гэтага часу згубіў свой характар ​​ўмацаванага горада, прастора ўсярэдзіне [[Сэрвіюсава сьцяна|Сэрвіюсавай сьцяны]] была канчаткова забудавана, а ў межы горада ўвайшлі прадмесьця.

На Рымскім форуме, акрамя рэстаўрацыі й перабудовы храмаў, [[курыя Юліюса|курыі]] й [[Юліюсава базыліка|Юліюсавай базылікі]], Аўгусту належыць пабудова [[храм Цэзару|храма Цэзару]] й новага цэнтра палітычнага жыцьця Рыма, якая перайшла на форум і засяродзілася вакол новай народнай трыбуны, новых [[ростра]]ў. Каля форуму Цэзара паўстаў [[форум Аўгуста]], а паблізу ад яго разьмясьціўся [[Храм Марса-Мсьціўца]], чым быў зроблены новы крок да злучэньня цэнтра з Марсавым полем. Быў таксама пабудаваны захаваўшыся да нашых дзён [[Пантэон (Рым)|Пантэон]].

[[Файл:Forum Romanum Rom.jpg|значак|Руіны рымскага Форума.]]
У часы кіраваньня імпэратара [[Нэрон]]а ў Рыме адбыўся «[[Вялікі пажар у Рыме|вялікі пажар]]». Горад цалкам быў адбудаваны, на гэты раз больш прыгожа. Шэраг мераў паліцэйскага характару зьмяніў выгляд вуліц. Новыя дамы мелі больш прыстойны выгляд: адной зь мераў [[Вэспасіян]]а было абавязковае забесьпячэньне кожнага дома [[портык]]ам, дзякуючы чаму вуліцы атрымлівалі выгляд крытых галерэяў. Свабоднай прасторай пасьля пажару [[Флявіюсы]] скарысталіся для сваіх манумэнтальных пабудоваў. У даліне паміж [[Палятын]]ам і [[Эсквілін]]ам паўстаў [[Калізэй]], вакол яго — шэраг пабудоваў службовага характару.

Дзейнасьць першых імпэратаў бліскучым чынам давяршае [[Траян]], ён канчаткова зьвязаў шэраг імпэратарскіх плошчаў з Марсавым полем калясальнай плошчай ({{мова-la|Forum Traianum|скарочана}}). Галоўным стварэньнем [[Адрыян]]а быў [[Храм Вэнэры і Ромы|Храм Вэнэры й Ромы]] на Вэліі, узьвядзеньнем якога было скончана ператварэньне цэнтральнай частцы горада ў шэраг бліскучых пабудоваў, якія злучалі форум з Марсавым полем з аднаго боку й з плошчай ля Калізэя — зь іншай. За [[Тыбр]]ам Адрыян пабудаваў сабе маўзалей, які існуе па сёньня ў выглядзе [[Крэпасьць сьвятога Анёла|крэпасьці сьв. Анёла]], там жа паўстаў у гэтыя часы й новы цырк. Імпэратары вялі актыўнае будаўніцтва грандыёзных [[тэрма]]ў.

Пазьней будаўніцтва новых будынкаў значна замарудзілася з-за складанага становішча [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. У канцы [[III стагодзьдзе|III стагодзьдзя]] былі ўзьведзены новыя ўмацаваньні, вядомыя як [[сьцяна Аўрэліяна]]. Яны ахоплівалі ўвесь парослы горад зь ягонай затыбраўскай часткай. Яны супадалі з мытнай лініяй і збольшага зь мяжой [[памэрыюм]]а, але ў многіх выпадках у межы сьценя былі ўведзеныя й грабніцы. У [[IV стагодзьдзе|IV стагодзьдзі]] пачынаецца будаўніцтва хрысьціянскіх храмаў. Складаны для горада час наступіў у [[V стагодзьдзе|V стагодзьдзі]]. У 410 годзе Рым узяў і разрабаваў правадыр [[вэстготы|вэстготаў]] [[Алярых]], у 455 годзе горад жорстка разрабавалі [[вандалы]].

=== Сярэднявечча ===
[[Файл:Палатин.Акведук Клавдия.jpg|значак|зьлева|Плятын. Кляўдыюсаў аквэдук.]]
У 476 годзе [[Адаакр]] скінуў апошняга заходне-рымскага імпэратара, але хутка ў сваю чаргу саступіў месца [[остготы|остготу]] [[Тэадорых]]у, панаваньне якога адзначылася пачаткам шырокай рэстаўратарскай дзейнасьцю ў горадзе. Падчас вайны [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]] супраць остготаў у 536—552 гадох Рым шэсьць разоў падвяргаўся аблозе й пераходзіў з рук у рукі. Пры гэтым остгоцкія цары, і ў асаблівасьці [[Татыла-Бадвіла|Татыла]], бралі шматлікіх закладнікаў зь ліку жыхароў Рыму, што прывяло да зьнішчэньня самых шляхетных фаміліяў і паменшыла насельніцтва Рыму да 30—40 тысяч чалавек. На працягу наступных двух стагодзьдзяў, калі значная частка Італіі была адрынутая ад Бізантыі [[лянгабарды|лянгабардамі]], папы сталі гуляць значную ролю ў сьвецкіх справах гораду пры намінальным падпарадкаваньні слабой Бізантыі, то бок [[равэнскі экзарх|равэнскаму экзарху]].

Не зважаючы на тое, што імпэратары працягвалі даглядаць асобныя будынкі, але зь цягам часу большасьць грамадзкіх будынкаў павольна пачала разбурацца. Разбурэньню будынкаў спадарожнічала выкраданьне зь іх упрыгожваньняў з [[бронза|бронзы]], [[мармур]]у й іншага каштоўнага матэрыялу. З узвышэньнем ролі папаў усё большую ролю ў горадзе пачала гуляць [[Базыліка Сьвятога Пятра|базыліка Сьвятога Пятра]] й цэнтар гораду павольна перамясьціўся на [[Ватыканскі пагорак]], вакол якога ўжо пры папу [[Леў IV|Ляву IV]] ўзводзяцца новыя абарончыя збудаваньні.

Старыя будынкі бесьперашкодна руйнаваліся, захоўваліся толькі тыя, у якіх знайшлі сабе прытулак хрысьціянскія цэрквы або фэадальныя крэпасьці. Гэтак [[маўзалей Адрыяна]], разьмешчаны побач з Ватыканскім пагоркам, яшчэ пры пабудове муроў Аўрэліянам стаў невялікай крэпасьцю, а з часам ператварыўся ў непрыступны папскі замак Сьвятога Анёла.

=== Раньняя сучасная гісторыя ===
[[Файл:0 Castel et pont Sant'Angelo (1).JPG|значак|[[Замак Сьвятога Анёла]], які спачатку служыў маўзалеем Адрыяна і быў пабудаваны ў 134 годзе, потым радыкальна быў зьменены ў Сярэднявеччы і эпоху Адраджэньня.]]
У 1418 годзе [[Канстанцкі сабор]] урэгуляваў [[Заходні раскол]], тады ж быў абраны папа [[Мартын V]]{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Гэта дало Рыму стагодзьдзе спакою, што азнаменавала пачатак [[Адраджэньне|Адраджэньня]]{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Ад таго часу да першай паловы XVI стагодзьдзя панаваньне папаў атрымала назву стагодзьдзем [[Леў X|Лява X]], бо кожны зь іх прыкладаў намаганьні ў падтрыманьні і павелічэньні велічы і прыгажосьці Рыму і падтрымцы мастацтваў{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. У гэтыя гады цэнтар італьянскага Адраджэньня перамясьціўся з [[Флярэнцыя|Флярэнцыі]] ў Рым. У гэты час былі створаныя велічныя творы, як то пабудаваная новая базыліка Сьвятога Пятра, [[Сыкстынская капэля]] і [[Сыкстаў мост]], то бок першы мост, узьведзены праз [[Тыбр]] з антычных часоў, але і на рымскіх падмурках. Дзеля ажыцьцяўленьня гэтых праектаў папы прыцягнулі найлепшых мастакоў свайго часу, у тым ліку [[Мікелянджэлё]], [[П’етра Пэруджына]], [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Дамэніка Гірляндаё]], [[Люка Сыньярэльлі|Люку Сыньярэльлі]], [[Сандра Батычэльлі]] і [[Козыма Расэльлі|Козыму Расэльлі]].

[[Файл:Fontana della Barcaccia restaurata, guardando verso Piazza Mignanelli.jpg|значак|зьлева|Фантан [[Баркачча]] быў пабудаваны [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні|Джаваньні Лярэнцам Бэрніні]] ў 1629 годзе.]]
Гэты час быў таксама вядомы карумпаванасьцю папаў, бо многія папы мелі пазашлюбных дзяцей ды займаліся [[нэпатызм]]ам і [[сыманія]]й. У тым ліку праз такія паводзіны папаў і іхныя велізарныя выдаткі на будаўнічыя праекты часткова сталіся чыньнікам пачатку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], якая ў сваю чаргу выклікала [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыю]]. Пры раскошных і багатых папах Рым ператварыўся ў цэнтар мастацтва, паэзіі, музыкі, літаратуры, адукацыі і культуры. Рым здолеў канкураваць зь іншымі буйнымі эўрапейскімі гарадамі таго часу з пункту гледжаньня багацьця, велічы, мастацтва, адукацыі і архітэктуры. Эпоха Адраджэньня кардынальна зьмяніла аблічча места, з такімі творамі, як то ''[[П’ета (Мікелянджэлё)|П’ета]]'' Мікелянджэлё і фрэскі [[апартамэнты Борджыі|апартамэнтаў Борджыі]]. Рым дасягнуў найвышэйшага пункту пышнасьці за папам [[Юліюс II|Юліюсам II]] і ягонымі пераемнікамі Ляве X і [[Клімэнт VII|Клімэнце VII]], якія таксама былі прадстаўнікамі фаміліі [[Мэдычы]]. За гэты дваццацігадовы час Рым стаў адным з найвялікшых цэнтраў мастацтва ў сьвеце. Старая базыліка Сьвятога Пятра, пабудаваная імпэратарам [[Канстантын I Вялікі|Канстантынам Вялікім]][&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm|загаловак=Basilica of St. Peter|выдавецтва=Catholic Encyclopedia|дата публікацыі=01.02.1912|копія=https://web.archive.org/web/20100110133607/http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm|дата копіі=10.01.2010}}&lt;/ref&gt;, якая да таго часу знаходзілася ў паўзьнішчаным стане, была зьнесена, і пачалося будаўніцтва новай. У горадзе працавалі такія мастакі, як то Гірляндаё, Пэруджына, Батычэльлі і [[Даната Брамантэ|Брамантэ]], якія пабудавалі храм [[Сан-П’етра-ін-Манторыё]] і сплянавалі грандыёзны праект па рэканструкцыі Ватыкану. Рафаэль, які ў Рыме стаў адным з самых вядомых мастакоў Італіі, стварыў фрэскі ў [[віла Фарнэзына|віле Фарнэзына]], там, што на сёньня вядома як станцы Рафаэля, а таксама напісаў іншыя вядомыя карціны. Мікелянджэлё пачаў упрыгожваньне столі Сыкстынскай капэлі і выляпіў знакамітую статую [[Майсей|Майсея]] для магілы Юліюса II.

[[Файл:Lingelbach, Johannes - Carneval in Rom - c. 1650-1651.jpg|значак|Карнавал у Рыме на карціне 1650 году.]]
Квітнела і эканоміка места. Тут працавалі некалькі тасканскіх банкіраў, у тым ліку [[Агастына Кіджы]], які быў сябрам Рафаэля і мэцэнатам мастацтваў. Перад сваёй раньняй сьмерцю Рафаэль таксама ўпершыню спрыяў захаваньню старажытных руінаў. [[Вайна Каньяцкай лігі]] сталася прычынай першага рабаваньня гораду за больш чым пяцьсот гадоў з моманту папярэдняга разрабаваньня, гэтак у 1527 годзе ляндскнехты імпэратара [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]] разрабавалі горад, што паклала канец залатому веку Адраджэньня ў Рыме{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}.

Пачынаючы з [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабору]] 1545 году, [[Каталіцкая Царква]] пачала Контрарэфармацыю ў адказ на Рэфармацыю, якое паставіла пад пытаньне духоўныя практыкі царквы і ейныя дзяржаўныя справы. Гэтая страта даверу прывяла да значных зрухаў улады ў бок ад Царквы{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Пры папах [[Піюс IV|Піюсу IV]] да [[Сыкст V|Сыксту V]] Рым стаў цэнтрам рэфармаванага каталіцтва, быўшы сьведкам будаўніцтва новых помнікаў, якія ўслаўлялі папства{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|23}}. Папы і кардыналы XVII і пачатку XVIII стагодзьдзяў працягнулі рух, узбагаціўшы гарадзкі ляндшафт барочнымі будынкамі{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|23}}. Гэта была чарговая эпоха росквіту кумаўства, бо новыя арыстакратычныя сем’і абараняліся папамі, якія будавалі велізарныя барочныя будынкі для сваіх сваякоў{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|23}}. У эпоху [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]] новыя ідэі апанавалі і Рым, у выніку чаго папы пачалі падтрымліваць археалягічныя дасьледаваньні і паляпшаць дабрабыт людзей{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Але ня ўсё ішло добра для Царквы падчас Контрарэфармацыі. Былі няўдачы ў спробах зацьвердзіць уладу папы, прыкметным прыкладам чаго ёсьць 1773 год, калі сьвецкія ўлады змусілі папу [[Клімэнт XIV|Клімэнта XIV]] забараніць дзейнасьць ордэна [[езуіты|езуітаў]]{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}.

== Геаграфія ==
[[Файл:Satellite view of Rome 2001.jpg|значак|Здымак Рыму з спадарожніка.]]
Рым месьціцца ў рэгіёне [[Ляцыё]] ў цэнтральнай Італіі на рацэ [[Тыбр]]. Першапачатковае пасяленьне было створана на пагорках, якія стаялі ля броду праз раку, які ёсьць адзіным натуральным пераходам праз раку ў гэтым раёне. Горад быў пабудаваны на сямі пагорках: [[Авэнтын]], [[Цэліё]], [[Капітоліюм]], [[Эсквілін]], [[Палятын]], [[Квірыналь]] і [[Віміналь]]. Праз сучасны Рым працякае таксама іншая рака [[Аньенэ]], якая ўпадае ў Тыбр на поўнач ад гістарычнага цэнтра горада.

Нягледзячы на тое, што цэнтар горада месьціцца ў 24 кілямэтрах ад унутранага [[Тырэнскае мора|Тырэнскага мора]], тэрыторыя горада з часам пашыралася й горад дарос да берага, дзе зараз у паўднёва-заходняй частцы горада месьціца раён [[Остыя]]. Вышыня цэнтральнай частцы гораду вагаецца ад 13 да 139 мэтраў над узроўнем мора&lt;ref&gt;Ravaglioli, Armando (1997) (in Italian). «''Roma anno 2750 ab Urbe condita''». Rome: Tascabili Economici Newton. {{ISBN|88-8183-670-X}}.&lt;/ref&gt;. Сучасны горад займае агульную плошчу ў 1 285 км², маўчы ў сваёй мяжы вялікую колькасьць зялёных зонаў.

=== Паркі й сады ===
[[Файл:Rome-VillaBorghese-TempleEsculape.jpg|значак|зьлева|Храм Асклепія ў садах вілы Баргезе.]]
Грамадзкія паркі й прыродныя запаведнікі займаюць вялікую плошчу Рыму, а горад мае адную з найбуйнейшых плошчаў зялёных насаджэньняў сярод эўрапейскіх сталіцаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.romaperkyoto.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=35&amp;Itemid=52|загаловак=Green Areas|выдавецтва=RomaPerKyoto.org|копія=https://web.archive.org/web/20080204030918/http://www.romaperkyoto.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=35&amp;Itemid=52|дата копіі=04.02.2008}}&lt;/ref&gt;. Найбольш адметнай часткай гэтай зялёнай прасторы ёсьць вялікая колькасьць вілаў і ляндшафтных садоў, створаных італьянскай арыстакратыяй. Хоць большасьць паркаў вакол вілаў былі зьнішчаныя падчас будаўнічага буму канца XIX стагодзьдзя, некаторыя зь іх захаваліся. Сярод іх вылучаюцца [[віла Баргезэ]], [[віла Ада]] й [[віла Дорыя Памфілі]]. Віла Дорыя Памфілі месьціцца на захад ад узгорка Джаніколё й займае блізу 1,8 км². Віла Ск’яра стаіць на ўзгорку. У раёне Трастэвэрэ знаходзіцца Батанічны сад. Стары рымскі іпадром ёсьць яшчэ адной вялікай зялёнай зонай, але на ёй замала дрэваў, аднак адсюль адкрываецца добры від на Палятын і Ружовы сад. Непадалёк месьціцца [[віла Чэлімантана]] з бухматымі дрэвамі, а побач зь ёй растуць сады, якія атачаюць тэрмы Каракалы. Сад вілы Баргезэ ёсьць адной з самых знаных вялікіх зялёных зонаў у Рыме, сярод зацененых сьцежак якой знаходзяцца знакамітыя мастацкія галерэі. З садоў [[Пінча]] й [[віла Мэдычы|вілы Мэдычы]] адкрываецца від на П’яццу дэль Паполё й [[Гішпанская лесьвіца|Гішпанскую лесьвіцу]]. Прыкметны хваёвы лес маецца ў Кастэльфузана недалёк ад Остыі. У Рыме таксама маецца шэраг рэгіянальных паркаў значна больш позьняга паходжаньня, у тым ліку рэгіянальны парк Пінэта й рэгіянальны парк Апіевай дарогі. Ёсьць таксама запаведнікі ў Марчыльяна й Тэнута-дзі-Кастэльпарцыяна.

=== Клімат ===
Рым мае [[міжземнаморскі клімат]] паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыі Кёпэна]]&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ World Map of Köppen−Geiger Climate Classification].&lt;/ref&gt;, што характэрна для міжземнаморскага ўзьбярэжжа Італіі. Вясна й восень мяккая. Па стане на жнівень, максымальная сутачная [[тэмпэратура]] часта перавышае {{ГЦэ|30}}. Традыцыйна, шматлікія кампаніі прывыклі да закрыцьця ў жніўня, бо рымляне ў гэты час наведваюць курорты. У апошнія гады, аднак, у адказ на рост турызму й зьмяненьне звычак працы, горад застаецца адкрытымі на працягу ўсяго лета. Сярэдняя максымальная тэмпэратура ў студзені складае каля {{ГЦэ|12,9|сп}}, а ў сьпякотныя пэрыяды яна можа быць вышэйшай, але мінімумы меншыя за нуль не зьяўляюцца рэдкасьцю да гэтага сэзону. [[Сьнегапад]]ы могуць паўстаць у зімовыя месяцы, але гэтая зьява назіраецца рэдка&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130727130551/http://www.meteo-net.it/articoli/storiconeve.aspx «Storia della neve a Roma»]. meteo-net.it&lt;/ref&gt;.

Летні сэзон доўжыцца каля 6 месяцаў, з траўня па кастрычнік. Два месяцы, красавік і лістапад, зьяўляюцца пераходнымі, у гэты пэрыяд тэмпэратура зрэдку бывае вышэй за {{ГЦэ|20|сп}}. Сьнежань, студзень, люты й сакавік зьяўляюцца халоднымі месяцамі, зь сярэдняй тэмпэратурай у {{ГЦэ|13,1|сп}}. Сярэдняя адносная вільготнасьць складае 74,8%.

{{Кліматычная інфармацыя
| Назва_ў_родным_склоне = Рыму
| Крыніца = [http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(239)Roma%20Ciampino.pdf Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;

| Студзень_абс_макс =       | Студзень_макс = 11.9      | Студзень_мін = 3.1  	| Студзень_абс_мін = 
| Люты_абс_макс =           | Люты_макс = 13.0         | Люты_мін = 3.5       	| Люты_абс_мін = 
| Сакавік_абс_макс =        | Сакавік_макс = 15.2       | Сакавік_мін = 5.2    	| Сакавік_абс_мін = 
| Красавік_абс_макс =       | Красавік_макс = 17.7      | Красавік_мін = 7.5   	| Красавік_абс_мін = 
| Травень_абс_макс =        | Травень_макс = 22.8       | Травень_мін = 11.6    	| Травень_абс_мін = 
| Чэрвень_абс_макс =        | Чэрвень_макс = 26.9       | Чэрвень_мін = 15.3    	| Чэрвень_абс_мін = 
| Ліпень_абс_макс =         | Ліпень_макс = 30.3        | Ліпень_мін = 18.0     	| Ліпень_абс_мін = 
| Жнівень_абс_макс =        | Жнівень_макс = 30.6       | Жнівень_мін = 18.3    	| Жнівень_абс_мін = 
| Верасень_абс_макс =       | Верасень_макс = 26.5      | Верасень_мін = 15.2   	| Верасень_абс_мін = 
| Кастрычнік_абс_макс =     | Кастрычнік_макс = 21.4    | Кастрычнік_мін = 11.3 | Кастрычнік_абс_мін = 
| Лістапад_абс_макс =       | Лістапад_макс = 15.9      | Лістапад_мін = 6.9   	| Лістапад_абс_мін = 
| Сьнежань_абс_макс =       | Сьнежань_макс = 12.6      | Сьнежань_мін = 4.2   | Сьнежань_абс_мін = 
| Год_абс_макс =            | Год_макс = 20.4           | Год_мін = 10.0        | Год_абс_мін = 

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;

| Студзень_сяр   = 7.5
| Люты_сяр       = 8.2
| Сакавік_сяр    = 10.2
| Красавік_сяр   = 12.6
| Травень_сяр    = 17.2
| Чэрвень_сяр    = 21.1
| Ліпень_сяр     = 24.1
| Жнівень_сяр    = 24.5
| Верасень_сяр   = 20.8
| Кастрычнік_сяр = 16.4
| Лістапад_сяр   = 11.4
| Сьнежань_сяр   = 8.4
| Год_сяр        = 15.2

&lt;!-- тэмпэратура вады --&gt;

| Студзень_вады = 
| Люты_вады = 
| Сакавік_вады = 
| Красавік_вады = 
| Травень_вады = 
| Чэрвень_вады = 
| Ліпень_вады = 
| Жнівень_вады = 
| Верасень_вады = 
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Сьнежань_вады = 
| Год_вада = 

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;

| Студзень_ападкі = 66.9
| Люты_ападкі = 73.3
| Сакавік_ападкі = 57.8
| Красавік_ападкі = 80.5
| Травень_ападкі = 52.8
| Чэрвень_ападкі = 34.0
| Ліпень_ападкі = 19.2
| Жнівень_ападкі = 36.8
| Верасень_ападкі = 73.3
| Кастрычнік_ападкі = 113.3
| Лістапад_ападкі = 115.4
| Сьнежань_ападкі = 81.0
| Год_ападкі = 804.3

&lt;!-- вільготнасьць --&gt;

| Студзень_вільготнасьць = 
| Люты_вільготнасьць = 
| Сакавік_вільготнасьць = 
| Красавік_вільготнасьць = 
| Травень_вільготнасьць = 
| Чэрвень_вільготнасьць = 
| Ліпень_вільготнасьць = 
| Жнівень_вільготнасьць = 
| Верасень_вільготнасьць = 
| Кастрычнік_вільготнасьць = 
| Лістапад_вільготнасьць = 
| Сьнежань_вільготнасьць = 
| Год_вільготнасьць = 
}}

== Насельніцтва ==
Да 550 году да н. э. Рым быў другім паводле велічыні горадам Італіі пасьля Тараса (сучасны [[Таранта]]) на паўвостраве [[Салентына]]&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Heady|прозьвішча=Delpak|загаловак=Travelling Guide To Amazing City of Rome in Italy|выдавецтва=Barnes &amp; Noble Press|isbn=9798855613827}}&lt;/ref&gt;. Ягоная плошча складала блізу 285 га, а насельніцтва ацэньвалася ў 35 тысяч чалавек. Іншыя крыніцы сьведчаць аб тым, што з 600 па 500 гады да н. э. насельніцтва складала крыху менш за 100 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Gregory S. Aldrete|спасылка=https://books.google.com/books?id=vL2ntMk7j-4C&amp;pg=PA78|загаловак=Floods of the Tiber in Ancient Rome|выдавецтва=JHU Press|isbn=978-0-8018-8405-4}}&lt;/ref&gt;. Калі ў 509 годзе да н. э. была заснаваная [[Рымская рэспубліка]], перапіс насельніцтва зафіксаваў 130 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Ward, Lorne H.|загаловак=Roman Population, Territory, Tribe, City, and Army Size from the Republic's Founding to the Veientane War, 509 B.C.-400 B.C.|выданьне=The American Journal of Philology|том=111|нумар=1|старонкі=5—39|год=1990|DOI=10.2307/295257}}&lt;/ref&gt;. Тэрыторыя дзяржавы на той час улучала сам горад і найбліжэйшыя навакольлі. Іншыя крыніцы сьведчаць, што ў 500 годзе да н. э. насельніцтва сягала 150 тысяч чалавек. Да 150 году да н. э. яно ўжо перавышала 300 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Ward&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=P.M.G. Harris|спасылка=https://books.google.com/books?id=fHtvowE9bt8C&amp;pg=PA168|загаловак=The History of Human Populations: Forms of growth and decline|выдавецтва=Greenwood Publishing|год=2001|isbn=978-0-275-97131-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Herreros, Francisco|загаловак=Size and Virtue|выданьне=European Journal of Political Theory|том=6|нумар=4|старонкі=463—482|год=2007|DOI=10.1177/1474885107080651}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Paul Bairoch|спасылка=https://books.google.com/books?id=Cg7JYZO_nEMC&amp;pg=PA81|загаловак=Cities and Economic Development: From the Dawn of History to the Present|выдавецтва=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-03466-9}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Roma Plan.jpg|значак|Мапа Старажытнага Рыму.]]
Памер места ў часы імпэратара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] застаецца прадметам здагадак, пры гэтым ацэнкі, якія палягаюць на статыстычных паказьніках датычных збожжа, здольнасьцяў аквэдука, межах гораду, шчыльнасьці насельніцтва і ягоных перапісах ды здагадках аб колькасьці жанчынаў, дзяцей і рабоў, пра якіх не паведамлялася, даюць вельмі шырокі дыяпазон. Гісторык Глен Сторы ацэньвае колькасьць жыхароў у 450 тысяч чалавек, Ўітні Оўтс прытрымліваецца ліку ў 1,2 мільёнаў чалавек, а Нэвіл Морлі дае прыблізную ацэнку ў 800 тысяч чалавек ды выключае ранейшыя меркаваньні аб наяўнасьці 2 мільёнаў жыхароў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Duiker, William; Spielvogel, Jackson|спасылка=https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik/page/149|загаловак=World History|выдавецтва=Wadsworth|isbn=978-0-534-57168-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Storey, Glenn R.|загаловак=The population of ancient Rome|выданьне=Antiquity|том=71|нумар=274|старонкі=966—978|год=1997|DOI=10.1017/s0003598x00085859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Oates, Whitney J.|загаловак=The Population of Rome|выданьне=Classical Philology|том=29|нумар=2|старонкі=101—116|год=1934|DOI=10.1086/361701}}&lt;/ref&gt;. Ацэнкі насельніцтва Рыму да і па зьнікненьні [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] таксама розьняцца. Шкода, якая была зробленая ў час рабаваньняў, магла быць пераацэненая. Насельніцтва ўжо пачало скарачацца з канца IV стагодзьдзя, але прыкладна ў сярэдзіне V стагодзьдзя, здаецца, Рым працягваў заставацца найбольш густанаселеным горадам дзьвюх частак імпэрыі&lt;ref&gt;Jones, Arnold HM (1966). «The Decline of the Ancient World». Lonmans, Green and Co. Ltd. London.&lt;/ref&gt;. На думку Рыхарда Краўтгаймэра, у 400 годзе колькасьць насельніцтва складала блізу 800 тысяч чалавек, а да 452 году яна скарацілася да 500 тысяч, а ў 500 годзе, мажліва, лік жыхароў не перавышаў 100 тысячаў. Пасьля [[Гоцкія войны 535—552 гадоў|Гоцкіх войнаў 535—552 гадоў]] насельніцтва магло часова скараціцца да 30 тысяч чалавек. Падчас пантыфікату папы [[Грыгорыюс I (папа рымскі)|Грыгорыюса I]], то бок у пэрыяд 590—604 гадоў, колькасьць жыхароў магло дасягнуць 90 тысяч чалавек, павялічыўшыся за кошт мігрантаў&lt;ref&gt;Krautheimer, Richard (2000). «Rome, Profile of a City, 312–1308». — С. 65. — ISBN 0-691-04961-0.&lt;/ref&gt;. Бэрнард Лэнкан ацэньвае колькасьць у 500 тысяч чалавек на падставе колькасьці людзей, зарэгістраваных як асобы, якія мелі права на атрыманьне хлеба, алею і віна, а падчас рэформы 419 году колькасьць зьнізілася да 120 тысяч чалавек&lt;ref&gt;Lancon, Bernard (2001). «Rome in Late Antiquity». — С. 14. — ISBN 0-415-92976-8.&lt;/ref&gt;. Насельніцтва Рыму скарацілася да менш чым 50 тысяч чалавек у раньнім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]], пачынаючы з 700 году. Колькасьць жыхароў не павялічвалася да пачатку [[Адраджэньне|Адраджэньня]]&lt;ref&gt;Llewellyn, P. (1993). «Rome in the Dark Ages». London. — С. 97.&lt;/ref&gt;.

Калі ў 1870 годзе Рым быў анэксаваны [[Каралеўства Італія|Каралеўствам Італіі]], насельніцтва гораду складала блізу 225 тысяч чалавек. Напярэдадні [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] гэтая лічба павялічылася да 600 тысяч чалавек. Рост насельніцтва працягваўся і па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], чаму спрыяў паваенны эканамічны бум. Будаўнічы бум таксама прывёў да разбудовы шматлікіх прадмесьцяў у 1950-х і 1960-х гадах. Насельніцтва ўласна Рыму на лістапад 2025 году сягала {{Лік|2747395}} чалавек, што рабіла яго самым густанаселеным горадам краіны. Таксама гэта паставіла яго на трэці радок паводле колькасьці насельніцтва ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Поруч з прадмесьцямі колькасьць жыхароў перавышала 4 мільёны чалавек.

=== Мова ===
[[Файл:Nove-bone.jpg|значак|зьлева|Рэклямны банэр на [[рымскі дыялект|мясцовым дыялекце]] на станцыі [[Рымскі мэтрапалітэн|Рымскага мэтрапалітэну]].]]
Гістарычны ўнёсак Рыму ў разьвіцьцё моваў у сусьветным маштабе надзвычай значны. У выніку працэсу раманізацыі народы [[Італія|Італіі]], [[Галія|Галіі]], [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]] і [[Дакія|Дакіі]] распрацавалі мовы, якія беспасярэдне паходзяць ад [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і былі распаўсюджаныя на вялізарныя абшары сьвету праз культурны ўплыў, калянізацыю і міграцыю. Іншыя мовы, у тым ліку [[беларуская мова|беларуская]], запазычылі вялікую колькасьць словаў і выразаў мовы Рыму. Рымскае, або лацінскае, [[лацінскае пісьмо|пісьмо]] ўважаецца за найбольш шырока ўжываную сыстэму пісьма ў сьвеце, якой карыстаецца найбольшая колькасьць моваў сьвету&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ostler, N.|загаловак=Ad Infinitum: A Biography of Latin|месца=London|выдавецтва=HarperCollins|год=2007|isbn=978-0-8027-1679-8}}&lt;/ref&gt;. Мае старадаўнюю лацінскую традыцыю пісьма і беларуская мова.

Сярэднявечны [[рымскі дыялект]] належыў да паўднёвай групы італьянскіх дыялектаў і таму быў значна бліжэйшы да [[нэапалітанская мова|нэапалітанскай мовы]], чым да флярэнтыйскай&lt;ref name=&quot;sie&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://online.unistrasi.it/Avvisi/Laparlataromana.pdf|загаловак=La Parlata romana|выдавецтва=Università per stranieri di Siena|копія=https://web.archive.org/web/20150206110011/http://online.unistrasi.it/Avvisi/Laparlataromana.pdf|дата копіі=06.02.2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.treccani.it/vocabolario/romanesco/|загаловак=Romanesco|выдавецтва=Treccani|копія=https://web.archive.org/web/20150206113504/http://www.treccani.it/vocabolario/romanesco/|дата копіі=06.02.2015}}&lt;/ref&gt;. Тыповым прыкладам рымскай гаворкі таго часу ёсьць ''«[[Жыцьцё Кола дзі Рыенцы]]»'', напісаная ананімным рымлянінам у XIV стагодзьдзі&lt;ref name=&quot;sie&quot;/&gt;. Пачынаючы з XVI стагодзьдзя, рымскі дыялект усё мацней трапляў пад уплыў тасканскага дыялекту, ад якога паходзіць сучасная [[італьянская мова]]. Гэта пачалося ў часы панаваньня двух папаў з роду [[Мэдычы|Мэдычаў]], як то [[Леў X|Лява X]] і [[Клімэнт VII|Клімэнта VII]], а таксама па разрабаваньні Рыму ў 1527 годзе. Гэта выклікала масавую іміграцыю сюды людзей з [[Таскана|Тасканы]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.treccani.it/enciclopedia/italiano-di-roma_(Enciclopedia_dell'Italiano)/|загаловак=Italiano di Roma|выдавецтва=Treccani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dia&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti_(Enciclopedia_dell'Italiano)/|загаловак=Dialetti|выдавецтва=Treccani}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, сучасная рымская гаворка мае граматыку і карані, якія істотна адрозьніваюцца ад іншых дыялектаў Цэнтральнай Італіі&lt;ref name=&quot;dia&quot;/&gt;.

=== Рэлігія ===
[[Файл:San Giovanni in Laterano 2021.jpg|значак|Фасад [[Лятэранская катэдра|базылікі Сьвятога Яна Лятэранскага]], якая была пабудаваная ў 324 годзе і некалькі разоў была перабудаваная.]]
Як і ва ўсёй Італіі, у Рыме пераважае [[хрысьціянства]], і горад цягам стагодзьдзяў быў важным цэнтрам рэлігіі і пілігрымак ад часоў старажытнай рымскай рэлігіі, а пазьней як месца, дзе месьціцца [[Ватыкан]] і засядае папа. Да прыходу хрысьціянаў у Рым галоўнай рэлігіяй гораду ў эпоху клясычнай антычнасьці была гэтак званая [[рэлігія Старажытнага Рыму]]. Першымі багамі, якіх рымляне лічылі сьвятымі, былі [[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэр]], найбольш шанаваны, і [[Марс (міталёгія)|Марс]], бог вайны, а таксама паводле традыцыі бацька двух заснавальнікаў Рыму, як то [[Ромул]]а і Рэма. Ушаноўваліся таксама іншыя боствы, як то [[Вэста]] і [[Мінэрва]]. Рым быў цэнтрам і некалькіх містычных культаў, як прыклад [[Мітраізм|мітраізм]]у. Пазьней, пасьля таго як [[Пётар (апостал)|Сьвяты Пётар]] і [[Павал (апостал)|Сьвяты Павал]] зазналі ў горадзе пакутніцкую сьмерць і пачалі зьяўляюцца першыя хрысьціяне, Рым сам стаў хрысьціянскім. У 313 годзе была ўзьведзеная старая [[базыліка Сьвятога Пятра]]. Не зважаючы на некаторыя перапынкі, як то [[Авіньёнскі палон папаў]], Рым усьцяж стагодзьдзяў застаецца сэрцам [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]] і цэнтрам, дзе засядае біскуп Рыму, вядомы як [[папа]].

[[Файл:Santa Maria Maggiore Front.JPG|значак|зьлева|[[Санта-Марыя-Маджорэ]].]]
Нават з улікам таго, што ў Рыме месьціцца Ватыкан і базыліка Сьвятога Пятра, галоўнай катэдрай места ўважаецца [[Лятэранская катэдра|базыліка Сьвятога Яна Лятэранскага]], разьмешчаная на паўднёвым усходзе ад цэнтру Рыму. Агулам у горадзе налічваецца блізу 900 цэркваў. Акрамя самой катэдры, варта адзначыць базыліку [[Санта-Марыя-Маджорэ]], [[Базыліка Сьвятога Паўла за мурамі|базыліку Сьвятога Паўла за мурамі]], [[базыліка Сьвятога Клімэнта|базыліку Сьвятога Клімэнта]], царкву [[Сан-Карлё альле Кватра Фантанэ]] і [[Іль-Джэзу|царкву сьвятогаа імя Ісуса]]. Пад горадам знаходзяцца таксама старажытныя рымскія катакомбы. У Рыме ёсьць шматлікія вельмі важныя рэлігійныя навучальныя ўстановы, як то [[Папскі Лятэранскі ўнівэрсытэт]], [[Папскі біблейскі інстытут]], [[Папскі Грыгарыянскі ўнівэрсытэт]] і [[Папскі ўсходні інстытут]]. Тэрыторыя Ватыкану ёсьць часткай [[Ватыканскі ўзгорак|Ватыканскага ўзгорка]] і прылеглых былых Ватыканскіх палёў, дзе былі пабудаваныя базыліка Сьвятога Пятра, [[Апостальскі палац]], [[Сыкстынская капэля]] і музэі, а таксама розныя іншыя пабудовы. Да 1929 года гэтая тэрыторыя была часткай рымскай акругі Борга. У той час гэты комплекс быў аддзелены ад места, знаходзячыся на заходнім беразе [[Тыбр]]у, а гэтая мясцовасьць была рымскім прадмесьцем, абароненым мурамі [[Леў IV (папа рымскі)|Лява IV]], а пазьней пашыранымі цяперашнімі ўмацавальнымі сьценамі [[Павал III (папа рымскі)|Паўла III]], [[Піюс IV|Піюса IV]] і [[Урбан VIII|Урбана VIII]]. Калі рыхтаваўся [[Лятэранскія пагадненьні|Лятэранскі дагавор]] 1929 году, які заклаў пачатак існаваньня дзяржавы Ватыкану, на межы прапанаванай тэрыторыі паўплываў той факт, што значная ейная частка была амаль аточаная гэтым контурам.

Рым ёсьць важным месцам хрысьціянскіх пілігрымак з часоў [[Сярэднявечча]]. Людзі з усяго хрысьціянскага сьвету наведваюць Ватыкан, які знаходзіцца ў межах гораду Рыму, рэзыдэнцыі папства. Акрамя кароткіх часоў незалежнасьці ў Сярэднявеччы, Рым захоўваў свой статус папскай сталіцы і сьвятога гораду цягам стагодзьдзяў, нават калі папы ненадоўга пераехалі ў [[Авіньён]], дзе засядалі з 1309 па 1377 гады. Каталікі лічаць, што Ватыкан ёсьць месцам апошняга спачыну Сьвятога Пятра. Паломніцтва ў Рым можа ўлучаць наведваньне многіх месцаў, як у Ватыкане, гэтак і ў самым Рыме. Папулярным месцам наведнікаў ёсьць [[Пілатава лесьвіца]], якая згодна з хрысьціянскай традыцыяй, утрымлівае прыступкі перавезеныя зь [[Ерусалім]]у. Па іх калісьці ішоў [[Ісус Хрыстос]] у час свайго пакутніцкага шляху на суд&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Moore, Malcolm|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554541/Steps-Jesus-walked-to-trial-restored-to-glory.html|загаловак=Steps Jesus walked to trial restored to glory|выдавец=The Telegraph|дата публікацыі=13.06.2007|копія=https://web.archive.org/web/20200430054419/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554541/Steps-Jesus-walked-to-trial-restored-to-glory.html|дата копіі=30.04.2020}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя таго, у Рыме месьціцца мноства [[будызм|будыйскіх]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://fondoambiente.it/eventi/tempo-al-tempio-monastero-buddhista-hua-yi-si|загаловак=Tempo Al Tempio. Monastero Buddhista Hua Yi Si — Evento FAI|выдавецтва=fondoambiente.it|копія=https://web.archive.org/web/20241007113012/https://fondoambiente.it/eventi/tempo-al-tempio-monastero-buddhista-hua-yi-si|дата копіі=07.10.2024}}&lt;/ref&gt; храмаў, а таксама мноства рымскіх сучасных паганскіх храмаў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Petrocelli, Leonardo|спасылка=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/video/video/1415466/culto-e-cultura-nel-segno-della-dea-sorge-a-taranto-il-tempio-di-minerva.html|загаловак=Culto e cultura nel segno della dea: sorge a Taranto il tempio di Minerva|выдавецтва=www.lagazzettadelmezzogiorno.it|дата публікацыі=11.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20241007101752/https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/video/video/1415466/culto-e-cultura-nel-segno-della-dea-sorge-a-taranto-il-tempio-di-minerva.html|дата копіі=07.10.2024}}&lt;/ref&gt;, якія належаць да [[Асацыяцыя традыцыйных пабожных абрадаў|Асацыяцыі традыцыйных пабожных абрадаў]]. Ад канца [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] Рым таксама ёсьць цэнтрам габрэйскай супольнасьці. Галоўнай сьвятыняй юдэяў ёсьць [[Вялікая сынагога (Рым)|Вялікая сынагога]].

== Адукацыя ==
* [[Рымскі ўнівэрсытэт Ля-Сапіенца]] ({{мова-it|Sapienza Universita di Roma}}) (заснаваны 1303)
* [[Папскі ўнівэрсытэт Сьвятога Тамаша Аквінскага]] ({{мова-la|Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate in Urbe}}) (заснаваны 1580)

== Эканоміка ==
Як сталіца Італіі, Рым ёсьць местам, дзе разьмяшчаюцца ўсе асноўныя інстытуты краіны, у тым ліку рэзыдэнцыя прэзыдэнта краіны, урад, парлямэнт, а таксама галоўныя судовыя органы й дыпляматычныя прадстаўніцтвы іншых краінаў. У Рыме месьцяцца шмат міжнародных установаў, у прыватнасьці культурных і навуковых, як то Амэрыканскі інстытут, Брытанская школа, Француская акадэмія, Скандынаўскія інстытуты й Нямецкі археалягічны інстытут. Ёсьць таксама адмысловыя ўстановы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], як то [[Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН|Харчовая й сельскагаспадарчая арганізацыя ААН]]. У Рыме таксама знаходзяцца буйныя міжнародныя й сусьветныя палітычныя і культурніцкія арганізацыі, як то [[Міжнародны фонд сельскагаспадарчага разьвіцьця]], [[Сусьветная харчовая праграма]], [[Абарончы каледж НАТО]] й [[Міжнародны цэнтар па вывучэньні захаваньня і рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцей|Міжнародны цэнтар па вывучэньні захаваньня й рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцей]].

[[Файл:Palazzo Eni (Rome) in 2021.05.jpg|значак|Штаб-кватэра кампаніі [[Eni]], аднаго з нафтавых і газавых гігантаў сьвету.]]
Згодна з дасьледаваньнем гарадоў сьвету Рым ёсьць горадам клясы Бэта+&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|загаловак=The World According to GaWC 2020|выдавецтва=www.lboro.ac.uk|копія=https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|дата копіі=03.05.2017}}&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе горад займаў 31-е месца ў глябальным індэксе гарадоў, другое месца ў Італіі пасьля [[Мілян]]у&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.kearney.com/service/global-business-policy-council/gcr/2024-full-report|загаловак=Resurgent in a world at risk 2024 Global Cities Report|выдавецтва=kearney.com|копія=https://web.archive.org/web/20140417135221/http://www.atkearney.com/research-studies/global-cities-index/full-report|дата копіі=17.04.2014}}&lt;/ref&gt;. З ВУП у 2005 годзе ў памеры 94,376 мільярда эўра&lt;ref name=&quot;rapporto2006&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.censis.it/277/372/5732/5766/5783/5784/content.asp|загаловак=Rapporto Censis 2006|выдавецтва=Censis.it|копія=https://web.archive.org/web/20080418003612/http://www.censis.it/277/372/5732/5766/5783/5784/content.ASP|дата копіі=18.04.2008}}&lt;/ref&gt;, горад вырабляе 6,7% нацыянальнага ВУП, то бок найбольшы паказьнік, чым у любым іншым асобным горадам краіны, а ўзровень беспрацоўя, які зьнізіўся з 11,1% да 6,5% у час з 2001 па 2005 гады, цяпер ёсьць адным з найніжэйшых сярод усіх сталіцаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]&lt;ref name=&quot;rapporto2006&quot; /&gt;. Эканоміка Рыму павялічваецца блізу 4,4% штогод й працягвае расьці больш высокімі тэмпамі ў параўнаньні зь любым іншым горадам у астатняй частцы краіны&lt;ref name=&quot;rapporto2006&quot; /&gt;. Гэта азначае, што калі б Рым быў аобнай краінай, ён быў бы 52-й найбагацейшай краінай у сьвеце паводле ВУП, які блізкі да памеру ВУП [[Эгіпет|Эгіпту]]. У 2003 годзе ВУП на душу насельніцтва ў Рыме складаў {{Лік|29153}} эўра, што ўважаецца за другі паказьнік у Італіі пасьля Міляну й складае больш за 134,1% ад сярэдняга ВУП на душу насельніцтва па ЭЗ&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&amp;Identificador=11|загаловак=Observatoribarcelona.org|копія=https://web.archive.org/web/20070806145437/http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&amp;Identificador=11|дата копіі=06.08.2007}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым сярэдні прыбытак работнікаў у месьце ставіць горад на 9-ы радок у краіны, складаючы {{Лік|24509}} эўра&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|загаловак=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia|выдавецтва=Il Sole 24 ORE|копія=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|дата копіі=12.05.2011}}&lt;/ref&gt;. У глябальным маштабе працаўнікі ў Рыме атрымлівалі 30-ю паводле велічыні заработную плату ў 2009 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html|загаловак=World’s richest cities in 2009|выдавецтва=City Mayors|дата публікацыі=22.08.2009|копія=https://web.archive.org/web/20100612160130/http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html|дата копіі=12.06.2010}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе ВУП Рыму складаў 240,73 мільярдаў даляраў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|загаловак=Global city GDP 2011|выдавецтва=Brookings Institution|копія=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|дата копіі=05.06.2013}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Sede BNL Roma.jpg|значак|зьлева|Адзін зь бізнэсовых цэнтраў Рыму.]]
Не зважаючы на тое, што эканоміка Рыму характарызуецца адсутнасьцю цяжкай прамысловасьці й у ёй у значнай ступені дамінуе [[сфэра паслугаў]], [[інфармацыйныя тэхналёгіі]], аэракасьмічная прамысловасьць, абарона, [[сувязь (тэхніка)|тэлекамунікацыі]], стартапы, робяцца дасьледаваньні, будаўніцтва й камэрцыйная дзейнасьць, а таксама [[турызм]], што надае месту дынаміку. З больш чым 50 мільёнамі пасажыраў у 2025 годзе, рымскі [[Рым-Ф’юмічына|міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы]], таксама вядомы як Ф’юмічына, ёсьць найбуйнейшым і найбольш загружаным у Італіі, а таксама адным з гіганцкіх эўрапейскіх хабаў. Акрамя таго, у горадзе месьцяцца сядзібы пераважнай большасьці найбуйнейшых італьянскіх кампаніяў, а таксама штаб-кватэры трох з 100 найбуйнейшых кампаніяў сьвету, як то [[Enel]], [[Eni]] й [[Telecom Italia]]&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=DeCarlo, Scott|спасылка=https://www.forbes.com/2006/03/29/06f2k_worlds-largest-public-companies_land.html|загаловак=The World’s 2000 Largest Public Companies|выдавец=Forbes|дата публікацыі=30.03.2006|копія=https://web.archive.org/web/20070113092755/http://www.forbes.com/2006/03/29/06f2k_worlds-largest-public-companies_land.html|дата копіі=13.01.2007}}&lt;/ref&gt;. Унівэрсытэты, нацыянальнае радыё й тэлебачаньне, а таксама кінаіндустрыя Рыму таксама фармуюць ладную частку эканомікі места. Рым ёсьць цэнтрам італьянскай кінаіндустрыі дзякуючы студыі [[Чынэчыта]], якая працуе з 1930-х гадоў. Горад таксама ёсьць цэнтрам банкаўскай і страхавой справы, а таксама электроннай, энэргетычнай, транспартнай і аэракасьмічнай прамысловасьці.

=== Турызм ===
[[Файл:The Spanish Steps, Rome (47509253002).jpg|значак|[[Гішпанская лесьвіца]].]]
Рым сёньня ёсьць адным з найважнейшых турыстычных цэнтраў сьвету дзякуючы незьлічонай колькасьці археалягічных і мастацкіх скарбаў, а таксама прывабнасьць сваіх унікальных традыцыяў, прыгажосьці панарамных відаў і велічы цудоўных паркаў. Сярод найбольш значных музэяў вылучаюцца [[Капіталійскія музэі]], [[Ватыканскія музэі]] й [[Галерэя Баргезэ]]. Таксама прыцягваюць увагу турыстаў аквэдукі, фантаны, цэрквы, палацы, гістарычныя будынкі, помнікі і руіны [[Рымскі форум|Рымскага форуму]] й [[катакомбы]]. Рым стаіць на трэцім радку паводле наведвальнасьці ў ЭЗ пасьля [[Лёндан]]у й [[Парыж]]у, прымаючы ў сярэднім 7—10 мільёнаў турыстаў штогод. [[Калізэй]] (4 мільёны турыстаў) і Ватыканскія музэі (4,2 мільёнаў турыстаў) разьмяшчаюцца 39-м і 37-м (адпаведна) месцах паводле наведвальнасьці сярод розных аб’ектаў у сьвеце, паводле дасьледаваньня 2000-х гадоў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html|загаловак=The 50 Most Visited Places in The World|выдавецтва=itvnews.tv|дата публікацыі=02.10.2009|копія=https://web.archive.org/web/20091002073926/http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html|дата копіі=02.10.2009}}&lt;/ref&gt;. Італьянская сталіца ёсьць буйным археалягічным цэнтрам і адным з галоўных цэнтраў археалягічных дасьледаваньняў у сьвеце. У горадзе разьмешчаныя шматлікія культурныя й дасьледчыя інстытуты, як то Амэрыканская акадэмія ў Рыме&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies|загаловак=AIRC-HC Program in Archaeology, Classics, and Mediterranean Culture|выдавецтва=Romanculture.org|копія=https://web.archive.org/web/20100329144605/http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies|дата копіі=29.03.2010}}&lt;/ref&gt; й Швэдзкі інстытут у Рыме&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.isvroma.it/public/EN/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=13&amp;Itemid=%20|загаловак=Isvroma.it|выдавецтва=Isvroma.it|копія=https://web.archive.org/web/20080418182423/http://www.isvroma.it/public/EN/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=13&amp;Itemid=%20|дата копіі=18.04.2008}}&lt;/ref&gt;. У Рыме мноства старажытных помнікаў, у тым ліку Рымскі форум, [[Траянаў рынак]], [[Траянаў форум]]&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.archaeology.org/9801/abstracts/trajan.html|загаловак=Trajan's Glorious Forum|выданьне=Archaeology|том=51|нумар=1|год=02.1998|копія=https://web.archive.org/web/20100216035602/http://www.archaeology.org/9801/abstracts/trajan.html|дата копіі=16.02.2010}}&lt;/ref&gt;, Калізэй і [[Пантэон (Рым)|Пантэон]], і гэта толькі невялікая частка зь іх. Калізэй, мажліва, вылучаецца як адзін з самых знакавых археалягічных помнікаў Рыму, які ўважаецца за цуда сьвету&lt;ref name=brewers&gt;Evans, I. H. (1975). «Brewer’s Dictionary of Phrase and Fable». Centenary edition Fourth impression (corrected). London: Cassell. — С. 1163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Miller, Francis Trevelyan; Wilson, Woodrow; Taft, William Howard Taft; Roosevelt, Theodore|спасылка=http://catalog.hathitrust.org/api/volumes/oclc/1538646.html|загаловак=America, the Land We Love|выдавецтва=W. T. Blaine|год=1915}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vatican Museums Spiral Staircase 2012.jpg|значак|зьлева|Сходы ў адным з будынкаў [[Ватыканскія музэі|Ватыканскіх музэяў]].]]
Рым зьмяшчае велізарную калекцыю твораў мастацтва, скульптураў, фантанаў, мазаік, фрэсак і карцінаў розных часоў. Упершыню Рым стаў буйным мастацкім цэнтрам у часы [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыму]], з такімі важнымі формамі рымскага мастацтва, як то архітэктура, жывапіс, скульптура й мазаіка. Мэталаапрацоўка, біцьцё манэтаў і апрацоўка каштоўных камянёў, разьба на слановай косьці, выраб фігурак з шкла, кераміка й ілюстрацыі да кніг лічацца «другароднымі» формамі рымскага мастацтва&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Toynbee, J.M.C.|загаловак=Roman Art|выданьне=The Classical Review|том=21|нумар=3|старонкі=439—442|год=12.1971|DOI=10.1017/S0009840X00221331}}&lt;/ref&gt;. Пазьней горад стаў буйным цэнтрам мастацтва эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]], бо папы вылучалі велізарныя сумы грошай на будаўніцтва грандыёзных базылікаў, палацаў, пляцаў і грамадзкіх будынкаў агулам. Рым стаў адным з буйных цэнтраў мастацтва эпохі Адраджэньня ў Эўропе поруч з [[Флярэнцыя]]й і мог параўнацца зь іншымі буйнымі гарадамі й культурнымі цэнтрамі, як то Парыжам і [[Вэнэцыя]]й. Некаторыя з найвялікшых мастакоў таго часу працавалі ў Рыме, як то [[Мікелянджэлё]], [[Рафаэль]], [[Даната Брамантэ]], [[Сандра Батычэльлі]], [[Дамэніка Гірляндаё]], [[П’ера дэльля Франчэска]], [[П’етра Пэруджына]], [[Козыма Расэльлі]], [[Джэнтыле да Фабрыяна]], [[Бэата Анджэліка]], [[Леон Батыста Альбэрці]], [[Джаваньні Батыста Пэньні]], [[Джуліё Рамана]], [[Роса Фіярэнтына]], [[Франчэска Парміджаніна]], [[Бэрнарда Расэліна]], [[Бэноцца Гацолі]], [[Пізанэльлё]] ды іншыя. У канцы XVIII і пачатку XIX стагодзьдзя Рыму быў адным з цэнтраў Гранд-тура, калі заможныя маладыя эўрапейскія шляхцічы наведвалі горад, каб спазнаць старажытнарымскую культуру, мастацтва, філязофію й архітэктуру. Рым прымаў вялікую колькасьць мастакоў нэаклясыцызму й [[ракако]], сярод якіх былі [[Джаваньні Паолё Паніні]] й [[Бэрнарда Бэлёта]].

== Транспарт ==
Рым месьціцца ў цэнтры радыяльнай сеткі дарог, якія прыблізна паўтараюць лініі старажытнарымскіх дарог, што пачыналіся на [[Капітоліюм|Капіталійскім узгорку]] й злучалі Рым з усёй імпэрыяй. Сёньня цэнтар Рыму аточаны колцавай дарогай, якая праходзіць прыкладна ў 10 км ад Капітоліюму.

[[Файл:Aeroporto di Roma-Fiumicino in 2021.03.jpg|значак|Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы.]]
Дзякуючы свайму разьмяшчэньню ў цэнтры Апэнінскага паўвострава, Рым ёсьць галоўным чыгуначным вузлом цэнтральнай часткі краіны. Галоўны чыгуначны вакзал Рыму, вядомы як [[Тэрміні]], ёсьць адным з найбуйнейшых чыгуначных вакзалаў у Эўропе й самым загружаным у Італіі, празь які штодня праязджаюць блізу 400 тысяч пасажыраў. Другі паводле велічыні вакзал у горадзе, [[Рома-Тыбуртына]], быў пераабсталяваны ў хуткасны чыгуначны вакзал&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html|загаловак=Roma Tiburtina|выдавецтва=Eurostar Italia Alta Velocità|копія=https://web.archive.org/web/20061203063001/http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html|дата копіі=03.12.2006}}&lt;/ref&gt;. Акрамя частых дзённых хуткасных цягнікоў, якія злучаюць места з усімі буйнымі італьянскімі гарадамі, з Рыму штовечар адыходзяць цягнікі на [[Сыцылія|Сыцылію]], а таксама начныя цягнікі рушаць у [[Мюнхэн]] і [[Вена|Вену]]. Рым абслугоўваецца трыма аэрапортамі. [[Рым-Ф’юмічына|Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы]] ўважаецца за галоўны аэрапорт краіны. Ён месьціцца ў суседнім месьце [[Ф’юмічына]] на паўднёвым захадзе ад Рыму. У 2024 годзе ён абслужыў больш за 49 мільёнаў пасажыраў, што зрабіла яго самым загружаным аэрапортам у Італіі. Стары рымскі аэрапорт [[Рым-Чампіна|Чампіна]] сумесна выкарыстоўваецца як цывільнай авіяцыяй, гэтак і вайскоўцамі. Ён знаходзіцца побач зь мястэчкам [[Чампіна]] на паўднёвы ўсход ад Рыму. Трэці аэрапорт [[Рым-Урбэ|Урбэ]] гэта невялікі аэрапорт зь нізкай інтэнсіўнасьцю руху, разьмешчаны прыкладна за 6 км на поўнач ад цэнтру гораду. Ён абслугоўвае гэлікоптэры й прыватныя рэйсы летакоў.

[[Файл:Inaugurazione metro B1.jpg|значак|зьлева|Станцыя мэтро Конка д’Ора з другой лініі.]]
Горад пакутуе ад праблемаў з рухам транспарту ў значнай ступені праз радыяльную структуры вуліцаў, што абцяжарвае рымлянам лёгкае перамяшчэньне з раёну адной з радыяльных дарог на іншую, не трапляючы ў гістарычны цэнтар або не выкарыстоўваючы колцавую дарогу. Гэтыя праблемы не разьвязвае абмежаваны памер рымскага мэтро ў параўнаньні зь іншымі гарадамі падобнага памеру. У Рыме на кожныя 10 тысяч жыхароў прыпадае толькі 21 таксоўка, што значна менш, чым у іншых буйных эўрапейскіх гарадах&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Kiefer, Peter|спасылка=https://www.nytimes.com/2007/11/30/world/europe/30rome.html|загаловак=Central Rome Streets Blocked by Taxi Drivers|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=30.11.2007|копія=https://web.archive.org/web/20090417112759/http://www.nytimes.com/2007/11/30/world/europe/30rome.html?scp=93&amp;sq=Rome&amp;st=nyt|дата копіі=17.04.2009}}&lt;/ref&gt;. Хранічныя заторы, выкліканыя паўсюднаў аўтамабілізацыяй у 1970-х і 1980-х гадах, прывялі да ўхваленьня абмежаваньняў на дасяг транспартных сродкаў да цэнтральнай унутранай частцы гораду ў сьветлы час содняў. Тэрыторыі, дзе дзеюць гэтыя абмежаваньні, вядомыя як зоны абмежаванага руху.

[[Файл:Roma - mappa metropolitana 2025 (schematica).svg|значак|Схема рымскага мэтрапалітэну.]]
У Рыме працуе [[рымскі мэтрапалітэн|сыстэма мэтро]] з трыма лініямі. Будаўніцтва першай лініі пачалося ў 1930-х гадах&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Stephen L.|прозьвішча=Dyson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-ECCDwAAQBAJ&amp;pg=PA192|загаловак=Archaeology, Ideology and Urbanism in Rome from the Grand Tour to Berlusconi|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2019|isbn=978-0-521-87459-5}}&lt;/ref&gt;. Лінія плянавалася дзеля хуткага злучэньня галоўнага чыгуначнага вакзала з новай заплянаванай зонай E42 у паўднёвых прадмесьцях, дзе ў 1942 годзе павінна была ладзіцца [[Сусьветная выстава]]. Аднак, гэтая імпрэза гэтак і не адбылася праз вайну, але пазьней у 1950-х гадах зона была часткова перапраектаваная й пераназваная ў [[Квартал Сусьветнай выставы]], каб стаць сучасным бізнэсовым раёнам. Лінія была канчаткова адкрытая ў 1955 годзе, і цяпер яна ёсьць паўднёвай часткай лініі Б. Лінія А пачала працаваць у 1980 годзе ад станцыі Атавіяна да Ананьіны, а пазьней зь некалькімі этапамі яны была пашыраная да Батыстыні. У 1990-х гадах пачала эксплюатавацца падаўжэньне лініі Б ад Тэрміні да Рэбібіі. Лініі А й Б перасякаюцца на станцыі Тэрміні ў Рыме, дзе месьціцца чыгуначны вакзал. Пазьней пачала будавацца трэцяя лінія С, ацэначны кошт якой плянаваўся на ўзроўні 3 мільярдаў эўра. Яна часткова замяніла чыгуначную лінію Тэрміні—Пантана. На ёй працуюць цалкам аўтаматызаваныя цягнікі без машыніста&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Kington, Tom|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2007/may/14/italy.artnews|загаловак=Roman remains threaten metro|выдавец=Guardian|дата публікацыі=14.05.2007|копія=https://web.archive.org/web/20130831074912/http://www.theguardian.com/world/2007/may/14/italy.artnews|дата копіі=31.08.2013}}&lt;/ref&gt;. Першы адрэзак з 15 станцыямі, які лучыць Пантана з кварталам [[Чэнтачэльле]] ва ўсходняй частцы гораду, адкрыўся 9 лістапада 2014 году&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://www.ilmessaggero.it/ROMA/CRONACA/metro_c_atac_sindaco_apertura_pantano_centocelle/notizie/1002186.shtml|загаловак=Metro C, apre la Pantano-Centocelle: folla di romani all’inaugurazione|выдавец=Il Messaggero|дата публікацыі=09.11.2014|копія=https://web.archive.org/web/20141111014416/http://ilmessaggero.it/ROMA/CRONACA/metro_c_atac_sindaco_apertura_pantano_centocelle/notizie/1002186.shtml|дата копіі=11.11.2014}}&lt;/ref&gt;. Заканчэнтне работ было заплянавана на 2015 год, але археалягічныя знаходкі часта затрымлівалі падземныя будаўнічыя работы. Таксама плянавалася будаўніцтва чацьвертай лініі. Гэтая лінія мусіла мець 22 станцыяў з працягласьцю лініі ў 20 км. Першы вучастак павінен быў адкрыцца ў 2015 годзе, але празь фінансавы крызіс праект быў прыпынены.

Наземны грамадзкі транспарт у Рыме складаецца з аўтобуснай, трамвайнай і гарадзкой чыгуначнай сеткі. Аўтобусная сыстэма налічвае больш за 350 аўтобусных лініяў і больш за восем тысячаў аўтобусных прыпынкаў, у той час як больш сьціплая трамвайная сыстэма мае 39 км рэек і 192 прыпынкі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.atac.roma.it/index.asp?p=2&amp;i=616&amp;o=3&amp;m=1&amp;a=7&amp;ci=45&amp;tpg=2&amp;lingua=ITA|загаловак=ATAC|выдавецтва=atac.roma.it|копія=https://web.archive.org/web/20120106212503/http://www.atac.roma.it/index.asp?p=2&amp;i=616&amp;o=3&amp;m=1&amp;a=7&amp;ci=45&amp;tpg=2&amp;lingua=ITA|дата копіі=06.01.2012}}&lt;/ref&gt;. Працуюць таксама тралейбусы&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Mary|прозьвішча=Webb|загаловак=Jane’s Urban Transport Systems 2009–2010|месца=Coulsdon|выдавецтва=Jane's Information Group|год=2009|isbn=978-0-7106-2903-6}}&lt;/ref&gt;.

== Славутасьці ==
[[Файл:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|міні|[[Пантэон (Рым)|Пантэон]]]]
* [[Рымскі форум]] (''Forum Romanum''), эканамічны, палітычны і рэлігійны цэнтар старажытнага Рыму
* [[Імпэратарскія форумы]], ансамбль плошчаў, апраўленых калённым портыкам і з коннай статуяй імпэратара ў цэнтры
* [[Калізэй]] (''Colosseum''), старажытнарымскі амфітэатар
* [[Пантэон (Рым)|Пантэон]] (''Pantheon''), старажытнарымскі храм усіх богаў
* [[Замак Сьвятога Анёла]] (''Castel Sant' Angelo''), першапачаткова — маўзалей [[Публій Элій Адрыян|Адрыян]]а, у эпоху [[Сярэднявечча]] быў перабудаваны ў [[замак]]
* [[Бызаліка Сьвятога Пятра]] (''Basilica di San Pietro''), самая вялікая царква ў сьвеце, цэнтар [[каталіцтва]] (разьмешчаны на тэрыторыі дзяржавы [[Ватыкан]])
* [[Пляц Навона]] (''Piazza Navona'') з [[фантан чатырох рэк|Фантанам чатырох рэк]] працы [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні]]
* [[Фантан Трэві]] (''Fontana di Trevi''), самы знакаміты фантан Рыму

== Фотагалерэя ==
&lt;gallery&gt;
Сакрат Яновіч Крыстына Мольды.jpg|Літаратурная вечарына. Зьлева направа: выступае [[Сакрат Яновіч]], а перакладае Крыстына Мольды. [[Італія]], Рым, двор Блюмэнштыль, 1998 год.
Forum Romanum Vespasian.JPG|Рымскі форум
Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Рымскі [[Калізэй]]
Piazza Navona w Rime.JPG|[[Пляц Навона]]
PIAZZA DEL POPOLO VISTA AEREA.jpg|[[П’яцца дэль Паполё]]
RomaCastelSantAngelo.jpg|[[Замак Сьвятога Анёла]]
Rome vittoriano 20050922.jpg|[[Вітарыяна]]
Roma-san giovanni 03.jpg|[[Лятэранская катэдра|Базыліка Сьвятога Яна Лятэранскага]]
Fountain of Carlo Maderno on Piazza San Pietro at night.jpg|[[Пляц Сьвятога Пятра]]
Basilica di San Pietro, Rome.jpg|[[Базыліка Сьвятога Пятра]]
&lt;/gallery&gt;

== Горад-сябар ==
* [[Парыж]], [[Францыя]]

== Гарады-партнэры ==
* [[Атэны]], Грэцыя
* [[Пэкін]], Кітай (23 кастрычніка 1997)
* [[Каір]], Эгіпет
* [[Кіеў]], Украіна (ад 1999)

== Асобы ==
* [[Пётар Татарыновіч]] — каталіцкі сьвятар заходняга абраду, папскі прэлат, доктар тэалёгіі (1950), рэлігійны і культурна-асьветны дзяяч, удзельнік беларускага хрысьціянскага руху, выкладчык, выдавец, рэдактар, пісьменьнік, перакладчык і публіцыст.
* [[Сакрат Яновіч]] — беларускі пісьменьнік з Польшчы, член [[Белавежа (аб’яднаньне)|грамады літаратараў «Белавежа»]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|імя=Vittorio, Luigi|прозьвішча=Bertarelli|загаловак=Guida d’Italia|месца=Milano|выдавецтва=CTI|год=1925|том=IV|ref=Bertarelli}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.comune.roma.it Афіцыйная старонка]{{ref-it}}

{{Сталіцы Эўропы}}

[[Катэгорыя:Рым| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>6u3z2b0v23dym1oqs3g3vzozlf9jl9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663400</id>
      <parentid>2663399</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Раньняя сучасная гісторыя */ выпраўленьне спасылак, стыль</comment>
      <origin>2663400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104227" sha1="6jik743pzsy00p0tzubk91db9ckgfrz" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Рым
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Рыму
|Назва на мове краіны             = Roma
|Код мовы назвы краіны            = it
|Краіна                           = Італія
|Герб                             = Insigne Romanum coronatum.svg
|Сьцяг                            = Flag_of_Rome.svg
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 21 красавіка 753 да н. э.
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былыя назвы                      = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3   = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = 
|Пасада кіраўніка                 = Мэр
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 1285.2
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 2746594
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= 
|Год падліку колькасьці           = 2025
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі   = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Дадатковы парамэтар насельніцтва = 
|Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = 
|Часавы пас                       = 
|Летні час                        = 
|Тэлефонны код                    = 06
|Паштовы індэкс                   = 00100
|Назва лічбавага клясыфікатару    = 
|Лічбавы клясыфікатар             = 
|Аўтамабільны нумарны знак        = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Аўтамабільныя нумарныя знакі     = 
|Назва аўтамабільных нумарных знакаў = 
|Выява                            = Colosseo 2020.jpg
|Апісаньне выявы                  = 
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 41
 |Шырата хвілінаў                 = 54
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 12
 |Даўгата хвілінаў                = 30
 |Даўгата сэкундаў                = 
|Назва мапы                       = 
|Альтэрнатыўная мапа              = 
|Назва мапы2                      = 
|Пазыцыя подпісу на мапе          = 
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = http://www.comune.roma.it/
}}
'''Рым''' ({{мова-it|Roma}}) — сталіца [[Італія|Італіі]], самы вялікі й самы густанаселены горад у краіне, а таксама камуна, з больш за 2,7 мільёну жыхароў на канец 2025 году і плошчай у 1285 км². Горад разьмешчаны ў цэнтральна-заходняй частцы [[Апэнінскі паўвостраў|італьянскага паўвострава]], на рацэ [[Тыбр]] у рэгіёне [[Ляцыё]]. Гісторыя Рыму ахоплівае дзьве з паловай тысячы гадоў. Горад быў сталіцай [[Рымскае каралеўства|Рымскага каралеўства]], [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] й [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]], якая была дамінуючай сілай у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]] й землях [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]] больш за семсот год з [[I стагодзьдзе да н. э.|I стагодзьдзя да нашай эры]] да [[VII стагодзьдзе|VII стагодзьдзя нашай эры]]. З I стагодзьдзя нашай эры Рым быў рэзыдэнцыяй [[папства]], а пасьля сканчэньня [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскага]] панаваньня, у [[VIII стагодзьдзе|VIII стагодзьдзі]] ён стаў сталіцай [[Папская дзяржава|Папскай дзяржавы]], і працягваў існаваць у такім статусе да 1870 году. У 1871 годзе Рым стаў сталіцай [[Каралеўства Італія|Каралеўства Італіі]], якая 1946 годзе пераўтварылася ў [[Італія|Італьянскую Рэспубліку]].

Пасьля сярэднявечча, Рым знаходзіўся пад уладай папаў, як то [[Аляксандар VI]] і [[Леў X]], які ператварыў горад у адзін з буйных цэнтраў італьянскага [[Адраджэньне|Адраджэньня]], разам з [[Флярэнцыя]]й&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o «Rome, city, Italy»]. Columbia Encyclopedia (6th ed.). 2009.&lt;/ref&gt;. Сучасны выгляд [[Базыліка Сьвятога Пятра|Базыліка Сьвятога Пятра]] атрымала ў тыя часы, а [[Сыкстынская капэля]] была расьпісаная [[Мікелянджэлё]]. Вядомыя мастакі й архітэктары, як то [[Даната Брамантэ|Брамантэ]], [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні|Бэрніні]] й [[Рафаэль]] пражывалі некаторы час у Рыме, спрыяючы разьвіцьцю стыляў рэнесанса й [[барока]].

У 2007 годзе Рым увайшоў у сьпіс 11 самых наведвальных гарадоў у сьвеце, быў трэцім самым наведвальным у [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]], і самым папулярным горадам Італіі&lt;ref&gt;Bremner, Caroline (12 December 2008). [https://web.archive.org/web/20100111043452/http://www.euromonitor.com/_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking «Euromonitor International’s Top City Destinations Ranking»]. Euromonitor International.&lt;/ref&gt;. Горад зьяўляецца вельмі прывабным месцам у эканамічным пляне з пункту гледжаньня рэпутацыі й актываў&lt;ref&gt;[http://www.citymayors.com/marketing/city-brands.html «European city brands»]. City Mayors. 28 August 2008.&lt;/ref&gt;. Ягоны гістарычны цэнтар уключаны [[ЮНЭСКО]] ў [[Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО|Сьпіс сусьветнай спадчыны]]&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/91 «Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura»]. UNESCO World Heritage Center.&lt;/ref&gt;. Помнікі й музэі, як то музэі [[Ватыкан]]а й [[Калізэй]] знаходзяцца сярод 50 сусьветных найбольш наведвальных турыстычных месцаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091002073926/http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html «Itv News | The 50 Most Visited Places in The World»]. Itvnews.tv.&lt;/ref&gt;. У Рыме прайшлі ў 1960 годзе [[Летнія Алімпійскія гульні 1960 году|летнія Алімпійскія гульні]]. Горад удзельнічаў у барацьбе за права правядзеньня [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2020 году]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150202013021/http://www.2020roma.it/ «Comitato Roma 2020»]. 2020roma.it.&lt;/ref&gt;.

У межах Рыму месьціцца незалежная дзяржава [[Ватыкан]] — сядзіба [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]].

== Гісторыя ==

=== Старажытны Рым ===
Першыя паселішчы на месцы сучаснага Рыму зьявіліся задоўга да традыцыйнай даты заснаваньня горада.

==== Царскі пэрыяд ====
[[Файл:Plan Rome- Servische Muur.png|значак|зьлева|Плян Рыму з абазначэньнем [[Сэрвіюсава сьцяна|Сэрвіюсавай сьцяны]] чырвонай лініяй.]]
Згодна з самай распаўсюджанай легендай, браты [[Ромул]] і [[Рэм]], народжаныя ад прадстаўніцы роду цароў Альба-Лёнга [[Рэя Сыльвія|Рэі Сыльвіі]] й бога [[Марс (міталёгія)|Марса]], вырасьлі на беразе [[Тыбр]]а. Аднавіўшы на троне Альба-Лёнга законнага кіраўніка — свайго дзеда [[Нумітор]]а, Ромул і Рэм вярнуліся да Тыбру для стварэньня калёніі. Паміж братамі ўзьнікла сварка, Ромул забіў Рэма й заснаваў умацаванае паселішча на [[Палятын]]е. У [[I стагодзьдзе да н. э.|I стагодзьдзі да н. э.]] было вылічана некалькі дат стварэньня Рыму, найбольш вядомая зь якіх — [[753 да н. э.|753 год да н. э.]]

Ромул ёсьць першым царом Рыма. Усяго традыцыя называе 7 цароў. Цар [[Сэрвіюс Туліюс]] традыцыйна называецца будаўніком вядомай [[Сэрвіюсава сьцяна|Сэрвіюсавай сьцяны]]. Падчас царскай эпохі ў Рыме зьявіліся першыя храмы, у тым ліку [[Храм Вэсты]] й [[Храм Януса]]. Паводле зьвестак гісторыка [[Тытус Лівіюс|Тытуса Лівіюса]] Сэрвіюс Туліюс падчас першага перапісу налічыў у Рыме 80 тысячаў грамадзян.

==== Рэспубліканскі лад ====
Доўгі час горад быў абмежаваны Сэрвіюсавай сьцяной, якая зьяўлялася ня столькі фізычнай, колькі сакральнай мяжой горада, для абазначэньня мяжы Рыму выкарыстоўваўся тэрмін [[памэрыюм]]. Па меры пашырэньня Рымскай дзяржавы былі пракладзеныя дарогі, якія спачатку зьвязалі Рым з калёніямі ў [[Італія|Італіі]], а затым і з аддаленымі правінцыямі.

Цэнтральнай плошчай Рыму стала даліна паміж Палятынам і [[Квірыналь|Квірыналем]], вядомая як [[Рымскі форум|Форум]]. Адсюль разыходзіліся важнейшыя вуліцы: [[via sacra]], якая вяла да галоўнай сьвятыні Рыму — [[храм Юпітэра Капіталійскага|храму Юпітэра Капіталійскага]]. Паралельна ёй, ля падножжа Палятына, праходзіла [[via nova]] і іншыя вулачкі. Іншай важнай плошчай унутры горада быў рынак жывёлы ў Тыбры — [[Бычыны форум]], які разьмяшчаўся ў самай ажыўленай гандлёвай частцы горада. Па суседзтве, але па-за сьценамі горада, ляжаў рынак агародніны.

[[Файл:Servian Wall.JPG|значак|зьлева|[[Сэрвіюсава сьцяна]] ля сучаснай станцыі [[Тэрміні]].]]
Колькасьць храмаў рэспубліканскага Рыму даказвае глыбокую рэлігійнасьць рымскага народа, у кожнай частцы горада можна, на падставе далёка няпоўнага паданьня, налічыць некалькі буйных сьвяцілішчаў. Таксама ў горадзе знаходзіўся храм старажытнай трыяды Цэрэс, Лібэр і Лібэра ({{мова-la|Ceres, Liber, Libera|скарочана}}), пабудаваны, паводле паданьня, у [[496 да н. э.|496 годзе да н. э.]]

У эпоху рэспублікі практычны розум рымляніна быў накіраваны больш за ўсё на павелічэньне й карыснае разьмяшчэньне [[капітал]]у. Адсюль шарока выкарыстоўвалася пабудова сьпехам, з найбольш таннага матэрыялу й у магчыма большую колькасьць паверхаў. Такі характар ​​будаўніцтва быў прычынай сталых скаргаў насельніцтва на прыгнёт кватэрнай платы, нездавальняючага стану горада ў санітарным і эстэтычным стаўленьні й страшэнай дарагоўлі месцаў пад пабудовы. Палітычная ўлада не давала месца рэформам у гэтым кірунку. У апошнія смутныя гады рэспублікі большасьці грамадзянам было, прытым, не да паляпшэньня ўмоваў гарадзкога жыцьця, не да пабудовы новых грамадзкіх будынкаў і нават не да падтрыманьня старых.

З ростам і пашырэньнем Рымскай дзяржавы назіралася паступовае зьмяненьне самога горада, які быў ужо сталіцай вялікай імпэрыі. Пашырэньне памераў [[Люцыюс Карнэліюс Сула|Люцыюсам Карнэліюсам Сулам]] і ўзьвядзеньне новых пабудоваў [[Гнэй Пампэй|Гнэем Пампэем]] папярэднічалі дзейнасьці [[Гай Юліюс Цэзар|Цэзара]] й [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]]. Цэлыя мястэчкі, што ўзьніклі ля Тыбра, на [[Марсава поле (Рым)|Марсавым полі]], за porta Capena, па [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]], неабходна было зрабіць юрыдычна часткай горада, у склад якога яны фактычна ўваходзілі. Толькі такім шляхам можна было стварыць людзкія ўмовы дзя жыцьця ў цэнтры горада, адцягнуць жыцьцё на ўскраіны й падаць больш прастору для грамадзкіх будынкаў у цэнтры.

==== Імпэрскія часы ====
[[Файл:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|значак|зьлева|Пантэон.]]
[[Гай Юліюс Цэзар]] узьвёў новы будынак сэната й заклаў новую калясальную базыліку на заходнім баку форуму, названай ягоным імём. Яму ж належыць ідэя стварэньня новай тэрыторыю для грамадзкіх будынкаў на [[Марсава поле (Рым)|Марсавым полі]] й злучэньня, побач пабудоваў грамадзкага й рэлігійнага характару, стары горад ля форума з новым горадам на Марсавым полі. Першая з гэтых ідэяў знайшла свой выраз у пабудове портыка для галасаваньняў на Марсавым полі ({{мова-la|Saepta Julia|скарочана}}), другая — у стварэньні штучных плошчаў ({{мова-la|Fora|скарочана}}), якія, у сутнасьці, зьяўляліся нічым іншым, як дварамі вакол цэнтральнага храма. Першай зь іх быў [[форум Цэзара|форум Юліюса Цэзара]] з [[храм Вэнэры-Прамаці|храмам Вэнэры-Прамаці]] Юліюсаў. Поўнае ажыцьцяўленьне плянаў Цэзара знайшлі сваё месца толькі пры Аўгусьце, які стварыў новы горад чатырнаццаці кварталаў. Рым з гэтага часу згубіў свой характар ​​ўмацаванага горада, прастора ўсярэдзіне [[Сэрвіюсава сьцяна|Сэрвіюсавай сьцяны]] была канчаткова забудавана, а ў межы горада ўвайшлі прадмесьця.

На Рымскім форуме, акрамя рэстаўрацыі й перабудовы храмаў, [[курыя Юліюса|курыі]] й [[Юліюсава базыліка|Юліюсавай базылікі]], Аўгусту належыць пабудова [[храм Цэзару|храма Цэзару]] й новага цэнтра палітычнага жыцьця Рыма, якая перайшла на форум і засяродзілася вакол новай народнай трыбуны, новых [[ростра]]ў. Каля форуму Цэзара паўстаў [[форум Аўгуста]], а паблізу ад яго разьмясьціўся [[Храм Марса-Мсьціўца]], чым быў зроблены новы крок да злучэньня цэнтра з Марсавым полем. Быў таксама пабудаваны захаваўшыся да нашых дзён [[Пантэон (Рым)|Пантэон]].

[[Файл:Forum Romanum Rom.jpg|значак|Руіны рымскага Форума.]]
У часы кіраваньня імпэратара [[Нэрон]]а ў Рыме адбыўся «[[Вялікі пажар у Рыме|вялікі пажар]]». Горад цалкам быў адбудаваны, на гэты раз больш прыгожа. Шэраг мераў паліцэйскага характару зьмяніў выгляд вуліц. Новыя дамы мелі больш прыстойны выгляд: адной зь мераў [[Вэспасіян]]а было абавязковае забесьпячэньне кожнага дома [[портык]]ам, дзякуючы чаму вуліцы атрымлівалі выгляд крытых галерэяў. Свабоднай прасторай пасьля пажару [[Флявіюсы]] скарысталіся для сваіх манумэнтальных пабудоваў. У даліне паміж [[Палятын]]ам і [[Эсквілін]]ам паўстаў [[Калізэй]], вакол яго — шэраг пабудоваў службовага характару.

Дзейнасьць першых імпэратаў бліскучым чынам давяршае [[Траян]], ён канчаткова зьвязаў шэраг імпэратарскіх плошчаў з Марсавым полем калясальнай плошчай ({{мова-la|Forum Traianum|скарочана}}). Галоўным стварэньнем [[Адрыян]]а быў [[Храм Вэнэры і Ромы|Храм Вэнэры й Ромы]] на Вэліі, узьвядзеньнем якога было скончана ператварэньне цэнтральнай частцы горада ў шэраг бліскучых пабудоваў, якія злучалі форум з Марсавым полем з аднаго боку й з плошчай ля Калізэя — зь іншай. За [[Тыбр]]ам Адрыян пабудаваў сабе маўзалей, які існуе па сёньня ў выглядзе [[Крэпасьць сьвятога Анёла|крэпасьці сьв. Анёла]], там жа паўстаў у гэтыя часы й новы цырк. Імпэратары вялі актыўнае будаўніцтва грандыёзных [[тэрма]]ў.

Пазьней будаўніцтва новых будынкаў значна замарудзілася з-за складанага становішча [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. У канцы [[III стагодзьдзе|III стагодзьдзя]] былі ўзьведзены новыя ўмацаваньні, вядомыя як [[сьцяна Аўрэліяна]]. Яны ахоплівалі ўвесь парослы горад зь ягонай затыбраўскай часткай. Яны супадалі з мытнай лініяй і збольшага зь мяжой [[памэрыюм]]а, але ў многіх выпадках у межы сьценя былі ўведзеныя й грабніцы. У [[IV стагодзьдзе|IV стагодзьдзі]] пачынаецца будаўніцтва хрысьціянскіх храмаў. Складаны для горада час наступіў у [[V стагодзьдзе|V стагодзьдзі]]. У 410 годзе Рым узяў і разрабаваў правадыр [[вэстготы|вэстготаў]] [[Алярых]], у 455 годзе горад жорстка разрабавалі [[вандалы]].

=== Сярэднявечча ===
[[Файл:Палатин.Акведук Клавдия.jpg|значак|зьлева|Плятын. Кляўдыюсаў аквэдук.]]
У 476 годзе [[Адаакр]] скінуў апошняга заходне-рымскага імпэратара, але хутка ў сваю чаргу саступіў месца [[остготы|остготу]] [[Тэадорых]]у, панаваньне якога адзначылася пачаткам шырокай рэстаўратарскай дзейнасьцю ў горадзе. Падчас вайны [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]] супраць остготаў у 536—552 гадох Рым шэсьць разоў падвяргаўся аблозе й пераходзіў з рук у рукі. Пры гэтым остгоцкія цары, і ў асаблівасьці [[Татыла-Бадвіла|Татыла]], бралі шматлікіх закладнікаў зь ліку жыхароў Рыму, што прывяло да зьнішчэньня самых шляхетных фаміліяў і паменшыла насельніцтва Рыму да 30—40 тысяч чалавек. На працягу наступных двух стагодзьдзяў, калі значная частка Італіі была адрынутая ад Бізантыі [[лянгабарды|лянгабардамі]], папы сталі гуляць значную ролю ў сьвецкіх справах гораду пры намінальным падпарадкаваньні слабой Бізантыі, то бок [[равэнскі экзарх|равэнскаму экзарху]].

Не зважаючы на тое, што імпэратары працягвалі даглядаць асобныя будынкі, але зь цягам часу большасьць грамадзкіх будынкаў павольна пачала разбурацца. Разбурэньню будынкаў спадарожнічала выкраданьне зь іх упрыгожваньняў з [[бронза|бронзы]], [[мармур]]у й іншага каштоўнага матэрыялу. З узвышэньнем ролі папаў усё большую ролю ў горадзе пачала гуляць [[Базыліка Сьвятога Пятра|базыліка Сьвятога Пятра]] й цэнтар гораду павольна перамясьціўся на [[Ватыканскі пагорак]], вакол якога ўжо пры папу [[Леў IV|Ляву IV]] ўзводзяцца новыя абарончыя збудаваньні.

Старыя будынкі бесьперашкодна руйнаваліся, захоўваліся толькі тыя, у якіх знайшлі сабе прытулак хрысьціянскія цэрквы або фэадальныя крэпасьці. Гэтак [[маўзалей Адрыяна]], разьмешчаны побач з Ватыканскім пагоркам, яшчэ пры пабудове муроў Аўрэліянам стаў невялікай крэпасьцю, а з часам ператварыўся ў непрыступны папскі замак Сьвятога Анёла.

=== Раньняя сучасная гісторыя ===
[[Файл:0 Castel et pont Sant'Angelo (1).JPG|значак|[[Замак Сьвятога Анёла]], які спачатку служыў маўзалеем Адрыяна й быў пабудаваны ў 134 годзе, потым радыкальна быў зьменены ў Сярэднявеччы й эпоху Адраджэньня.]]
У 1418 годзе [[Канстанцкі сабор]] урэгуляваў [[Заходні раскол]], тады ж быў абраны папа [[Мартын V]]{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Гэта дало Рыму стагодзьдзе спакою, што азнаменавала пачатак [[Адраджэньне|Адраджэньня]]{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Ад таго часу да першай паловы XVI стагодзьдзя панаваньне папаў атрымала назву стагодзьдзем [[Леў X|Лява X]], бо кожны зь іх прыкладаў намаганьні ў падтрыманьні й павелічэньні велічы й прыгажосьці Рыму й падтрымцы мастацтваў{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. У гэтыя гады цэнтар італьянскага Адраджэньня перамясьціўся з [[Флярэнцыя|Флярэнцыі]] ў Рым. У гэты час былі створаныя велічныя творы, як то пабудаваная новая базыліка Сьвятога Пятра, [[Сыкстынская капэля]] й [[Сыкстаў мост]], то бок першы мост, узьведзены праз [[Тыбр]] з антычных часоў, але й на рымскіх падмурках. Дзеля ажыцьцяўленьня гэтых праектаў папы прыцягнулі найлепшых мастакоў свайго часу, у тым ліку [[Мікелянджэлё]], [[П’етра Пэруджына]], [[Рафаэль|Рафаэля]], [[Дамэніка Гірляндаё]], [[Люка Сыньярэльлі|Люку Сыньярэльлі]], [[Сандра Батычэльлі]] й [[Козыма Расэльлі|Козыму Расэльлі]].

[[Файл:Fontana della Barcaccia restaurata, guardando verso Piazza Mignanelli.jpg|значак|зьлева|Фантан [[Баркачча]] быў пабудаваны [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні|Джаваньні Лярэнцам Бэрніні]] ў 1629 годзе.]]
Гэты час быў таксама вядомы карумпаванасьцю папаў, бо многія папы мелі пазашлюбных дзяцей ды займаліся [[нэпатызм]]ам і [[сыманія]]й. У тым ліку праз такія паводзіны папаў і іхныя велізарныя выдаткі на будаўнічыя праекты часткова сталіся чыньнікам пачатку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], якая ў сваю чаргу выклікала [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыю]]. Пры раскошных і багатых папах Рым ператварыўся ў цэнтар мастацтва, паэзіі, музыкі, літаратуры, адукацыі й культуры. Рым здолеў канкураваць зь іншымі буйнымі эўрапейскімі гарадамі таго часу з пункту гледжаньня багацьця, велічы, мастацтва, адукацыі й архітэктуры. Эпоха Адраджэньня кардынальна зьмяніла аблічча места, з такімі творамі, як то ''[[П’ета (Мікелянджэлё)|П’ета]]'' Мікелянджэлё й фрэскі [[апартамэнты Борджыі|апартамэнтаў Борджыі]]. Рым дасягнуў найвышэйшага пункту пышнасьці за папам [[Юліюс II|Юліюсам II]] і ягонымі пераемнікамі Ляве X і [[Клімэнт VII|Клімэнце VII]], якія таксама былі прадстаўнікамі фаміліі [[Мэдычы]]. За гэты дваццацігадовы час Рым стаў адным з найвялікшых цэнтраў мастацтва ў сьвеце. Старая базыліка Сьвятога Пятра, пабудаваная імпэратарам [[Канстантын I Вялікі|Канстантынам Вялікім]][&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm|загаловак=Basilica of St. Peter|выдавецтва=Catholic Encyclopedia|дата публікацыі=01.02.1912|копія=https://web.archive.org/web/20100110133607/http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm|дата копіі=10.01.2010}}&lt;/ref&gt;, якая да таго часу знаходзілася ў паўзьнішчаным стане, была зьнесена, і пачалося будаўніцтва новай. У горадзе працавалі такія мастакі, як то Гірляндаё, Пэруджына, Батычэльлі й [[Даната Брамантэ|Брамантэ]], якія пабудавалі храм [[Сан-П’етра-ін-Манторыё]] й сплянавалі грандыёзны праект па рэканструкцыі Ватыкану. Рафаэль, які ў Рыме стаў адным з самых вядомых мастакоў Італіі, стварыў фрэскі ў [[віла Фарнэзына|віле Фарнэзына]], там, што на сёньня вядома як [[станцы Рафаэля]], а таксама напісаў іншыя вядомыя карціны. Мікелянджэлё пачаў упрыгожваньне столі Сыкстынскай капэлі й выляпіў знакамітую статую [[Майсей|Майсея]] для магілы Юліюса II.

[[Файл:Lingelbach, Johannes - Carneval in Rom - c. 1650-1651.jpg|значак|Карнавал у Рыме на карціне 1650 году.]]
Квітнела й эканоміка места. Тут працавалі некалькі тасканскіх банкіраў, у тым ліку [[Агастына Кіджы]], які быў сябрам Рафаэля й мэцэнатам мастацтваў. Перад сваёй раньняй сьмерцю Рафаэль таксама ўпершыню спрыяў захаваньню старажытных руінаў. [[Вайна Каньяцкай лігі]] сталася прычынай першага рабаваньня гораду за больш чым пяцьсот гадоў з моманту папярэдняга разрабаваньня, гэтак у 1527 годзе ляндскнехты імпэратара [[Карл V (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Карла V]] разрабавалі горад, што паклала канец залатому веку Адраджэньня ў Рыме{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}.

Пачынаючы з [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабору]] 1545 году, [[Каталіцкая Царква]] пачала Контрарэфармацыю ў адказ на Рэфармацыю, якое паставіла пад пытаньне духоўныя практыкі царквы й ейныя дзяржаўныя справы. Гэтая страта даверу прывяла да значных зрухаў улады ў бок ад Царквы{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Пры папах [[Піюс IV|Піюсу IV]] да [[Сыкст V|Сыксту V]] Рым стаў цэнтрам рэфармаванага каталіцтва, быўшы сьведкам будаўніцтва новых помнікаў, якія ўслаўлялі папства{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|23}}. Папы й кардыналы XVII і пачатку XVIII стагодзьдзяў працягнулі рух, узбагаціўшы гарадзкі ляндшафт барочнымі будынкамі{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|23}}. Гэта была чарговая эпоха росквіту кумаўства, бо новыя арыстакратычныя сем’і абараняліся папамі, якія будавалі велізарныя барочныя будынкі для сваіх сваякоў{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|23}}. У эпоху [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]] новыя ідэі апанавалі й Рым, у выніку чаго папы пачалі падтрымліваць археалягічныя дасьледаваньні й паляпшаць дабрабыт людзей{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}. Але ня ўсё ішло добра для Царквы падчас Контрарэфармацыі. Былі няўдачы ў спробах зацьвердзіць уладу папы, прыкметным прыкладам чаго ёсьць 1773 год, калі сьвецкія ўлады змусілі папу [[Клімэнт XIV|Клімэнта XIV]] забараніць дзейнасьць ордэна [[езуіты|езуітаў]]{{Зноска|Bertarelli|1925|Bertarelli|22}}.

== Геаграфія ==
[[Файл:Satellite view of Rome 2001.jpg|значак|Здымак Рыму з спадарожніка.]]
Рым месьціцца ў рэгіёне [[Ляцыё]] ў цэнтральнай Італіі на рацэ [[Тыбр]]. Першапачатковае пасяленьне было створана на пагорках, якія стаялі ля броду праз раку, які ёсьць адзіным натуральным пераходам праз раку ў гэтым раёне. Горад быў пабудаваны на сямі пагорках: [[Авэнтын]], [[Цэліё]], [[Капітоліюм]], [[Эсквілін]], [[Палятын]], [[Квірыналь]] і [[Віміналь]]. Праз сучасны Рым працякае таксама іншая рака [[Аньенэ]], якая ўпадае ў Тыбр на поўнач ад гістарычнага цэнтра горада.

Нягледзячы на тое, што цэнтар горада месьціцца ў 24 кілямэтрах ад унутранага [[Тырэнскае мора|Тырэнскага мора]], тэрыторыя горада з часам пашыралася й горад дарос да берага, дзе зараз у паўднёва-заходняй частцы горада месьціца раён [[Остыя]]. Вышыня цэнтральнай частцы гораду вагаецца ад 13 да 139 мэтраў над узроўнем мора&lt;ref&gt;Ravaglioli, Armando (1997) (in Italian). «''Roma anno 2750 ab Urbe condita''». Rome: Tascabili Economici Newton. {{ISBN|88-8183-670-X}}.&lt;/ref&gt;. Сучасны горад займае агульную плошчу ў 1 285 км², маўчы ў сваёй мяжы вялікую колькасьць зялёных зонаў.

=== Паркі й сады ===
[[Файл:Rome-VillaBorghese-TempleEsculape.jpg|значак|зьлева|Храм Асклепія ў садах вілы Баргезе.]]
Грамадзкія паркі й прыродныя запаведнікі займаюць вялікую плошчу Рыму, а горад мае адную з найбуйнейшых плошчаў зялёных насаджэньняў сярод эўрапейскіх сталіцаў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.romaperkyoto.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=35&amp;Itemid=52|загаловак=Green Areas|выдавецтва=RomaPerKyoto.org|копія=https://web.archive.org/web/20080204030918/http://www.romaperkyoto.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=35&amp;Itemid=52|дата копіі=04.02.2008}}&lt;/ref&gt;. Найбольш адметнай часткай гэтай зялёнай прасторы ёсьць вялікая колькасьць вілаў і ляндшафтных садоў, створаных італьянскай арыстакратыяй. Хоць большасьць паркаў вакол вілаў былі зьнішчаныя падчас будаўнічага буму канца XIX стагодзьдзя, некаторыя зь іх захаваліся. Сярод іх вылучаюцца [[віла Баргезэ]], [[віла Ада]] й [[віла Дорыя Памфілі]]. Віла Дорыя Памфілі месьціцца на захад ад узгорка Джаніколё й займае блізу 1,8 км². Віла Ск’яра стаіць на ўзгорку. У раёне Трастэвэрэ знаходзіцца Батанічны сад. Стары рымскі іпадром ёсьць яшчэ адной вялікай зялёнай зонай, але на ёй замала дрэваў, аднак адсюль адкрываецца добры від на Палятын і Ружовы сад. Непадалёк месьціцца [[віла Чэлімантана]] з бухматымі дрэвамі, а побач зь ёй растуць сады, якія атачаюць тэрмы Каракалы. Сад вілы Баргезэ ёсьць адной з самых знаных вялікіх зялёных зонаў у Рыме, сярод зацененых сьцежак якой знаходзяцца знакамітыя мастацкія галерэі. З садоў [[Пінча]] й [[віла Мэдычы|вілы Мэдычы]] адкрываецца від на П’яццу дэль Паполё й [[Гішпанская лесьвіца|Гішпанскую лесьвіцу]]. Прыкметны хваёвы лес маецца ў Кастэльфузана недалёк ад Остыі. У Рыме таксама маецца шэраг рэгіянальных паркаў значна больш позьняга паходжаньня, у тым ліку рэгіянальны парк Пінэта й рэгіянальны парк Апіевай дарогі. Ёсьць таксама запаведнікі ў Марчыльяна й Тэнута-дзі-Кастэльпарцыяна.

=== Клімат ===
Рым мае [[міжземнаморскі клімат]] паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыі Кёпэна]]&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ World Map of Köppen−Geiger Climate Classification].&lt;/ref&gt;, што характэрна для міжземнаморскага ўзьбярэжжа Італіі. Вясна й восень мяккая. Па стане на жнівень, максымальная сутачная [[тэмпэратура]] часта перавышае {{ГЦэ|30}}. Традыцыйна, шматлікія кампаніі прывыклі да закрыцьця ў жніўня, бо рымляне ў гэты час наведваюць курорты. У апошнія гады, аднак, у адказ на рост турызму й зьмяненьне звычак працы, горад застаецца адкрытымі на працягу ўсяго лета. Сярэдняя максымальная тэмпэратура ў студзені складае каля {{ГЦэ|12,9|сп}}, а ў сьпякотныя пэрыяды яна можа быць вышэйшай, але мінімумы меншыя за нуль не зьяўляюцца рэдкасьцю да гэтага сэзону. [[Сьнегапад]]ы могуць паўстаць у зімовыя месяцы, але гэтая зьява назіраецца рэдка&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130727130551/http://www.meteo-net.it/articoli/storiconeve.aspx «Storia della neve a Roma»]. meteo-net.it&lt;/ref&gt;.

Летні сэзон доўжыцца каля 6 месяцаў, з траўня па кастрычнік. Два месяцы, красавік і лістапад, зьяўляюцца пераходнымі, у гэты пэрыяд тэмпэратура зрэдку бывае вышэй за {{ГЦэ|20|сп}}. Сьнежань, студзень, люты й сакавік зьяўляюцца халоднымі месяцамі, зь сярэдняй тэмпэратурай у {{ГЦэ|13,1|сп}}. Сярэдняя адносная вільготнасьць складае 74,8%.

{{Кліматычная інфармацыя
| Назва_ў_родным_склоне = Рыму
| Крыніца = [http://clima.meteoam.it/AtlanteClimatico/pdf/(239)Roma%20Ciampino.pdf Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare]

&lt;!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --&gt;

| Студзень_абс_макс =       | Студзень_макс = 11.9      | Студзень_мін = 3.1  	| Студзень_абс_мін = 
| Люты_абс_макс =           | Люты_макс = 13.0         | Люты_мін = 3.5       	| Люты_абс_мін = 
| Сакавік_абс_макс =        | Сакавік_макс = 15.2       | Сакавік_мін = 5.2    	| Сакавік_абс_мін = 
| Красавік_абс_макс =       | Красавік_макс = 17.7      | Красавік_мін = 7.5   	| Красавік_абс_мін = 
| Травень_абс_макс =        | Травень_макс = 22.8       | Травень_мін = 11.6    	| Травень_абс_мін = 
| Чэрвень_абс_макс =        | Чэрвень_макс = 26.9       | Чэрвень_мін = 15.3    	| Чэрвень_абс_мін = 
| Ліпень_абс_макс =         | Ліпень_макс = 30.3        | Ліпень_мін = 18.0     	| Ліпень_абс_мін = 
| Жнівень_абс_макс =        | Жнівень_макс = 30.6       | Жнівень_мін = 18.3    	| Жнівень_абс_мін = 
| Верасень_абс_макс =       | Верасень_макс = 26.5      | Верасень_мін = 15.2   	| Верасень_абс_мін = 
| Кастрычнік_абс_макс =     | Кастрычнік_макс = 21.4    | Кастрычнік_мін = 11.3 | Кастрычнік_абс_мін = 
| Лістапад_абс_макс =       | Лістапад_макс = 15.9      | Лістапад_мін = 6.9   	| Лістапад_абс_мін = 
| Сьнежань_абс_макс =       | Сьнежань_макс = 12.6      | Сьнежань_мін = 4.2   | Сьнежань_абс_мін = 
| Год_абс_макс =            | Год_макс = 20.4           | Год_мін = 10.0        | Год_абс_мін = 

&lt;!-- сярэдняя тэмпэратура --&gt;

| Студзень_сяр   = 7.5
| Люты_сяр       = 8.2
| Сакавік_сяр    = 10.2
| Красавік_сяр   = 12.6
| Травень_сяр    = 17.2
| Чэрвень_сяр    = 21.1
| Ліпень_сяр     = 24.1
| Жнівень_сяр    = 24.5
| Верасень_сяр   = 20.8
| Кастрычнік_сяр = 16.4
| Лістапад_сяр   = 11.4
| Сьнежань_сяр   = 8.4
| Год_сяр        = 15.2

&lt;!-- тэмпэратура вады --&gt;

| Студзень_вады = 
| Люты_вады = 
| Сакавік_вады = 
| Красавік_вады = 
| Травень_вады = 
| Чэрвень_вады = 
| Ліпень_вады = 
| Жнівень_вады = 
| Верасень_вады = 
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Сьнежань_вады = 
| Год_вада = 

&lt;!-- колькасьць ападкаў --&gt;

| Студзень_ападкі = 66.9
| Люты_ападкі = 73.3
| Сакавік_ападкі = 57.8
| Красавік_ападкі = 80.5
| Травень_ападкі = 52.8
| Чэрвень_ападкі = 34.0
| Ліпень_ападкі = 19.2
| Жнівень_ападкі = 36.8
| Верасень_ападкі = 73.3
| Кастрычнік_ападкі = 113.3
| Лістапад_ападкі = 115.4
| Сьнежань_ападкі = 81.0
| Год_ападкі = 804.3

&lt;!-- вільготнасьць --&gt;

| Студзень_вільготнасьць = 
| Люты_вільготнасьць = 
| Сакавік_вільготнасьць = 
| Красавік_вільготнасьць = 
| Травень_вільготнасьць = 
| Чэрвень_вільготнасьць = 
| Ліпень_вільготнасьць = 
| Жнівень_вільготнасьць = 
| Верасень_вільготнасьць = 
| Кастрычнік_вільготнасьць = 
| Лістапад_вільготнасьць = 
| Сьнежань_вільготнасьць = 
| Год_вільготнасьць = 
}}

== Насельніцтва ==
Да 550 году да н. э. Рым быў другім паводле велічыні горадам Італіі пасьля Тараса (сучасны [[Таранта]]) на паўвостраве [[Салентына]]&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Heady|прозьвішча=Delpak|загаловак=Travelling Guide To Amazing City of Rome in Italy|выдавецтва=Barnes &amp; Noble Press|isbn=9798855613827}}&lt;/ref&gt;. Ягоная плошча складала блізу 285 га, а насельніцтва ацэньвалася ў 35 тысяч чалавек. Іншыя крыніцы сьведчаць аб тым, што з 600 па 500 гады да н. э. насельніцтва складала крыху менш за 100 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Gregory S. Aldrete|спасылка=https://books.google.com/books?id=vL2ntMk7j-4C&amp;pg=PA78|загаловак=Floods of the Tiber in Ancient Rome|выдавецтва=JHU Press|isbn=978-0-8018-8405-4}}&lt;/ref&gt;. Калі ў 509 годзе да н. э. была заснаваная [[Рымская рэспубліка]], перапіс насельніцтва зафіксаваў 130 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Ward&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Ward, Lorne H.|загаловак=Roman Population, Territory, Tribe, City, and Army Size from the Republic's Founding to the Veientane War, 509 B.C.-400 B.C.|выданьне=The American Journal of Philology|том=111|нумар=1|старонкі=5—39|год=1990|DOI=10.2307/295257}}&lt;/ref&gt;. Тэрыторыя дзяржавы на той час улучала сам горад і найбліжэйшыя навакольлі. Іншыя крыніцы сьведчаць, што ў 500 годзе да н. э. насельніцтва сягала 150 тысяч чалавек. Да 150 году да н. э. яно ўжо перавышала 300 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;Ward&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=P.M.G. Harris|спасылка=https://books.google.com/books?id=fHtvowE9bt8C&amp;pg=PA168|загаловак=The History of Human Populations: Forms of growth and decline|выдавецтва=Greenwood Publishing|год=2001|isbn=978-0-275-97131-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Herreros, Francisco|загаловак=Size and Virtue|выданьне=European Journal of Political Theory|том=6|нумар=4|старонкі=463—482|год=2007|DOI=10.1177/1474885107080651}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Paul Bairoch|спасылка=https://books.google.com/books?id=Cg7JYZO_nEMC&amp;pg=PA81|загаловак=Cities and Economic Development: From the Dawn of History to the Present|выдавецтва=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-03466-9}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Roma Plan.jpg|значак|Мапа Старажытнага Рыму.]]
Памер места ў часы імпэратара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] застаецца прадметам здагадак, пры гэтым ацэнкі, якія палягаюць на статыстычных паказьніках датычных збожжа, здольнасьцяў аквэдука, межах гораду, шчыльнасьці насельніцтва і ягоных перапісах ды здагадках аб колькасьці жанчынаў, дзяцей і рабоў, пра якіх не паведамлялася, даюць вельмі шырокі дыяпазон. Гісторык Глен Сторы ацэньвае колькасьць жыхароў у 450 тысяч чалавек, Ўітні Оўтс прытрымліваецца ліку ў 1,2 мільёнаў чалавек, а Нэвіл Морлі дае прыблізную ацэнку ў 800 тысяч чалавек ды выключае ранейшыя меркаваньні аб наяўнасьці 2 мільёнаў жыхароў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Duiker, William; Spielvogel, Jackson|спасылка=https://archive.org/details/worldhistoryto1500duik/page/149|загаловак=World History|выдавецтва=Wadsworth|isbn=978-0-534-57168-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Storey, Glenn R.|загаловак=The population of ancient Rome|выданьне=Antiquity|том=71|нумар=274|старонкі=966—978|год=1997|DOI=10.1017/s0003598x00085859}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Oates, Whitney J.|загаловак=The Population of Rome|выданьне=Classical Philology|том=29|нумар=2|старонкі=101—116|год=1934|DOI=10.1086/361701}}&lt;/ref&gt;. Ацэнкі насельніцтва Рыму да і па зьнікненьні [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]] таксама розьняцца. Шкода, якая была зробленая ў час рабаваньняў, магла быць пераацэненая. Насельніцтва ўжо пачало скарачацца з канца IV стагодзьдзя, але прыкладна ў сярэдзіне V стагодзьдзя, здаецца, Рым працягваў заставацца найбольш густанаселеным горадам дзьвюх частак імпэрыі&lt;ref&gt;Jones, Arnold HM (1966). «The Decline of the Ancient World». Lonmans, Green and Co. Ltd. London.&lt;/ref&gt;. На думку Рыхарда Краўтгаймэра, у 400 годзе колькасьць насельніцтва складала блізу 800 тысяч чалавек, а да 452 году яна скарацілася да 500 тысяч, а ў 500 годзе, мажліва, лік жыхароў не перавышаў 100 тысячаў. Пасьля [[Гоцкія войны 535—552 гадоў|Гоцкіх войнаў 535—552 гадоў]] насельніцтва магло часова скараціцца да 30 тысяч чалавек. Падчас пантыфікату папы [[Грыгорыюс I (папа рымскі)|Грыгорыюса I]], то бок у пэрыяд 590—604 гадоў, колькасьць жыхароў магло дасягнуць 90 тысяч чалавек, павялічыўшыся за кошт мігрантаў&lt;ref&gt;Krautheimer, Richard (2000). «Rome, Profile of a City, 312–1308». — С. 65. — ISBN 0-691-04961-0.&lt;/ref&gt;. Бэрнард Лэнкан ацэньвае колькасьць у 500 тысяч чалавек на падставе колькасьці людзей, зарэгістраваных як асобы, якія мелі права на атрыманьне хлеба, алею і віна, а падчас рэформы 419 году колькасьць зьнізілася да 120 тысяч чалавек&lt;ref&gt;Lancon, Bernard (2001). «Rome in Late Antiquity». — С. 14. — ISBN 0-415-92976-8.&lt;/ref&gt;. Насельніцтва Рыму скарацілася да менш чым 50 тысяч чалавек у раньнім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]], пачынаючы з 700 году. Колькасьць жыхароў не павялічвалася да пачатку [[Адраджэньне|Адраджэньня]]&lt;ref&gt;Llewellyn, P. (1993). «Rome in the Dark Ages». London. — С. 97.&lt;/ref&gt;.

Калі ў 1870 годзе Рым быў анэксаваны [[Каралеўства Італія|Каралеўствам Італіі]], насельніцтва гораду складала блізу 225 тысяч чалавек. Напярэдадні [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] гэтая лічба павялічылася да 600 тысяч чалавек. Рост насельніцтва працягваўся і па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], чаму спрыяў паваенны эканамічны бум. Будаўнічы бум таксама прывёў да разбудовы шматлікіх прадмесьцяў у 1950-х і 1960-х гадах. Насельніцтва ўласна Рыму на лістапад 2025 году сягала {{Лік|2747395}} чалавек, што рабіла яго самым густанаселеным горадам краіны. Таксама гэта паставіла яго на трэці радок паводле колькасьці насельніцтва ў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Поруч з прадмесьцямі колькасьць жыхароў перавышала 4 мільёны чалавек.

=== Мова ===
[[Файл:Nove-bone.jpg|значак|зьлева|Рэклямны банэр на [[рымскі дыялект|мясцовым дыялекце]] на станцыі [[Рымскі мэтрапалітэн|Рымскага мэтрапалітэну]].]]
Гістарычны ўнёсак Рыму ў разьвіцьцё моваў у сусьветным маштабе надзвычай значны. У выніку працэсу раманізацыі народы [[Італія|Італіі]], [[Галія|Галіі]], [[Пірэнэйскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]] і [[Дакія|Дакіі]] распрацавалі мовы, якія беспасярэдне паходзяць ад [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і былі распаўсюджаныя на вялізарныя абшары сьвету праз культурны ўплыў, калянізацыю і міграцыю. Іншыя мовы, у тым ліку [[беларуская мова|беларуская]], запазычылі вялікую колькасьць словаў і выразаў мовы Рыму. Рымскае, або лацінскае, [[лацінскае пісьмо|пісьмо]] ўважаецца за найбольш шырока ўжываную сыстэму пісьма ў сьвеце, якой карыстаецца найбольшая колькасьць моваў сьвету&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ostler, N.|загаловак=Ad Infinitum: A Biography of Latin|месца=London|выдавецтва=HarperCollins|год=2007|isbn=978-0-8027-1679-8}}&lt;/ref&gt;. Мае старадаўнюю лацінскую традыцыю пісьма і беларуская мова.

Сярэднявечны [[рымскі дыялект]] належыў да паўднёвай групы італьянскіх дыялектаў і таму быў значна бліжэйшы да [[нэапалітанская мова|нэапалітанскай мовы]], чым да флярэнтыйскай&lt;ref name=&quot;sie&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://online.unistrasi.it/Avvisi/Laparlataromana.pdf|загаловак=La Parlata romana|выдавецтва=Università per stranieri di Siena|копія=https://web.archive.org/web/20150206110011/http://online.unistrasi.it/Avvisi/Laparlataromana.pdf|дата копіі=06.02.2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.treccani.it/vocabolario/romanesco/|загаловак=Romanesco|выдавецтва=Treccani|копія=https://web.archive.org/web/20150206113504/http://www.treccani.it/vocabolario/romanesco/|дата копіі=06.02.2015}}&lt;/ref&gt;. Тыповым прыкладам рымскай гаворкі таго часу ёсьць ''«[[Жыцьцё Кола дзі Рыенцы]]»'', напісаная ананімным рымлянінам у XIV стагодзьдзі&lt;ref name=&quot;sie&quot;/&gt;. Пачынаючы з XVI стагодзьдзя, рымскі дыялект усё мацней трапляў пад уплыў тасканскага дыялекту, ад якога паходзіць сучасная [[італьянская мова]]. Гэта пачалося ў часы панаваньня двух папаў з роду [[Мэдычы|Мэдычаў]], як то [[Леў X|Лява X]] і [[Клімэнт VII|Клімэнта VII]], а таксама па разрабаваньні Рыму ў 1527 годзе. Гэта выклікала масавую іміграцыю сюды людзей з [[Таскана|Тасканы]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.treccani.it/enciclopedia/italiano-di-roma_(Enciclopedia_dell'Italiano)/|загаловак=Italiano di Roma|выдавецтва=Treccani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dia&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti_(Enciclopedia_dell'Italiano)/|загаловак=Dialetti|выдавецтва=Treccani}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, сучасная рымская гаворка мае граматыку і карані, якія істотна адрозьніваюцца ад іншых дыялектаў Цэнтральнай Італіі&lt;ref name=&quot;dia&quot;/&gt;.

=== Рэлігія ===
[[Файл:San Giovanni in Laterano 2021.jpg|значак|Фасад [[Лятэранская катэдра|базылікі Сьвятога Яна Лятэранскага]], якая была пабудаваная ў 324 годзе і некалькі разоў была перабудаваная.]]
Як і ва ўсёй Італіі, у Рыме пераважае [[хрысьціянства]], і горад цягам стагодзьдзяў быў важным цэнтрам рэлігіі і пілігрымак ад часоў старажытнай рымскай рэлігіі, а пазьней як месца, дзе месьціцца [[Ватыкан]] і засядае папа. Да прыходу хрысьціянаў у Рым галоўнай рэлігіяй гораду ў эпоху клясычнай антычнасьці была гэтак званая [[рэлігія Старажытнага Рыму]]. Першымі багамі, якіх рымляне лічылі сьвятымі, былі [[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэр]], найбольш шанаваны, і [[Марс (міталёгія)|Марс]], бог вайны, а таксама паводле традыцыі бацька двух заснавальнікаў Рыму, як то [[Ромул]]а і Рэма. Ушаноўваліся таксама іншыя боствы, як то [[Вэста]] і [[Мінэрва]]. Рым быў цэнтрам і некалькіх містычных культаў, як прыклад [[Мітраізм|мітраізм]]у. Пазьней, пасьля таго як [[Пётар (апостал)|Сьвяты Пётар]] і [[Павал (апостал)|Сьвяты Павал]] зазналі ў горадзе пакутніцкую сьмерць і пачалі зьяўляюцца першыя хрысьціяне, Рым сам стаў хрысьціянскім. У 313 годзе была ўзьведзеная старая [[базыліка Сьвятога Пятра]]. Не зважаючы на некаторыя перапынкі, як то [[Авіньёнскі палон папаў]], Рым усьцяж стагодзьдзяў застаецца сэрцам [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]] і цэнтрам, дзе засядае біскуп Рыму, вядомы як [[папа]].

[[Файл:Santa Maria Maggiore Front.JPG|значак|зьлева|[[Санта-Марыя-Маджорэ]].]]
Нават з улікам таго, што ў Рыме месьціцца Ватыкан і базыліка Сьвятога Пятра, галоўнай катэдрай места ўважаецца [[Лятэранская катэдра|базыліка Сьвятога Яна Лятэранскага]], разьмешчаная на паўднёвым усходзе ад цэнтру Рыму. Агулам у горадзе налічваецца блізу 900 цэркваў. Акрамя самой катэдры, варта адзначыць базыліку [[Санта-Марыя-Маджорэ]], [[Базыліка Сьвятога Паўла за мурамі|базыліку Сьвятога Паўла за мурамі]], [[базыліка Сьвятога Клімэнта|базыліку Сьвятога Клімэнта]], царкву [[Сан-Карлё альле Кватра Фантанэ]] і [[Іль-Джэзу|царкву сьвятогаа імя Ісуса]]. Пад горадам знаходзяцца таксама старажытныя рымскія катакомбы. У Рыме ёсьць шматлікія вельмі важныя рэлігійныя навучальныя ўстановы, як то [[Папскі Лятэранскі ўнівэрсытэт]], [[Папскі біблейскі інстытут]], [[Папскі Грыгарыянскі ўнівэрсытэт]] і [[Папскі ўсходні інстытут]]. Тэрыторыя Ватыкану ёсьць часткай [[Ватыканскі ўзгорак|Ватыканскага ўзгорка]] і прылеглых былых Ватыканскіх палёў, дзе былі пабудаваныя базыліка Сьвятога Пятра, [[Апостальскі палац]], [[Сыкстынская капэля]] і музэі, а таксама розныя іншыя пабудовы. Да 1929 года гэтая тэрыторыя была часткай рымскай акругі Борга. У той час гэты комплекс быў аддзелены ад места, знаходзячыся на заходнім беразе [[Тыбр]]у, а гэтая мясцовасьць была рымскім прадмесьцем, абароненым мурамі [[Леў IV (папа рымскі)|Лява IV]], а пазьней пашыранымі цяперашнімі ўмацавальнымі сьценамі [[Павал III (папа рымскі)|Паўла III]], [[Піюс IV|Піюса IV]] і [[Урбан VIII|Урбана VIII]]. Калі рыхтаваўся [[Лятэранскія пагадненьні|Лятэранскі дагавор]] 1929 году, які заклаў пачатак існаваньня дзяржавы Ватыкану, на межы прапанаванай тэрыторыі паўплываў той факт, што значная ейная частка была амаль аточаная гэтым контурам.

Рым ёсьць важным месцам хрысьціянскіх пілігрымак з часоў [[Сярэднявечча]]. Людзі з усяго хрысьціянскага сьвету наведваюць Ватыкан, які знаходзіцца ў межах гораду Рыму, рэзыдэнцыі папства. Акрамя кароткіх часоў незалежнасьці ў Сярэднявеччы, Рым захоўваў свой статус папскай сталіцы і сьвятога гораду цягам стагодзьдзяў, нават калі папы ненадоўга пераехалі ў [[Авіньён]], дзе засядалі з 1309 па 1377 гады. Каталікі лічаць, што Ватыкан ёсьць месцам апошняга спачыну Сьвятога Пятра. Паломніцтва ў Рым можа ўлучаць наведваньне многіх месцаў, як у Ватыкане, гэтак і ў самым Рыме. Папулярным месцам наведнікаў ёсьць [[Пілатава лесьвіца]], якая згодна з хрысьціянскай традыцыяй, утрымлівае прыступкі перавезеныя зь [[Ерусалім]]у. Па іх калісьці ішоў [[Ісус Хрыстос]] у час свайго пакутніцкага шляху на суд&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Moore, Malcolm|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554541/Steps-Jesus-walked-to-trial-restored-to-glory.html|загаловак=Steps Jesus walked to trial restored to glory|выдавец=The Telegraph|дата публікацыі=13.06.2007|копія=https://web.archive.org/web/20200430054419/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1554541/Steps-Jesus-walked-to-trial-restored-to-glory.html|дата копіі=30.04.2020}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя таго, у Рыме месьціцца мноства [[будызм|будыйскіх]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://fondoambiente.it/eventi/tempo-al-tempio-monastero-buddhista-hua-yi-si|загаловак=Tempo Al Tempio. Monastero Buddhista Hua Yi Si — Evento FAI|выдавецтва=fondoambiente.it|копія=https://web.archive.org/web/20241007113012/https://fondoambiente.it/eventi/tempo-al-tempio-monastero-buddhista-hua-yi-si|дата копіі=07.10.2024}}&lt;/ref&gt; храмаў, а таксама мноства рымскіх сучасных паганскіх храмаў&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Petrocelli, Leonardo|спасылка=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/video/video/1415466/culto-e-cultura-nel-segno-della-dea-sorge-a-taranto-il-tempio-di-minerva.html|загаловак=Culto e cultura nel segno della dea: sorge a Taranto il tempio di Minerva|выдавецтва=www.lagazzettadelmezzogiorno.it|дата публікацыі=11.08.2023|копія=https://web.archive.org/web/20241007101752/https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/video/video/1415466/culto-e-cultura-nel-segno-della-dea-sorge-a-taranto-il-tempio-di-minerva.html|дата копіі=07.10.2024}}&lt;/ref&gt;, якія належаць да [[Асацыяцыя традыцыйных пабожных абрадаў|Асацыяцыі традыцыйных пабожных абрадаў]]. Ад канца [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] Рым таксама ёсьць цэнтрам габрэйскай супольнасьці. Галоўнай сьвятыняй юдэяў ёсьць [[Вялікая сынагога (Рым)|Вялікая сынагога]].

== Адукацыя ==
* [[Рымскі ўнівэрсытэт Ля-Сапіенца]] ({{мова-it|Sapienza Universita di Roma}}) (заснаваны 1303)
* [[Папскі ўнівэрсытэт Сьвятога Тамаша Аквінскага]] ({{мова-la|Pontificia Universitas Studiorum a Sancto Thoma Aquinate in Urbe}}) (заснаваны 1580)

== Эканоміка ==
Як сталіца Італіі, Рым ёсьць местам, дзе разьмяшчаюцца ўсе асноўныя інстытуты краіны, у тым ліку рэзыдэнцыя прэзыдэнта краіны, урад, парлямэнт, а таксама галоўныя судовыя органы й дыпляматычныя прадстаўніцтвы іншых краінаў. У Рыме месьцяцца шмат міжнародных установаў, у прыватнасьці культурных і навуковых, як то Амэрыканскі інстытут, Брытанская школа, Француская акадэмія, Скандынаўскія інстытуты й Нямецкі археалягічны інстытут. Ёсьць таксама адмысловыя ўстановы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]], як то [[Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН|Харчовая й сельскагаспадарчая арганізацыя ААН]]. У Рыме таксама знаходзяцца буйныя міжнародныя й сусьветныя палітычныя і культурніцкія арганізацыі, як то [[Міжнародны фонд сельскагаспадарчага разьвіцьця]], [[Сусьветная харчовая праграма]], [[Абарончы каледж НАТО]] й [[Міжнародны цэнтар па вывучэньні захаваньня і рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцей|Міжнародны цэнтар па вывучэньні захаваньня й рэстаўрацыі культурных каштоўнасьцей]].

[[Файл:Palazzo Eni (Rome) in 2021.05.jpg|значак|Штаб-кватэра кампаніі [[Eni]], аднаго з нафтавых і газавых гігантаў сьвету.]]
Згодна з дасьледаваньнем гарадоў сьвету Рым ёсьць горадам клясы Бэта+&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|загаловак=The World According to GaWC 2020|выдавецтва=www.lboro.ac.uk|копія=https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|дата копіі=03.05.2017}}&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе горад займаў 31-е месца ў глябальным індэксе гарадоў, другое месца ў Італіі пасьля [[Мілян]]у&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.kearney.com/service/global-business-policy-council/gcr/2024-full-report|загаловак=Resurgent in a world at risk 2024 Global Cities Report|выдавецтва=kearney.com|копія=https://web.archive.org/web/20140417135221/http://www.atkearney.com/research-studies/global-cities-index/full-report|дата копіі=17.04.2014}}&lt;/ref&gt;. З ВУП у 2005 годзе ў памеры 94,376 мільярда эўра&lt;ref name=&quot;rapporto2006&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.censis.it/277/372/5732/5766/5783/5784/content.asp|загаловак=Rapporto Censis 2006|выдавецтва=Censis.it|копія=https://web.archive.org/web/20080418003612/http://www.censis.it/277/372/5732/5766/5783/5784/content.ASP|дата копіі=18.04.2008}}&lt;/ref&gt;, горад вырабляе 6,7% нацыянальнага ВУП, то бок найбольшы паказьнік, чым у любым іншым асобным горадам краіны, а ўзровень беспрацоўя, які зьнізіўся з 11,1% да 6,5% у час з 2001 па 2005 гады, цяпер ёсьць адным з найніжэйшых сярод усіх сталіцаў [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]&lt;ref name=&quot;rapporto2006&quot; /&gt;. Эканоміка Рыму павялічваецца блізу 4,4% штогод й працягвае расьці больш высокімі тэмпамі ў параўнаньні зь любым іншым горадам у астатняй частцы краіны&lt;ref name=&quot;rapporto2006&quot; /&gt;. Гэта азначае, што калі б Рым быў аобнай краінай, ён быў бы 52-й найбагацейшай краінай у сьвеце паводле ВУП, які блізкі да памеру ВУП [[Эгіпет|Эгіпту]]. У 2003 годзе ВУП на душу насельніцтва ў Рыме складаў {{Лік|29153}} эўра, што ўважаецца за другі паказьнік у Італіі пасьля Міляну й складае больш за 134,1% ад сярэдняга ВУП на душу насельніцтва па ЭЗ&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&amp;Identificador=11|загаловак=Observatoribarcelona.org|копія=https://web.archive.org/web/20070806145437/http://www.observatoribarcelona.org/eng/Indicadors.php?IdentificadorTema=1&amp;Identificador=11|дата копіі=06.08.2007}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым сярэдні прыбытак работнікаў у месьце ставіць горад на 9-ы радок у краіны, складаючы {{Лік|24509}} эўра&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|загаловак=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia|выдавецтва=Il Sole 24 ORE|копія=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/|дата копіі=12.05.2011}}&lt;/ref&gt;. У глябальным маштабе працаўнікі ў Рыме атрымлівалі 30-ю паводле велічыні заработную плату ў 2009 годзе&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html|загаловак=World’s richest cities in 2009|выдавецтва=City Mayors|дата публікацыі=22.08.2009|копія=https://web.archive.org/web/20100612160130/http://www.citymayors.com/economics/richest_cities.html|дата копіі=12.06.2010}}&lt;/ref&gt;. У 2023 годзе ВУП Рыму складаў 240,73 мільярдаў даляраў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|загаловак=Global city GDP 2011|выдавецтва=Brookings Institution|копія=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|дата копіі=05.06.2013}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Sede BNL Roma.jpg|значак|зьлева|Адзін зь бізнэсовых цэнтраў Рыму.]]
Не зважаючы на тое, што эканоміка Рыму характарызуецца адсутнасьцю цяжкай прамысловасьці й у ёй у значнай ступені дамінуе [[сфэра паслугаў]], [[інфармацыйныя тэхналёгіі]], аэракасьмічная прамысловасьць, абарона, [[сувязь (тэхніка)|тэлекамунікацыі]], стартапы, робяцца дасьледаваньні, будаўніцтва й камэрцыйная дзейнасьць, а таксама [[турызм]], што надае месту дынаміку. З больш чым 50 мільёнамі пасажыраў у 2025 годзе, рымскі [[Рым-Ф’юмічына|міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы]], таксама вядомы як Ф’юмічына, ёсьць найбуйнейшым і найбольш загружаным у Італіі, а таксама адным з гіганцкіх эўрапейскіх хабаў. Акрамя таго, у горадзе месьцяцца сядзібы пераважнай большасьці найбуйнейшых італьянскіх кампаніяў, а таксама штаб-кватэры трох з 100 найбуйнейшых кампаніяў сьвету, як то [[Enel]], [[Eni]] й [[Telecom Italia]]&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=DeCarlo, Scott|спасылка=https://www.forbes.com/2006/03/29/06f2k_worlds-largest-public-companies_land.html|загаловак=The World’s 2000 Largest Public Companies|выдавец=Forbes|дата публікацыі=30.03.2006|копія=https://web.archive.org/web/20070113092755/http://www.forbes.com/2006/03/29/06f2k_worlds-largest-public-companies_land.html|дата копіі=13.01.2007}}&lt;/ref&gt;. Унівэрсытэты, нацыянальнае радыё й тэлебачаньне, а таксама кінаіндустрыя Рыму таксама фармуюць ладную частку эканомікі места. Рым ёсьць цэнтрам італьянскай кінаіндустрыі дзякуючы студыі [[Чынэчыта]], якая працуе з 1930-х гадоў. Горад таксама ёсьць цэнтрам банкаўскай і страхавой справы, а таксама электроннай, энэргетычнай, транспартнай і аэракасьмічнай прамысловасьці.

=== Турызм ===
[[Файл:The Spanish Steps, Rome (47509253002).jpg|значак|[[Гішпанская лесьвіца]].]]
Рым сёньня ёсьць адным з найважнейшых турыстычных цэнтраў сьвету дзякуючы незьлічонай колькасьці археалягічных і мастацкіх скарбаў, а таксама прывабнасьць сваіх унікальных традыцыяў, прыгажосьці панарамных відаў і велічы цудоўных паркаў. Сярод найбольш значных музэяў вылучаюцца [[Капіталійскія музэі]], [[Ватыканскія музэі]] й [[Галерэя Баргезэ]]. Таксама прыцягваюць увагу турыстаў аквэдукі, фантаны, цэрквы, палацы, гістарычныя будынкі, помнікі і руіны [[Рымскі форум|Рымскага форуму]] й [[катакомбы]]. Рым стаіць на трэцім радку паводле наведвальнасьці ў ЭЗ пасьля [[Лёндан]]у й [[Парыж]]у, прымаючы ў сярэднім 7—10 мільёнаў турыстаў штогод. [[Калізэй]] (4 мільёны турыстаў) і Ватыканскія музэі (4,2 мільёнаў турыстаў) разьмяшчаюцца 39-м і 37-м (адпаведна) месцах паводле наведвальнасьці сярод розных аб’ектаў у сьвеце, паводле дасьледаваньня 2000-х гадоў&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html|загаловак=The 50 Most Visited Places in The World|выдавецтва=itvnews.tv|дата публікацыі=02.10.2009|копія=https://web.archive.org/web/20091002073926/http://www.itvnews.tv/Blog/Blog/the-50-most-visited-places.html|дата копіі=02.10.2009}}&lt;/ref&gt;. Італьянская сталіца ёсьць буйным археалягічным цэнтрам і адным з галоўных цэнтраў археалягічных дасьледаваньняў у сьвеце. У горадзе разьмешчаныя шматлікія культурныя й дасьледчыя інстытуты, як то Амэрыканская акадэмія ў Рыме&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies|загаловак=AIRC-HC Program in Archaeology, Classics, and Mediterranean Culture|выдавецтва=Romanculture.org|копія=https://web.archive.org/web/20100329144605/http://www.romanculture.org/index.php?page=airc-hc-rome-program-in-archaeology-and-classical-studies|дата копіі=29.03.2010}}&lt;/ref&gt; й Швэдзкі інстытут у Рыме&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.isvroma.it/public/EN/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=13&amp;Itemid=%20|загаловак=Isvroma.it|выдавецтва=Isvroma.it|копія=https://web.archive.org/web/20080418182423/http://www.isvroma.it/public/EN/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=13&amp;Itemid=%20|дата копіі=18.04.2008}}&lt;/ref&gt;. У Рыме мноства старажытных помнікаў, у тым ліку Рымскі форум, [[Траянаў рынак]], [[Траянаў форум]]&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.archaeology.org/9801/abstracts/trajan.html|загаловак=Trajan's Glorious Forum|выданьне=Archaeology|том=51|нумар=1|год=02.1998|копія=https://web.archive.org/web/20100216035602/http://www.archaeology.org/9801/abstracts/trajan.html|дата копіі=16.02.2010}}&lt;/ref&gt;, Калізэй і [[Пантэон (Рым)|Пантэон]], і гэта толькі невялікая частка зь іх. Калізэй, мажліва, вылучаецца як адзін з самых знакавых археалягічных помнікаў Рыму, які ўважаецца за цуда сьвету&lt;ref name=brewers&gt;Evans, I. H. (1975). «Brewer’s Dictionary of Phrase and Fable». Centenary edition Fourth impression (corrected). London: Cassell. — С. 1163.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Miller, Francis Trevelyan; Wilson, Woodrow; Taft, William Howard Taft; Roosevelt, Theodore|спасылка=http://catalog.hathitrust.org/api/volumes/oclc/1538646.html|загаловак=America, the Land We Love|выдавецтва=W. T. Blaine|год=1915}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vatican Museums Spiral Staircase 2012.jpg|значак|зьлева|Сходы ў адным з будынкаў [[Ватыканскія музэі|Ватыканскіх музэяў]].]]
Рым зьмяшчае велізарную калекцыю твораў мастацтва, скульптураў, фантанаў, мазаік, фрэсак і карцінаў розных часоў. Упершыню Рым стаў буйным мастацкім цэнтрам у часы [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыму]], з такімі важнымі формамі рымскага мастацтва, як то архітэктура, жывапіс, скульптура й мазаіка. Мэталаапрацоўка, біцьцё манэтаў і апрацоўка каштоўных камянёў, разьба на слановай косьці, выраб фігурак з шкла, кераміка й ілюстрацыі да кніг лічацца «другароднымі» формамі рымскага мастацтва&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Toynbee, J.M.C.|загаловак=Roman Art|выданьне=The Classical Review|том=21|нумар=3|старонкі=439—442|год=12.1971|DOI=10.1017/S0009840X00221331}}&lt;/ref&gt;. Пазьней горад стаў буйным цэнтрам мастацтва эпохі [[Адраджэньне|Адраджэньня]], бо папы вылучалі велізарныя сумы грошай на будаўніцтва грандыёзных базылікаў, палацаў, пляцаў і грамадзкіх будынкаў агулам. Рым стаў адным з буйных цэнтраў мастацтва эпохі Адраджэньня ў Эўропе поруч з [[Флярэнцыя]]й і мог параўнацца зь іншымі буйнымі гарадамі й культурнымі цэнтрамі, як то Парыжам і [[Вэнэцыя]]й. Некаторыя з найвялікшых мастакоў таго часу працавалі ў Рыме, як то [[Мікелянджэлё]], [[Рафаэль]], [[Даната Брамантэ]], [[Сандра Батычэльлі]], [[Дамэніка Гірляндаё]], [[П’ера дэльля Франчэска]], [[П’етра Пэруджына]], [[Козыма Расэльлі]], [[Джэнтыле да Фабрыяна]], [[Бэата Анджэліка]], [[Леон Батыста Альбэрці]], [[Джаваньні Батыста Пэньні]], [[Джуліё Рамана]], [[Роса Фіярэнтына]], [[Франчэска Парміджаніна]], [[Бэрнарда Расэліна]], [[Бэноцца Гацолі]], [[Пізанэльлё]] ды іншыя. У канцы XVIII і пачатку XIX стагодзьдзя Рыму быў адным з цэнтраў Гранд-тура, калі заможныя маладыя эўрапейскія шляхцічы наведвалі горад, каб спазнаць старажытнарымскую культуру, мастацтва, філязофію й архітэктуру. Рым прымаў вялікую колькасьць мастакоў нэаклясыцызму й [[ракако]], сярод якіх былі [[Джаваньні Паолё Паніні]] й [[Бэрнарда Бэлёта]].

== Транспарт ==
Рым месьціцца ў цэнтры радыяльнай сеткі дарог, якія прыблізна паўтараюць лініі старажытнарымскіх дарог, што пачыналіся на [[Капітоліюм|Капіталійскім узгорку]] й злучалі Рым з усёй імпэрыяй. Сёньня цэнтар Рыму аточаны колцавай дарогай, якая праходзіць прыкладна ў 10 км ад Капітоліюму.

[[Файл:Aeroporto di Roma-Fiumicino in 2021.03.jpg|значак|Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы.]]
Дзякуючы свайму разьмяшчэньню ў цэнтры Апэнінскага паўвострава, Рым ёсьць галоўным чыгуначным вузлом цэнтральнай часткі краіны. Галоўны чыгуначны вакзал Рыму, вядомы як [[Тэрміні]], ёсьць адным з найбуйнейшых чыгуначных вакзалаў у Эўропе й самым загружаным у Італіі, празь які штодня праязджаюць блізу 400 тысяч пасажыраў. Другі паводле велічыні вакзал у горадзе, [[Рома-Тыбуртына]], быў пераабсталяваны ў хуткасны чыгуначны вакзал&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html|загаловак=Roma Tiburtina|выдавецтва=Eurostar Italia Alta Velocità|копія=https://web.archive.org/web/20061203063001/http://eurostar-av.trenitalia.com/it/progetto/stazioni_rinnovate/roma_tiburtina.html|дата копіі=03.12.2006}}&lt;/ref&gt;. Акрамя частых дзённых хуткасных цягнікоў, якія злучаюць места з усімі буйнымі італьянскімі гарадамі, з Рыму штовечар адыходзяць цягнікі на [[Сыцылія|Сыцылію]], а таксама начныя цягнікі рушаць у [[Мюнхэн]] і [[Вена|Вену]]. Рым абслугоўваецца трыма аэрапортамі. [[Рым-Ф’юмічына|Міжнародны аэрапорт імя Леанарда да Вінчы]] ўважаецца за галоўны аэрапорт краіны. Ён месьціцца ў суседнім месьце [[Ф’юмічына]] на паўднёвым захадзе ад Рыму. У 2024 годзе ён абслужыў больш за 49 мільёнаў пасажыраў, што зрабіла яго самым загружаным аэрапортам у Італіі. Стары рымскі аэрапорт [[Рым-Чампіна|Чампіна]] сумесна выкарыстоўваецца як цывільнай авіяцыяй, гэтак і вайскоўцамі. Ён знаходзіцца побач зь мястэчкам [[Чампіна]] на паўднёвы ўсход ад Рыму. Трэці аэрапорт [[Рым-Урбэ|Урбэ]] гэта невялікі аэрапорт зь нізкай інтэнсіўнасьцю руху, разьмешчаны прыкладна за 6 км на поўнач ад цэнтру гораду. Ён абслугоўвае гэлікоптэры й прыватныя рэйсы летакоў.

[[Файл:Inaugurazione metro B1.jpg|значак|зьлева|Станцыя мэтро Конка д’Ора з другой лініі.]]
Горад пакутуе ад праблемаў з рухам транспарту ў значнай ступені праз радыяльную структуры вуліцаў, што абцяжарвае рымлянам лёгкае перамяшчэньне з раёну адной з радыяльных дарог на іншую, не трапляючы ў гістарычны цэнтар або не выкарыстоўваючы колцавую дарогу. Гэтыя праблемы не разьвязвае абмежаваны памер рымскага мэтро ў параўнаньні зь іншымі гарадамі падобнага памеру. У Рыме на кожныя 10 тысяч жыхароў прыпадае толькі 21 таксоўка, што значна менш, чым у іншых буйных эўрапейскіх гарадах&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Kiefer, Peter|спасылка=https://www.nytimes.com/2007/11/30/world/europe/30rome.html|загаловак=Central Rome Streets Blocked by Taxi Drivers|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=30.11.2007|копія=https://web.archive.org/web/20090417112759/http://www.nytimes.com/2007/11/30/world/europe/30rome.html?scp=93&amp;sq=Rome&amp;st=nyt|дата копіі=17.04.2009}}&lt;/ref&gt;. Хранічныя заторы, выкліканыя паўсюднаў аўтамабілізацыяй у 1970-х і 1980-х гадах, прывялі да ўхваленьня абмежаваньняў на дасяг транспартных сродкаў да цэнтральнай унутранай частцы гораду ў сьветлы час содняў. Тэрыторыі, дзе дзеюць гэтыя абмежаваньні, вядомыя як зоны абмежаванага руху.

[[Файл:Roma - mappa metropolitana 2025 (schematica).svg|значак|Схема рымскага мэтрапалітэну.]]
У Рыме працуе [[рымскі мэтрапалітэн|сыстэма мэтро]] з трыма лініямі. Будаўніцтва першай лініі пачалося ў 1930-х гадах&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Stephen L.|прозьвішча=Dyson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-ECCDwAAQBAJ&amp;pg=PA192|загаловак=Archaeology, Ideology and Urbanism in Rome from the Grand Tour to Berlusconi|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2019|isbn=978-0-521-87459-5}}&lt;/ref&gt;. Лінія плянавалася дзеля хуткага злучэньня галоўнага чыгуначнага вакзала з новай заплянаванай зонай E42 у паўднёвых прадмесьцях, дзе ў 1942 годзе павінна была ладзіцца [[Сусьветная выстава]]. Аднак, гэтая імпрэза гэтак і не адбылася праз вайну, але пазьней у 1950-х гадах зона была часткова перапраектаваная й пераназваная ў [[Квартал Сусьветнай выставы]], каб стаць сучасным бізнэсовым раёнам. Лінія была канчаткова адкрытая ў 1955 годзе, і цяпер яна ёсьць паўднёвай часткай лініі Б. Лінія А пачала працаваць у 1980 годзе ад станцыі Атавіяна да Ананьіны, а пазьней зь некалькімі этапамі яны была пашыраная да Батыстыні. У 1990-х гадах пачала эксплюатавацца падаўжэньне лініі Б ад Тэрміні да Рэбібіі. Лініі А й Б перасякаюцца на станцыі Тэрміні ў Рыме, дзе месьціцца чыгуначны вакзал. Пазьней пачала будавацца трэцяя лінія С, ацэначны кошт якой плянаваўся на ўзроўні 3 мільярдаў эўра. Яна часткова замяніла чыгуначную лінію Тэрміні—Пантана. На ёй працуюць цалкам аўтаматызаваныя цягнікі без машыніста&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Kington, Tom|спасылка=https://www.theguardian.com/world/2007/may/14/italy.artnews|загаловак=Roman remains threaten metro|выдавец=Guardian|дата публікацыі=14.05.2007|копія=https://web.archive.org/web/20130831074912/http://www.theguardian.com/world/2007/may/14/italy.artnews|дата копіі=31.08.2013}}&lt;/ref&gt;. Першы адрэзак з 15 станцыямі, які лучыць Пантана з кварталам [[Чэнтачэльле]] ва ўсходняй частцы гораду, адкрыўся 9 лістапада 2014 году&lt;ref&gt;{{навіна|спасылка=http://www.ilmessaggero.it/ROMA/CRONACA/metro_c_atac_sindaco_apertura_pantano_centocelle/notizie/1002186.shtml|загаловак=Metro C, apre la Pantano-Centocelle: folla di romani all’inaugurazione|выдавец=Il Messaggero|дата публікацыі=09.11.2014|копія=https://web.archive.org/web/20141111014416/http://ilmessaggero.it/ROMA/CRONACA/metro_c_atac_sindaco_apertura_pantano_centocelle/notizie/1002186.shtml|дата копіі=11.11.2014}}&lt;/ref&gt;. Заканчэнтне работ было заплянавана на 2015 год, але археалягічныя знаходкі часта затрымлівалі падземныя будаўнічыя работы. Таксама плянавалася будаўніцтва чацьвертай лініі. Гэтая лінія мусіла мець 22 станцыяў з працягласьцю лініі ў 20 км. Першы вучастак павінен быў адкрыцца ў 2015 годзе, але празь фінансавы крызіс праект быў прыпынены.

Наземны грамадзкі транспарт у Рыме складаецца з аўтобуснай, трамвайнай і гарадзкой чыгуначнай сеткі. Аўтобусная сыстэма налічвае больш за 350 аўтобусных лініяў і больш за восем тысячаў аўтобусных прыпынкаў, у той час як больш сьціплая трамвайная сыстэма мае 39 км рэек і 192 прыпынкі&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.atac.roma.it/index.asp?p=2&amp;i=616&amp;o=3&amp;m=1&amp;a=7&amp;ci=45&amp;tpg=2&amp;lingua=ITA|загаловак=ATAC|выдавецтва=atac.roma.it|копія=https://web.archive.org/web/20120106212503/http://www.atac.roma.it/index.asp?p=2&amp;i=616&amp;o=3&amp;m=1&amp;a=7&amp;ci=45&amp;tpg=2&amp;lingua=ITA|дата копіі=06.01.2012}}&lt;/ref&gt;. Працуюць таксама тралейбусы&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Mary|прозьвішча=Webb|загаловак=Jane’s Urban Transport Systems 2009–2010|месца=Coulsdon|выдавецтва=Jane's Information Group|год=2009|isbn=978-0-7106-2903-6}}&lt;/ref&gt;.

== Славутасьці ==
[[Файл:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|міні|[[Пантэон (Рым)|Пантэон]]]]
* [[Рымскі форум]] (''Forum Romanum''), эканамічны, палітычны і рэлігійны цэнтар старажытнага Рыму
* [[Імпэратарскія форумы]], ансамбль плошчаў, апраўленых калённым портыкам і з коннай статуяй імпэратара ў цэнтры
* [[Калізэй]] (''Colosseum''), старажытнарымскі амфітэатар
* [[Пантэон (Рым)|Пантэон]] (''Pantheon''), старажытнарымскі храм усіх богаў
* [[Замак Сьвятога Анёла]] (''Castel Sant' Angelo''), першапачаткова — маўзалей [[Публій Элій Адрыян|Адрыян]]а, у эпоху [[Сярэднявечча]] быў перабудаваны ў [[замак]]
* [[Бызаліка Сьвятога Пятра]] (''Basilica di San Pietro''), самая вялікая царква ў сьвеце, цэнтар [[каталіцтва]] (разьмешчаны на тэрыторыі дзяржавы [[Ватыкан]])
* [[Пляц Навона]] (''Piazza Navona'') з [[фантан чатырох рэк|Фантанам чатырох рэк]] працы [[Джаваньні Лярэнца Бэрніні]]
* [[Фантан Трэві]] (''Fontana di Trevi''), самы знакаміты фантан Рыму

== Фотагалерэя ==
&lt;gallery&gt;
Сакрат Яновіч Крыстына Мольды.jpg|Літаратурная вечарына. Зьлева направа: выступае [[Сакрат Яновіч]], а перакладае Крыстына Мольды. [[Італія]], Рым, двор Блюмэнштыль, 1998 год.
Forum Romanum Vespasian.JPG|Рымскі форум
Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Рымскі [[Калізэй]]
Piazza Navona w Rime.JPG|[[Пляц Навона]]
PIAZZA DEL POPOLO VISTA AEREA.jpg|[[П’яцца дэль Паполё]]
RomaCastelSantAngelo.jpg|[[Замак Сьвятога Анёла]]
Rome vittoriano 20050922.jpg|[[Вітарыяна]]
Roma-san giovanni 03.jpg|[[Лятэранская катэдра|Базыліка Сьвятога Яна Лятэранскага]]
Fountain of Carlo Maderno on Piazza San Pietro at night.jpg|[[Пляц Сьвятога Пятра]]
Basilica di San Pietro, Rome.jpg|[[Базыліка Сьвятога Пятра]]
&lt;/gallery&gt;

== Горад-сябар ==
* [[Парыж]], [[Францыя]]

== Гарады-партнэры ==
* [[Атэны]], Грэцыя
* [[Пэкін]], Кітай (23 кастрычніка 1997)
* [[Каір]], Эгіпет
* [[Кіеў]], Украіна (ад 1999)

== Асобы ==
* [[Пётар Татарыновіч]] — каталіцкі сьвятар заходняга абраду, папскі прэлат, доктар тэалёгіі (1950), рэлігійны і культурна-асьветны дзяяч, удзельнік беларускага хрысьціянскага руху, выкладчык, выдавец, рэдактар, пісьменьнік, перакладчык і публіцыст.
* [[Сакрат Яновіч]] — беларускі пісьменьнік з Польшчы, член [[Белавежа (аб’яднаньне)|грамады літаратараў «Белавежа»]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|імя=Vittorio, Luigi|прозьвішча=Bertarelli|загаловак=Guida d’Italia|месца=Milano|выдавецтва=CTI|год=1925|том=IV|ref=Bertarelli}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.comune.roma.it Афіцыйная старонка]{{ref-it}}

{{Сталіцы Эўропы}}

[[Катэгорыя:Рым| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>6jik743pzsy00p0tzubk91db9ckgfrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ubuntu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36269</id>
    <revision>
      <id>2663390</id>
      <parentid>2645111</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27802" sha1="ix0re997d53nwu7irdgx1kc0qyyhazp" xml:space="preserve">{{Артаграфія}}
{{Апэрацыйная сыстэма
|назва             = Ubuntu
|лёга              = [[Файл:{{#property:P154}}|300пкс]]
|здымак            = [[Файл:{{#property:P18}}|300пкс]]
|подпіс            = Ubuntu 22.04 LTS Jammy Jellyfish
|сямейства         = [[Лінукс]]
|стан              = Актуальна
|выпуск            = {{#statements:P577}}
|скасаваная        = 
|тэставая_вэрсія   = 
|тэставая_дата     = 
|ядро              = [[Маналітнае ядро|Маналітнае]] ([[Ядро Лінукс]])
|паўплываў         = 
|мовы              = 55, у тым ліку беларуская
|інтэрфэйс         = Unity, [[Gnome]], [[KDE]]
}}
'''Ubuntu''' (вымаўляецца Убу́нту)&lt;ref name=&quot;ubuntudoc_aboutname&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://www.ubuntu.com/project/about-ubuntu|загаловак=About Ubuntu | author = Ubuntu Documentation}}&lt;/ref&gt; — [[апэрацыйная сыстэма]], заснаваная на [[Debian]]. Асноўным распрацоўшчыкам і спонсарам зьяўляецца кампанія [[Canonical Ltd.]]. У цяперашні час праект актыўна разьвіваецца й падтрымліваецца [[Інтэрнэт-супольнасьць|вольнай супольнасьцю]]. Ubuntu карыстаюцца прыкладна 20 мільёнаў карыстачоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.computerworlduk.com/news/operating-systems/3310952/canonical-launches-ubuntu-1110-update/?page=0,0 |загаловак=Canonical launches Ubuntu 11.10 update |publisher = Computerworld UK | date = 14 кастрычніка 2011 | accessdate = 18 кастрычніка 2011 | копія = http://www.webcitation.org/64vYqqre4|дата копіі=24 студзеня 2012}}&lt;/ref&gt; , што робіць яго адным з самых папулярных дыстрыбутываў [[Linux]] для [[настольны кампутар|настольных кампутараў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка| url = http://distrowatch.com/stats.php?section=popularity |загаловак = Linux Distributions - Facts and Figures | publisher = distrowatch.com | accessdate = 26 красавіка 2011 | копія = http://www.webcitation.org/64vYs5A7l|дата копіі=24 студзеня 2012}}&lt;/ref&gt;. Ён зьяўляецца 4-м у сьпісе самых папулярных АС для вэб-сэрвэраў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://w3techs.com/blog/entry/highlights_of_web_technology_surveys_february_2011|аўтар = Matthias Gelbmann |загаловак = Highlights of web technology surveys, February 2011: Ubuntu increases its market share on web July 2011 | копія= http://www.webcitation.org/64vYsmHZx|дата копіі=24 студзеня 2012}}&lt;/ref&gt; і яго папулярнасьць хутка расьце &lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://trends .builtwith.com / Server / Ubuntu |загаловак = Ubuntu Usage Statistics | publisher = builtwith.com | accessdate = 19 красавіка 2010 | копія = http://www.webcitation.org/64vYth5tU|дата копіі=24 студзеня 2012}}&lt;/ref&gt;.

Звычайна новыя вэрсіі дыстрыбутываў выходзяць кожныя паўгоду і падтрымліваюцца абнаўленьнямі бясьпекі на працягу паўтара году, а вэрсіі LTS&lt;ref name=&quot;lts&quot;&gt;ад {{мова-en|Long Term Support}} — «доўгатэрміновая падтрымка»&lt;/ref&gt;, якія выходзяць раз у 2 гады, падтрымліваюцца на працягу 5 гадоў, як [[Сэрвэр (праграмнае забесьпячэньне)|сэрвэрныя]], так і варыянты для настольных кампутараў&lt;ref name=&quot;lts_uwiki&quot;&gt;{{Спасылка|url = https://wiki.ubuntu.com/LTS|загаловак = LTS - Ubuntu Wiki|Quote = A new LTS version is released every 2 years. In previous releases, a Long Term Support (LTS) version had 3 years support on Ubuntu (Desktop) and 5 years on Ubuntu Server. Starting with Ubuntu 12/04 LTS,'' 'both''' versions will receive 5 years support. There is no extra fee for the LTS version; we make our very best work available to everyone on the same free terms. Upgrades to new versions of Ubuntu are and always will be free of charge.|Date = 2011/12/01|Publisher = Ubuntu.com|Accessdate = 2012/02/22|Lang = en}}&lt;/ref&gt;. Пачынаючы з вэрсіі 12.04 падтрымка LTS-вэрсіяў працягваецца 5 гадоў незалежна ад вэрсіі, у адрозьненьне ад папярэдніх 3 гадоў для настольных вэрсіяў і 5 гадоў для сэрвэрных&lt;ref name=&quot;canonical-1204-ext-sup-period&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://www.canonical.com/content/ubuntu-1204-feature-extended-support-period-desktop-users |загаловак = Ubuntu 12.04 to feature extended support period for desktop users |Quote = London, October 21st, 2011: Canonical today announced it would be extending the support and maintenance period for its upcoming Long Term Support (LTS) release of Ubuntu for desktop users from three years to five years. The move comes in response to increasing demand for Ubuntu desktops in corporate environments where longer maintenance periods are the norm. It brings the desktop product into line with Ubuntu Server which continues with five years of support for LTS releases. |Date = 2011/10/21 |Publisher = Canonical Ltd. |Accessdate = 2012/02/22 |Lang = en |копія = http://www.webcitation.org/65gyiLyQH |дата копіі = 24 лютага 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;opennews-32106&quot;&gt;{{Спасылка|url = http://www.opennet.ru/opennews/art.shtml?num=32106 |загаловак = Час падтрымкі настольнай рэдакцыі Ubuntu 12.04 LTS падоўжаны да 5 год |Quote = Кампанія Canonical абвесьціла аб падаўжэньні часу падтрымкі для LTS-рэлізаў настольнае рэдакцыі Ubuntu з трох да пяці год. Для сэрвэрнай вэрсыі час падтрымкі застаўся бяз зьменаў і таксама складае пяць год. Такім чынам, абнаўленьні з выпраўленьнем праблемаў бясьпекі для Ubuntu 12.04 LTS Desktop, як і для Ubuntu 12.04 LTS Server, будуць выпускацца да красавіка 2017 года. |Date = 2011/10/21 |Publisher = OpenNet.ru |Accessdate = 2012/02/22 |Lang = ru |копія= http://www.webcitation.org/65gyjYcSt |дата копіі = 24 лютага 2012}}&lt;/ref&gt;.

Ubuntu пастаўляецца з падборкай [[апраграмаваньне|апраграмаваньня]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://packages.ubuntu.com/ |загаловак = Ubuntu packages |Lang = en |Accessdate = 27 снежні 2007 года |Description = Пошук пакетаў для Ubuntu |копія= http://www.webcitation.org/61AtfmoAs |дата копіі = 24 жніўня 2011}}&lt;/ref&gt; для [[сэрвэр (апаратнае забесьпячэньне)|сэрвэраў]] і [[працоўная станцыя|працоўных станцыяў]]. Яна ўсталёўваецца на настольныя кампутары з дапамогай [[LiveCD]] &lt;ref name=&quot;lcd&quot;&gt;вэрсія «Desktop».&lt;/ref&gt;, LiveUSB або г.зв. тэкставага ўсталёўшчыка&lt;ref name=&quot;lcdtwo&quot;&gt;вэрсія «Alternate»&lt;/ref&gt;. Існуюць вэрсіі для пашыраных архітэктураў працэсараў, такіх як [[i386]], [[AMD64]], [[ARM (архітэктура)|ARM]].

== Рэлізы ==
Кожны рэліз мае кодавае імя й вэрсію, заснаваную на годзе й месяцы выхаду. Кодавыя імёны вэрсій складаюцца з двух ангельскіх словаў: прыметніка й назвы жывёлаў, якія пачынаюцца на адну й тую ж літару. Пачынаючы з 6/6 Dapper Drake (LTS) першыя літары словаў кодавага імя зьмяняюцца ў адпаведнасьці з лацінскім альфабэтам.&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://wiki.ubuntu.com/DevelopmentCodeNames DevelopmentCodeNames] — Ubuntu Wiki&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;standard&quot;
!Вэрсія !! Дата рэлізу !! Кодавая назва !! Кодавая назва па-беларуску !! Тэрмін падтрымкі !! Вэрсія [[Linux (ядро)|ядра Linux]]
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | 4.10 || 20 кастрычніка 2004&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2004-October/000003.html Ubuntu 4.10 announcement]&lt;/ref&gt; || Wary Warthog || Пільны [[Афрыканскі бародавачнік|бародавачнік]] || 30 красавіка 2006 || 2.6.9
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |5.04 || 8 красавіка 2005&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2005-April/000023.html Ubuntu 5.04 announcement]&lt;/ref&gt; || {{nobr|Hoary Hedgehog}}|| Сівы [[Вожык]] || 31 кастрычніка 2006 || 2.6.11
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |5.10 || 13 кастрычніка 2005&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2005-October/000038.html Ubuntu 5.10 announcement]&lt;/ref&gt; || Breezy Badger || Бадзёры [[Барсук]] || 13 кастрычніка 2007 || 2.6.13
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;  | {{nobr|6.06 LTS}} || 1 чэрвеня 2006&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110903112235/http://www.ubuntu.com/news/606released Ubuntu 6.06 LTS announcement]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;10 жніўня 2006 (6.06.1)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120127105829/http://ubuntuforums.org/showthread.php?t=233444 Ubuntu 6.06.1 LTS announcement]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;21 студзеня 2008 (6.06.2)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081002040627/http://www.ubuntu.com/news/lts-6.06.2 Ubuntu 6.06.2 LTS announcement]&lt;/ref&gt; || Dapper Drake || Кемлівы [[Качкі|Качар]] || 14 чэрвеня 2009&lt;ref name=&quot;end_of_life_dapper&quot;&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2009-July/000123.html Ubuntu 6.06 LTS Desktop Edition reaches end-of-life on July 14, 2009]&lt;/ref&gt; (для працоўных станцыяў)&lt;br /&gt;июнь 2011 (сэрвэрная вэрсія) || 2.6.15
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |6.10 || 26 кастрычніка 2006&lt;ref name=&quot;edgy&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110902000512/http://www.ubuntu.com/getubuntu/releasenotes Ubuntu 6.10 announcement]&lt;/ref&gt; || Edgy Eft || Пасьпешлівы  [[Трытоны|Трытон]] || 25 красавіка 2008 || 2.6.18
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |7.04 || 19 красавіка 2007&lt;ref&gt;[http://releases.ubuntu.com/7.04/ Інфармацыя пра рэліз Ubuntu 7.04 (Feisty Fawn)]&lt;/ref&gt; || Feisty Fawn || Адважны  [[Алень|Аленяня]] || 19 кастрычніка 2008 || 2.6.19
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |7.10 || 18 кастрычніка 2007&lt;ref&gt;[http://releases.ubuntu.com/7.10/ Інфармацыя пра рэліз Ubuntu 7.10 (Gutsy Gibbon)]&lt;/ref&gt; || Gutsy Gibbon || Геройскі  [[гібон]] || 18 красавіка 2009 || 2.6.20
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|8.04 LTS}} || 24 красавіка 2008&lt;ref name=autogenerated1&gt;[https://wiki.ubuntu.com/HardyReleaseSchedule Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 8.04 LTS (Hardy Heron)]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;3 ліпеня 2008 (8.04.1)&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2008-July/000112.html Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 8.04.1 LTS (Hardy Heron)]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;22 студзеня 2009 (8.04.2)&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2009-January/000117.html Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 8.04.2 LTS (Hardy Heron)]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;16 ліпеня 2009 (8.04.3)&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2009-July/000124.html Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 8.04.3 LTS (Hardy Heron)]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;28 студзеня 2010 (8.04.4)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; || Hardy Heron || Чэпкая [[Чапля]] || 12 мая 2011 (для працоўных станцыяў)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120626200117/http://ubuntu.ru/pr/804desktopeol Ubuntu па-беларуску | PR: Завершаньне падтрымкі Ubuntu 8.04 Desktop]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; красавік 2013 (сэрвэрная вэрсія) || 2.6.24
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |8.10 || 30 кастрычніка 2008&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/IntrepidReleaseSchedule Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 8.10 (Intrepid Ibex)]&lt;/ref&gt; || Intrepid Ibex || Калёны казярог || 30 красавіка 2010&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2010-March/000130.html Ubuntu 8.10 reaches end-of-life on April 30, 2010]&lt;/ref&gt; || 2.6.27
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |9.04 || 23 красавіка 2009&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/JauntyReleaseSchedule Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 9.04 (Jaunty Jackalope)]&lt;/ref&gt; || {{nobr|Jaunty Jackalope}} || Забіяцкі зайцалоп ||23 кастрычніка 2010&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2010-September/000137.html Ubuntu 9.04 reaches end-of-life on October 23, 2010]&lt;/ref&gt; || 2.6.28
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |9.10 || 29 кастрычніка 2009&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/KarmicReleaseSchedule Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 9.10 (Karmic Koala)]&lt;/ref&gt; || Karmic Koala&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-devel-announce/2009-February/000536.html Introducing the Karmic Koala, our mascot for Ubuntu 9.10]&lt;/ref&gt; || Кармічная [[Каала]] || 29 красавіка 2011&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120626201704/http://ubuntu.ru/pr/910eol Ubuntu па-беларуску| PR: Завяршэнне падтрымкі Ubuntu 9.10]&lt;/ref&gt; || 2.6.31
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|10.04 LTS}} || 29 красавіка 2010&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/LucidReleaseSchedule Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 10.04 (Lucid Lynx)]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;17 жніўня 2010 (10.04.1)&lt;br /&gt;18 лютага 2011 (10.04.2)&lt;ref name=autogenerated3&gt;[https://wiki.ubuntu.com/MReleaseSchedule Інфармацыя аб распрацоўцы Ubuntu 10.10]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;20 ліпеня 2011 (10.04.3)&lt;br /&gt;16 лютага 2012 (10.04.4)|| Lucid Lynx&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; || Сьвітальны [[Рысь]] || красавік 2013 (для працоўных станцыяў)&lt;br /&gt; красавік 2015 (сэрвэрная вэрсія) || 2.6.32
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |10.10 || 10 кастрычніка 2010&lt;ref name=autogenerated3 /&gt; || Maverick&amp;nbsp;Meerkat&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190410150834/https://www.markshuttleworth.com/archives/336 Shooting for the Perfect 10.10 with Maverick Meerkat]&lt;/ref&gt; || Вальнадумны сурыкатак / Мігрыруючы Мангуст|| красавік 2012 || 2.6.35
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0&quot; |11.04 || 28 красавіка 2011 || Natty&amp;nbsp;Narwhal&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100822111654/http://www.markshuttleworth.com/archives/478 N-imal?]&lt;/ref&gt; || Прыбраны [[Нарвал]] || кастрычнік 2012 || 2.6.38
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; |11.10 || 13 кастрычніка 2011&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/OneiricReleaseSchedule OneiricReleaseSchedule] — Ubuntu Wiki&lt;/ref&gt;|| Oneiric Ocelot&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110714035907/http://www.markshuttleworth.com/archives/646 Next after Natty? (англ.)] Артыкул Марка Шаттлворта пра выбар кодавага імя для Ubuntu 11.10.&lt;/ref&gt; || [[ацэлот]], яківыспаўся || красавік 2013 || 3.0.4
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|12.04 LTS}} || 26 красавіка 2012&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/PrecisePangolin/ReleaseSchedule PrecisePangolin — Ubuntu Wiki]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;24 жніўня 2012 (12.04.1)&lt;ref&gt;[https://lists.ubuntu.com/archives/ubuntu-announce/2012-August/000160.html 12.04.1]&lt;/ref&gt; || Precise Pangolin&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120512032544/http://www.markshuttleworth.com/archives/784 P is for…]{{ref-en}} Запіс у блогу Марка Шаттлворта&lt;/ref&gt; || Прэцызійны (дакладны) пангалін || красавік 2017&lt;ref name=&quot;lts_uwiki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;canonical-1204-ext-sup-period&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;opennews-32106&quot;/&gt; || 3.2
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|12.10}} || 18 кастрычніка 2012&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/QReleaseSchedule Quantal Quetzal] — Ubuntu Wiki&lt;/ref&gt; || Quantal Quetzal&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120503213126/http://www.markshuttleworth.com/archives/1121 Quality has a new name]{{ref-en}} Запіс у блогу Марка Шаттлворта&lt;/ref&gt; ||[[Квант]]авы  кетцаль (везаль) || красавік 2014 || 3.5
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|13.04}} || 25 красавіка 2013&lt;ref&gt;[https://wiki.ubuntu.com/RaringRingtail/ReleaseSchedule Raring Ringtail] — Ubuntu Wiki&lt;/ref&gt; || Raring Ringtail&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121018135857/http://www.markshuttleworth.com/archives/1195 Not the Runty Raccoon, the Rufflered Rhino or (even) the Randall Ross (англ.)] Запіс у блогу Марка Шаттлворта&lt;/ref&gt; ||Нецярплівы какаміцлі || кастрычнік 2015 || 3.х
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|13.10}} || 17 кастрычніка 2013 || Saucy Salamander || праная саламандра|| 17 ліпеня 2014 || 3.11&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/SaucySalamander/ReleaseNotes|загаловак=SaucySalamander/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=15 лістапада 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#2Ea0FF;&quot; | {{nobr|14.04 LTS}} || 17 красавіка 2014 || Trusty Tahr || верны тар || красавік 2022 || 3.13&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/TrustyTahr/ReleaseNotes|загаловак=TrustyTahr/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=6 сакавіка 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|14.10}} || 23 кастрычніка 2014 || Utopic Unicorn || утапічны аднарог || 23 ліпеня 2015 || 3.16&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/UtopicUnicorn/ReleaseNotes/|загаловак=UtopicUnicorn/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=23 красавіка 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|15.04}} || 23 красавіка 2015 || Vivid Vervet || яркая вэрвэтка ||4 лютага 2016&lt;ref name=&quot;Releases&quot;/&gt;||3.19&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/VividVervet/ReleaseNotes|загаловак=VividVervet/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=13 верасьня 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot; | {{nobr|15.10}} || 22 кастрычніка 2015 || Wily Werewolf || хітры ваўкалак || 28 ліпеня 2016 || 4.2&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/WilyWerewolf/ReleaseNotes|загаловак=WilyWerewolf/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=21 студзеня 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#2Ea0FF;&quot; |{{nobr|16.04 LTS}} || 21 красавіка 2016 ||Xenial Xerus&lt;ref name=&quot;Releases&quot;&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/Releases|загаловак=Releases |мова=en|выдавец=Ubuntu Wiki}}&lt;/ref&gt; ||гасьцінная земляная вавёрка|| красавік 2024||4.4&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/XenialXerus/ReleaseNotes|загаловак=XenialXerus/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=12 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;|16.10||13 кастрычніка 2016||Yakkety Yak||баўбатлівы як||20 ліпеня 2017&lt;ref name=&quot;Releases&quot;/&gt;||4.8&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/YakketyYak/ReleaseNotes|загаловак=YakketyYak/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=29 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;|17.04||13 красавіка 2017||Zesty Zapus||пікантны запода||13 студзеня 2018&lt;ref name=&quot;Releases&quot;/&gt;||4.10&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/ZestyZapus/ReleaseNotes|загаловак=ZestyZapus/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=29 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;|17.10||19 кастрычніка 2017||Artful Aardvark||спрытны трубказуб||19 ліпеня 2018||4.13&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/ArtfulAardvark/ReleaseNotes|загаловак=ArtfulAardvark/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=29 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#2Ea0FF;&quot;|{{nobr|18.04 LTS}}||26 красавіка 2018||Bionic Beaver||біянічны бабёр||красавік 2028||4.15&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://ubuntu-news.org/2018/04/27/ubuntu-18-04-lts-bionic-beaver-released/|загаловак=Ubuntu 18.04 LTS (Bionic Beaver) released|аўтар=guiverc | дата публікацыі=27 красавіка 2018|мова=en|выдавец=Ubuntu Weekly Newsletter}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;|18.10||18 кастрычніка 2018||Cosmic Cuttlefish||касьмічная каракаціца||18 ліпеня 2019||4.18&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/CosmicCuttlefish/ReleaseNotes|загаловак=CosmicCuttlefish/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=29 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;|19.04||18 красавіка 2019||Disco Dingo||сабака дынга, які танчыць дыска||23 студзеня 2020||5.0&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/DiscoDingo/ReleaseNotes|загаловак=DiscoDingo/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=2 ліпеня 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFa0a0;&quot;|19.10||17 красавіка 2019||Eoan Ermine||усходні гарнастай||17 ліпеня 2020||5.3&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/EoanErmine/ReleaseNotes|загаловак=EoanErmine/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=12 сьнежня 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#40CC40;&quot;|{{nobr|20.04 LTS}}||23 красавіка 2020||Focal Fossa||фокусная фоса||красавік 2023||5.4&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://wiki.ubuntu.com/FocalFossa/ReleaseNotes|загаловак=FocalFossa/ReleaseNotes|выдавец=Ubuntu Wiki|мова=en|дата публікацыі=12 жніўня 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background-color:#FFFF80;&quot;|20.10||22 красавіка 2020||Groovy Gorilla||крутая гарыла||ліпень 2021||5.8
|-
|21.10
|14 кастрычніка 2021
|Impish Indri
|нядобразычлівы індры
|14 ліпеня 2022
|5.13
|-
|22.04 LTS
|21 красавіка 2022
|Jammy Jellyfish
|шчасьлівая мядуза
|красавік 2027
|5.17
|}

{| class=&quot;prettytable&quot;
!colspan=&quot;6&quot;|Умоўныя абазначэньні:
|- style=&quot;white-space:nowrap; text-align:center;&quot;
|style=&quot;background-color:#FFFF80; width:16%;&quot;|заплянаваная / у распрацоўцы
|style=&quot;background-color:#A0DDA0; width:16%;&quot;|тэставая вэрсія
|style=&quot;background-color:#40CC40; width:16%;&quot;|бягучая вэрсія
|style=&quot;background-color:#2Ea0FF; width:16%;&quot;|падтрымліваецца
|style=&quot;background-color:cyan; width:16%;&quot;|падтрымліваецца толькі &lt;br /&gt; сэрвэрная вэрсія
|style=&quot;background-color:#FFa0a0; width:16%;&quot;|не падтрымліваецца
|}

== Дадатковыя зьвесткі ==
* Цягам 2006—2008 гадоў дзеля спрашчэньня кіраваньня сваімі 400 сэрвэрамі [[Вікіпэдыя]] ажыцьцявіла іх перавод з дыстрыбутываў Рэд Хэт і Фэдора на Ubuntu&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110721233815/http://news2.by/mir-unix/3803.html Wikipedia перавяла 400 сервераў з Red Hat на Ubuntu Linux]// Беларускія навіны ІТ. 13 кастрычніка 2008&lt;/ref&gt;.
* У 2006 годзе француская паліцыя пачала перавод 90 тыс. сваіх кампутараў з Wndows XP на Ўбунту Лінукс дзеля ашчаджэньня сродкаў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110721233743/http://news2.by/bjaspeka/6753.html Вольнае ПА дапамагло францускім жандарам зэканоміць 50 млн эўра]// Беларускія навіны ІТ. 13 сакавіка 2009&lt;/ref&gt;.
* У [[Францыя|Францыі]] ў 2007 годзе ў Парлямэнце адмовіліся ад карыстаньня [[Windows XP]] і перайшлі на карыстаньне Ubuntu. Ubuntu выкарыстоўваецца як сыстэма па змоўчаньні ў школах [[Грузія|Грузіі]], [[Рэспубліка Македонія|Македоніі]]. У [[Гішпанія|Гішпаніі]] разгортваецца праект на больш за 400 тыс. кампутарных сыстэм з Ubuntu для вучэбных установаў.&lt;ref&gt;[http://technoportal.ua/articles/interview/1643.html Владимир Крюков: «Ubuntu — операционная система, не подверженная вирусной угрозе»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 
* У 2009 годзе дзеля ашчаджэньня грошай на Ўбунту перайшла Тэхнічная школа Ісьляндыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160306232439/http://news2.by/mir-unix/9845.html Тэхнічная школа Ісландыі перайшла на Ubuntu Linux]// Беларускія навіны ІТ. 13 жніўня 2009&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Linux Mint]] — дыструбутыў, заснаваны на Ubuntu

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.ubuntu.com/ Афіцыйная старонка]{{ref-en}}
* [https://edge.launchpad.net/~ubuntu-l10n-by Старонка беларускіх перакладчыкаў Ubuntu]{{Недаступная спасылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Unix-like}}

[[Катэгорыя:Ubuntu| ]]
[[Катэгорыя:Свабодныя апэрацыйныя сыстэмы]]
[[Катэгорыя:Linux]]
[[Катэгорыя:Беларусіфікаваныя праграмы]]</text>
      <sha1>ix0re997d53nwu7irdgx1kc0qyyhazp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандар Шлюбскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48976</id>
    <revision>
      <id>2663434</id>
      <parentid>2653976</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T03:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14569" sha1="p0s33ihycvlnrrwaskhsga05m2mqupz" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Алякса́ндар Ану́фрыевіч Шлю́бскі''' ([[16 чэрвеня]] [[1897]], вёска [[Межава (Расонскі раён)|Межава]], цяпер [[Расонскі раён]] — [[1941]]) — беларускі этнограф, фальклярыст і бібліёграф. Крыптанімы, псэўданімы: А; А. Г.; А. Ш.; Ал. Ш.; Гаротная, Алеся; Зьвястун; Зьніч, А.; Зьніч, Ал.; Казальнік; Ш-скі, Ал.; Этнограф&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Янка Саламевіч]].|частка = |загаловак = Слоўнік беларускіх псеўданімаў i крыптанімаў (XVI—XX стст.).|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/uploaded06/Salamievic.Slounik_bielaruskich_psieudanimau.1983.pdf|адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1983|том = |старонкі =43, 204|старонак = 207|сэрыя = |isbn = |наклад = 4000}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
У 1922 г. скончыў Віцебскае аддзяленьне Маскоўскага археалягічнага інстытуту. У 1918—23 г. удзельнічаў у арганізацыі архіваў у [[Вяліж]]ы, [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Полацак|Полацку]]. 3 1923 г. працаваў у [[Інбелкульт|Інбелкульце,]] у 1929—30 г. у Інстытуце гісторыі АН БССР. Друкаваўся ў часопісах «[[Наш край]]», [[Полымя (часопіс)|«Полымя»]], «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]», у газэце «[[Савецкая Беларусь]]». Склаў разгорнутую інструкцыю «Зьвесткі па зьбіраньні вуснай народнай творчасьці ў Беларусі» (1919). Выступаў з артыкуламі пра культурна-асьветнае жыцьцё Віцебшчыны, Менску, пра падзеі грамадзянскай вайны на Беларусі, пра гісторыю беларускай літаратуры, пэрыядычнага друку: «Канфіскацыя твораў Дуніна-Марцінкевіча» (1923), «Да гісторыі канфіскацыі „Нашай нівы“ (1925), „Мужыцкая праўда“ К. Каліноўскага» (1926). Дасьледаваў старажытныя вераваньні, матэрыяльную культуру беларусаў. Аўтар нарысаў-партрэтаў [[Еўдакім Раманаў|Е. Раманава]], [[Мікалай Нікіфароўскі|М. Нікіфароўскага]], [[Зьмітрок Бядуля|3. Бядулі]], [[Уладзімер Дабравольскі|У. Дабравольскага]].

У творчай дзейнасьці вучонага ёсьць дзьве фундамэнтальныя працы, якія не страцілі свайго значэньня і сёньня. Першая — грунтоўны бібліяграфічны даведнік «Матэрыялы да беларускае бібліяграфіі» (т. 4. Этнаграфія. 1927). У ёй сабраны, пазначаны, сыстэматызаваны велізарны матэрыял — усё, што пісалася, публікавалася пра духоўную і матэрыяльную культуру беларусаў у рускай і польскай навуковай і навукова-папулярнай літаратуры, пэрыядычных выданьнях, назапашвалася ў архіўных сховішчах. Прадоўжыць гэту працу Шлюбскага, нягледзячы на неаднаразовыя спробы вучоных, не ўдалося. Другая грунтоўная праца А. Шлюбскага (яна найбольш ацэньваецца фальклярыстамі) — яго «Матэрыялы да вывучэньня фальклору і мовы Віцебшчыны» (ч. 1-2, 1927-28). Першапачатковая аўтарская назва збору «Крывічы». Збор зьмяшчае каляндарную і сямейна-абрадавую творчасьць Віцебшчыны як этнаграфічнага рэгіёна. Кожнаму апублікаванаму цыклу Шлюбскі перадпаслаў бібліяграфію ўжо сабраных народна-паэтычных твораў, прадмову, у якой улічаны абрадавыя аспэкты рэгіянальнага фальклёру. Запісы зроблены і пададзены з улікам дыялектных асаблівасьцей мовы ўсяго Падзьвіньня.

Арыштаваны ДПУ БССР 3.4.1930 па справе [[Саюз вызваленьня Беларусі|«Саюза вызваленьня Беларусі»]]; паводле пастановы Калегіі АДПУ ад 10.4.1931 высланы тэрмінам на 5 гадоў у [[Ніжні Ноўгарад]] (па гэтай справе рэабілітаваны 19.9.1960). Паўторна арыштаваны ў чэрвені 1935 УНКВД па Ленінградзкай вобл. Асобай нарадай пры НКУС СССР 16.11.1935 прыгавораны да 3 гадоў пазбаўленьня волі. Далейшы лёс невядомы. У 1990 пракуратура Ленінграда адмовіла ў рэабілітацыі па гэтай справе. Групавая справа А. Шлюбскага і інш. № 20951-с захоў­ваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей.

== Творы ==
* Сведения по собиранию устного народного творчества в Белоруссии. Велиж, 1919;
* {{Артыкул| аўтар = Ал. Шлюбскі. | загаловак = Конфіскацыя нершай беларускай часопісі «Наша Доля»| спасылка  = | мова  = | выданьне  =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып =газэта | год  = 1923| том   = | нумар  = 159| старонкі  = | issn  = }}
* Паны і сяляне ў першай палове ХІХ стагодзьдзя. Мн., 1924;
* {{Артыкул| аўтар = Ал. Шлюбскі. | загаловак = Бядуля, як этнограф. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/75b94c9411bf977b6e0b0987b2bb5490.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1925 | том   = | нумар  = 2 | старонкі  = 188—195 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Ал. Шлюбскі. | загаловак = Да гісторыі канфіскацыі «Нашай Нівы». | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/6ea02da0556094d84e13bba454f916a0.pdf| мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1925| том   = | нумар  = 4| старонкі  =185—189 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Ал. Шлюбскі. | загаловак = Да гісторыі Б. С. Г. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/6bbb11bc43a6c599a2d978daa9c7a774.pdf| мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1925| том   = | нумар  = 5| старонкі  =157—163 | issn  = }}
* [[:s:Матэр'ялы да крыўскае гісторапісі|Матэрыялы да крыўскай гісторапісі: Доля кнігасховаў і архіваў зямель крыўскіх і былога Вялікага княства Літоўскага. Коўна, 1925;]]
* Крашаніна (набіванка). Віцебск, 1925;
* {{Артыкул| аўтар = А. Шлюбскі. | загаловак = Канфіскацыя «Пана Тадэуша» Д-Марцінкевіча.| спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/a03c638aedd8749b55a64241d8de874a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1927 | том   = | нумар  = 2 | старонкі  = 199—202 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = А. Шлюбскі.| загаловак = Новыя матэрыялы да гісторыі «Нашае Долі». | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/f16d221df0802f3f05f191e20cc8d9ba.pdf| мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1927| том   = | нумар  = 3| старонкі  =199—206 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = Ал. Шлюбскі. |частка = |загаловак = Матар’ялы да вывучэньня фольклёру і мовы Віцебшчыны. Часьць І|арыгінал = |спасылка = http://csl.bas-https://csl.bas-net.by/oir/books/Slubski_Materyjaly_da_vyvutchenia_folkloru_i_movy_vitebsthiny_Thast1.pdf |адказны =Надрукавана згодна з пастановаю Аддзелу Мовы і Літаратуры ад 2011 1927 г. Неадменны Сакратар ІБК [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскі]] |выданьне = Аддзел гуманітарных навук, катэдра этнографіі |месца =[[Менск]]|выдавецтва = Коштам [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуту беларускае культуры]] |год = 1927|том = |старонкі = |старонак = 187|сэрыя =Беларуская этнаграфія ў досьледах і матар'ялах. Кніга ІІ. |isbn = |наклад = 2000}}
* Рэцэнзія: {{Артыкул| аўтар =[[Мікола Байкоў|Мікола Крывіч.]]. | загаловак = Кнігапіс. Ал. Шлюбскі. Матэрыялы да вы-вучэньня фольклёру і мовы Віцебшчыны. Выданьне Інстытуту Беларускае Культуры. Менск—1927, 187 ст.| спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/e2384065d7fee5e630e8bff3bd2f2629.pdf
 | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  = 1928 | том   = | нумар  = 1 | старонкі  = 206—208 | issn  = }}
* {{Кніга|аўтар = Ал. Шлюбскі. |частка = |загаловак = Матар’ялы да вывучэньня фольклёру і мовы Віцебшчыны. Часьць ІІ|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/books/Slubski_Materyjaly_da_vyvutchenia_folkloru_i_movy_vitebsthiny_Thast2.pdf
 |адказны =Надрукавана згодна з пастановаю Аддзелу Мовы і Літаратуры ад 2011 1927 г. Неадменны Сакратар ІБК [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскі]] |выданьне = Аддзел гуманітарных навук, катэдра этнографіі |месца =[[Менск]]|выдавецтва = Коштам [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуту беларускае культуры]] |год = 1928|том = |старонкі = |старонак = 265|сэрыя =Беларуская этнаграфія ў досьледах і матар'ялах. Кніга V. |isbn = |наклад = 1000}}
* [https://issuu.com/valerishisn/docs/shljubski_adnosiny_rasijskaga_urada Адносіны расійскага ўраду да беларускае мовы ў ХІХ cт. // Запіскі Аддзелу гуманітарных навук. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. Т. 1. Менск, 1928. 303-337 с.]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Гісторыка-этнаграфічныя нататкі. Мн., 1928;
* Набойка. Мн., 1928;
* Этнаграфічная дзейнасьць Е. Р. Раманава. Мн., 1928

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|}}

== Літаратура ==
{{Вікікрыніцы|Катэгорыя:Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі}}
* {{Літаратура/Памяць/Менск|1}}
* [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19897 ШЛЮБСКІ Аляксандр Ануфрыевіч]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}
* [https://web.archive.org/web/20160305020353/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28055 ШЛЮБСКІ Аляксандр Ануфрыевіч] // {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Шлюбскі, Аляксандар Ануфрыевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1897 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Расонскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія этнографы]]
[[Катэгорыя:Беларускія фальклярысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія бібліёграфы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»]]</text>
      <sha1>p0s33ihycvlnrrwaskhsga05m2mqupz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандар Мяцельскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51155</id>
    <revision>
      <id>2663433</id>
      <parentid>2154547</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T02:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2100" sha1="benll0x4n5n1l6r7mwjcqywgz9vspzm" xml:space="preserve">{{Асоба}}
{{Цёзкі}}
'''Алякса́ндар Сярге́евіч Мяце́льскі''' (1918, в. [[Дзюдзеў]], [[Слуцкі павет]], [[Менская губэрня]], цяпер [[Слуцкі раён]], [[Менская вобласьць]] — ?) — беларускі пэдагог.

Зь сялянскае сям’і. Атрымаў сярэднюю адукацыю. Працаваў настаўнікам няпоўнае СШ в. [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёну]] Менскае вобласьці. Арыштаваны 25 верасьня 1937. Асуджаны 27 лістапада 1937 тройкай [[НКВД]] за “антысавецкую агітацыю” да 10 гадоў працоўна-папраўчых лягераў. Этапаваны ў [[Самара|Самарскі]] лягер НКВД [[Самарская вобласьць|Куйбышаўскае вобласьці]]. 23 студзеня 1940 НКВД БССР тэрмін пакараньня зьніжаны да 5 гадоў. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітаваны прэзыдыюмам Менскага абласнога суду 24 верасьня 1960. Асабовая справа № 16771-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].

== Вонкавыя спасылкі ==

* [http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i/index_24600.html МЯЦЕЛЬСКІ Аляксандр Сяргеевіч]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Мяцельскі, Аляксандар Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускія пэдагогі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]]</text>
      <sha1>benll0x4n5n1l6r7mwjcqywgz9vspzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-я беларуска-літоўская дывізія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73734</id>
    <revision>
      <id>2663391</id>
      <parentid>2452836</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>93260</id>
      </contributor>
      <comment>/* Камандаваньне */</comment>
      <origin>2663391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8598" sha1="bsmo0nzjficu5rc66stst0khhskxd2w" xml:space="preserve">[[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|200пкс|Адзнака Беларуска-Літоўскай Дывізіі]]
[[Файл:Szeptycki.jpg|міні|200пкс|ген. [[Станіслаў Шаптыцкі]]]]
'''Першая Беларуска-Літоўская Дывізія''' ({{мова-pl|1 Dywizja Litewsko-Białoruska}}, ''1 DLit.-Biał.'') — адзінка [[Пяхота|пяхоты]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ў 1918—1921.

== Гісторыя ==
Сфармаваная як '''Літоўска-Беларуская Дывізія''' на чале з генэралам [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|Вацлавам Івашкевічам-Рудашанскім]] паводле загаду [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] № 1132/I ад 26 лістапада 1918. Фінансавалася галоўным чынам праз паўсталы ў лістападзе 1918 [[Камітэт Абароны Ўсходніх Крэсаў]] ({{мова-pl|Komitet Obrony Kresów Wschodnich}}) на чале з князем [[Яўстафій Каэтан Сапега|Яўстафам Сапегаю]]. Шэф штабу дывізіі — [[палкоўнік]] [[Эдмунд Кэслер]].

Дывізія складалася з трох брыгад пяхоты. У кожнай брыгадзе знаходзіліся два палкі стральцоў.

* Камандаваньне дывізіі
* '''I Брыгада''' — палк. Баляслаў Фрэй (з 3 чэрвеня 1919)
** [[Беластоцкі Полк Стральцоў]]
** [[Лідзкі Полк Стральцоў]]
* '''II Брыгада''' — гэн. падпар. Адам Макрэцкі (з 3 чэрвеня 1919)
** [[Ковенскі Полк Стральцоў]]
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]]
* '''III Брыгада''' — палк. Аляксандар Барушчак (з 3 чэрвеня 1919)
** [[Віленскі Полк Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]]
* Тэлеграфічная Рота

21 кастрычніка 1919 на базе '''Літоўска-Беларускай Дывізіі''' сфармаваныя 1-я і [[2-я беларуска-літоўская дывізія|2-я]] беларуска-літоўскія дывізіі. У склад кожнай зь іх уваходзілі дзьве брыгады, якія складаліся з двух палкоў стральцоў. Пасьля гэтай раарганізацыі структура дывізіі выглядала наступным чынам:

* Камандаваньне дывізіі
* '''I Брыгада'''
** [[Віленскі Полк Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]]
* '''II Брыгада'''
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]]
** [[Наваградзкі Полк Стральцоў]]
* '''I Брыгада Артылерыі'''
** 1 Беларуска-Літоўскі Полк Палявой Артылерыі
** 1 Беларуска-Літоўскі Дывізіён Цяжкай Артылерыі
* III Дывізіён 3 Палка Стральцоў Конных
* XIX Батальён Сапёраў

7 кастрычніка 1920 дывізія «ўзбунтавалася» і заняла [[Вільня|Вільню]], а пасьля ўвайшла ў склад [[Войска Сярэдняй Літвы|Войска]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і была рэарганізаваная. Зь яе было створана тры самастойныя брыгады. Брыгада I і II засталіся ў старым складзе. Брыгада III была створана з 5-га Дабраахвотнага Палка Стральцоў і 6-га Харцэрскага Палка Стральцоў.

У выніку чарговай рэарганізацыі Войска Сярэдняй Літвы былі створаны 1-я, 2-я і 3-я беларуска-літоўская дывізіі. У склад кожнай зь іх уваходзілі два палка стральцоў. 5-ы Добраахвотны Полк Стральцоў і 6-ы Харцэрскі Полк Стральцоў сталі самастойнымі адзінкамі.

* '''1-я беларуска-літоўская дывізія'''
** [[Віленскі Полк Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]]
* '''2-я Беларуска-Літоўская Дывізія'''
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]]
** [[Наваградзкі Полк Стральцоў]]
* '''3-я Беларуска-Літоўская Дывізія'''
** [[Лідзкі Полк Стральцоў]]
** [[Ковенскі Полк Стральцоў]]

12 кастрычніка 1921 усе дывізіі і палкі атрымалі нумарацыю згодна ўкладу Войска Польскага. Адначасова дывізіі былі пераведзены ў «мірны стан».

* '''1 Дывізія''' — [[19-я Дывізія Пяхоты]]
** [[Ковенскі Полк Стральцоў]] — [[77-ы Полк Пяхоты]]
** [[Віленскі Полк Стральцоў]] — [[85-ы Полк Віленскіх Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]] — [[86-ы Полк Пяхоты]]
* '''2 Дывізія''' — [[20-я Дывізія Пяхоты]]
** [[Слуцкі Полк Стральцоў]] — [[78-ы Полк Пяхоты]]
** [[Беластоцкі Полк Стральцоў]] — [[79-ы Полк Пяхоты]]
** [[Наваградзкі Полк Стральцоў]] — [[80-ы Полк Пяхоты]]
* '''3 Дывізія''' — [[20-я Дывізія Пяхоты]]
** [[Сувальскі Полк Стральцоў]] — [[41-ы Сувальскі Полк Пяхоты]]
** [[Лідзкі Полк Стральцоў]] — [[76-ы Лідзкі Полк Пяхоты]]
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]] — [[81-ы Полк Гарадзенскіх Стральцоў]]

== Камандаваньне ==
''' Камандзіры дывізіі'''
* ген. [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] з 26 верасьня 1918 да 11 сакавіка 1919
* ген. [[Станіслаў Шаптыцкі]] з 19 сакавіка да чэрвеня 1919
* ген. [[Адам Макжэцкі]] ад чэрвеня да верасьня 1919
* ген. [[Юзаф Лясоцкі|Юзэф Лясоцкі]] зь верасьня да 6 сьнежня 1919
* ген. [[Ян Жандкоўскі]] з 6 сьнежня 1919 да 31 ліпеня 1920
* ген. Стэфан Лятоўр 31 ліпеня 1920
* ген. падпар. Уладзіслаў Бэйнар з 31 студзеня 1921

'''Сталы памочнік камандзіра дывізіі''':
* ген. падпар. [[Вінцэнты Адынец]] — з 20 сьнежня 1918

'''Шэфы штабу''':
* палк. ГШ [[Эдмунд Кэслер]]
* падпалк. ГШ [[Ян Кубін]] — з 1 жніўня 1919 і з 6 красавіка да 7 траўня 1920
* падпалк. ГШ [[Адам Наленч Нянеўскі]] — з траўня да чэрвеня 1920
* маёр ГШ [[Уладзіслаў Павежа]] — з чэрвеня да жніўня 1920

'''Шэф санітарны''' :
* ген. падпар. лек. Аляксандар Бернатовіч (1918—1919)

{{Беларусы ў Польшчы}}

[[Катэгорыя:Дывізіі пяхоты Польскай Рэспублікі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Беларуска-польскія стасункі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Летувіска-польскія стасункі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні, створаныя ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Фармаваньні паводле літоўска-беларускіх традыцыяў]]
[[Катэгорыя:1918 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1921 годзе]]
[[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]</text>
      <sha1>bsmo0nzjficu5rc66stst0khhskxd2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663392</id>
      <parentid>2663391</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>93260</id>
      </contributor>
      <comment>/* Камандаваньне */</comment>
      <origin>2663392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8754" sha1="eeoeu43xw2rpgoky7ogjktepygp8uyz" xml:space="preserve">[[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|200пкс|Адзнака Беларуска-Літоўскай Дывізіі]]
[[Файл:Szeptycki.jpg|міні|200пкс|ген. [[Станіслаў Шаптыцкі]]]]
'''Першая Беларуска-Літоўская Дывізія''' ({{мова-pl|1 Dywizja Litewsko-Białoruska}}, ''1 DLit.-Biał.'') — адзінка [[Пяхота|пяхоты]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]] ў 1918—1921.

== Гісторыя ==
Сфармаваная як '''Літоўска-Беларуская Дывізія''' на чале з генэралам [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|Вацлавам Івашкевічам-Рудашанскім]] паводле загаду [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] № 1132/I ад 26 лістапада 1918. Фінансавалася галоўным чынам праз паўсталы ў лістападзе 1918 [[Камітэт Абароны Ўсходніх Крэсаў]] ({{мова-pl|Komitet Obrony Kresów Wschodnich}}) на чале з князем [[Яўстафій Каэтан Сапега|Яўстафам Сапегаю]]. Шэф штабу дывізіі — [[палкоўнік]] [[Эдмунд Кэслер]].

Дывізія складалася з трох брыгад пяхоты. У кожнай брыгадзе знаходзіліся два палкі стральцоў.

* Камандаваньне дывізіі
* '''I Брыгада''' — палк. Баляслаў Фрэй (з 3 чэрвеня 1919)
** [[Беластоцкі Полк Стральцоў]]
** [[Лідзкі Полк Стральцоў]]
* '''II Брыгада''' — гэн. падпар. Адам Макрэцкі (з 3 чэрвеня 1919)
** [[Ковенскі Полк Стральцоў]]
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]]
* '''III Брыгада''' — палк. Аляксандар Барушчак (з 3 чэрвеня 1919)
** [[Віленскі Полк Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]]
* Тэлеграфічная Рота

21 кастрычніка 1919 на базе '''Літоўска-Беларускай Дывізіі''' сфармаваныя 1-я і [[2-я беларуска-літоўская дывізія|2-я]] беларуска-літоўскія дывізіі. У склад кожнай зь іх уваходзілі дзьве брыгады, якія складаліся з двух палкоў стральцоў. Пасьля гэтай раарганізацыі структура дывізіі выглядала наступным чынам:

* Камандаваньне дывізіі
* '''I Брыгада'''
** [[Віленскі Полк Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]]
* '''II Брыгада'''
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]]
** [[Наваградзкі Полк Стральцоў]]
* '''I Брыгада Артылерыі'''
** 1 Беларуска-Літоўскі Полк Палявой Артылерыі
** 1 Беларуска-Літоўскі Дывізіён Цяжкай Артылерыі
* III Дывізіён 3 Палка Стральцоў Конных
* XIX Батальён Сапёраў

7 кастрычніка 1920 дывізія «ўзбунтавалася» і заняла [[Вільня|Вільню]], а пасьля ўвайшла ў склад [[Войска Сярэдняй Літвы|Войска]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і была рэарганізаваная. Зь яе было створана тры самастойныя брыгады. Брыгада I і II засталіся ў старым складзе. Брыгада III была створана з 5-га Дабраахвотнага Палка Стральцоў і 6-га Харцэрскага Палка Стральцоў.

У выніку чарговай рэарганізацыі Войска Сярэдняй Літвы былі створаны 1-я, 2-я і 3-я беларуска-літоўская дывізіі. У склад кожнай зь іх уваходзілі два палка стральцоў. 5-ы Добраахвотны Полк Стральцоў і 6-ы Харцэрскі Полк Стральцоў сталі самастойнымі адзінкамі.

* '''1-я беларуска-літоўская дывізія'''
** [[Віленскі Полк Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]]
* '''2-я Беларуска-Літоўская Дывізія'''
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]]
** [[Наваградзкі Полк Стральцоў]]
* '''3-я Беларуска-Літоўская Дывізія'''
** [[Лідзкі Полк Стральцоў]]
** [[Ковенскі Полк Стральцоў]]

12 кастрычніка 1921 усе дывізіі і палкі атрымалі нумарацыю згодна ўкладу Войска Польскага. Адначасова дывізіі былі пераведзены ў «мірны стан».

* '''1 Дывізія''' — [[19-я Дывізія Пяхоты]]
** [[Ковенскі Полк Стральцоў]] — [[77-ы Полк Пяхоты]]
** [[Віленскі Полк Стральцоў]] — [[85-ы Полк Віленскіх Стральцоў]]
** [[Менскі Полк Стральцоў]] — [[86-ы Полк Пяхоты]]
* '''2 Дывізія''' — [[20-я Дывізія Пяхоты]]
** [[Слуцкі Полк Стральцоў]] — [[78-ы Полк Пяхоты]]
** [[Беластоцкі Полк Стральцоў]] — [[79-ы Полк Пяхоты]]
** [[Наваградзкі Полк Стральцоў]] — [[80-ы Полк Пяхоты]]
* '''3 Дывізія''' — [[20-я Дывізія Пяхоты]]
** [[Сувальскі Полк Стральцоў]] — [[41-ы Сувальскі Полк Пяхоты]]
** [[Лідзкі Полк Стральцоў]] — [[76-ы Лідзкі Полк Пяхоты]]
** [[Гарадзенскі Полк Стральцоў]] — [[81-ы Полк Гарадзенскіх Стральцоў]]

== Камандаваньне ==
''' Камандзіры дывізіі'''
* ген. [[:be:Вацлаў_Івашкевіч-Рудашанскі|Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] з 26 верасьня 1918 да 11 сакавіка 1919
* ген. [[Станіслаў Шаптыцкі]] з 19 сакавіка да чэрвеня 1919
* ген. [[:be:Адам_Макрэцкі|Адам Макжэцкі]] ад чэрвеня да верасьня 1919
* ген. [[:ru:Ласоцкий,_Юзеф|Юзэф Лясоцкі]] зь верасьня да 6 сьнежня 1919
* ген. [[:be:Ян_Рандкоўскі|Ян Жандкоўскі]] з 6 сьнежня 1919 да 31 ліпеня 1920
* ген. Стэфан Лятоўр 31 ліпеня 1920
* ген. падпар. Уладзіслаў Бэйнар з 31 студзеня 1921

'''Сталы памочнік камандзіра дывізіі''':
* ген. падпар. [[:be:Вінцэнт_Адынец|Вінцэнты Адынец]] — з 20 сьнежня 1918

'''Шэфы штабу''':
* палк. ГШ [[Эдмунд Кэслер]]
* падпалк. ГШ [[Ян Кубін]] — з 1 жніўня 1919 і з 6 красавіка да 7 траўня 1920
* падпалк. ГШ [[Адам Наленч Нянеўскі]] — з траўня да чэрвеня 1920
* маёр ГШ [[Уладзіслаў Павежа]] — з чэрвеня да жніўня 1920

'''Шэф санітарны''' :
* ген. падпар. лек. Аляксандар Бернатовіч (1918—1919)

{{Беларусы ў Польшчы}}

[[Катэгорыя:Дывізіі пяхоты Польскай Рэспублікі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Беларуска-польскія стасункі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Летувіска-польскія стасункі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні, створаныя ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Фармаваньні паводле літоўска-беларускіх традыцыяў]]
[[Катэгорыя:1918 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1921 годзе]]
[[Катэгорыя:Колішнія беларускія вайсковыя арганізацыі]]</text>
      <sha1>eeoeu43xw2rpgoky7ogjktepygp8uyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падлетак (раман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73747</id>
    <revision>
      <id>2663422</id>
      <parentid>1553672</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11902</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]], [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2663422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="pt13sadey5nxsv12b075wq33cdwkddr" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор
| Назва               = Падлетак
| Назва-арыгінал      = Подросток
| Выява               = 
| Памер               = 
| Подпіс выявы        = 
| Жанр                = раман
| Аўтар               = [[Фёдар Дастаеўскі]]
| Мова арыгіналу      = расейская
| Напісаны            = [[1874]]—[[1875]]
| Публікацыя          = [[1875]]
| Асобнае выданьне    = 
| Выдавецтва          = 
| Пераклад            = 
| Электронная вэрсія  = 
| ВікіКрыніца-тэкст   = :ru:s:Подросток (Достоевский)
}}
'''«Падле́так»''' — раман [[Фёдар Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]], пачаты ў лютым [[1874]] і скончаны ў лістападзе [[1875]]. Упершыню апублікаваны ў [[1875]] годзе ў часопісе «Отечественные записки».

У рамане пісьменьнік кранае праблему «бацькоў і нашчадкаў», разглядаючы яе праз узаемаадносіны галоўнага героя падлетка — Аркадзія Макаравіча Даўгарукага са сваім бацькам Андрэем Пятровічам Вярсілавым. З дапамогай вобраза падлетка аўтар паказвае, як скрозь сквапнасьць, прагу нажывы і распусту фармуецца асоба галоўнага героя. Пісьменьнік супрацпастаўляе двараніна Вярсілава, бацькі Падлетка, і дваровага чалавека Макара Даўгарукага — фармальнага бацькі. Другі для аўтара становіцца сымбалем разуменьня народнай праўды і ідэі маральнага «благообразия», адной з асноўных ідэяў рамана.

{{Дастаеўскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Раманы Фёдара Дастаеўскага]]
[[Катэгорыя:Творы 1875 году]]
[[Катэгорыя:Творы, упершыню апублікаваныя ў пэрыядычных выданьнях]]
[[Катэгорыя:Экранізаваныя раманы]]</text>
      <sha1>pt13sadey5nxsv12b075wq33cdwkddr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алесь Чумакоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78503</id>
    <revision>
      <id>2663426</id>
      <parentid>2660873</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T00:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3637" sha1="l6n9w46da2ridoaggdesh7ivwpmcylm" xml:space="preserve">{{Музыка}}
'''Алесь Чумакоў''' (нарадзіўся ў 1981 годзе, [[Менск]]) — майстар-гусьляр, адзін з музыкаў гурта «[[Стары Ольса]]».

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]]. Паводле адукацыі інжынэр па аўтаматычным кіраваньні і перакладчык з замежных моваў. Падчас студэнцтва быў актыўным удзельнікам клюбаў аўтарскай песьні «Плёс», КАП БДУ і клюбу аўтарскай песьні Лінгвістычнага ўнівэрсытэту.

У 2002 годзе зрабіўся сталым удзельнікам гурту сярэднявечнай музыкі «[[Стары Ольса]]», дзе і па сёньня сьпявае, грае на гусьлях, жалейках і шматлікіх іншых старадаўніх інструмэнтах.

У 2005 годзе стварыў гурт «[[Келіх кола]]», зь якім і сёньня выконвае на дудзе і гусьлях беларускія народныя танцы.

У 2006 годзе пачаў перакладаць ірляндзкія гераічныя паэтычныя творы на беларускую мову. Сёньня гурт «[[Ceilidh Ceol]]» голасам Алеся Чумакова сьпявае на беларускай мове старадаўнія ірляндзкія песьні, у якіх гучыць заклік да свабоды і ўшаноўваецца памяць продкаў.

== Дзейнасьць ==
З пачатку [[21 стагодзьдзе|21 стагодзьдзя]] займаецца вырабам [[гусьлі|гусьляў]], вывучэньнем гісторыі гэтага інструмэнта, тэорыі й практыкі гусельнага майстэрства. Пэўную колькасьць работ (гусьляў) зрабіў пад кіраўніцтвам [[Зьміцер Сасноўскі|Зьмітра Сасноўскага]].

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://gusli.by Гуслі. Традыцыі. Сучаснасць. (Майстэрня Алеся Чумакова)]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://staryolsa.com Афіцыйная старонка гурта «Стары Ольса»]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20141217020719/http://ceol.by/ Афіцыйная старонка гурта «Ceilidh Ceol»]
* [http://www.svaboda.org/content/article/24687383.html Алесь Чумакоў: У нас людзі «Лявоніху» адпляскаць ня могуць] [[Радыё Свабода]]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Чумакоў, Алесь}}
[[Катэгорыя:Беларускія музыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія гусьляры]]
[[Катэгорыя:Беларускія дудары]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з ангельскай мовы]]
[[Катэгорыя:Беларускія сьпевакі і сьпявачкі‎]]
[[Катэгорыя:Беларускія лірнікі]]</text>
      <sha1>l6n9w46da2ridoaggdesh7ivwpmcylm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карыбскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81391</id>
    <revision>
      <id>2663446</id>
      <parentid>2579942</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T09:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Caribbean_Sea?oldid=1343828613</comment>
      <origin>2663446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22306" sha1="pw6uyrejggcs3t6i5t446cee1q5fmqo" xml:space="preserve">{{Вадаём
| назва              = Карыбскае мора
| арыгінальная_назва = 
| варыянт_назвы      = 
| выява              = CaribbeanIslands.png
| памер_выявы        = 270пкс
| подпіс_выявы       = Мапа Карыбскага мора
| мапа               = 
| памер_мапы         = 
| подпіс_мапы        = 
| месцазнаходжаньне  = Цэнтральная Амэрыка
| група              = 
| тып_возера         = 
| тып_акіяна         = 
| тып                = [[Мора]]
| этымалёгія         = 
| басэйн             = 
| прытокі            = 
| рэкі               = [[Магдалена (рака)|Магдалена]], [[Атрата]], [[Чагрэс]], [[Сан-Хуан (рака, упадае ў Карыбска мора)|Сан-Хуан]], [[Кока (рака)|Кока]], [[Матагуа]]
| вытокі             = 
| акіяны             = [[Атлянтычны акіян]]
| вадазбор           = 
| краіны             = {{Схаваны блёк
|схаваць = так
|загаловак = каля 25
|стыль_загалоўку =text-align:left
|зьмест = &lt;div class=&quot;hlist hwrap&quot;&gt;
* [[Антыгуа і Барбуда]]
* [[Аруба]]
* [[Багамы]]
* [[Барбадас]]
* [[Бэліз]]
* [[Вэнэсуэла]]
* [[Гаіці]]
* [[Гандурас]]
* [[Гватэмала]]
* [[Грэнада]]
* [[Дамініка]]
* [[Дамініканская Рэспубліка]]
* [[Калюмбія]]
* [[Коста-Рыка]]
* [[Куба]]
* [[Кюрасао]]
* [[Мэксыка]]
* [[Нікарагуа]]
* [[Панама]]
* [[Пуэрта-Рыка]]
* [[Сьвятая Люсія]]
* [[Сьвяты Кітс і Нэвіс]]
* [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны]]
* [[Ямайка]]
&lt;/div&gt;
}}
| даўжыня            = 
| шырыня_макс        = 
| шырыня_мін         = 
| плошча             = 2754000 км²
| глыбіня_сяр        = 250 м
| глыбіня_макс       = 7686 м
| аб’ём              = 6860000 км³
| водазварот         = 
| салонасьць         = 
| бераг              = 
| вышыня             = 
| тэмпэратура_макс   = 
| тэмпэратура_мін    = 
| замярзае           = не
| астравы            = [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікія]] і [[Малыя Антыльскія астравы]]
| катэгорыя_астравоў = 
| паселішчы          = 
| сайт               = 
| крыніцы            = 
| commons            = 
}}
'''Кары́бскае мо́ра''' — [[мора]] ў [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]], разьмешчанае ў тропіках [[Заходняе паўшар’е|Заходняга паўшар’я]]. Атачаецца краінамі [[Цэнтральная Амэрыка|Цэнтральнай Амэрыкі]]: [[Панама]]й на паўднёвым захадзе, [[Коста-Рыка]]й, [[Нікарагуа]], [[Гандурас]]ам, [[Гватэмала]]й, [[Бэліз]]ам і [[Мэксыка]]й на захадзе, на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікімі Антыльскімі астравамі]] ([[Куба]], [[Ямайка]], [[Гаіці (востраў)|Эспаньёла]] і [[Коста-Рыка]]), і на ўсходзе — Малымі Антыльскімі астравамі&lt;ref name=&quot;car_sea&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belen_def&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar73319&amp;strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлянтычны акіян)]. {{Літаратура/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Калі гішпанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселеныя індзейцамі таіна, якія прыкладна ў I стагодзьдзі да н. э. мігравалі туды з [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]]. У 1492 годзе першая экспэдыцыя [[Хрыстафор Калюмб|Хрыстафора Калюмба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасьці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Гаіці (востраў)|Эспаньёла]], было заснавана першае гішпанскае паселішча, якое паклала пачатак панаваньня [[Гішпанія|Гішпаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] й [[Дыега Вэляскес дэ Куэльяр|Дыега Вэляскеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла й [[Куба (востраў)|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У 1517 годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе гішпанцы ўпершыню сустрэліся з разьвітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспэдыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] (1518) і Эрнана Картэса (1519) паклалі пачатак заваёвы й калянізацыі [[Мэксыка|Мэксыкі]].

[[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|значак|зьлева|Прыбыцьцё [[Хрыстафор Калюмб|Хрыстафора Калюмба]] на востраў [[Гаіці (востраў)|Эспаньёла]] ў 1492 годзе.]]
Іншыя эўрапейскія імпэрыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Сьвет]]. Першыя брытанскія калёніі зьявіліся на [[Бэрмудзкія астравы|Бэрмудзкіх астравах]] (1612), астравах [[Сэнт-Кітс]] (1623) і [[Барбадас]] (1627) і былі затым выкарыстаны для калянізацыі іншых астравоў рэгіёну. [[Француская Вэст-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сэнт-Кітс (1624), затым былі заснаваныя паселішчы на астравах [[Гвадэлюпа]] й [[Мартыніка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] й [[Францыя]] таксама пасьпяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай Гішпанскай імпэрыі: у [[1655]] годзе пад кантролем ангельцаў апынулася [[Ямайка]], а ў 1697 годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У XVII стагодзьдзі на астравах [[Кюрасао]], [[Сэн-Мартэн]], [[Аруба]] й шэрагу іншых зьявіліся галяндзкія калёніі, якія пазьней увайшлі ў склад [[Нідэрляндзкія Антылы|Нідэрляндзкіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладаньні ў рэгіёне зьявіліся ў 1672 годзе на астравах [[Сэнт-Джон]] і [[Сэнт-Томас]].

Эўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя мэталы ([[золата]] й [[срэбра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спэцыяльныя флятыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Эўропы таварамі, што пацягнула разьвіцьцё [[пірацтва]].

[[Файл:Carte antilles 1843.jpg|значак|зьлева|Мапа Антыльскіх астравоў, складзеная францускім географам [[Аляксандар Вюйман|Аляксандрам Вюйманам]] у 1843 годзе.]]
Адным зь першых капэраў на службе каралевы Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найбольш вядомы захопам гішпанскага Срэбранага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Ягоную справу працягнуў [[Гэнры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы паход на [[Панама|Панаму]] і стаў пазьней віцэ-губэрнатарам Ямайкі. Росквіт пірацтва прыпаў на 1700—1730 гады, якія нараклі [[залаты век пірацтва|залатым векам пірацтва]]. За гэты час праславіліся [[Чорная барада]] і [[Стыд Бонэт]], якія дзеялі ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вэйн]], чыя кар’ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Выславёны [[Барталам’ю Робэртс]], а таксама [[Каліка Джэк Рэкгэм|Джэк Рэкгэм]] і ягоныя сяброўкі [[Эн Боні]] ды [[Мэры Рыд]] верхаводзілі ў Вэст-Індыі да 1720 году. Важнай крыніцай зьвестак аб біяграфіі гэтых і іншых піратаў ёсьць кніга [[Чарлз Джонсан (пісьменьнік)|Чарлза Джонсана]], якая пабачыла сьвет у 1724 годзе пад назовам ''«[[Усеагульная гісторыя рабаваньняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110415112042/http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/ «Золотой век пиратства»]. Пираты морей и океанов.&lt;/ref&gt;. Сярод позьніх піратаў вылучаецца [[Рабэрта Кафрэсі]], які чыніў рабаваньні ў рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

З ХІХ стагодзьдзя пачаўся працэс вылучэньня каляніяльных краінаў з імпэрыяў. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстаньня рабоў]] француская калёнія [[Сан-Дамінга]] першай здабыла незалежнасьць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваяваная гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі сфармавалася [[Дамініканская Рэспубліка]]. Пасьля сэрыі войнаў [[Куба]] пры ўмяшаньні [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] атрымала незалежнасьць ад Гішпаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў пад кантроль да ЗША, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры пасярэдніцтве ЗША па аддзяленьні Панамы ад [[Калюмбія|Калюмбіі]] быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які зьвязаў Карыбскае мора зь [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. Ён пачаў працу 15 жніўня 1914 году і быў пад кіраваньнем ЗША да 31 сьнежня 1999 году. У 1917 годзе [[Данія]] прадала свае ўладаньні ў рэгіёне ЗША, у выніку чаго зьвявіліся [[Амэрыканскія Віргінскія астравы]]. У часы з 1958 па 1962 гады большая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй зямель былі вылучаныя ў [[Фэдэрацыя Вэст-Індыі|Фэдэрацыю Вэст-Індыі]], якая затым распалася на асобныя дзяржавы.

== Геалёгія ==
Карыбскае мора ўважаецца за акіянічнае мора, якое ляжыць на [[Карыбская пліта|Карыбскай пліце]]. Яно аддзеленае ад акіяна некалькімі астраўнымі дугамі рознага ўзросту. Наймалодшая цягнецца ад [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] да [[Віргінскія астравы|Віргінскіх астравоў]] на поўнач ад [[Трынідад і Табага|Трынідаду і Табага]], якія знаходзяцца ў Атлянтыцы. Гэтая дуга ўтварылася ў выніку сутыкненьня [[Паўднёваамэрыканская пліта|Паўднёваамэрыканскай пліты]] з Карыбскай плітою. У моры маюцца дзейныя і патухлыя вульканы, як то [[Мантань-Пэле]], [[Квіль]] на [[Сінт-Эстатыюс]]е на [[Карыбскія Нідэрлянды|Карыбскіх Нідэрляндах]], [[Ля-Суфрыер]] у [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны|Сэнт-Вінсэнце і Грэнадзінах]] і [[Морн-Труа-Пітон]] на [[Дамініка|Дамініцы]]. Больш буйныя астравы ў паўночнай частцы мора, як то [[Куба]], [[Эспаньёла]], [[Ямайка]] і [[Пуэрта-Рыка]], месьцяцца на больш старажытнай астраўной дузе.

[[Файл:Caribbean Sea Gulf of Mexico shaded relief bathymetry land map.png|значак|Рэльефная мапа Карыбскага мора і [[Мэксыканская затока|Мэксыканскай затокі]].]]
Паводле ацэнак, узрост Карыбскага мора складае ад 160 да 180 мільёнаў гадоў. Мора ўтварылася ў выніку гарызантальнай разлому [[Пангея|Пангеі]], якая падзяліла супэркантынэнт у [[мэзазой|мэзазойскую эру]]&lt;ref&gt;Iturralde-Vinent, Manuel (2004). «The first inhabitants of the Caribbean». Cuban Science Network.&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што протакарыбскі басэйн існаваў у [[дэвонскі пэрыяд]] і ў пачатку [[карбон]]у, калі [[Гандвана]] рухалася на поўнач і збліжалася з басэйнам Эўраамэрыкана, паменшыўся ў памерах. Наступны этап фармаваньня Карыбскага мора пачаўся ў [[трыяс]]е. Магутны рыфтаген прывёў да ўтварэньня вузкіх западзінаў, якія цягнуцца ад сучаснага [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнду]] да заходняга ўзьбярэжжа [[Мэксыканская затока|Мэксыканскай затокі]], у якіх адкладаліся крэмніевыя [[асадкавыя горныя пароды|асадкавыя пароды]].

[[Файл:Tulum-Seaside-2010.jpg|значак|зьлева|Маянскі горад [[Тулюм]], які стаіць на ўзьбярэжжы Карыбскага мора ў мэксыканскім штаце [[Кінтана-Роо]].]]
У раньнюю [[юра|юру]] праз магутную марскую трансгрэсію вада прарвалася ў сучасную частку Мэксыканскай затокі, стварыўшы велізарны плыткі басэйн. Глыбокія басэйны ўзьніклі ў Карыбскім моры падчас сярэдняюрскага рыфтагену. Узьнікненьне басэйнаў паклала пачатак утварэньню Атлянтычнага акіяна і спрыяла зьнішчэньню Пангеі ў канцы позьняй юры. У [[крэйдавы пэрыяд]] Карыбскі басэйн набыў сваю форму, блізкую да сучаснай. У раньнім [[палеаген]]е праз марскую рэгрэсію Карыбскі басэйн быў аддзелены ад Мэксыканскай затокі і Атлянтычнага акіяна астравамі Кубай і Эспаньёлай. Карыбскі басэйн заставаўся такім цягам большай часткі [[кайназой|кайназою]] да [[галацэн]]у, калі павышэньне ўзроўню акіяна аднавіла сувязь з Атлянтычным акіянам.

Дно Карыбскага басэйна складаецца з субакіянічных адкладаў [[пэлягiчная гліна|пэлягiчнай гліны]] ў глыбокіх басэйнах і западзінах. На кантынэнтальных схілах і хрыбтах сустракаюцца вапнавыя [[глей|глеі]]. Гліністыя мінэралы, верагодна, былі адкладзеныя рэкамі [[Арынока]] і [[Магдалена (рака)|Магдалена]]. Адклады на дне Карыбскага мора і Мэксыканскай затокі маюць таўшчыню блізу 1 км. Верхнія асадкавыя плясты датуюцца мэзазоем-[[кайназой|кайназоем]] (250 мільёнаў гадоў таму), а ніжнія плясты стасуюцца да [[палеазой|палеазою]]-мэзазою. Карыбскае акіянічнае дно падзеленая на пяць басэйнаў (Юкатанскі, Кайманавы, Калюмбійскі, Вэнэсуэльскі і Грэнадзкі), падзеленых адзін ад аднаго падводнымі хрыбтамі і горнымі хрыбтамі (Кайманавы хрыбет, Нікарагуанскае ўзвышша, хрыбет Бэата і хрыбет Авэс). Вада Атлянтычнага акіяна трапляе ў Карыбскі басэйн праз пратоку Анэгады паміж Малымі Антыльскімі астравамі і Віргінскімі астравамі і праз [[Наветраная пратока|Наветраную пратоку]] паміж Кубай і Гаіці.

[[Юкатанская пратока]] паміж [[Мэксыка]]й і Кубай злучае Мэксыканскую затоку з Карыбскім морам. Найглыбейшыя пункты мора месьцяцца ў [[Кайманавы жолаб|Кайманавым жолабе]], глыбіня якой сягае блізу 7686 мэтраў. Не зважаючы на гэта, Карыбскае мора ўважаецца за адносна неглыбокае ў параўнаньні зь іншымі вадаёмамі. Ціск Паўднёваамэрыканскай пліты на ўсход ад Карыбскага басэйна выклікае высокую вульканічную актыўнасьць на Малых Антыльскіх астравах, а моцнае вывяржэньне вулькана Мантань-Пэле ў 1902 годзе спрычынілася да шматлікіх ахвяраў. На дне Карыбскага мора таксама знаходзяцца дзьве акіянічныя западзіны, як то Кайманавы і [[Пуэртарыканскі жолаб]]ы, якія падвышаюць гэтым раёнам высокай рызыцы землятрусаў. Падводныя землятрусы ствараюць пагрозу ўзьнікненьня цунамі, якія могуць мець разбуральныя наступствы для ўсіх Карыбскіх астравоў. Навуковыя зьвесткі выяўляюць, што за апошнія 500 гадоў у гэтым раёне адбылося зь дзясятак землятрусаў магнітудай 7,5 балаў і вышэй&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Dawicki, Shelley|спасылка=http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=3964|загаловак=Tsunamis in the Caribbean? It’s possible.|выдавецтва=Oceanus|копія=https://web.archive.org/web/20111116155320/http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=3964|дата копіі=11.2011}}&lt;/ref&gt;. Зусім нядаўна, 12 студзеня 2010 году, на [[Гаіці]] адбыўся землятрус з магутнасьцю ў 7,1 балаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Моры Атлянтычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>pw6uyrejggcs3t6i5t446cee1q5fmqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663448</id>
      <parentid>2663446</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T09:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Caribbean_Sea?oldid=1343828613</comment>
      <origin>2663448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27581" sha1="i4jf0ti1pueal67vptk4x85gf0wr94l" xml:space="preserve">{{Вадаём
| назва              = Карыбскае мора
| арыгінальная_назва = 
| варыянт_назвы      = 
| выява              = CaribbeanIslands.png
| памер_выявы        = 270пкс
| подпіс_выявы       = Мапа Карыбскага мора
| мапа               = 
| памер_мапы         = 
| подпіс_мапы        = 
| месцазнаходжаньне  = Цэнтральная Амэрыка
| група              = 
| тып_возера         = 
| тып_акіяна         = 
| тып                = [[Мора]]
| этымалёгія         = 
| басэйн             = 
| прытокі            = 
| рэкі               = [[Магдалена (рака)|Магдалена]], [[Атрата]], [[Чагрэс]], [[Сан-Хуан (рака, упадае ў Карыбска мора)|Сан-Хуан]], [[Кока (рака)|Кока]], [[Матагуа]]
| вытокі             = 
| акіяны             = [[Атлянтычны акіян]]
| вадазбор           = 
| краіны             = {{Схаваны блёк
|схаваць = так
|загаловак = каля 25
|стыль_загалоўку =text-align:left
|зьмест = &lt;div class=&quot;hlist hwrap&quot;&gt;
* [[Антыгуа і Барбуда]]
* [[Аруба]]
* [[Багамы]]
* [[Барбадас]]
* [[Бэліз]]
* [[Вэнэсуэла]]
* [[Гаіці]]
* [[Гандурас]]
* [[Гватэмала]]
* [[Грэнада]]
* [[Дамініка]]
* [[Дамініканская Рэспубліка]]
* [[Калюмбія]]
* [[Коста-Рыка]]
* [[Куба]]
* [[Кюрасао]]
* [[Мэксыка]]
* [[Нікарагуа]]
* [[Панама]]
* [[Пуэрта-Рыка]]
* [[Сьвятая Люсія]]
* [[Сьвяты Кітс і Нэвіс]]
* [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны]]
* [[Ямайка]]
&lt;/div&gt;
}}
| даўжыня            = 
| шырыня_макс        = 
| шырыня_мін         = 
| плошча             = 2754000 км²
| глыбіня_сяр        = 250 м
| глыбіня_макс       = 7686 м
| аб’ём              = 6860000 км³
| водазварот         = 
| салонасьць         = 
| бераг              = 
| вышыня             = 
| тэмпэратура_макс   = 
| тэмпэратура_мін    = 
| замярзае           = не
| астравы            = [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікія]] і [[Малыя Антыльскія астравы]]
| катэгорыя_астравоў = 
| паселішчы          = 
| сайт               = 
| крыніцы            = 
| commons            = 
}}
'''Кары́бскае мо́ра''' — [[мора]] ў [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]], разьмешчанае ў тропіках [[Заходняе паўшар’е|Заходняга паўшар’я]]. Атачаецца краінамі [[Цэнтральная Амэрыка|Цэнтральнай Амэрыкі]]: [[Панама]]й на паўднёвым захадзе, [[Коста-Рыка]]й, [[Нікарагуа]], [[Гандурас]]ам, [[Гватэмала]]й, [[Бэліз]]ам і [[Мэксыка]]й на захадзе, на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікімі Антыльскімі астравамі]] ([[Куба]], [[Ямайка]], [[Гаіці (востраў)|Эспаньёла]] і [[Коста-Рыка]]), і на ўсходзе — Малымі Антыльскімі астравамі&lt;ref name=&quot;car_sea&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belen_def&quot;&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar73319&amp;strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлянтычны акіян)]. {{Літаратура/БелЭн|8}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Калі гішпанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселеныя індзейцамі таіна, якія прыкладна ў I стагодзьдзі да н. э. мігравалі туды з [[Паўднёвая Амэрыка|Паўднёвай Амэрыкі]]. У 1492 годзе першая экспэдыцыя [[Хрыстафор Калюмб|Хрыстафора Калюмба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасьці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Гаіці (востраў)|Эспаньёла]], было заснавана першае гішпанскае паселішча, якое паклала пачатак панаваньня [[Гішпанія|Гішпаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] й [[Дыега Вэляскес дэ Куэльяр|Дыега Вэляскеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла й [[Куба (востраў)|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У 1517 годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе гішпанцы ўпершыню сустрэліся з разьвітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспэдыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] (1518) і Эрнана Картэса (1519) паклалі пачатак заваёвы й калянізацыі [[Мэксыка|Мэксыкі]].

[[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|значак|зьлева|Прыбыцьцё [[Хрыстафор Калюмб|Хрыстафора Калюмба]] на востраў [[Гаіці (востраў)|Эспаньёла]] ў 1492 годзе.]]
Іншыя эўрапейскія імпэрыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Сьвет]]. Першыя брытанскія калёніі зьявіліся на [[Бэрмудзкія астравы|Бэрмудзкіх астравах]] (1612), астравах [[Сэнт-Кітс]] (1623) і [[Барбадас]] (1627) і былі затым выкарыстаны для калянізацыі іншых астравоў рэгіёну. [[Француская Вэст-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сэнт-Кітс (1624), затым былі заснаваныя паселішчы на астравах [[Гвадэлюпа]] й [[Мартыніка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] й [[Францыя]] таксама пасьпяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай Гішпанскай імпэрыі: у [[1655]] годзе пад кантролем ангельцаў апынулася [[Ямайка]], а ў 1697 годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У XVII стагодзьдзі на астравах [[Кюрасао]], [[Сэн-Мартэн]], [[Аруба]] й шэрагу іншых зьявіліся галяндзкія калёніі, якія пазьней увайшлі ў склад [[Нідэрляндзкія Антылы|Нідэрляндзкіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладаньні ў рэгіёне зьявіліся ў 1672 годзе на астравах [[Сэнт-Джон]] і [[Сэнт-Томас]].

Эўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя мэталы ([[золата]] й [[срэбра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спэцыяльныя флятыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Эўропы таварамі, што пацягнула разьвіцьцё [[пірацтва]].

[[Файл:Carte antilles 1843.jpg|значак|зьлева|Мапа Антыльскіх астравоў, складзеная францускім географам [[Аляксандар Вюйман|Аляксандрам Вюйманам]] у 1843 годзе.]]
Адным зь першых капэраў на службе каралевы Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найбольш вядомы захопам гішпанскага Срэбранага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Ягоную справу працягнуў [[Гэнры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы паход на [[Панама|Панаму]] і стаў пазьней віцэ-губэрнатарам Ямайкі. Росквіт пірацтва прыпаў на 1700—1730 гады, якія нараклі [[залаты век пірацтва|залатым векам пірацтва]]. За гэты час праславіліся [[Чорная барада]] і [[Стыд Бонэт]], якія дзеялі ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вэйн]], чыя кар’ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Выславёны [[Барталам’ю Робэртс]], а таксама [[Каліка Джэк Рэкгэм|Джэк Рэкгэм]] і ягоныя сяброўкі [[Эн Боні]] ды [[Мэры Рыд]] верхаводзілі ў Вэст-Індыі да 1720 году. Важнай крыніцай зьвестак аб біяграфіі гэтых і іншых піратаў ёсьць кніга [[Чарлз Джонсан (пісьменьнік)|Чарлза Джонсана]], якая пабачыла сьвет у 1724 годзе пад назовам ''«[[Усеагульная гісторыя рабаваньняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110415112042/http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/ «Золотой век пиратства»]. Пираты морей и океанов.&lt;/ref&gt;. Сярод позьніх піратаў вылучаецца [[Рабэрта Кафрэсі]], які чыніў рабаваньні ў рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

З ХІХ стагодзьдзя пачаўся працэс вылучэньня каляніяльных краінаў з імпэрыяў. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстаньня рабоў]] француская калёнія [[Сан-Дамінга]] першай здабыла незалежнасьць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваяваная гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі сфармавалася [[Дамініканская Рэспубліка]]. Пасьля сэрыі войнаў [[Куба]] пры ўмяшаньні [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] атрымала незалежнасьць ад Гішпаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў пад кантроль да ЗША, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры пасярэдніцтве ЗША па аддзяленьні Панамы ад [[Калюмбія|Калюмбіі]] быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які зьвязаў Карыбскае мора зь [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. Ён пачаў працу 15 жніўня 1914 году і быў пад кіраваньнем ЗША да 31 сьнежня 1999 году. У 1917 годзе [[Данія]] прадала свае ўладаньні ў рэгіёне ЗША, у выніку чаго зьвявіліся [[Амэрыканскія Віргінскія астравы]]. У часы з 1958 па 1962 гады большая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй зямель былі вылучаныя ў [[Фэдэрацыя Вэст-Індыі|Фэдэрацыю Вэст-Індыі]], якая затым распалася на асобныя дзяржавы.

== Геалёгія ==
Карыбскае мора ўважаецца за акіянічнае мора, якое ляжыць на [[Карыбская пліта|Карыбскай пліце]]. Яно аддзеленае ад акіяна некалькімі астраўнымі дугамі рознага ўзросту. Наймалодшая цягнецца ад [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] да [[Віргінскія астравы|Віргінскіх астравоў]] на поўнач ад [[Трынідад і Табага|Трынідаду і Табага]], якія знаходзяцца ў Атлянтыцы. Гэтая дуга ўтварылася ў выніку сутыкненьня [[Паўднёваамэрыканская пліта|Паўднёваамэрыканскай пліты]] з Карыбскай плітою. У моры маюцца дзейныя і патухлыя вульканы, як то [[Мантань-Пэле]], [[Квіль]] на [[Сінт-Эстатыюс]]е на [[Карыбскія Нідэрлянды|Карыбскіх Нідэрляндах]], [[Ля-Суфрыер]] у [[Сьвяты Вінцэнт і Грэнадзіны|Сэнт-Вінсэнце і Грэнадзінах]] і [[Морн-Труа-Пітон]] на [[Дамініка|Дамініцы]]. Больш буйныя астравы ў паўночнай частцы мора, як то [[Куба]], [[Эспаньёла]], [[Ямайка]] і [[Пуэрта-Рыка]], месьцяцца на больш старажытнай астраўной дузе.

[[Файл:Caribbean Sea Gulf of Mexico shaded relief bathymetry land map.png|значак|Рэльефная мапа Карыбскага мора і [[Мэксыканская затока|Мэксыканскай затокі]].]]
Паводле ацэнак, узрост Карыбскага мора складае ад 160 да 180 мільёнаў гадоў. Мора ўтварылася ў выніку гарызантальнай разлому [[Пангея|Пангеі]], якая падзяліла супэркантынэнт у [[мэзазой|мэзазойскую эру]]&lt;ref&gt;Iturralde-Vinent, Manuel (2004). «The first inhabitants of the Caribbean». Cuban Science Network.&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што протакарыбскі басэйн існаваў у [[дэвонскі пэрыяд]] і ў пачатку [[карбон]]у, калі [[Гандвана]] рухалася на поўнач і збліжалася з басэйнам Эўраамэрыкана, паменшыўся ў памерах. Наступны этап фармаваньня Карыбскага мора пачаўся ў [[трыяс]]е. Магутны рыфтаген прывёў да ўтварэньня вузкіх западзінаў, якія цягнуцца ад сучаснага [[Ньюфаўндлэнд (востраў)|Ньюфаўндлэнду]] да заходняга ўзьбярэжжа [[Мэксыканская затока|Мэксыканскай затокі]], у якіх адкладаліся крэмніевыя [[асадкавыя горныя пароды|асадкавыя пароды]].

[[Файл:Tulum-Seaside-2010.jpg|значак|зьлева|Маянскі горад [[Тулюм]], які стаіць на ўзьбярэжжы Карыбскага мора ў мэксыканскім штаце [[Кінтана-Роо]].]]
У раньнюю [[юра|юру]] праз магутную марскую трансгрэсію вада прарвалася ў сучасную частку Мэксыканскай затокі, стварыўшы велізарны плыткі басэйн. Глыбокія басэйны ўзьніклі ў Карыбскім моры падчас сярэдняюрскага рыфтагену. Узьнікненьне басэйнаў паклала пачатак утварэньню Атлянтычнага акіяна і спрыяла зьнішчэньню Пангеі ў канцы позьняй юры. У [[крэйдавы пэрыяд]] Карыбскі басэйн набыў сваю форму, блізкую да сучаснай. У раньнім [[палеаген]]е праз марскую рэгрэсію Карыбскі басэйн быў аддзелены ад Мэксыканскай затокі і Атлянтычнага акіяна астравамі Кубай і Эспаньёлай. Карыбскі басэйн заставаўся такім цягам большай часткі [[кайназой|кайназою]] да [[галацэн]]у, калі павышэньне ўзроўню акіяна аднавіла сувязь з Атлянтычным акіянам.

Дно Карыбскага басэйна складаецца з субакіянічных адкладаў [[пэлягiчная гліна|пэлягiчнай гліны]] ў глыбокіх басэйнах і западзінах. На кантынэнтальных схілах і хрыбтах сустракаюцца вапнавыя [[глей|глеі]]. Гліністыя мінэралы, верагодна, былі адкладзеныя рэкамі [[Арынока]] і [[Магдалена (рака)|Магдалена]]. Адклады на дне Карыбскага мора і Мэксыканскай затокі маюць таўшчыню блізу 1 км. Верхнія асадкавыя плясты датуюцца мэзазоем-[[кайназой|кайназоем]] (250 мільёнаў гадоў таму), а ніжнія плясты стасуюцца да [[палеазой|палеазою]]-мэзазою. Карыбскае акіянічнае дно падзеленая на пяць басэйнаў (Юкатанскі, Кайманавы, Калюмбійскі, Вэнэсуэльскі і Грэнадзкі), падзеленых адзін ад аднаго падводнымі хрыбтамі і горнымі хрыбтамі (Кайманавы хрыбет, Нікарагуанскае ўзвышша, хрыбет Бэата і хрыбет Авэс). Вада Атлянтычнага акіяна трапляе ў Карыбскі басэйн праз пратоку Анэгады паміж Малымі Антыльскімі астравамі і Віргінскімі астравамі і праз [[Наветраная пратока|Наветраную пратоку]] паміж Кубай і Гаіці.

[[Юкатанская пратока]] паміж [[Мэксыка]]й і Кубай злучае Мэксыканскую затоку з Карыбскім морам. Найглыбейшыя пункты мора месьцяцца ў [[Кайманавы жолаб|Кайманавым жолабе]], глыбіня якой сягае блізу 7686 мэтраў. Не зважаючы на гэта, Карыбскае мора ўважаецца за адносна неглыбокае ў параўнаньні зь іншымі вадаёмамі. Ціск Паўднёваамэрыканскай пліты на ўсход ад Карыбскага басэйна выклікае высокую вульканічную актыўнасьць на Малых Антыльскіх астравах, а моцнае вывяржэньне вулькана Мантань-Пэле ў 1902 годзе спрычынілася да шматлікіх ахвяраў. На дне Карыбскага мора таксама знаходзяцца дзьве акіянічныя западзіны, як то Кайманавы і [[Пуэртарыканскі жолаб]]ы, якія падвышаюць гэтым раёнам высокай рызыцы землятрусаў. Падводныя землятрусы ствараюць пагрозу ўзьнікненьня цунамі, якія могуць мець разбуральныя наступствы для ўсіх Карыбскіх астравоў. Навуковыя зьвесткі выяўляюць, што за апошнія 500 гадоў у гэтым раёне адбылося зь дзясятак землятрусаў магнітудай 7,5 балаў і вышэй&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Dawicki, Shelley|спасылка=http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=3964|загаловак=Tsunamis in the Caribbean? It’s possible.|выдавецтва=Oceanus|копія=https://web.archive.org/web/20111116155320/http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=3964|дата копіі=11.2011}}&lt;/ref&gt;. Зусім нядаўна, 12 студзеня 2010 году, на [[Гаіці]] адбыўся землятрус з магутнасьцю ў 7,1 балаў.

== Клімат ==
[[Файл:NASA ASMR-E image of average SSTs of Hurricane Katrina.jpg|значак|Сярэдняя тэмпэратура воднай паверхні ў Карыбскім моры і [[Атлянтычны акіян|Атлянтычным акіяне]] на 25—27 жніўня 2005 году&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|загаловак=NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books|выдавецтва=NASA|копія=https://web.archive.org/web/20110918143351/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|дата копіі=18.09.2011}}&lt;/ref&gt;. Ураган [[Катрына (ураган)|Катрына]] бачны крыху вышэй за Кубу.]]
Клімат Карыбскага басэйна абумоўлены ягонымі нізкімі шыротамі і трапічнымі акіянічнымі плынямі. Асноўнай акіянічнай плыньню ёсьць [[Паўночнаэкватарыяльная плынь]], якая трапляе сюды з трапічнай Атлянтыкі. Клімат гэтага раёну трапічны, вагаючыся ад клімату [[вільготныя трапічныя лясы|вільготных трапічных лясоў]] у некаторых рэгіёнах да [[трапічны саванны клімат|трапічных саваннай]] у іншых. Траляюцца таксама некаторыя месцы з засушлівым кліматам і значнай засушу ў некаторыя гады.

Колькасьць ападкаў зьмяняецца ў залежнасьці ад вышыні, памеру і водных плыняў. Прахалодныя ўзыходныя ветры падтрымліваюць засушлівасьць [[Аруба|Арубы]], [[Кюрасао]] і [[Банайрэ]]. Цёплыя, вільготныя пасатныя ветры на стала дзьмуць з усходу, ствараючы як трапічны, гэтак і паўзасушлівы клімат ва ўсім рэгіёне. Трапічны клімат дажджавых лясоў улучае нізінныя раёны ля Карыбскага мора ад [[Коста-Рыка|Коста-Рыкі]] на поўнач да [[Бэліз]]у, а таксама ўлучае [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскую Рэспубліку]] і [[Пуэрта-Рыка]]&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Alvin (1998). «Weather and Climate (Science Concepts)». 21st century. — С. 17. — ISBN 978-0-7613-3223-7.&lt;/ref&gt;. Больш сэзонны сухі трапічны клімат саванны сустракаецца на [[Куба|Кубе]], у паўночнай [[Вэнэсуэла|Вэнэсуэле]] і [[Калюмбія|Калюмбіі]], а таксама на поўдні паўвостраву [[Юкатан]]у. Засушлівы клімат сустракаецца ўздоўж скрайняга паўночнага ўзьбярэжжа Вэнэсуэлы, напрыклад, такі клімат характэрны для паўвострава [[Парагуана]], і Калюмбіі, напрыклад, як на паўвостраве [[Гуахіра]]. Такі ж клімат распаўсюджваецца на астравы, у тым ліку Арубу і Кюрасао, і на паўночны ўскраек Юкатану&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;/&gt;.

[[Трапічны цыклён|Трапічныя цыклёны]] ўяўляюць пагрозу для краінаў, якія атачаюць Карыбскае мора. Хоць выхады на бераг ураганаў здараюцца толькі зрэдку, загроза жыцьцю і матэрыяльная шкода робяць іх значнай небясьпекай для жахыроў Карыбскага басэйна. Трапічныя цыклёны, якія ўзьдзейнічаюць на Карыбскі басэйн, часта зараджаюцца ля заходняга ўзьбярэжжа [[Афрыка|Афрыкі]] і прабіраюцца на захад праз Атлянтычны акіян у бок Карыбскага басэйна, у той час як іншыя штормы нараджаюцца ў самым Карыбскім басэйне. Сэзон ураганаў у рэгіёне доўжыцца з чэрвеня па лістапад, прычым большасьць ураганаў назіраецца ў жніўні і верасьні. У сярэднім штогод утвараецца каля дзевяці трапічных штормаў, прычым пяць набываюць моц урагану. Паводле зьвестак [[Нацыянальны ўраганны цэнтар|Нацыянальнага ўраганнага цэнтру]], у Карыбскім басэйне паміж 1494 і 1900 гадамі адбылося 385 ураганаў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Моры Атлянтычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>i4jf0ti1pueal67vptk4x85gf0wr94l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру</title>
    <ns>4</ns>
    <id>91685</id>
    <revision>
      <id>2663404</id>
      <parentid>2663318</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>робат: абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2663404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102532" sha1="sqbh8hn6k8lg3xc8avvl2gvtsrq1d8p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{/Уступ|29.03.2026 17:23 UTC|44,08|44,11|+0,03}}&lt;/noinclude&gt;
# [[Электрычны ток]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2579 сымб. → &lt;/span&gt;3611 сымб.)
# [[Дыхальная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2655 сымб. → &lt;/span&gt;3717 сымб.)
# [[Вугляводы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2658 сымб. → &lt;/span&gt;3721 сымб.)
# [[Адзеньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2684 сымб. → &lt;/span&gt;3758 сымб.)
# [[Харчовая соль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2714 сымб. → &lt;/span&gt;3800 сымб.)
# [[Сьпірт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2737 сымб. → &lt;/span&gt;3832 сымб.)
# [[Сэрца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2738 сымб. → &lt;/span&gt;3833 сымб.)
# [[Тэатар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2749 сымб. → &lt;/span&gt;3849 сымб.)
# [[Гук]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2761 сымб. → &lt;/span&gt;3865 сымб.)
# [[Страўнікава-кішачны тракт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2762 сымб. → &lt;/span&gt;3867 сымб.)
# [[Кут]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2775 сымб. → &lt;/span&gt;3885 сымб.)
# [[Мір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2801 сымб. → &lt;/span&gt;3921 сымб.)
# [[Любоў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2804 сымб. → &lt;/span&gt;3926 сымб.)
# [[Сьвятло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2809 сымб. → &lt;/span&gt;3933 сымб.)
# [[Піраміда (архітэктура)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2814 сымб. → &lt;/span&gt;3940 сымб.)
# [[Горная парода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2824 сымб. → &lt;/span&gt;3954 сымб.)
# [[Фотасынтэз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2833 сымб. → &lt;/span&gt;3966 сымб.)
# [[Граматыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2858 сымб. → &lt;/span&gt;4001 сымб.)
# [[Крывяносная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2873 сымб. → &lt;/span&gt;4022 сымб.)
# [[Стаматалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2882 сымб. → &lt;/span&gt;4035 сымб.)
# [[Свабода волі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2890 сымб. → &lt;/span&gt;4046 сымб.)
# [[Электрычнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2917 сымб. → &lt;/span&gt;4084 сымб.)
# [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2919 сымб. → &lt;/span&gt;4087 сымб.)
# [[Вірус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2923 сымб. → &lt;/span&gt;4092 сымб.)
# [[Джаз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2925 сымб. → &lt;/span&gt;4095 сымб.)
# [[Сіла (фізычная велічыня)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2932 сымб. → &lt;/span&gt;4105 сымб.)
# [[Цэнтральны працэсар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2941 сымб. → &lt;/span&gt;4117 сымб.)
# [[Тэрарызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2945 сымб. → &lt;/span&gt;4123 сымб.)
# [[Магабгарата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2947 сымб. → &lt;/span&gt;4126 сымб.)
# [[Опэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2973 сымб. → &lt;/span&gt;4162 сымб.)
# [[Пандэмія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2976 сымб. → &lt;/span&gt;4166 сымб.)
# [[Комікс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2978 сымб. → &lt;/span&gt;4169 сымб.)
# [[Камэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3025 сымб. → &lt;/span&gt;4235 сымб.)
# [[Землятрус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3025 сымб. → &lt;/span&gt;4235 сымб.)
# [[Фанэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3031 сымб. → &lt;/span&gt;4243 сымб.)
# [[Мова праграмаваньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3032 сымб. → &lt;/span&gt;4245 сымб.)
# [[Статыстыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3034 сымб. → &lt;/span&gt;4248 сымб.)
# [[Печань]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3037 сымб. → &lt;/span&gt;4252 сымб.)
# [[Электронная пошта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3037 сымб. → &lt;/span&gt;4252 сымб.)
# [[Электронная музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3064 сымб. → &lt;/span&gt;4290 сымб.)
# [[Хуткасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3079 сымб. → &lt;/span&gt;4311 сымб.)
# [[Малекула]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3119 сымб. → &lt;/span&gt;4367 сымб.)
# [[Мовазнаўства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3127 сымб. → &lt;/span&gt;4378 сымб.)
# [[Робат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3127 сымб. → &lt;/span&gt;4378 сымб.)
# [[Крыкет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3132 сымб. → &lt;/span&gt;4385 сымб.)
# [[Прапаганда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3142 сымб. → &lt;/span&gt;4399 сымб.)
# [[Журналістыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3145 сымб. → &lt;/span&gt;4403 сымб.)
# [[Плуг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3146 сымб. → &lt;/span&gt;4404 сымб.)
# [[Баявыя мастацтвы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3148 сымб. → &lt;/span&gt;4407 сымб.)
# [[Джайнізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3158 сымб. → &lt;/span&gt;4421 сымб.)
# [[Літар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3176 сымб. → &lt;/span&gt;4446 сымб.)
# [[Антыбіётык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3186 сымб. → &lt;/span&gt;4460 сымб.)
# [[Паводка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3187 сымб. → &lt;/span&gt;4462 сымб.)
# [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3189 сымб. → &lt;/span&gt;4465 сымб.)
# [[Эпоха Асьветніцтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3197 сымб. → &lt;/span&gt;4476 сымб.)
# [[Дзяленьне ядра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3201 сымб. → &lt;/span&gt;4481 сымб.)
# [[Хвароба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3205 сымб. → &lt;/span&gt;4487 сымб.)
# [[Пісьменства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3206 сымб. → &lt;/span&gt;4488 сымб.)
# [[Свойскі конь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3209 сымб. → &lt;/span&gt;4493 сымб.)
# [[Малюскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3211 сымб. → &lt;/span&gt;4495 сымб.)
# [[Солі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3211 сымб. → &lt;/span&gt;4495 сымб.)
# [[Мода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3214 сымб. → &lt;/span&gt;4500 сымб.)
# [[Вымярэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3218 сымб. → &lt;/span&gt;4505 сымб.)
# [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3237 сымб. → &lt;/span&gt;4532 сымб.)
# [[Тэктоніка пліт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3261 сымб. → &lt;/span&gt;4565 сымб.)
# [[Лягарытм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3278 сымб. → &lt;/span&gt;4589 сымб.)
# [[Амазонка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3278 сымб. → &lt;/span&gt;4589 сымб.)
# [[Сымэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3280 сымб. → &lt;/span&gt;4592 сымб.)
# [[Бог]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3291 сымб. → &lt;/span&gt;4607 сымб.)
# [[Эпістэмалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3294 сымб. → &lt;/span&gt;4612 сымб.)
# [[Склад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3295 сымб. → &lt;/span&gt;4613 сымб.)
# [[Шыізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3298 сымб. → &lt;/span&gt;4617 сымб.)
# [[Скульптура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3310 сымб. → &lt;/span&gt;4634 сымб.)
# [[Сымфонія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3336 сымб. → &lt;/span&gt;4670 сымб.)
# [[Флейта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3346 сымб. → &lt;/span&gt;4684 сымб.)
# [[Тэорыя лікаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3347 сымб. → &lt;/span&gt;4686 сымб.)
# [[Жывёлы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3349 сымб. → &lt;/span&gt;4689 сымб.)
# [[Жанчына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3354 сымб. → &lt;/span&gt;4696 сымб.)
# [[Флямэнка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3367 сымб. → &lt;/span&gt;4714 сымб.)
# [[Псыхалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3373 сымб. → &lt;/span&gt;4722 сымб.)
# [[Гадзіньнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3376 сымб. → &lt;/span&gt;4726 сымб.)
# [[Страваваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3378 сымб. → &lt;/span&gt;4729 сымб.)
# [[Гастраэнтэрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3385 сымб. → &lt;/span&gt;4739 сымб.)
# [[Сьлепата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3394 сымб. → &lt;/span&gt;4752 сымб.)
# [[Біялягічная клясыфікацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3410 сымб. → &lt;/span&gt;4774 сымб.)
# [[Павукі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3411 сымб. → &lt;/span&gt;4775 сымб.)
# [[Біятэхналёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3424 сымб. → &lt;/span&gt;4794 сымб.)
# [[Рыс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3438 сымб. → &lt;/span&gt;4813 сымб.)
# [[Арка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3441 сымб. → &lt;/span&gt;4817 сымб.)
# [[Магніт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3470 сымб. → &lt;/span&gt;4858 сымб.)
# [[Паўправаднік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3474 сымб. → &lt;/span&gt;4864 сымб.)
# [[Жалезны век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3479 сымб. → &lt;/span&gt;4871 сымб.)
# [[Этыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3480 сымб. → &lt;/span&gt;4872 сымб.)
# [[Біяхімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3482 сымб. → &lt;/span&gt;4875 сымб.)
# [[Інфармацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3495 сымб. → &lt;/span&gt;4893 сымб.)
# [[Паўзуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3496 сымб. → &lt;/span&gt;4894 сымб.)
# [[Камунізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3506 сымб. → &lt;/span&gt;4908 сымб.)
# [[Сунізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3510 сымб. → &lt;/span&gt;4914 сымб.)
# [[Закон захаваньня энэргіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3523 сымб. → &lt;/span&gt;4932 сымб.)
# [[Кветка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3524 сымб. → &lt;/span&gt;4934 сымб.)
# [[Чалавек]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3526 сымб. → &lt;/span&gt;4936 сымб.)
# [[Мёд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3529 сымб. → &lt;/span&gt;4941 сымб.)
# [[Эвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3534 сымб. → &lt;/span&gt;4948 сымб.)
# [[Сталь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3537 сымб. → &lt;/span&gt;4952 сымб.)
# [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3542 сымб. → &lt;/span&gt;4959 сымб.)
# [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3563 сымб. → &lt;/span&gt;4988 сымб.)
# [[Нэматоды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3565 сымб. → &lt;/span&gt;4991 сымб.)
# [[Вікінгі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3576 сымб. → &lt;/span&gt;5006 сымб.)
# [[Монатэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3578 сымб. → &lt;/span&gt;5009 сымб.)
# [[Раўнаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3583 сымб. → &lt;/span&gt;5016 сымб.)
# [[Вусякі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3591 сымб. → &lt;/span&gt;5027 сымб.)
# [[Драўніна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3598 сымб. → &lt;/span&gt;5037 сымб.)
# [[Шлюб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3603 сымб. → &lt;/span&gt;5044 сымб.)
# [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3614 сымб. → &lt;/span&gt;5060 сымб.)
# [[Цунамі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3617 сымб. → &lt;/span&gt;5064 сымб.)
# [[Тэарэма Пітагора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3618 сымб. → &lt;/span&gt;5065 сымб.)
# [[Мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3630 сымб. → &lt;/span&gt;5082 сымб.)
# [[Тоўстая кішка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3642 сымб. → &lt;/span&gt;5099 сымб.)
# [[Аўстралія і Акіянія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3650 сымб. → &lt;/span&gt;5110 сымб.)
# [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3658 сымб. → &lt;/span&gt;5121 сымб.)
# [[Паскарэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3671 сымб. → &lt;/span&gt;5139 сымб.)
# [[СНІД]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3676 сымб. → &lt;/span&gt;5146 сымб.)
# [[Барабан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3680 сымб. → &lt;/span&gt;5152 сымб.)
# [[Манархія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3685 сымб. → &lt;/span&gt;5159 сымб.)
# [[Вялікая кітайская сьцяна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3685 сымб. → &lt;/span&gt;5159 сымб.)
# [[Умар ібн аль-Хатаб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3698 сымб. → &lt;/span&gt;5177 сымб.)
# [[Нанатэхналёгіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3707 сымб. → &lt;/span&gt;5190 сымб.)
# [[Ідэалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3708 сымб. → &lt;/span&gt;5191 сымб.)
# [[Нос]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3728 сымб. → &lt;/span&gt;5219 сымб.)
# [[Дыёд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3747 сымб. → &lt;/span&gt;5246 сымб.)
# [[Абрам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3748 сымб. → &lt;/span&gt;5247 сымб.)
# [[Чорнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3748 сымб. → &lt;/span&gt;5247 сымб.)
# [[Акулы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3757 сымб. → &lt;/span&gt;5260 сымб.)
# [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3760 сымб. → &lt;/span&gt;5264 сымб.)
# [[Нігер (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3767 сымб. → &lt;/span&gt;5274 сымб.)
# [[Эндакрынная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3778 сымб. → &lt;/span&gt;5289 сымб.)
# [[Мангольская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3783 сымб. → &lt;/span&gt;5296 сымб.)
# [[Фізыялёгія дыханьня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3792 сымб. → &lt;/span&gt;5309 сымб.)
# [[Ганчарства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3800 сымб. → &lt;/span&gt;5320 сымб.)
# [[Мастацтва вайны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3808 сымб. → &lt;/span&gt;5331 сымб.)
# [[Арганізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3814 сымб. → &lt;/span&gt;5340 сымб.)
# [[Газ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3824 сымб. → &lt;/span&gt;5354 сымб.)
# [[Фізычная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3826 сымб. → &lt;/span&gt;5356 сымб.)
# [[Частасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3827 сымб. → &lt;/span&gt;5358 сымб.)
# [[Расьліны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3828 сымб. → &lt;/span&gt;5359 сымб.)
# [[Раман]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3837 сымб. → &lt;/span&gt;5372 сымб.)
# [[Грамадзянская вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3848 сымб. → &lt;/span&gt;5387 сымб.)
# [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3850 сымб. → &lt;/span&gt;5390 сымб.)
# [[Прамысловасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3858 сымб. → &lt;/span&gt;5401 сымб.)
# [[Цяжарнасьць чалавека]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3859 сымб. → &lt;/span&gt;5403 сымб.)
# [[Хмара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3861 сымб. → &lt;/span&gt;5405 сымб.)
# [[Юдаізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3866 сымб. → &lt;/span&gt;5412 сымб.)
# [[Цьвёрдае цела]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3866 сымб. → &lt;/span&gt;5412 сымб.)
# [[Каляндар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3878 сымб. → &lt;/span&gt;5429 сымб.)
# [[Галаўны мозаг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3881 сымб. → &lt;/span&gt;5433 сымб.)
# [[Проза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3885 сымб. → &lt;/span&gt;5439 сымб.)
# [[Веды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3892 сымб. → &lt;/span&gt;5449 сымб.)
# [[Дзюдо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3901 сымб. → &lt;/span&gt;5461 сымб.)
# [[Глухата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3910 сымб. → &lt;/span&gt;5474 сымб.)
# [[Выбуховае рэчыва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3930 сымб. → &lt;/span&gt;5502 сымб.)
# [[Вялікі бар’ерны рыф]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3931 сымб. → &lt;/span&gt;5503 сымб.)
# [[Яблык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3935 сымб. → &lt;/span&gt;5509 сымб.)
# [[Халодная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3945 сымб. → &lt;/span&gt;5523 сымб.)
# [[Ісьціна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3964 сымб. → &lt;/span&gt;5550 сымб.)
# [[Рэальнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3964 сымб. → &lt;/span&gt;5550 сымб.)
# [[Камплексны лік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3968 сымб. → &lt;/span&gt;5555 сымб.)
# [[Самба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3993 сымб. → &lt;/span&gt;5590 сымб.)
# [[Прыручэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3999 сымб. → &lt;/span&gt;5599 сымб.)
# [[Водарасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4004 сымб. → &lt;/span&gt;5606 сымб.)
# [[Лацінская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4007 сымб. → &lt;/span&gt;5610 сымб.)
# [[Кўамэ Нкрума]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4014 сымб. → &lt;/span&gt;5620 сымб.)
# [[Сьмяротная кара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4041 сымб. → &lt;/span&gt;5657 сымб.)
# [[Грызуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4041 сымб. → &lt;/span&gt;5657 сымб.)
# [[Агонь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4050 сымб. → &lt;/span&gt;5670 сымб.)
# [[Бясконцасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4062 сымб. → &lt;/span&gt;5687 сымб.)
# [[Цывілізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4067 сымб. → &lt;/span&gt;5694 сымб.)
# [[Функцыя (матэматыка)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4081 сымб. → &lt;/span&gt;5713 сымб.)
# [[Інфаркт міякарда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4107 сымб. → &lt;/span&gt;5750 сымб.)
# [[Дзьмітры Мендзялееў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4128 сымб. → &lt;/span&gt;5779 сымб.)
# [[Дымны порах]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4129 сымб. → &lt;/span&gt;5781 сымб.)
# [[Права]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4130 сымб. → &lt;/span&gt;5782 сымб.)
# [[Кругазварот вады]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4130 сымб. → &lt;/span&gt;5782 сымб.)
# [[Рок-музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4132 сымб. → &lt;/span&gt;5785 сымб.)
# [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4138 сымб. → &lt;/span&gt;5793 сымб.)
# [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4156 сымб. → &lt;/span&gt;5818 сымб.)
# [[Арктычны акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4157 сымб. → &lt;/span&gt;5820 сымб.)
# [[Матэрыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4160 сымб. → &lt;/span&gt;5824 сымб.)
# [[Тэорыя мностваў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4162 сымб. → &lt;/span&gt;5827 сымб.)
# [[Халіфат Абасыдаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4164 сымб. → &lt;/span&gt;5830 сымб.)
# [[Скура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4175 сымб. → &lt;/span&gt;5845 сымб.)
# [[Грып]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4188 сымб. → &lt;/span&gt;5863 сымб.)
# [[Квантавая мэханіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4188 сымб. → &lt;/span&gt;5863 сымб.)
# [[Клясычная мэханіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4198 сымб. → &lt;/span&gt;5877 сымб.)
# [[Трансфарматар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4212 сымб. → &lt;/span&gt;5897 сымб.)
# [[Сат’яджыт Рай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4217 сымб. → &lt;/span&gt;5904 сымб.)
# [[Антанін Леапольд Дворжак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4227 сымб. → &lt;/span&gt;5918 сымб.)
# [[Гара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4228 сымб. → &lt;/span&gt;5919 сымб.)
# [[Фэрмэнты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4252 сымб. → &lt;/span&gt;5953 сымб.)
# [[Плоць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4266 сымб. → &lt;/span&gt;5972 сымб.)
# [[Кандэнсатар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4275 сымб. → &lt;/span&gt;5985 сымб.)
# [[Зносіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4278 сымб. → &lt;/span&gt;5989 сымб.)
# [[Вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4281 сымб. → &lt;/span&gt;5993 сымб.)
# [[Аснова (хімія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4287 сымб. → &lt;/span&gt;6002 сымб.)
# [[Шкілет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4288 сымб. → &lt;/span&gt;6003 сымб.)
# [[Срэбра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4307 сымб. → &lt;/span&gt;6030 сымб.)
# [[Неарганічная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4320 сымб. → &lt;/span&gt;6048 сымб.)
# [[Вялікая дэпрэсія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4320 сымб. → &lt;/span&gt;6048 сымб.)
# [[Акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4326 сымб. → &lt;/span&gt;6056 сымб.)
# [[Кітайскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4334 сымб. → &lt;/span&gt;6068 сымб.)
# [[Даасізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4343 сымб. → &lt;/span&gt;6080 сымб.)
# [[Сысуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4345 сымб. → &lt;/span&gt;6083 сымб.)
# [[Сярэдні Ўсход]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4348 сымб. → &lt;/span&gt;6087 сымб.)
# [[Кніга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4363 сымб. → &lt;/span&gt;6108 сымб.)
# [[Бактэрыі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4370 сымб. → &lt;/span&gt;6118 сымб.)
# [[Янцзы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4370 сымб. → &lt;/span&gt;6118 сымб.)
# [[Затаўка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4374 сымб. → &lt;/span&gt;6124 сымб.)
# [[Рэгі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4377 сымб. → &lt;/span&gt;6128 сымб.)
# [[Кампутар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4392 сымб. → &lt;/span&gt;6149 сымб.)
# [[Шумэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4393 сымб. → &lt;/span&gt;6150 сымб.)
# [[Музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4394 сымб. → &lt;/span&gt;6152 сымб.)
# [[Нэкропаль Гізы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4402 сымб. → &lt;/span&gt;6163 сымб.)
# [[Эмоцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4412 сымб. → &lt;/span&gt;6177 сымб.)
# [[Конга (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4412 сымб. → &lt;/span&gt;6177 сымб.)
# [[Партугальская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4425 сымб. → &lt;/span&gt;6195 сымб.)
# [[Апартэід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4429 сымб. → &lt;/span&gt;6201 сымб.)
# [[Грыгарыянскі каляндар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4435 сымб. → &lt;/span&gt;6209 сымб.)
# [[Камары]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4440 сымб. → &lt;/span&gt;6216 сымб.)
# [[Імунная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4443 сымб. → &lt;/span&gt;6220 сымб.)
# [[Арганічная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4446 сымб. → &lt;/span&gt;6224 сымб.)
# [[Алмаз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4446 сымб. → &lt;/span&gt;6224 сымб.)
# [[Пальная зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4454 сымб. → &lt;/span&gt;6236 сымб.)
# [[Тонкая кішка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4462 сымб. → &lt;/span&gt;6247 сымб.)
# [[Час]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4463 сымб. → &lt;/span&gt;6248 сымб.)
# [[Плошча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4468 сымб. → &lt;/span&gt;6255 сымб.)
# [[Зьмеі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4473 сымб. → &lt;/span&gt;6262 сымб.)
# [[Кампутарная гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4492 сымб. → &lt;/span&gt;6289 сымб.)
# [[Шпуля індуктыўнасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4531 сымб. → &lt;/span&gt;6343 сымб.)
# [[Вуза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4533 сымб. → &lt;/span&gt;6346 сымб.)
# [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4538 сымб. → &lt;/span&gt;6353 сымб.)
# [[Вялікія азёры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4539 сымб. → &lt;/span&gt;6355 сымб.)
# [[Глябалізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4545 сымб. → &lt;/span&gt;6363 сымб.)
# [[Палітыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4557 сымб. → &lt;/span&gt;6380 сымб.)
# [[Аповесьць пра Гэндзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4561 сымб. → &lt;/span&gt;6385 сымб.)
# [[Кот]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4575 сымб. → &lt;/span&gt;6405 сымб.)
# [[Літаратура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4579 сымб. → &lt;/span&gt;6411 сымб.)
# [[Ёган Гутэнбэрг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4586 сымб. → &lt;/span&gt;6420 сымб.)
# [[Паэзія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4588 сымб. → &lt;/span&gt;6423 сымб.)
# [[Адам Сьміт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4599 сымб. → &lt;/span&gt;6439 сымб.)
# [[Цынь Шыхуандзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4606 сымб. → &lt;/span&gt;6448 сымб.)
# [[Мастацкая выдумка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4610 сымб. → &lt;/span&gt;6454 сымб.)
# [[Поліяміеліт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4611 сымб. → &lt;/span&gt;6455 сымб.)
# [[Кантынэнт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4625 сымб. → &lt;/span&gt;6475 сымб.)
# [[Мультыплікацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4638 сымб. → &lt;/span&gt;6493 сымб.)
# [[Сэкунда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4643 сымб. → &lt;/span&gt;6500 сымб.)
# [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4649 сымб. → &lt;/span&gt;6509 сымб.)
# [[Зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4681 сымб. → &lt;/span&gt;6553 сымб.)
# [[Мэтабалізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4707 сымб. → &lt;/span&gt;6590 сымб.)
# [[Падводная лодка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4719 сымб. → &lt;/span&gt;6607 сымб.)
# [[Вікторыя (возера)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4735 сымб. → &lt;/span&gt;6629 сымб.)
# [[Арэхі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4741 сымб. → &lt;/span&gt;6637 сымб.)
# [[Матэматычны аналіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4742 сымб. → &lt;/span&gt;6639 сымб.)
# [[Сельская гаспадарка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4745 сымб. → &lt;/span&gt;6643 сымб.)
# [[Батаніка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4759 сымб. → &lt;/span&gt;6663 сымб.)
# [[Сьмерць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4770 сымб. → &lt;/span&gt;6678 сымб.)
# [[Праграмнае забесьпячэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4787 сымб. → &lt;/span&gt;6702 сымб.)
# [[Міталёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4802 сымб. → &lt;/span&gt;6723 сымб.)
# [[Гольф]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4804 сымб. → &lt;/span&gt;6726 сымб.)
# [[Мінэрал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4807 сымб. → &lt;/span&gt;6730 сымб.)
# [[Папера]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4828 сымб. → &lt;/span&gt;6759 сымб.)
# [[Мурашкі (вусякі)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4834 сымб. → &lt;/span&gt;6768 сымб.)
# [[Мэнструацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4842 сымб. → &lt;/span&gt;6779 сымб.)
# [[Райн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4842 сымб. → &lt;/span&gt;6779 сымб.)
# [[Геамэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4845 сымб. → &lt;/span&gt;6783 сымб.)
# [[Розум]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4859 сымб. → &lt;/span&gt;6803 сымб.)
# [[Слова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4862 сымб. → &lt;/span&gt;6807 сымб.)
# [[Археі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4873 сымб. → &lt;/span&gt;6822 сымб.)
# [[Грамадзтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4899 сымб. → &lt;/span&gt;6859 сымб.)
# [[Мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4899 сымб. → &lt;/span&gt;6859 сымб.)
# [[Гародніна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4911 сымб. → &lt;/span&gt;6875 сымб.)
# [[Інваліднасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4919 сымб. → &lt;/span&gt;6887 сымб.)
# [[Леў Талстой]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4935 сымб. → &lt;/span&gt;6909 сымб.)
# [[Каляніялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4936 сымб. → &lt;/span&gt;6910 сымб.)
# [[Сьнег]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4950 сымб. → &lt;/span&gt;6930 сымб.)
# [[Цына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4971 сымб. → &lt;/span&gt;6959 сымб.)
# [[Мая]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4978 сымб. → &lt;/span&gt;6969 сымб.)
# [[Матэматыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5002 сымб. → &lt;/span&gt;7003 сымб.)
# [[Паўднёвы полюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5006 сымб. → &lt;/span&gt;7008 сымб.)
# [[Статуя Свабоды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5024 сымб. → &lt;/span&gt;7034 сымб.)
# [[Фэмінізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5031 сымб. → &lt;/span&gt;7043 сымб.)
# [[Вулькан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5075 сымб. → &lt;/span&gt;7105 сымб.)
# [[Ячмень звычайны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5080 сымб. → &lt;/span&gt;7112 сымб.)
# [[Часавы пас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5083 сымб. → &lt;/span&gt;7116 сымб.)
# [[Лёгкая атлетыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5091 сымб. → &lt;/span&gt;7127 сымб.)
# [[Віхраслуп]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5111 сымб. → &lt;/span&gt;7155 сымб.)
# [[Міжземнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5117 сымб. → &lt;/span&gt;7164 сымб.)
# [[Дыктатура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5124 сымб. → &lt;/span&gt;7174 сымб.)
# [[Плястмаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5129 сымб. → &lt;/span&gt;7181 сымб.)
# [[Лёгіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5135 сымб. → &lt;/span&gt;7189 сымб.)
# [[Джавагарлал Нэру]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5138 сымб. → &lt;/span&gt;7193 сымб.)
# [[Нагарджуна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5145 сымб. → &lt;/span&gt;7203 сымб.)
# [[Расізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5158 сымб. → &lt;/span&gt;7221 сымб.)
# [[Пісьменнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5165 сымб. → &lt;/span&gt;7231 сымб.)
# [[Кола]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5174 сымб. → &lt;/span&gt;7244 сымб.)
# [[Ганг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5182 сымб. → &lt;/span&gt;7255 сымб.)
# [[Сьвіньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5228 сымб. → &lt;/span&gt;7319 сымб.)
# [[Місысыпі (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5228 сымб. → &lt;/span&gt;7319 сымб.)
# [[Вінаград (ягада)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5230 сымб. → &lt;/span&gt;7322 сымб.)
# [[Пчолы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5236 сымб. → &lt;/span&gt;7330 сымб.)
# [[Вэнэрычныя хваробы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5238 сымб. → &lt;/span&gt;7333 сымб.)
# [[Лінейная альгебра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5246 сымб. → &lt;/span&gt;7344 сымб.)
# [[Сэнсорная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5263 сымб. → &lt;/span&gt;7368 сымб.)
# [[Бібліятэка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5270 сымб. → &lt;/span&gt;7378 сымб.)
# [[Альпы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5309 сымб. → &lt;/span&gt;7433 сымб.)
# [[Газэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5314 сымб. → &lt;/span&gt;7440 сымб.)
# [[Брагмагупта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5321 сымб. → &lt;/span&gt;7449 сымб.)
# [[Сусьветнае павуціньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5322 сымб. → &lt;/span&gt;7451 сымб.)
# [[Вежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5331 сымб. → &lt;/span&gt;7463 сымб.)
# [[Акбар Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5363 сымб. → &lt;/span&gt;7508 сымб.)
# [[Маса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5376 сымб. → &lt;/span&gt;7526 сымб.)
# [[Лекі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5414 сымб. → &lt;/span&gt;7580 сымб.)
# [[Рэспубліка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5415 сымб. → &lt;/span&gt;7581 сымб.)
# [[Эль Ніньнё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5459 сымб. → &lt;/span&gt;7643 сымб.)
# [[Тамаш Аквінскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5475 сымб. → &lt;/span&gt;7665 сымб.)
# [[Вакцына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5478 сымб. → &lt;/span&gt;7669 сымб.)
# [[Штучны інтэлект]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5484 сымб. → &lt;/span&gt;7678 сымб.)
# [[Галакост]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5484 сымб. → &lt;/span&gt;7678 сымб.)
# [[Індуізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5490 сымб. → &lt;/span&gt;7686 сымб.)
# [[Плод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5521 сымб. → &lt;/span&gt;7729 сымб.)
# [[Прыматы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5568 сымб. → &lt;/span&gt;7795 сымб.)
# [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5610 сымб. → &lt;/span&gt;7854 сымб.)
# [[Фрыдрых Ніцшэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5699 сымб. → &lt;/span&gt;7979 сымб.)
# [[Лес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5725 сымб. → &lt;/span&gt;8015 сымб.)
# [[Сыкхізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5755 сымб. → &lt;/span&gt;8057 сымб.)
# [[Імпэрыя Гупта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5785 сымб. → &lt;/span&gt;8099 сымб.)
# [[Надвор’е]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5796 сымб. → &lt;/span&gt;8114 сымб.)
# [[Хімічнае злучэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5797 сымб. → &lt;/span&gt;8116 сымб.)
# [[Нацыяналізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5802 сымб. → &lt;/span&gt;8123 сымб.)
# [[Каліграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5854 сымб. → &lt;/span&gt;8196 сымб.)
# [[Мэталюргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5861 сымб. → &lt;/span&gt;8205 сымб.)
# [[Мужчына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5864 сымб. → &lt;/span&gt;8210 сымб.)
# [[Жывапіс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5913 сымб. → &lt;/span&gt;8278 сымб.)
# [[Пустэльня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5938 сымб. → &lt;/span&gt;8313 сымб.)
# [[Інтэрнэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5942 сымб. → &lt;/span&gt;8319 сымб.)
# [[Хімічны элемэнт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5952 сымб. → &lt;/span&gt;8333 сымб.)
# [[Балтыйскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6006 сымб. → &lt;/span&gt;8408 сымб.)
# [[Капіталізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6054 сымб. → &lt;/span&gt;8476 сымб.)
# [[Арабскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6075 сымб. → &lt;/span&gt;8505 сымб.)
# [[Смак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6079 сымб. → &lt;/span&gt;8511 сымб.)
# [[Абрагам Лінкальн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6108 сымб. → &lt;/span&gt;8551 сымб.)
# [[Кулямёт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6108 сымб. → &lt;/span&gt;8551 сымб.)
# [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6126 сымб. → &lt;/span&gt;8576 сымб.)
# [[Санскрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6136 сымб. → &lt;/span&gt;8590 сымб.)
# [[Гармоны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6157 сымб. → &lt;/span&gt;8620 сымб.)
# [[Грыбы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6182 сымб. → &lt;/span&gt;8655 сымб.)
# [[Марксізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6188 сымб. → &lt;/span&gt;8663 сымб.)
# [[Медзь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6195 сымб. → &lt;/span&gt;8673 сымб.)
# [[Радыё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6202 сымб. → &lt;/span&gt;8683 сымб.)
# [[Арабская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6215 сымб. → &lt;/span&gt;8701 сымб.)
# [[Парасілавая ўстаноўка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6231 сымб. → &lt;/span&gt;8723 сымб.)
# [[Паводзіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6252 сымб. → &lt;/span&gt;8753 сымб.)
# [[Нэрва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6322 сымб. → &lt;/span&gt;8851 сымб.)
# [[Авечка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6324 сымб. → &lt;/span&gt;8854 сымб.)
# [[Чарлз Дарвін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6328 сымб. → &lt;/span&gt;8859 сымб.)
# [[Чжу Сі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6353 сымб. → &lt;/span&gt;8894 сымб.)
# [[Амэрыканскі даляр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6370 сымб. → &lt;/span&gt;8918 сымб.)
# [[Лібэралізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6416 сымб. → &lt;/span&gt;8982 сымб.)
# [[Плаціна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6444 сымб. → &lt;/span&gt;9022 сымб.)
# [[Лікавы аналіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6454 сымб. → &lt;/span&gt;9036 сымб.)
# [[Содні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6457 сымб. → &lt;/span&gt;9040 сымб.)
# [[Імпэрыя інкаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6482 сымб. → &lt;/span&gt;9075 сымб.)
# [[Валюта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6500 сымб. → &lt;/span&gt;9100 сымб.)
# [[Клясычная музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6501 сымб. → &lt;/span&gt;9101 сымб.)
# [[Цацка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6512 сымб. → &lt;/span&gt;9117 сымб.)
# [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6513 сымб. → &lt;/span&gt;9118 сымб.)
# [[Недаяданьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6523 сымб. → &lt;/span&gt;9132 сымб.)
# [[Скрыпка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6547 сымб. → &lt;/span&gt;9166 сымб.)
# [[Люі Пастэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6548 сымб. → &lt;/span&gt;9167 сымб.)
# [[Грошы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6574 сымб. → &lt;/span&gt;9204 сымб.)
# [[Марк Твэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6599 сымб. → &lt;/span&gt;9239 сымб.)
# [[Лао-Цзы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6656 сымб. → &lt;/span&gt;9318 сымб.)
# [[Брытанская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6680 сымб. → &lt;/span&gt;9352 сымб.)
# [[Жалеза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6721 сымб. → &lt;/span&gt;9409 сымб.)
# [[Хуанхэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6741 сымб. → &lt;/span&gt;9437 сымб.)
# [[Збожжа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6784 сымб. → &lt;/span&gt;9498 сымб.)
# [[Беднасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6793 сымб. → &lt;/span&gt;9510 сымб.)
# [[Тытунь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6801 сымб. → &lt;/span&gt;9521 сымб.)
# [[Атлусьценьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6834 сымб. → &lt;/span&gt;9568 сымб.)
# [[Сафокл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6856 сымб. → &lt;/span&gt;9598 сымб.)
# [[Падатак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6856 сымб. → &lt;/span&gt;9598 сымб.)
# [[Песьня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6914 сымб. → &lt;/span&gt;9680 сымб.)
# [[Вэнэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6917 сымб. → &lt;/span&gt;9684 сымб.)
# [[Рэзыстар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6922 сымб. → &lt;/span&gt;9691 сымб.)
# [[Кроў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6957 сымб. → &lt;/span&gt;9740 сымб.)
# [[Мяса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6975 сымб. → &lt;/span&gt;9765 сымб.)
# [[Аднаўляльная энэргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7015 сымб. → &lt;/span&gt;9821 сымб.)
# [[Культура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7031 сымб. → &lt;/span&gt;9843 сымб.)
# [[Кітайская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7044 сымб. → &lt;/span&gt;9862 сымб.)
# [[Іліяда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7044 сымб. → &lt;/span&gt;9862 сымб.)
# [[Лік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7045 сымб. → &lt;/span&gt;9863 сымб.)
# [[Гіндустані]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7100 сымб. → &lt;/span&gt;9940 сымб.)
# [[Млечны Шлях]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7218 сымб. → &lt;/span&gt;10105 сымб.)
# [[Інсульт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7225 сымб. → &lt;/span&gt;10115 сымб.)
# [[Жытло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7225 сымб. → &lt;/span&gt;10115 сымб.)
# [[Дынастыя Хань]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7227 сымб. → &lt;/span&gt;10118 сымб.)
# [[Дзіця]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7242 сымб. → &lt;/span&gt;10139 сымб.)
# [[Панамскі канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7261 сымб. → &lt;/span&gt;10165 сымб.)
# [[Марка Полё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7267 сымб. → &lt;/span&gt;10174 сымб.)
# [[Сабака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7271 сымб. → &lt;/span&gt;10179 сымб.)
# [[Мэтал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7278 сымб. → &lt;/span&gt;10189 сымб.)
# [[Дагістарычны час]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7301 сымб. → &lt;/span&gt;10221 сымб.)
# [[Сярэднявечча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7309 сымб. → &lt;/span&gt;10233 сымб.)
# [[Цукровы дыябэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7319 сымб. → &lt;/span&gt;10247 сымб.)
# [[Канфуцыянства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7323 сымб. → &lt;/span&gt;10252 сымб.)
# [[Нагіб Махфуз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7341 сымб. → &lt;/span&gt;10277 сымб.)
# [[Дыпляматыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7373 сымб. → &lt;/span&gt;10322 сымб.)
# [[Рака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7391 сымб. → &lt;/span&gt;10347 сымб.)
# [[Нэрвовая сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7394 сымб. → &lt;/span&gt;10352 сымб.)
# [[Птушкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7394 сымб. → &lt;/span&gt;10352 сымб.)
# [[Дынастыя Цын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7420 сымб. → &lt;/span&gt;10388 сымб.)
# [[Ангкор-Ват]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7421 сымб. → &lt;/span&gt;10389 сымб.)
# [[Меч]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7425 сымб. → &lt;/span&gt;10395 сымб.)
# [[Ёган Сэбастыян Бах]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7434 сымб. → &lt;/span&gt;10408 сымб.)
# [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7450 сымб. → &lt;/span&gt;10430 сымб.)
# [[Псыхічны разлад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7457 сымб. → &lt;/span&gt;10440 сымб.)
# [[Цьвёрды дыск]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7473 сымб. → &lt;/span&gt;10462 сымб.)
# [[Аналітычная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7481 сымб. → &lt;/span&gt;10473 сымб.)
# [[Вярблюд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7485 сымб. → &lt;/span&gt;10479 сымб.)
# [[Стыхійнае бедзтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7498 сымб. → &lt;/span&gt;10497 сымб.)
# [[Геаграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7498 сымб. → &lt;/span&gt;10497 сымб.)
# [[Байкал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7516 сымб. → &lt;/span&gt;10522 сымб.)
# [[Залежнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7524 сымб. → &lt;/span&gt;10534 сымб.)
# [[Карл Лінэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7550 сымб. → &lt;/span&gt;10570 сымб.)
# [[Канстытуцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7562 сымб. → &lt;/span&gt;10587 сымб.)
# [[Душа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7583 сымб. → &lt;/span&gt;10616 сымб.)
# [[Паветранае судна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7590 сымб. → &lt;/span&gt;10626 сымб.)
# [[Правы чалавека]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7596 сымб. → &lt;/span&gt;10634 сымб.)
# [[Выкапнёвае паліва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7634 сымб. → &lt;/span&gt;10688 сымб.)
# [[Каталіцкая Царква]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7646 сымб. → &lt;/span&gt;10704 сымб.)
# [[Трыганамэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7659 сымб. → &lt;/span&gt;10723 сымб.)
# [[Эпас пра Гільгамэша]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7663 сымб. → &lt;/span&gt;10728 сымб.)
# [[Імануіл Кант]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7665 сымб. → &lt;/span&gt;10731 сымб.)
# [[Руаль Амундсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7682 сымб. → &lt;/span&gt;10755 сымб.)
# [[Джон Лок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7691 сымб. → &lt;/span&gt;10767 сымб.)
# [[Вакуўм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7714 сымб. → &lt;/span&gt;10800 сымб.)
# [[Сорга двухколернае]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7716 сымб. → &lt;/span&gt;10802 сымб.)
# [[Плаваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7718 сымб. → &lt;/span&gt;10805 сымб.)
# [[Пратысты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7723 сымб. → &lt;/span&gt;10812 сымб.)
# [[Стэнлі Кубрык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7778 сымб. → &lt;/span&gt;10889 сымб.)
# [[Карл Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7814 сымб. → &lt;/span&gt;10940 сымб.)
# [[Філязофія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7814 сымб. → &lt;/span&gt;10940 сымб.)
# [[Транзыстар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7816 сымб. → &lt;/span&gt;10942 сымб.)
# [[Ёзэф Гайдн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7818 сымб. → &lt;/span&gt;10945 сымб.)
# [[Сацыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7846 сымб. → &lt;/span&gt;10984 сымб.)
# [[Атлянтычны акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7850 сымб. → &lt;/span&gt;10990 сымб.)
# [[Адраджэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7856 сымб. → &lt;/span&gt;10998 сымб.)
# [[Канфуцый]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7858 сымб. → &lt;/span&gt;11001 сымб.)
# [[Бэйсбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7868 сымб. → &lt;/span&gt;11015 сымб.)
# [[Ціхі акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7875 сымб. → &lt;/span&gt;11025 сымб.)
# [[Галубовыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7879 сымб. → &lt;/span&gt;11031 сымб.)
# [[Гравітацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7881 сымб. → &lt;/span&gt;11033 сымб.)
# [[Людвіг Вітгенштайн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7894 сымб. → &lt;/span&gt;11052 сымб.)
# [[Вадкасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7894 сымб. → &lt;/span&gt;11052 сымб.)
# [[Сыстэма каардынат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7898 сымб. → &lt;/span&gt;11057 сымб.)
# [[Труба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7905 сымб. → &lt;/span&gt;11067 сымб.)
# [[Вуха]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7922 сымб. → &lt;/span&gt;11091 сымб.)
# [[Радыяактыўнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7928 сымб. → &lt;/span&gt;11099 сымб.)
# [[Сыма Цянь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7967 сымб. → &lt;/span&gt;11154 сымб.)
# [[Алюмін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7971 сымб. → &lt;/span&gt;11159 сымб.)
# [[Арабская ліга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7976 сымб. → &lt;/span&gt;11166 сымб.)
# [[Астэроід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7986 сымб. → &lt;/span&gt;11180 сымб.)
# [[Гімалаі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7986 сымб. → &lt;/span&gt;11180 сымб.)
# [[Месяц (спадарожнік)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7996 сымб. → &lt;/span&gt;11194 сымб.)
# [[Пнэўманія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7997 сымб. → &lt;/span&gt;11196 сымб.)
# [[Земнаводныя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8000 сымб. → &lt;/span&gt;11200 сымб.)
# [[Марыя Складоўская-Кюры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8006 сымб. → &lt;/span&gt;11208 сымб.)
# [[Хлеб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8006 сымб. → &lt;/span&gt;11208 сымб.)
# [[Кукуруза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8040 сымб. → &lt;/span&gt;11256 сымб.)
# [[Макс Плянк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8043 сымб. → &lt;/span&gt;11260 сымб.)
# [[Мастацтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8045 сымб. → &lt;/span&gt;11263 сымб.)
# [[Мэтар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8089 сымб. → &lt;/span&gt;11325 сымб.)
# [[Азот]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8102 сымб. → &lt;/span&gt;11343 сымб.)
# [[Горад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8123 сымб. → &lt;/span&gt;11372 сымб.)
# [[Карыбскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8124 сымб. → &lt;/span&gt;11374 сымб.)
# [[Абвадненьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8130 сымб. → &lt;/span&gt;11382 сымб.)
# [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8131 сымб. → &lt;/span&gt;11383 сымб.)
# [[Фэрнан Магелан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8148 сымб. → &lt;/span&gt;11407 сымб.)
# [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8155 сымб. → &lt;/span&gt;11417 сымб.)
# [[Плянэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8167 сымб. → &lt;/span&gt;11434 сымб.)
# [[Шруба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8169 сымб. → &lt;/span&gt;11437 сымб.)
# [[Ўінстан Чэрчыль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8171 сымб. → &lt;/span&gt;11439 сымб.)
# [[Франц Шубэрт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8176 сымб. → &lt;/span&gt;11446 сымб.)
# [[Юры Гагарын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8189 сымб. → &lt;/span&gt;11465 сымб.)
# [[Кітападобныя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8203 сымб. → &lt;/span&gt;11484 сымб.)
# [[Інд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8224 сымб. → &lt;/span&gt;11514 сымб.)
# [[Тымур]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8229 сымб. → &lt;/span&gt;11521 сымб.)
# [[Касьмічны палёт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8239 сымб. → &lt;/span&gt;11535 сымб.)
# [[Пшаніца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8295 сымб. → &lt;/span&gt;11613 сымб.)
# [[Блюз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8321 сымб. → &lt;/span&gt;11649 сымб.)
# [[Дождж]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8324 сымб. → &lt;/span&gt;11654 сымб.)
# [[Размнажэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8326 сымб. → &lt;/span&gt;11656 сымб.)
# [[Гамэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8329 сымб. → &lt;/span&gt;11661 сымб.)
# [[Фундамэнталізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8338 сымб. → &lt;/span&gt;11673 сымб.)
# [[Экалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8344 сымб. → &lt;/span&gt;11682 сымб.)
# [[Адукацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8356 сымб. → &lt;/span&gt;11698 сымб.)
# [[Фрыда Калё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8357 сымб. → &lt;/span&gt;11700 сымб.)
# [[Чэ Гевара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8379 сымб. → &lt;/span&gt;11731 сымб.)
# [[Японская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8412 сымб. → &lt;/span&gt;11777 сымб.)
# [[Самагубства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8420 сымб. → &lt;/span&gt;11788 сымб.)
# [[Фартэпіяна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8451 сымб. → &lt;/span&gt;11831 сымб.)
# [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8463 сымб. → &lt;/span&gt;11848 сымб.)
# [[Гішпанская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8480 сымб. → &lt;/span&gt;11872 сымб.)
# [[Сахара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8493 сымб. → &lt;/span&gt;11890 сымб.)
# [[Гай Юліюс Цэзар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8496 сымб. → &lt;/span&gt;11894 сымб.)
# [[Гэнры Форд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8501 сымб. → &lt;/span&gt;11901 сымб.)
# [[Арытмэтыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8513 сымб. → &lt;/span&gt;11918 сымб.)
# [[Партэнон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8531 сымб. → &lt;/span&gt;11943 сымб.)
# [[Свойскі бык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8538 сымб. → &lt;/span&gt;11953 сымб.)
# [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8549 сымб. → &lt;/span&gt;11969 сымб.)
# [[Імавернасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8575 сымб. → &lt;/span&gt;12005 сымб.)
# [[Ніл Армстранг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8589 сымб. → &lt;/span&gt;12025 сымб.)
# [[Плятон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8594 сымб. → &lt;/span&gt;12032 сымб.)
# [[Кіляграм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8604 сымб. → &lt;/span&gt;12046 сымб.)
# [[Мікалай Капэрнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8631 сымб. → &lt;/span&gt;12083 сымб.)
# [[Іслам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8632 сымб. → &lt;/span&gt;12085 сымб.)
# [[Кароткія нарды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8632 сымб. → &lt;/span&gt;12085 сымб.)
# [[Рыхард Вагнэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8641 сымб. → &lt;/span&gt;12097 сымб.)
# [[Іўрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8645 сымб. → &lt;/span&gt;12103 сымб.)
# [[Трапічны цыклён]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8646 сымб. → &lt;/span&gt;12104 сымб.)
# [[Грэцкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8648 сымб. → &lt;/span&gt;12107 сымб.)
# [[Палітычная партыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8656 сымб. → &lt;/span&gt;12118 сымб.)
# [[Паўночны полюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8660 сымб. → &lt;/span&gt;12124 сымб.)
# [[Гітара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8663 сымб. → &lt;/span&gt;12128 сымб.)
# [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8678 сымб. → &lt;/span&gt;12149 сымб.)
# [[Бавоўна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8713 сымб. → &lt;/span&gt;12198 сымб.)
# [[Каменны век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8723 сымб. → &lt;/span&gt;12212 сымб.)
# [[Нэльсан Мандэла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8746 сымб. → &lt;/span&gt;12244 сымб.)
# [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8750 сымб. → &lt;/span&gt;12250 сымб.)
# [[Рабства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8753 сымб. → &lt;/span&gt;12254 сымб.)
# [[Тэмпэратура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8756 сымб. → &lt;/span&gt;12258 сымб.)
# [[Сынан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8765 сымб. → &lt;/span&gt;12271 сымб.)
# [[Джэймз Кларк Максўэл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8784 сымб. → &lt;/span&gt;12298 сымб.)
# [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8816 сымб. → &lt;/span&gt;12342 сымб.)
# [[Эрнан Картэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8835 сымб. → &lt;/span&gt;12369 сымб.)
# [[Садружнасьць нацыяў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8836 сымб. → &lt;/span&gt;12370 сымб.)
# [[Вуглярод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8841 сымб. → &lt;/span&gt;12377 сымб.)
# [[Фізыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8880 сымб. → &lt;/span&gt;12432 сымб.)
# [[Арыстотэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8881 сымб. → &lt;/span&gt;12433 сымб.)
# [[Жан-Поль Сартр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8881 сымб. → &lt;/span&gt;12433 сымб.)
# [[Вайна ў Віетнаме]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8914 сымб. → &lt;/span&gt;12480 сымб.)
# [[Шакаляд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8922 сымб. → &lt;/span&gt;12491 сымб.)
# [[Ядзерная энэргетыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8967 сымб. → &lt;/span&gt;12554 сымб.)
# [[Эндзі Ўоргал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9017 сымб. → &lt;/span&gt;12624 сымб.)
# [[Фатаграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9024 сымб. → &lt;/span&gt;12634 сымб.)
# [[Эвэрэст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9056 сымб. → &lt;/span&gt;12678 сымб.)
# [[Спорт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9069 сымб. → &lt;/span&gt;12697 сымб.)
# [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9071 сымб. → &lt;/span&gt;12699 сымб.)
# [[Чанак’я]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9081 сымб. → &lt;/span&gt;12713 сымб.)
# [[Інгмар Бэргман]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9082 сымб. → &lt;/span&gt;12715 сымб.)
# [[Гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9090 сымб. → &lt;/span&gt;12726 сымб.)
# [[Кава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9102 сымб. → &lt;/span&gt;12743 сымб.)
# [[Дэмакратыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9109 сымб. → &lt;/span&gt;12753 сымб.)
# [[Мэсапатамія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9187 сымб. → &lt;/span&gt;12862 сымб.)
# [[Вялікі выбух]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9208 сымб. → &lt;/span&gt;12891 сымб.)
# [[Від (біялёгія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9208 сымб. → &lt;/span&gt;12891 сымб.)
# [[Віно]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9217 сымб. → &lt;/span&gt;12904 сымб.)
# [[Марсэль Пруст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9231 сымб. → &lt;/span&gt;12923 сымб.)
# [[Волга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9233 сымб. → &lt;/span&gt;12926 сымб.)
# [[Рафаэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9238 сымб. → &lt;/span&gt;12933 сымб.)
# [[Джэймз Джойс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9245 сымб. → &lt;/span&gt;12943 сымб.)
# [[Сымон Балівар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9267 сымб. → &lt;/span&gt;12974 сымб.)
# [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9288 сымб. → &lt;/span&gt;13003 сымб.)
# [[Культурная соя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9288 сымб. → &lt;/span&gt;13003 сымб.)
# [[Суставаногія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9338 сымб. → &lt;/span&gt;13073 сымб.)
# [[Прырода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9347 сымб. → &lt;/span&gt;13086 сымб.)
# [[Архітэктура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9364 сымб. → &lt;/span&gt;13110 сымб.)
# [[Нямецкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9412 сымб. → &lt;/span&gt;13177 сымб.)
# [[Тэлефон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9454 сымб. → &lt;/span&gt;13236 сымб.)
# [[Мысьленьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9494 сымб. → &lt;/span&gt;13292 сымб.)
# [[Зыгмунд Фройд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9511 сымб. → &lt;/span&gt;13315 сымб.)
# [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9540 сымб. → &lt;/span&gt;13356 сымб.)
# [[Ровар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9581 сымб. → &lt;/span&gt;13413 сымб.)
# [[Рымская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9597 сымб. → &lt;/span&gt;13436 сымб.)
# [[Вінцэнт ван Гог]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9657 сымб. → &lt;/span&gt;13520 сымб.)
# [[Саладын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9738 сымб. → &lt;/span&gt;13633 сымб.)
# [[Паўднёвы акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9750 сымб. → &lt;/span&gt;13650 сымб.)
# [[Бэнгальская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9802 сымб. → &lt;/span&gt;13723 сымб.)
# [[Джэфры Чосэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9808 сымб. → &lt;/span&gt;13731 сымб.)
# [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9864 сымб. → &lt;/span&gt;13810 сымб.)
# [[Франц Кафка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9878 сымб. → &lt;/span&gt;13829 сымб.)
# [[Агрэгатны стан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9887 сымб. → &lt;/span&gt;13842 сымб.)
# [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9900 сымб. → &lt;/span&gt;13860 сымб.)
# [[Крыжовыя паходы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9905 сымб. → &lt;/span&gt;13867 сымб.)
# [[Рыбы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9925 сымб. → &lt;/span&gt;13895 сымб.)
# [[Матэматычны доказ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10026 сымб. → &lt;/span&gt;14036 сымб.)
# [[Марлен Дытрых]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10030 сымб. → &lt;/span&gt;14042 сымб.)
# [[Абу Нувас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10066 сымб. → &lt;/span&gt;14092 сымб.)
# [[Нобэлеўская прэмія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10075 сымб. → &lt;/span&gt;14105 сымб.)
# [[Суэцкі канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10076 сымб. → &lt;/span&gt;14106 сымб.)
# [[Астраномія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10084 сымб. → &lt;/span&gt;14118 сымб.)
# [[Джэймз Кук]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10104 сымб. → &lt;/span&gt;14146 сымб.)
# [[Ота фон Бісмарк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10145 сымб. → &lt;/span&gt;14203 сымб.)
# [[Друк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10145 сымб. → &lt;/span&gt;14203 сымб.)
# [[Вадарод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10160 сымб. → &lt;/span&gt;14224 сымб.)
# [[Кісьля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10184 сымб. → &lt;/span&gt;14258 сымб.)
# [[Рэгбі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10189 сымб. → &lt;/span&gt;14265 сымб.)
# [[Міжнародны Суд ААН]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10225 сымб. → &lt;/span&gt;14315 сымб.)
# [[Дыега Вэляскес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10226 сымб. → &lt;/span&gt;14316 сымб.)
# [[Магнітнае поле]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10236 сымб. → &lt;/span&gt;14330 сымб.)
# [[Дзяржава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10259 сымб. → &lt;/span&gt;14363 сымб.)
# [[Цукар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10276 сымб. → &lt;/span&gt;14386 сымб.)
# [[Кірыліца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10322 сымб. → &lt;/span&gt;14451 сымб.)
# [[Год]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10331 сымб. → &lt;/span&gt;14463 сымб.)
# [[Натуральная воспа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10335 сымб. → &lt;/span&gt;14469 сымб.)
# [[Сакрат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10337 сымб. → &lt;/span&gt;14472 сымб.)
# [[Луіс Армстранг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10365 сымб. → &lt;/span&gt;14511 сымб.)
# [[Хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10388 сымб. → &lt;/span&gt;14543 сымб.)
# [[Прыгажосьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10392 сымб. → &lt;/span&gt;14549 сымб.)
# [[Капітал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10408 сымб. → &lt;/span&gt;14571 сымб.)
# [[Атам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10461 сымб. → &lt;/span&gt;14645 сымб.)
# [[Акіра Курасава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10496 сымб. → &lt;/span&gt;14694 сымб.)
# [[Анархізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10515 сымб. → &lt;/span&gt;14721 сымб.)
# [[Кацусіка Хакусай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10558 сымб. → &lt;/span&gt;14781 сымб.)
# [[Этаноль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10559 сымб. → &lt;/span&gt;14783 сымб.)
# [[Карл Маркс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10598 сымб. → &lt;/span&gt;14837 сымб.)
# [[Плязма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10602 сымб. → &lt;/span&gt;14843 сымб.)
# [[Аборт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10611 сымб. → &lt;/span&gt;14855 сымб.)
# [[Джордж Вашынгтон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10612 сымб. → &lt;/span&gt;14857 сымб.)
# [[Галілео Галілей]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10621 сымб. → &lt;/span&gt;14869 сымб.)
# [[Анды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10647 сымб. → &lt;/span&gt;14906 сымб.)
# [[Эпілепсія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10786 сымб. → &lt;/span&gt;15100 сымб.)
# [[Купал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10798 сымб. → &lt;/span&gt;15117 сымб.)
# [[Калідаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10825 сымб. → &lt;/span&gt;15155 сымб.)
# [[Сям’я]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10881 сымб. → &lt;/span&gt;15233 сымб.)
# [[Майкл Фарадэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10887 сымб. → &lt;/span&gt;15242 сымб.)
# [[Ігар Стравінскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10894 сымб. → &lt;/span&gt;15252 сымб.)
# [[Альгарытм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10965 сымб. → &lt;/span&gt;15351 сымб.)
# [[Альбрэхт Дурэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10974 сымб. → &lt;/span&gt;15364 сымб.)
# [[Золата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11021 сымб. → &lt;/span&gt;15429 сымб.)
# [[Шагнамэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11037 сымб. → &lt;/span&gt;15452 сымб.)
# [[Ніл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11093 сымб. → &lt;/span&gt;15530 сымб.)
# [[Галаўны боль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11142 сымб. → &lt;/span&gt;15599 сымб.)
# [[Тэлебачаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11150 сымб. → &lt;/span&gt;15610 сымб.)
# [[Футбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11206 сымб. → &lt;/span&gt;15688 сымб.)
# [[Карэйская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11208 сымб. → &lt;/span&gt;15691 сымб.)
# [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11227 сымб. → &lt;/span&gt;15718 сымб.)
# [[Пі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11304 сымб. → &lt;/span&gt;15826 сымб.)
# [[Вока]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11331 сымб. → &lt;/span&gt;15863 сымб.)
# [[Гафіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11368 сымб. → &lt;/span&gt;15915 сымб.)
# [[Нэптун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11374 сымб. → &lt;/span&gt;15924 сымб.)
# [[Навука]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11432 сымб. → &lt;/span&gt;16005 сымб.)
# [[Габрыель Гарсія Маркес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11502 сымб. → &lt;/span&gt;16103 сымб.)
# [[Фашызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11544 сымб. → &lt;/span&gt;16162 сымб.)
# [[Магатма Гандзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11560 сымб. → &lt;/span&gt;16184 сымб.)
# [[Вецер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11636 сымб. → &lt;/span&gt;16290 сымб.)
# [[Гарбата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11651 сымб. → &lt;/span&gt;16311 сымб.)
# [[Сухоты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11702 сымб. → &lt;/span&gt;16383 сымб.)
# [[Гален]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11707 сымб. → &lt;/span&gt;16390 сымб.)
# [[Курыца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11730 сымб. → &lt;/span&gt;16422 сымб.)
# [[Энэргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11758 сымб. → &lt;/span&gt;16461 сымб.)
# [[Давід Гільбэрт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11769 сымб. → &lt;/span&gt;16477 сымб.)
# [[Тэрмадынаміка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11776 сымб. → &lt;/span&gt;16486 сымб.)
# [[Аль-Газалі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11823 сымб. → &lt;/span&gt;16552 сымб.)
# [[Сок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11844 сымб. → &lt;/span&gt;16582 сымб.)
# [[Эўклід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11886 сымб. → &lt;/span&gt;16640 сымб.)
# [[Пэрсыдзкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11919 сымб. → &lt;/span&gt;16687 сымб.)
# [[Рухавік унутранага згараньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11996 сымб. → &lt;/span&gt;16794 сымб.)
# [[Мэрылін Манро]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12114 сымб. → &lt;/span&gt;16960 сымб.)
# [[Паўднёвая Амэрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12121 сымб. → &lt;/span&gt;16969 сымб.)
# [[Чарлі Чаплін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12124 сымб. → &lt;/span&gt;16974 сымб.)
# [[Нікалё Мак’явэльлі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12142 сымб. → &lt;/span&gt;16999 сымб.)
# [[Альгебра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12219 сымб. → &lt;/span&gt;17107 сымб.)
# [[Сонца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12265 сымб. → &lt;/span&gt;17171 сымб.)
# [[Майсей]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12376 сымб. → &lt;/span&gt;17326 сымб.)
# [[Дунай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12394 сымб. → &lt;/span&gt;17352 сымб.)
# [[Імпэрыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12465 сымб. → &lt;/span&gt;17451 сымб.)
# [[Малако]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12487 сымб. → &lt;/span&gt;17482 сымб.)
# [[Франсіска Гоя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12578 сымб. → &lt;/span&gt;17609 сымб.)
# [[Атэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12579 сымб. → &lt;/span&gt;17611 сымб.)
# [[Сулейман I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12584 сымб. → &lt;/span&gt;17618 сымб.)
# [[Людвіг ван Бэтговэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12602 сымб. → &lt;/span&gt;17643 сымб.)
# [[Джэймз Ўат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12618 сымб. → &lt;/span&gt;17665 сымб.)
# [[Геалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12624 сымб. → &lt;/span&gt;17674 сымб.)
# [[Эўра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12800 сымб. → &lt;/span&gt;17920 сымб.)
# [[Адольф Гітлер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12845 сымб. → &lt;/span&gt;17983 сымб.)
# [[Урад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12983 сымб. → &lt;/span&gt;18176 сымб.)
# [[Жыцьцё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13009 сымб. → &lt;/span&gt;18213 сымб.)
# [[Азартная гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13015 сымб. → &lt;/span&gt;18221 сымб.)
# [[Суахілі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13063 сымб. → &lt;/span&gt;18288 сымб.)
# [[Танец]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13142 сымб. → &lt;/span&gt;18399 сымб.)
# [[Малійская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13178 сымб. → &lt;/span&gt;18449 сымб.)
# [[Зорка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13336 сымб. → &lt;/span&gt;18670 сымб.)
# [[Джордж Байран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13398 сымб. → &lt;/span&gt;18757 сымб.)
# [[Рэлігія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13404 сымб. → &lt;/span&gt;18766 сымб.)
# [[Готфрыд Ляйбніц]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13468 сымб. → &lt;/span&gt;18855 сымб.)
# [[Чарлз Дыкенз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13484 сымб. → &lt;/span&gt;18878 сымб.)
# [[Томас Эдысан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13856 сымб. → &lt;/span&gt;19398 сымб.)
# [[Мацуо Басё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13925 сымб. → &lt;/span&gt;19495 сымб.)
# [[Уладзімер Ленін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13932 сымб. → &lt;/span&gt;19505 сымб.)
# [[Колер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13969 сымб. → &lt;/span&gt;19557 сымб.)
# [[Рак (захворваньне)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14078 сымб. → &lt;/span&gt;19709 сымб.)
# [[Зямля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14086 сымб. → &lt;/span&gt;19720 сымб.)
# [[Хвароба Альцгаймэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14220 сымб. → &lt;/span&gt;19908 сымб.)
# [[Гіп-гоп]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14384 сымб. → &lt;/span&gt;20138 сымб.)
# [[Шкло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14513 сымб. → &lt;/span&gt;20318 сымб.)
# [[Роза Люксэмбург]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14625 сымб. → &lt;/span&gt;20475 сымб.)
# [[Яганэс Брамс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14858 сымб. → &lt;/span&gt;20801 сымб.)
# [[Машына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14871 сымб. → &lt;/span&gt;20819 сымб.)
# [[Лё Карбюзье]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14959 сымб. → &lt;/span&gt;20943 сымб.)
# [[Ацтэкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15037 сымб. → &lt;/span&gt;21052 сымб.)
# [[Аўгустын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15160 сымб. → &lt;/span&gt;21224 сымб.)
# [[Ібн Хальдун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15234 сымб. → &lt;/span&gt;21328 сымб.)
# [[Ібн Батута]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15332 сымб. → &lt;/span&gt;21465 сымб.)
# [[Лацінскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15342 сымб. → &lt;/span&gt;21479 сымб.)
# [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15393 сымб. → &lt;/span&gt;21550 сымб.)
# [[Біблія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15408 сымб. → &lt;/span&gt;21571 сымб.)
# [[Альфрэд Гічкок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15429 сымб. → &lt;/span&gt;21601 сымб.)
# [[Тысяча і адна ноч]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15461 сымб. → &lt;/span&gt;21645 сымб.)
# [[Сыр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15466 сымб. → &lt;/span&gt;21652 сымб.)
# [[ГЭС Тры цясьніны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15488 сымб. → &lt;/span&gt;21683 сымб.)
# [[Ізраіль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15602 сымб. → &lt;/span&gt;21843 сымб.)
# [[Грэцкі альфабэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15742 сымб. → &lt;/span&gt;22039 сымб.)
# [[Ўолт Дыснэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16007 сымб. → &lt;/span&gt;22410 сымб.)
# [[Міжнародны валютны фонд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16011 сымб. → &lt;/span&gt;22415 сымб.)
# [[Канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16048 сымб. → &lt;/span&gt;22467 сымб.)
# [[Леанарда да Вінчы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16107 сымб. → &lt;/span&gt;22550 сымб.)
# [[Пераклад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16161 сымб. → &lt;/span&gt;22625 сымб.)
# [[Фёдар Дастаеўскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16314 сымб. → &lt;/span&gt;22840 сымб.)
# [[Фэдэрыка Фэліні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16351 сымб. → &lt;/span&gt;22891 сымб.)
# [[Асманская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16367 сымб. → &lt;/span&gt;22914 сымб.)
# [[Індыйскі акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16472 сымб. → &lt;/span&gt;23061 сымб.)
# [[Паўночнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16492 сымб. → &lt;/span&gt;23089 сымб.)
# [[Клімат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16615 сымб. → &lt;/span&gt;23261 сымб.)
# [[Цытрус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16682 сымб. → &lt;/span&gt;23355 сымб.)
# [[Ядзерная зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16838 сымб. → &lt;/span&gt;23573 сымб.)
# [[Аль-Харэзьмі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17459 сымб. → &lt;/span&gt;24443 сымб.)
# [[Жанна д’Арк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17529 сымб. → &lt;/span&gt;24541 сымб.)
# [[Шарль дэ Голь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17630 сымб. → &lt;/span&gt;24682 сымб.)
# [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17788 сымб. → &lt;/span&gt;24903 сымб.)
# [[Інжынэрная справа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18071 сымб. → &lt;/span&gt;25299 сымб.)
# [[Мартын Гайдэгер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18263 сымб. → &lt;/span&gt;25568 сымб.)
# [[Афрыканскі зьвяз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18283 сымб. → &lt;/span&gt;25596 сымб.)
# [[Макс Вэбэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18456 сымб. → &lt;/span&gt;25838 сымб.)
# [[Дыскрымінацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18460 сымб. → &lt;/span&gt;25844 сымб.)
# [[Аўстралія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18580 сымб. → &lt;/span&gt;26012 сымб.)
# [[Ежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18908 сымб. → &lt;/span&gt;26471 сымб.)
# [[Этыёпія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18988 сымб. → &lt;/span&gt;26583 сымб.)
# [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19006 сымб. → &lt;/span&gt;26608 сымб.)
# [[Здароўе]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19381 сымб. → &lt;/span&gt;27133 сымб.)
# [[Танзанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19438 сымб. → &lt;/span&gt;27213 сымб.)
# [[Анры Матыс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19497 сымб. → &lt;/span&gt;27296 сымб.)
# [[Дантэ Аліг’еры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19672 сымб. → &lt;/span&gt;27541 сымб.)
# [[Куба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19812 сымб. → &lt;/span&gt;27737 сымб.)
# [[Політэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19829 сымб. → &lt;/span&gt;27761 сымб.)
# [[Кіліманджара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19863 сымб. → &lt;/span&gt;27808 сымб.)
# [[Сусьвет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19910 сымб. → &lt;/span&gt;27874 сымб.)
# [[Ум Кульсум]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19912 сымб. → &lt;/span&gt;27877 сымб.)
# [[Віетнам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20101 сымб. → &lt;/span&gt;28141 сымб.)
# [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20336 сымб. → &lt;/span&gt;28470 сымб.)
# [[Сунь Ятсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20598 сымб. → &lt;/span&gt;28837 сымб.)
# [[Касьпійскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20667 сымб. → &lt;/span&gt;28934 сымб.)
# [[Тэніс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20780 сымб. → &lt;/span&gt;29092 сымб.)
# [[Людовік XIV]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20795 сымб. → &lt;/span&gt;29113 сымб.)
# [[Банглядэш]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20815 сымб. → &lt;/span&gt;29141 сымб.)
# [[Ёсіф Сталін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20951 сымб. → &lt;/span&gt;29331 сымб.)
# [[Бангкок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21000 сымб. → &lt;/span&gt;29400 сымб.)
# [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21115 сымб. → &lt;/span&gt;29561 сымб.)
# [[Сымона дэ Бавуар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21533 сымб. → &lt;/span&gt;30146 сымб.)
# [[Армія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21550 сымб. → &lt;/span&gt;30170 сымб.)
# [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21557 сымб. → &lt;/span&gt;30180 сымб.)
# [[Жак Карт’е]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21603 сымб. → &lt;/span&gt;30244 сымб.)
# [[Ашока]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21736 сымб. → &lt;/span&gt;30430 сымб.)
# [[Гаўтама Буда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21745 сымб. → &lt;/span&gt;30443 сымб.)
# [[Алан Т’юрынг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21755 сымб. → &lt;/span&gt;30457 сымб.)
# [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21762 сымб. → &lt;/span&gt;30467 сымб.)
# [[Фрэнк Лойд Райт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21816 сымб. → &lt;/span&gt;30542 сымб.)
# [[Паблё Пікаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21818 сымб. → &lt;/span&gt;30545 сымб.)
# [[Апэрацыйная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21834 сымб. → &lt;/span&gt;30568 сымб.)
# [[Польшча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21868 сымб. → &lt;/span&gt;30615 сымб.)
# [[Го]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21882 сымб. → &lt;/span&gt;30635 сымб.)
# [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21896 сымб. → &lt;/span&gt;30654 сымб.)
# [[Джакама Пучыні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21956 сымб. → &lt;/span&gt;30738 сымб.)
# [[Сонечная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21999 сымб. → &lt;/span&gt;30799 сымб.)
# [[Малярыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22062 сымб. → &lt;/span&gt;30887 сымб.)
# [[Француская рэвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22064 сымб. → &lt;/span&gt;30890 сымб.)
# [[Сынгапур]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22079 сымб. → &lt;/span&gt;30911 сымб.)
# [[Дыназаўр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22117 сымб. → &lt;/span&gt;30964 сымб.)
# [[Леанард Ойлер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22121 сымб. → &lt;/span&gt;30969 сымб.)
# [[Ерусалім]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22149 сымб. → &lt;/span&gt;31009 сымб.)
# [[Віктор Юго]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22167 сымб. → &lt;/span&gt;31034 сымб.)
# [[Вэргіліюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22172 сымб. → &lt;/span&gt;31041 сымб.)
# [[Галяктыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22175 сымб. → &lt;/span&gt;31045 сымб.)
# [[Джон Мэйнард Кейнз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22178 сымб. → &lt;/span&gt;31049 сымб.)
# [[Фрыдэрык Шапэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22185 сымб. → &lt;/span&gt;31059 сымб.)
# [[Энцыкляпэдыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22190 сымб. → &lt;/span&gt;31066 сымб.)
# [[Турэцкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22292 сымб. → &lt;/span&gt;31209 сымб.)
# [[Лізавета I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22302 сымб. → &lt;/span&gt;31223 сымб.)
# [[Сатурн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22305 сымб. → &lt;/span&gt;31227 сымб.)
# [[Канстантын I Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22327 сымб. → &lt;/span&gt;31258 сымб.)
# [[Танк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22331 сымб. → &lt;/span&gt;31263 сымб.)
# [[Хрысьціянства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22341 сымб. → &lt;/span&gt;31277 сымб.)
# [[Авідыюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22343 сымб. → &lt;/span&gt;31280 сымб.)
# [[Піва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22409 сымб. → &lt;/span&gt;31373 сымб.)
# [[Дынастыя Тан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22412 сымб. → &lt;/span&gt;31377 сымб.)
# [[Сыднэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22417 сымб. → &lt;/span&gt;31384 сымб.)
# [[Уран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22492 сымб. → &lt;/span&gt;31489 сымб.)
# [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22519 сымб. → &lt;/span&gt;31527 сымб.)
# [[Мэркурый]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22525 сымб. → &lt;/span&gt;31535 сымб.)
# [[Транспарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22582 сымб. → &lt;/span&gt;31615 сымб.)
# [[Француская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22619 сымб. → &lt;/span&gt;31667 сымб.)
# [[Міжнародная сыстэма СІ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22646 сымб. → &lt;/span&gt;31704 сымб.)
# [[Багдад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22656 сымб. → &lt;/span&gt;31718 сымб.)
# [[Мухамад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22663 сымб. → &lt;/span&gt;31728 сымб.)
# [[Ёган Кеплер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22694 сымб. → &lt;/span&gt;31772 сымб.)
# [[Сэул]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22697 сымб. → &lt;/span&gt;31776 сымб.)
# [[Дака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22750 сымб. → &lt;/span&gt;31850 сымб.)
# [[Лі Бо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22869 сымб. → &lt;/span&gt;32017 сымб.)
# [[Архімэд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22871 сымб. → &lt;/span&gt;32019 сымб.)
# [[Юпітэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22884 сымб. → &lt;/span&gt;32038 сымб.)
# [[Карачы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22885 сымб. → &lt;/span&gt;32039 сымб.)
# [[Рэнэ Дэкарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22940 сымб. → &lt;/span&gt;32116 сымб.)
# [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22961 сымб. → &lt;/span&gt;32145 сымб.)
# [[Мартын Лютэр Кінг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23001 сымб. → &lt;/span&gt;32201 сымб.)
# [[Авіцэна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23006 сымб. → &lt;/span&gt;32208 сымб.)
# [[Ліпіды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23052 сымб. → &lt;/span&gt;32273 сымб.)
# [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23062 сымб. → &lt;/span&gt;32287 сымб.)
# [[Мікелянджэлё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23076 сымб. → &lt;/span&gt;32306 сымб.)
# [[Эканоміка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23094 сымб. → &lt;/span&gt;32332 сымб.)
# [[Фільм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23103 сымб. → &lt;/span&gt;32344 сымб.)
# [[Мартын Лютэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23104 сымб. → &lt;/span&gt;32346 сымб.)
# [[Мігель Сэрвантэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23156 сымб. → &lt;/span&gt;32418 сымб.)
# [[Антарктыда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23198 сымб. → &lt;/span&gt;32477 сымб.)
# [[Сінтаізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23205 сымб. → &lt;/span&gt;32487 сымб.)
# [[Старажытны Эгіпет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23268 сымб. → &lt;/span&gt;32575 сымб.)
# [[Токіё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23284 сымб. → &lt;/span&gt;32598 сымб.)
# [[Анатомія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23291 сымб. → &lt;/span&gt;32607 сымб.)
# [[Эрвін Шрэдынгер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23320 сымб. → &lt;/span&gt;32648 сымб.)
# [[Антон Чэхаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23323 сымб. → &lt;/span&gt;32652 сымб.)
# [[Бізантыйская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23333 сымб. → &lt;/span&gt;32666 сымб.)
# [[Тайлянд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23339 сымб. → &lt;/span&gt;32675 сымб.)
# [[Калката]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23430 сымб. → &lt;/span&gt;32802 сымб.)
# [[Багата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23532 сымб. → &lt;/span&gt;32945 сымб.)
# [[Мумбаі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23559 сымб. → &lt;/span&gt;32983 сымб.)
# [[Дынастыя Мін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23576 сымб. → &lt;/span&gt;33006 сымб.)
# [[Мальер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23651 сымб. → &lt;/span&gt;33111 сымб.)
# [[Аргентына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23663 сымб. → &lt;/span&gt;33128 сымб.)
# [[Мэксыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23685 сымб. → &lt;/span&gt;33159 сымб.)
# [[Дамаск]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23693 сымб. → &lt;/span&gt;33170 сымб.)
# [[Ісак Ньютан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23715 сымб. → &lt;/span&gt;33201 сымб.)
# [[Рэінкарнацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23764 сымб. → &lt;/span&gt;33270 сымб.)
# [[Расейская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23766 сымб. → &lt;/span&gt;33272 сымб.)
# [[Аўганістан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23795 сымб. → &lt;/span&gt;33313 сымб.)
# [[Дэлі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23819 сымб. → &lt;/span&gt;33347 сымб.)
# [[Пэкін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23821 сымб. → &lt;/span&gt;33349 сымб.)
# [[Саудаўская Арабія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23841 сымб. → &lt;/span&gt;33377 сымб.)
# [[Старажытная Грэцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23939 сымб. → &lt;/span&gt;33515 сымб.)
# [[Найробі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24039 сымб. → &lt;/span&gt;33655 сымб.)
# [[Мост]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24055 сымб. → &lt;/span&gt;33677 сымб.)
# [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24100 сымб. → &lt;/span&gt;33740 сымб.)
# [[Вальтэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24115 сымб. → &lt;/span&gt;33761 сымб.)
# [[Ўільям Шэксьпір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24191 сымб. → &lt;/span&gt;33867 сымб.)
# [[Сальвадор Далі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24211 сымб. → &lt;/span&gt;33895 сымб.)
# [[Бронзавы век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24265 сымб. → &lt;/span&gt;33971 сымб.)
# [[Іран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24270 сымб. → &lt;/span&gt;33978 сымб.)
# [[Банан (плод)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24344 сымб. → &lt;/span&gt;34082 сымб.)
# [[Турэччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24349 сымб. → &lt;/span&gt;34089 сымб.)
# [[Мэхіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24407 сымб. → &lt;/span&gt;34170 сымб.)
# [[Будызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24434 сымб. → &lt;/span&gt;34208 сымб.)
# [[Электроніка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24482 сымб. → &lt;/span&gt;34275 сымб.)
# [[Скалістыя горы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24489 сымб. → &lt;/span&gt;34285 сымб.)
# [[Чжэн Хэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24644 сымб. → &lt;/span&gt;34502 сымб.)
# [[Пратэстанцтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24675 сымб. → &lt;/span&gt;34545 сымб.)
# [[Эўропа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24678 сымб. → &lt;/span&gt;34549 сымб.)
# [[Тадж Магал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24684 сымб. → &lt;/span&gt;34558 сымб.)
# [[Дрэва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24747 сымб. → &lt;/span&gt;34646 сымб.)
# [[Бялкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24801 сымб. → &lt;/span&gt;34721 сымб.)
# [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24807 сымб. → &lt;/span&gt;34730 сымб.)
# [[Гандаль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24824 сымб. → &lt;/span&gt;34754 сымб.)
# [[Джакарта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24858 сымб. → &lt;/span&gt;34801 сымб.)
# [[Індыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25054 сымб. → &lt;/span&gt;35076 сымб.)
# [[Нігерыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25083 сымб. → &lt;/span&gt;35116 сымб.)
# [[Кітай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25097 сымб. → &lt;/span&gt;35136 сымб.)
# [[Мэка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25191 сымб. → &lt;/span&gt;35267 сымб.)
# [[Біялёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25212 сымб. → &lt;/span&gt;35297 сымб.)
# [[Ангельская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25312 сымб. → &lt;/span&gt;35437 сымб.)
# [[Карабель]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25428 сымб. → &lt;/span&gt;35599 сымб.)
# [[Зараастрызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25469 сымб. → &lt;/span&gt;35657 сымб.)
# [[Тлен]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25559 сымб. → &lt;/span&gt;35783 сымб.)
# [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25629 сымб. → &lt;/span&gt;35881 сымб.)
# [[Майкл Джэксан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25696 сымб. → &lt;/span&gt;35974 сымб.)
# [[Марс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25780 сымб. → &lt;/span&gt;36092 сымб.)
# [[Ватыкан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25829 сымб. → &lt;/span&gt;36161 сымб.)
# [[Першая сусьветная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26005 сымб. → &lt;/span&gt;36407 сымб.)
# [[Антоніё Вівальдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26199 сымб. → &lt;/span&gt;36679 сымб.)
# [[Эгіпет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26379 сымб. → &lt;/span&gt;36931 сымб.)
# [[Тэгеран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26438 сымб. → &lt;/span&gt;37013 сымб.)
# [[Аўтамабіль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26514 сымб. → &lt;/span&gt;37120 сымб.)
# [[Хуткасьць сьвятла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26663 сымб. → &lt;/span&gt;37328 сымб.)
# [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26975 сымб. → &lt;/span&gt;37765 сымб.)
# [[Лагас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26976 сымб. → &lt;/span&gt;37766 сымб.)
# [[Судан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27068 сымб. → &lt;/span&gt;37895 сымб.)
# [[Вашку да Гама]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27792 сымб. → &lt;/span&gt;38909 сымб.)
# [[Жан-Жак Русо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;28096 сымб. → &lt;/span&gt;39334 сымб.)
# [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;28159 сымб. → &lt;/span&gt;39423 сымб.)
# [[Японія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29075 сымб. → &lt;/span&gt;40705 сымб.)
# [[Нацысцкая Нямеччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29151 сымб. → &lt;/span&gt;40811 сымб.)
# [[Паўночная Амэрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29314 сымб. → &lt;/span&gt;41040 сымб.)
# [[Тэхналёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29652 сымб. → &lt;/span&gt;41513 сымб.)
# [[Эўрапейскі Зьвяз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29982 сымб. → &lt;/span&gt;41975 сымб.)
# [[Вада]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30372 сымб. → &lt;/span&gt;42521 сымб.)
# [[Баскетбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30657 сымб. → &lt;/span&gt;42920 сымб.)
# [[Швайцарыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30660 сымб. → &lt;/span&gt;42924 сымб.)
# [[Ірак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30866 сымб. → &lt;/span&gt;43212 сымб.)
# [[Сара Бэрнар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31391 сымб. → &lt;/span&gt;43947 сымб.)
# [[Энрыка Фэрмі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31649 сымб. → &lt;/span&gt;44309 сымб.)
# [[Застуда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31680 сымб. → &lt;/span&gt;44352 сымб.)
# [[Атэны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31871 сымб. → &lt;/span&gt;44619 сымб.)
# [[The Beatles]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31882 сымб. → &lt;/span&gt;44635 сымб.)
# [[Мэдыцына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31921 сымб. → &lt;/span&gt;44689 сымб.)
# [[Кансэрватызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32008 сымб. → &lt;/span&gt;44811 сымб.)
# [[Пётар Чайкоўскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32079 сымб. → &lt;/span&gt;44911 сымб.)
# [[Гішпанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32166 сымб. → &lt;/span&gt;45032 сымб.)
# [[Цягліцы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32174 сымб. → &lt;/span&gt;45044 сымб.)
# [[Санкт-Пецярбург]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32242 сымб. → &lt;/span&gt;45139 сымб.)
# [[Бульба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32849 сымб. → &lt;/span&gt;45989 сымб.)
# [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33118 сымб. → &lt;/span&gt;46365 сымб.)
# [[Чынгісхан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33122 сымб. → &lt;/span&gt;46371 сымб.)
# [[Азія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33296 сымб. → &lt;/span&gt;46614 сымб.)
# [[Дыялектыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33477 сымб. → &lt;/span&gt;46868 сымб.)
# [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33873 сымб. → &lt;/span&gt;47422 сымб.)
# [[Эйфэлева вежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;34681 сымб. → &lt;/span&gt;48553 сымб.)
# [[Аляксандар Пушкін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;34761 сымб. → &lt;/span&gt;48665 сымб.)
# [[Афрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35086 сымб. → &lt;/span&gt;49120 сымб.)
# [[Масква]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35575 сымб. → &lt;/span&gt;49805 сымб.)
# [[Кір II]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35642 сымб. → &lt;/span&gt;49899 сымб.)
# [[Джэйн Остын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35786 сымб. → &lt;/span&gt;50100 сымб.)
# [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35881 сымб. → &lt;/span&gt;50233 сымб.)
# [[Кейптаўн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36461 сымб. → &lt;/span&gt;51045 сымб.)
# [[Ісус Хрыстос]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36531 сымб. → &lt;/span&gt;51143 сымб.)
# [[Нікола Тэсла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36540 сымб. → &lt;/span&gt;51156 сымб.)
# [[Стамбул]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36584 сымб. → &lt;/span&gt;51218 сымб.)
# [[Ганконг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37507 сымб. → &lt;/span&gt;52510 сымб.)
# [[Кіншаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37538 сымб. → &lt;/span&gt;52553 сымб.)
# [[Глябальнае пацяпленьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37986 сымб. → &lt;/span&gt;53180 сымб.)
# [[Альбэрт Айнштайн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38873 сымб. → &lt;/span&gt;54422 сымб.)
# [[Калізэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38896 сымб. → &lt;/span&gt;54454 сымб.)
# [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;39963 сымб. → &lt;/span&gt;55948 сымб.)
# [[Гісторыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41456 сымб. → &lt;/span&gt;58038 сымб.)
# [[Алімпійскія гульні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41477 сымб. → &lt;/span&gt;58068 сымб.)
# [[Сусьветны банк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41592 сымб. → &lt;/span&gt;58229 сымб.)
# [[Рабіндранат Тагор]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;42836 сымб. → &lt;/span&gt;59970 сымб.)
# [[Рэмбрант]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;44461 сымб. → &lt;/span&gt;62245 сымб.)
# [[Мао Дзэ-дун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;44935 сымб. → &lt;/span&gt;62909 сымб.)
# [[Расея]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;45417 сымб. → &lt;/span&gt;63584 сымб.)
# [[Канада]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;46191 сымб. → &lt;/span&gt;64667 сымб.)
# [[Вена]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;46878 сымб. → &lt;/span&gt;65629 сымб.)
# [[Шанхай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;48989 сымб. → &lt;/span&gt;68585 сымб.)
# [[Хрыстафор Калюмб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;51107 сымб. → &lt;/span&gt;71550 сымб.)
# [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;51408 сымб. → &lt;/span&gt;71971 сымб.)
# [[Шахматы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;52940 сымб. → &lt;/span&gt;74116 сымб.)
# [[Джузэпэ Вэрдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53080 сымб. → &lt;/span&gt;74312 сымб.)
# [[Аўстрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53614 сымб. → &lt;/span&gt;75060 сымб.)
# [[Рэфармацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53786 сымб. → &lt;/span&gt;75300 сымб.)
# [[Бэрлін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;54014 сымб. → &lt;/span&gt;75620 сымб.)
# [[Дубай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56556 сымб. → &lt;/span&gt;79178 сымб.)
# [[Лос-Анджэлес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56606 сымб. → &lt;/span&gt;79248 сымб.)
# [[Альжыр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56691 сымб. → &lt;/span&gt;79367 сымб.)
# [[Парыж]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56929 сымб. → &lt;/span&gt;79701 сымб.)
# [[Амстэрдам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;57097 сымб. → &lt;/span&gt;79936 сымб.)
# [[Густаў Малер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;58733 сымб. → &lt;/span&gt;82226 сымб.)
# [[Сан-Паўлу]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;59025 сымб. → &lt;/span&gt;82635 сымб.)
# [[Нідэрлянды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;60673 сымб. → &lt;/span&gt;84942 сымб.)
# [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;62400 сымб. → &lt;/span&gt;87360 сымб.)
# [[Аляксандар Македонскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;63234 сымб. → &lt;/span&gt;88528 сымб.)
# [[Украіна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;63657 сымб. → &lt;/span&gt;89120 сымб.)
# [[Рым]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;64864 сымб. → &lt;/span&gt;90810 сымб.)
# [[Мадрыд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;66576 сымб. → &lt;/span&gt;93206 сымб.)
# [[Каір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;69502 сымб. → &lt;/span&gt;97303 сымб.)
# [[Лёндан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;70461 сымб. → &lt;/span&gt;98645 сымб.)
# [[Італія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;71393 сымб. → &lt;/span&gt;99950 сымб.)
# [[Пётар I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;73782 сымб. → &lt;/span&gt;103295 сымб.)
# [[Другая сусьветная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;75339 сымб. → &lt;/span&gt;105475 сымб.)
# [[Напалеон I Банапарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;76814 сымб. → &lt;/span&gt;107540 сымб.)
# [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;80951 сымб. → &lt;/span&gt;113331 сымб.)
# [[Актавіян Аўгуст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;83740 сымб. → &lt;/span&gt;117236 сымб.)
# [[Буэнас-Айрэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;85028 сымб. → &lt;/span&gt;119039 сымб.)
# [[Нямеччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;90224 сымб. → &lt;/span&gt;126314 сымб.)
# [[Партугалія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92396 сымб. → &lt;/span&gt;129354 сымб.)
# [[Калюмбія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;93327 сымб. → &lt;/span&gt;130658 сымб.)
# [[Інданэзія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;96748 сымб. → &lt;/span&gt;135447 сымб.)
# [[Пакістан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;96832 сымб. → &lt;/span&gt;135565 сымб.)
# [[Рэспубліка Карэя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;98121 сымб. → &lt;/span&gt;137369 сымб.)
# [[Цягнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;100872 сымб. → &lt;/span&gt;141221 сымб.)
# [[Вялікабрытанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;101832 сымб. → &lt;/span&gt;142565 сымб.)
# [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;103706 сымб. → &lt;/span&gt;145188 сымб.)
# [[Нью-Ёрк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;109610 сымб. → &lt;/span&gt;153454 сымб.)
# [[Бразылія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;111082 сымб. → &lt;/span&gt;155515 сымб.)
# [[Чорная дзірка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;116987 сымб. → &lt;/span&gt;163782 сымб.)
# [[Францыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;125799 сымб. → &lt;/span&gt;176119 сымб.)
# [[Філіпіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;128232 сымб. → &lt;/span&gt;179525 сымб.)
# [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;162545 сымб. → &lt;/span&gt;227563 сымб.)</text>
      <sha1>sqbh8hn6k8lg3xc8avvl2gvtsrq1d8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акаралёгія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97559</id>
    <revision>
      <id>2663424</id>
      <parentid>2330583</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T22:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4541" sha1="k9j38104u47xgvdtv7u4hbrr96mq2x6" xml:space="preserve">[[Файл:Flat_mite,_Brevipalpus_phoenicis.jpg|міні|Клешч]]
{{Заалёгія|Файл:Flat_mite,_Brevipalpus_phoenicis.jpg}}
'''Акаралёгія''' (acarology, ад {{Мова-el|ἀράχνη}} ἀκάρι, ''akari'' — «кляшчы»; і -λογία — «навука», «веданьне») — разьдзел [[заалёгія|заалёгіі]] [[бесхрыбетныя|бесхрыбетных]], які вывучае [[Кляшчы (жывёлы)|кляшчоў]]. Вылучаюць вэтэрынарны, мэдычны, агульны і сельскагаспадарчы кірункі акаралёгіі. Асноўныя пытаньні акаралёгіі дасьледуюцца сумесна ў першую чаргу ў вэтэрынарыі і мэдыцыне, бо многія кляшчы зьяўлюцца ўзбуджальнікамі інвазіённых і інфэкцыйных захворваньняў жывёл і чалавека ([[энцэфаліт]]).

== Кангрэсы ==
* ''XII-th International Congress of Acarology''. [[Амстэрдам]], [[Нідэрлянды]]. 21—26 жніўня 200.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090416155717/http://www.acarology.org/~ica2006/&lt;/ref&gt;
* ''XI-th International Congress of Acarology''. [[Мэрыда]], [[Мэксыка]]. 9—13 верасьня 2002
* ''X-th International Congress of Acarology''. [[Канбэра]], [[Аўстралія]]. 6—10 ліпеня 1998
* ''IX-th International Congress of Acarology''. [[Каламбус]], [[Агаё]], [[ЗША]]. 17—22 ліпеня 1994
* ''II-th International Congress of Acarology''. [[Сатан-Бонінгтан]], [[Вялікабрытанія]]. 19—25 ліпеня 1967&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070626135007/http://www.acarology.org/ica/ica1967/proceedings.html&lt;/ref&gt;
* ''I-th International Congress of Acarology''. [[Форт-Колінз]], [[Каларада]], [[США]]. 2—7 верасьня 1963&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20081120225320/http://www.acarology.org/ica/ica1963/index.html&lt;/ref&gt;

== Часопісы ==
* ''Acarina'' (Russian Journal of Acarology, ЗМ [[МДУ]], [[Масква]], [[Расея]], 1993-)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090422135712/http://insects.ummz.lsa.umich.edu/acarina/&lt;/ref&gt;
* ''Acarologia'' (Montpellier, [[Францыя]])
* ''Acarology Bulletin'' ([[Антарыё]], [[Канада]]). ISSN: 1361-8091 (Systematic &amp; Applied Acarology Society, 1996-)&lt;ref&gt;http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/acarology/saas/ab/content.html&lt;/ref&gt;
* ''Experimental and Applied Acarology'' ([[Амстэрдам]], Нідэрлянды). ISSN: 1572-9702 (electronic) 0168-8162 (paper), Springer
* ''International Journal of Acarology'' ([[ЗША]], 1975-)&lt;ref&gt;http://www.informaworld.com/taca&lt;/ref&gt;
* ''Journal of the Acarological Society of Japan'' (Matsudo, Chiba, [[Японія]], 1992-)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090524071935/http://acari.ac.affrc.go.jp/en/journal/&lt;/ref&gt;
* ''Journal of Medical Entomology'' (ЗША)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20081008052309/http://www.entsoc.org/pubs/periodicals/jme/&lt;/ref&gt;

== Глядзіце таксама ==
* [[Арахналёгія]]
* [[Павукападобныя]]
* [[Энтамалёгія]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Бэкер Э. В., Ўартан Г., ''Уводзіны ў акралёгію'', 1955.
* Evans, G.O. 1992. ''Principles of Acarology''. CAB International, Cambridge.
* D. E. Walter &amp; H. C. Proctor. 1999. ''Mites: Ecology, Evolution and Behaviour.'' University of NSW Press, Sydney and CABI, Wallingford {{ISBN|0-86840-529-9}}
* R. B. Halliday, D. E. Walter, H. C. Proctor, R. A. Norton &amp; M. J. Colloff. 2001. ''Acarology, Proceedings of the 10th International Congress [5-10 July 1998].'' CSIRO Publishing, Melbourne. 960 pp. isbn=0-643-06658-6 CSIRO Publ. Collingwood, Vic.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://encephalitis.ru/ Сайт аб кляшчовым энцэфаліце]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20030207052726/http://trombicula.narod.ru/Nauka.htm Сайт аб кляшчах-чырвонацелках]{{ref-ru}}
* [http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/acarology/ Акаралёгія] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20121110092447/http://www.tolweb.org/Acari/2554 Кляшчы на tolweb.org] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Арахналёгія]]
[[Катэгорыя:Разьдзелы заалёгіі]]</text>
      <sha1>k9j38104u47xgvdtv7u4hbrr96mq2x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104074</id>
    <revision>
      <id>2663441</id>
      <parentid>2606491</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T08:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jarash</username>
        <id>794</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне спасылкі</comment>
      <origin>2663441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14441" sha1="57i0846gcfalv0i58k1qmptqgwb971b" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
| назва           = Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь
| арыгінальная назва = 
| выява           = 
| рамка выявы     = 
| памер выявы     = 
| альтэрнатыўны тэкст выявы = 
| подпіс выявы    = 
| мапа            = 
| памер мапы      = 
| альтэрнатыўны тэкст мапы = 
| подпіс мапы     = 
| мапа 2          = 
| абрэвіятура     = МПЗ Беларусі
| дэвіз           = 
| папярэднік      = Дзяржаўны падатковы камітэт
| наступнік       = 
| дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|24|9|2001|1}}
| дата спыненьня існаваньня = 
| тып             = 
| юрыдычны статус = 
| мэта            = 
| штабкватэра     = [[Менск]], вул. Савецкая, д. 9
| месцазнаходжаньне = 
| каардынаты      = 
| дзейнічае ў рэгіёнах = 
| сяброўства      = 
| афіцыйныя мовы  = 
| генэральны сакратар = 
| пасада кіраўніка = Міністар
| імя кіраўніка   = [[Дзьмітры Кійко]]
| пасада кіраўніка 2 = Першы намесьнік
| імя кіраўніка 2 = Ігар Клепча
| пасада кіраўніка 3 = Намесьнікі
| імя кіраўніка 3 = Ігар Скрынікаў, Уладзімер Муквіч, Сьвятлана Яськова&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nalog.gov.by/about/| копія = | дата копіі = | загаловак = Кіраўніцтва Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь| фармат = | назва праекту = Кіраўніцтва| выдавец = Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусі| дата доступу = | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
| пасада кіраўніка 4 = 
| імя кіраўніка 4 = 
| асноўныя асобы  = 
| кіроўны орган   = 
| матчыная кампанія = 
| зьвязаныя кампаніі = 
| бюджэт          = 225,3 мільярды [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27 сьнежня 2010| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=h10900073| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім каштарысе на 2010 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 8 красавіка 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; (2010 год; 75,3 мільёны [[Амэрыканскі даляр|$]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2010| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2010 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 8 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэдняе за 2010 год цаны (2993,74) набыцьця даляра за рублі на валютным рынку}}&lt;/ref&gt;)
| колькасьць супрацоўнікаў = 
| колькасьць валянтэраў = 
| сайт            = [https://nalog.gov.by/ nalog.gov.by]
| заўвагі         = 
| колішняя назва  = 
}}
'''Міністэ́рства па пада́тках і збо́рах Рэспу́блікі Белару́сь''' — [[ведамства]] [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|ўраду Беларусі]], упаўнаважанае парадкаваць падаткаабкладаньне. Міністар па падатках і зборах прызначаецца й здымаецца з пасады [[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]. З 14 студзеня 2025 году пасаду міністра займае [[Дзьмітры Кійко]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 студзеня 2025| url = https://reform.news/lukashenko-naznachil-kijko-glavoj-mns-i-poruchil-peresmotret-lgoty| загаловак = Лукашенко назначил Кийко главой МНС и поручил пересмотреть льготы| фармат = | назва праекту = | выдавец = {{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}} | дата = 14 студзеня 2025 | мова = ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Будова ==
* Апарат — 7 галоўных управаў, 5 управаў, аддзел.
* Інспэкцыі вобласьцяў, гарадоў ды [[раён]]аў.

== Задачы ==
* нагляд за выкананьнем заканадаўства аб падаткаабкладаньні, прадпрымальніцтве, рамёствах ды адпачынку за [[горад]]ам, таксама за падачаю заяваў [[Фізычная асоба|фізычнымі асобамі]] аб даходах ды [[Маёмасьць|маёмасьці]];
* нагляд за выкананьнем заканадаўства аб вытворчасьці, абароце ды [[Рэкляма|рэкляме]] [[сьпірт]]овых ды [[Тытунь|тытунёвых]] вырабаў;
* нагляд за выкананьнем заканадаўства аб [[гульня]]вым [[бізнэс]]е;
* улік належных да выплаты й выплачаных сумаў падаткаў;
* распрацоўка прапановаў аб перайманьні [[Расея|расейскага]] парадку вылічэньня й выплаты [[Падатак|падаткаў]], падатковага ўліку й нагляду;
* [[Валюта|валютны]] нагляд;
* папярэджаньне, выяўленьне й спыненьне парушэньняў заканадаўства аб падаткаабкладаньні;
* удзел у распрацоўцы [[Міжнародная дамова|міжнародных дамоваў]] аб падаткаабкладаньні.

== Паўнамоцтвы ==
* атрыманьне ад падаткаплатніка [[Зьвесткі|зьвестак]] аб ягонай дзейнасьці ды маёмасьці;
* бясплатнае атрыманьне ад установаў ды фізычных асобаў [[дакумэнт]]альных заключэньняў адмыслоўцаў;
* атрыманьне доступу да ды перадача ўрадавым установам асабістых зьвестак;
* спагнаньне нясплочаных падаткаў ды грошай ад збыту адабранай [[урад]]ам маёмасьці;
* выяўленьне маёмасьці падаткаплатнікаў і даўжнікоў;
* спыненьне абслугоўваньня рахункаў падаткаплатнікаў;
* прапанова аб забароне [[Грамадзянства|грамадзянам]] выезду з [[Краіна|краіны]];
* вынясеньне прапановы аб спыненьні дзейнасьці ўстановаў ды [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальных прадпрымальнікаў]], таксама загаду аб тэрміновым выпраўленьні парушэньня ўмоваў [[Ліцэнзія|ліцэнзіі]];
* зварот з [[позва]]ю ў [[суд]];
* выклік падаткаплатнікаў ды ўладальнікаў зьвестак аб іх дзейнасьці;
* праверка пасьведчаньняў ды асабісты дагляд падаткаплатнікаў;
* праверка на зямлі і ў памяшканьні падаткаплатніка;
* патрабаваньне ды праверка ўліку маёмасьці падаткаплатніка, апячатваньне памяшканьняў ды месцаў захоўваньня ягоных дакумэнтаў і маёмасьці;
* закуп тавараў ды замова паслугаў для праверкі выкананьня заканадаўства;
* выкарыстаньне прыладаў [[гук]]а- й відэазапісу, капіяваньня ды [[Сканэр|сканаваньня]] выяваў, фатаздымачоў пры зборы доказаў правапарушэньня;
* спын [[Гандаль|гандлю]] падаткаплатнікаў на 2 сутак;
* адбор у падаткаплатніка арыгіналаў дакумэнтаў;
* адбор [[тавар]]аў, што зьяўляюцца прадметамі або прыладамі правапарушэньня;
* забесьпячэньне знаходжаньня сваіх супрацоўнікаў на зямлі і ў памяшканьні падаткаплатніка;
* [[Крыптаграфія|крыптаграфічная]] абарона электронных дакумэнтаў [[Лічбавы подпіс|лічбавым подпісам]] ды распаўсюд адчыненых ключоў праверкі тых подпісаў;
* распрацоўка пастановаў аб паддаткаабкладаньні;
* касаваньне неправамоцных рашэньняў ведамасных інспэкцыяў;
* стварэньне, ператварэньне й касаваньне ведамасных ўстановаў;
* кіраваньне ведамаснай маёмасьцю&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 лютага 2011| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=C20101592| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 31 кастрычніка 2001 г. № 1592| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 19 красавіка 2011 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

== Мінуўшчына ==
19 сьнежня 2002 году А. Лукашэнка падпісаў [[Падатковы кодэкс Беларусі]], які абнародавалі 9—10 студзеня 2003 году ў газэце «[[Зьвязда]]». Па выніках 2015 году Міністэрства па падатках і зборах Беларусі ўтварыла звыш 70 % даходнай часткі [[Каштарыс Рэспублікі Беларусь|каштарысу Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Налівайка.|загаловак=Цытата дня|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20160205/1454692926-syargey-nalivayka-ministr-pa-padatkah-i-zborah|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=6 лютага 2016|нумар=[http://zviazda.by/be/number/23-28133 23 (28133)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/6lut-1.indd_.pdf 1]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. Пагатоў [[індывідуальныя прадпрымальнікі]] (ІП) забясьпечылі 2 % падатковых паступленьняў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Налівайка.|загаловак=Цытата дня|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20160112/1452616328-syargey-nalivayka-ministr-pa-padatkah-i-zborah|выданьне=Зьвязда|тып=|год=12 студзеня 2016|нумар=[http://zviazda.by/be/number/4-28114 4 (28114)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/12stu-1.indd_.pdf 1]|issn=}}&lt;/ref&gt;. У 2017 годзе спагнаньні ў выніку праверак прынесьлі каля 15 % падаткаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|загаловак=Абноўлены Падатковы кодэкс будзе садзейнічаць добраахвотнай выплаце збораў у бюджэт|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/obnovlennyy_nalogovyy_kodeks_budet_sodeystvovat_dobrovolnoy_uplate_sborov_v_byudzhet/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=14 верасьня 2018|дата доступу=25 сьнежня 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Спасылка|url=https://nalog.gov.by/|загаловак=Міністэрства па падатках і зборах Беларусі}}

{{Міністры па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь}}
{{МПЗБ}}
{{Выканаўчая ўлада Беларусі}}

[[Катэгорыя:Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь| ]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2001 годзе]]</text>
      <sha1>57i0846gcfalv0i58k1qmptqgwb971b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юры Попка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117818</id>
    <revision>
      <id>2663405</id>
      <parentid>2236955</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A676767</username>
        <id>46476</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>2663405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26333" sha1="bw0teafknwmwptbc9x97iwru5oja9p1" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Юры Попка
|Арыгінал імя        = 
|Партрэт             = Jury Popka.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 1950 год
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = Б. Жубровіч, Юры Жывіца
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|7|10|1912}}
|Месца нараджэньня   = [[хутар]] [[Высокі Груд]], [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскі павет]], [[Гарадзенская губэрня]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|29|4|1990|1}}
|Месца сьмерці       = [[Ляймэн]], [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Нямеччыны|зямля]] [[Бадэн-Вюртэмбэрг]], [[Нямеччына]]
|Грамадзянства       = [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская рэспубліка]], [[Нямеччына]]
|Род дзейнасьці      = [[журналіст]], [[рэдактар]], [[выдавец]]
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = [[беларуская мова|беларуская]]
|Мова2               = 
|Дэбют               = «[[Восеньню]]» (1938)
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Ю́ры (Яго́р) По́пка''' (7 кастрычніка 1912, [[хутар]] Высокі Груд [[Пружанскі павет (Гарадзенская губэрня)|Пружанскага павету]], [[Расейская імпэрыя]] — 29 красавіка 1990, [[Ляймэн (Бадэн)|Ляймэн]], [[Нямеччына]]) — [[беларус]]кі [[Нацыяналізм|нацыяналіст]], [[выдавец]], [[пісьменьнік]]. [[Псэўданім]]ы: ''Б. Жубровіч'', ''Юры Жывіца''.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзіўся на хутары Высокі Груд [[Гарадзечанская воласьць|Гарадзечанскай воласьці]] ([[Пружанскі павет (Расейская імпэрыя)|Пружанскі павет]]). Бацька — Сымон Попка зь вёскі [[Брады (Пружанскі раён)|Брады]], маці — Ганна Іванюковіч з [[Прылуччына|Прылуччыны]]. Меў чатырох старэйшых сясьцёр: Марылю (памерла ў маладым узросьце), Антаніну, Юлю й Серафіму.

З пачаткам [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] сям’я выехала ва [[Украіна|Ўкраіну]], у [[Харкаўская губэрня|Харкаўскую губэрню]]. Адсюль бацька зьехаў у [[Мурманск]] на працу. Пасьля сканчэньня вайны вярнуліся ў Высокі Груд.

Юры захапіўся беларускасьцю падчас навучаньня ў польскай гімназіі, набываў беларускія газэты, календары. У 30-я рокі скантактаваўся зь беларускімі студэнтамі [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай гімназіі]].

Падчас [[Пружаны пад нацысцкай акупацыяй|нямецкае акупацыі]] ўзначальваў аддзел працы і сацыяльнага забесьпячэньня ў [[Пружаны|Пружанах]], заснавальнік і старшыня Пружанскага аддзелу [[Беларускі камітэт|Беларускага Камітэту]] (1943—1944). Аддзел разьмяшчаўся на рагу [[Вуліца Сацыялістычная (Пружаны)|Царкоўнай]] і Гімназіяльнай вуліцаў. За час ягонай дзейнасьці былі адчыненыя беларуская васьміклясная школа ў Пружанах (заняла будынак былой [[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)|польскай гімназіі]]), школы ў [[Арабнікі|Арабніках]], [[Чахец|Чахцы]], [[Агароднікі (Пружанскі раён)|Агародніках]], [[Купічы|Купічах]], [[Дабучын]]е. 27 чэрвеня 1944 року Юры Попка браў удзел у [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|Другім Ўсебеларускім кангрэсе]] ў [[Менск]]у&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = С. К.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html| загаловак = Другі Ўсебеларускі Кангрэс| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Беларуская палічка]]| дата = 16 студзеня 2012 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 1944 ў сувязі з надыходам [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] выехаў на захад.

Працаваў на фабрыцы ў Цьвітаве, у баўэра ў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Шусэнрыд|Шусэнрыдзе|de|Schussenried}} (каля [[Бібэрах-на-Рысе|Бібэраху-на-Рысе]], зямля [[Бадэн-Вюртэмбэрг]]). Пасьля адкрыцьця лягераў [[Адміністрацыя ААН па аказаньні дапамогі і рэабілітацыі|УНРРА]] пераехаў у [[Бібэрах-на-Рысе|Бібэрах-Бэргергаўзэн]], пасьля ў [[Віндзбэрг]].

Актыўна ўдзельнічаў у грамадзка-палітычным жыцьці беларускае эміграцыі ў Нямеччыне. Сябра замежнага сэктару [[БНП]], кіраўнік нацыяналістычнае арганізацыі «[[Згуртаваньне беларускіх патрыётаў]]». У 1952—1954 — кіраўнік палітычна-прапагандысцкага аддзелу Галоўнага штабу [[Беларускі вызвольны фронт|Беларускага Вызвольнага Фронту]] (пад псэўданімам Б. Жубровіч).

У 1971 року пераехаў у {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ляймэн (Бадэн)|Ляймэн|de|Leimen (Baden)}} (пад [[Гайдэльбэрг]]ам), дзе заснаваў ва ўласнай кватэры на Гётэштрасэ, 1 беларускі музэй. Адкрыцьцё адбылося 15 сакавіка 1982 року з удзелам мясцовых беларусаў і мэра Ляймэна Г. Эрхбара. Экспанаты для яго былі сабраныя з усяе [[Заходняя Нямеччына|Заходняе Нямеччыны]]: [[Пояс|паясы]], [[убраньне]], [[лапці]], [[Лыжка|лыжкі]], [[посуд]], [[Кніга|кнігі]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Дзьмітры Крывашэй.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.eedc.org.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=98&amp;Itemid=107| загаловак = Беларусь — краіна эмігрантаў?| фармат = | назва праекту = | выдавец = Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum Demokratyczne| дата = 26 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Выстаўленыя ўзнагароды заснавальніка, атрыманыя ад кіраўніцтва [[БЦР]] на эміграцыі, мандат і пасьведчаньне дэлегата [[Другі Ўсебеларускі кангрэс|II Усебеларускага кангрэсу]] (1944), творы і пэрыядычныя выданьні, якія выходзілі пад рэдакцыяй Юрыя Попкі і інш.

[[Файл:Помнік загінулым у 1939—1945 беларусам.JPG|зьлева|значак|Помнік загінулым у 1939—1945 беларусам]]
У 1987 на могілках у раёне Ляймэну Санкт-Ільгене ягонымі стараньнямі быў усталяваны помнік загінулым у 1939—1945 беларусам. Заснаваны ім Інстытут беларусаведы меў на мэце заахвочваньне дасьледаваньняў па гісторыі Беларусі. Тут выдаваліся кнігі Попкі і іншых эміграцыйных беларускіх аўтараў, а ад 1986 року і друкаваны орган «Весткі Інстытута беларусаведы».

[[Файл:Магіла Ю. Попкі.JPG|значак|Магіла Ю. Попкі]]
Памёр у 1990 року. Пахаваны на могілках Санкт-Ільгену. На надмагільлі напісаны аповед жыцьця памерлага: «Пасьля Другой усясьветнай вайны мая Радзіма была акупаваная ды падзеленая саветамі-расейцамі й палякамі. У знак пратэсту я не вярнуўся на сваю Радзіму. Аднак сваёй Бацькаўшчыне я застаўся верным. У маім сэрцы й маёй душы да апошніх дзён. На сваёй новай Радзіме, Нямеччыне, у Санкт-Ільгэне я выказваю ўдзячнасьць усім маім сябрам. Жыве Беларусь!»&lt;ref&gt;Аляксандар Адзінец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=10221 Запавет эмігранта]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Сваю маёмасьць запаведаў «самастойнай беларускай дзяржаве»:
{{Цытата|Горад Ляймэн — часовы ўладар маёй маёмасьці. Сапраўдным уладаром станецца самастойная беларуская дзяржава, у якой будзе жыць беларускі народ… Гэтая самастойная беларуская дзяржава мусіць быць незалежнай ад палітыкі іншых краін… Акрамя майго прыватнага дому, дзе месьціцца музэй, я маю яшчэ два дамы. Прыбыткі, што будзе атрымліваць горад Ляймэн за гэтую нерухомасьць, мусяць пакрываць кошты для патрэбаў музэю, беларускага помніка й дагляду за маёй магілай. Рэшта мусіць накіроўвацца на культурныя патрэбы майго народу за мяжой і ў Беларусі, на фінансавую падтрымку «Нямецка‑беларускай арганізацыі сумеснай працы ў галіне культуры», выплату ганарараў ці прэмій пісьменьнікам, мастакам, журналістам ці выдаўцам кніг, што дэманструюць наш беларускі дух, культуру, гісторыю, сёньняшні трагічны час для беларускага народу.|Юры Попка|[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=10221 Запавет эмігранта]}}

Пасьля ягонай сьмерці экспанаты беларускага музэю з кватэры пераведзеныя ў ляймэнскі краязнаўчы музэй, які таксама знаходзіўся ў раёне Санкт-Ільген. Музэю больш няма.&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = Алеся Башарымава.|імя = Алеся|прозьвішча = Башарымава|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 6 красавіка 2015|url = https://zbsb.org/news/zbsb/9695/|загаловак = Лёс стагоддзя ў лёсе чалавека|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»]]|дата доступу = 24 жніўня 2018|мова = |копія = |дата копіі = |камэнтар = Там быў наш беларускі музей, які арганізаваў у сваёй кватэры наш выдатны пісьменнік Юрый Попка (Жывіца) &lt;…&gt; На жаль, Юрый Попка памёр, і музея больш няма}}&lt;/ref&gt; У 2026 годзе выратаваная частка калекцыі была перавезеная ў [[Віленскі беларускі музэй імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музэй імя Івана Луцкевіча]].

== Літаратурная дзейнасьць ==
Першы літаратурны твор «Восеньню» надрукаваў у 1938 року ў часопісе «[[Шлях моладзі]]», першы артыкул «Пазнавайма родны край!» — тамсама ў 1939. У 1942—1944 — адзін з аўтараў штотыднёвай беларускамоўнай беластоцкай газэты «[[Новая дарога]]».

Друкаваўся пад псэўданімам ''Юры Жывіца''. Ва ўласных творах адлюстраваў барацьбу беларускіх партызанаў і падпольнікаў за незалежнасьць Беларусі ў ваенныя і пасьляваенныя рокі.

На эміграцыі заняўся найперш выдавецкай дзейнасьцю. У [[Рэгенсбург]]у ў 1947 распачаў выхад бюлетэню «Adradћeńnie» разам зь [[Янка Чарнецкі|Янкам Чарнецкім]] і [[Станіслаў Грынкевіч|Станіславам Грынкевічам]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Юрэвіч Лявон.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = Лявон Юрэвіч| суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://kamunikat.org/download.php?item=4781.html&amp;pubref=4777| загаловак = Бацькаўшчына| фармат = | назва праекту = Гісторыя газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус» (1947—2000)| выдавец = [[Камунікат]]| дата = 26 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Выдаваў таксама газэты і часопісы «Наш сьцяг», «Вехі», «Беларуская праўда». Празь нейкі час рэдагаваў бюлетэні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай Цэнтральнай Рады]].

Юры Попка значыцца суаўтарам «Этнаграфічнае мапы Беларусі», на якой да Беларусі аднесеныя [[Падляшша]] і ўся паўночная [[Севершчына|Чарнігаўшчына]] разам з [[Чарнігаў|Чарнігавым]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Володимир Леонюк.|частка = Попко Юрій|загаловак = Словник Берестейщини|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Львів|выдавецтва = Видавнича фірма «Афіша»|год = 1996|том = |старонкі = 252|старонак = |сэрыя = |isbn = 966-95063-0-1|наклад =}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{Кніга
|аўтар          = Жывіца, Юрый.
|частка         = 
|загаловак      = Пушча шуміць: аповесьць
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = 1963
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001%3D%22BY-NLB-ar106778%22&amp;lst_siz=20| загаловак = Запрос: a001=&quot;BY-NLB-ar106778&quot;| фармат = | назва праекту = Сводный электронный каталог| выдавец = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]| дата = 26 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Радаслаў Астроўскі — Прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады, ягонае жыцьцё, праца і змаганьне
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = ФРН
|выдавецтва     = «Вехі»
|год            = 1964
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Летапіс Віленскай беларускай гімназіі, 1919—1944: зборная праца
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = рэд[актар] Юры Жывіца
|выданьне       = 2-е выд., папраўленае і дапоўненае
|месца          = ФРН
|выдавецтва     = 
|год            = 1983
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar4417702&amp;strq=l_siz%3D20| загаловак = Віленская беларуская гімназія| фармат = | назва праекту = Сводный электронный каталог| выдавец = [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]| дата = 26 сьнежня 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
* {{Кніга
|аўтар          = Juri Živiza.
|частка         = 
|загаловак      = Śviecić u tumanie: [Roman aus dem Leben des weißruthenischen Volkes, 1939―1949]
|арыгінал       = Сьвеціць у тумане
|спасылка       = 
|адказны        = aus dem Weißruthenischen von Ferdinand Neureiter
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = 1985
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Juri Popko, Johannes Paulus (Papa, II.).
|частка         = 
|загаловак      = Briefe an Papst Wojtyla: in bjeloruss. u. dt. Sprache
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://books.google.by/books/about/Briefe_an_Papst_Wojtyla.html?id=L81EMQAACAAJ&amp;redir_esc=y
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = Verl. Viechi
|год            = 1986
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
*Ostroŭski, R. Bjelorussland im X bis XVI Jahrhundert / aus der bjelorussischen Sprache von Ferdinand Neureiter. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1986. — 37 с. 
*Das Igor-Lied: eine Heldendichtung. Übertragung von Rainer Maria Rilke, der neubjelorussische Text von Ryhor Baradulin mit Vorwort von Jazep Biełavieżski / Übersetzung von Ferdinand Neureiter. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1987. — 73 с. 
* {{Кніга
|аўтар          = Juri Popko.
|частка         = 
|загаловак      = Briefe an Papst Wojtyla in bjelorussischer und deutscher Sprache Dokumente in bjelorussischer und polnischer Sprache: die Zwei Gesichter des Papstes
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://books.google.by/books/about/Briefe_an_Papst_Wojtyla_in_bjelorussisch.html?id=YJ2pGwAACAAJ&amp;redir_esc=y
|адказны        = 
|выданьне       = 2
|месца          = 
|выдавецтва     = Bjelorussische Wahrheit
|год            = 1988
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 54
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Juri Popko.
|частка         = 
|загаловак      = Die Wurzeln der bjelorussischen (weißruthenischen) Nation und Kultur
|арыгінал       = 
|спасылка       = http://books.google.by/books/about/Die_Wurzeln_der_bjelorussischen_wei%C3%9Frut.html?id=CMWuZwEACAAJ&amp;redir_esc=y
|адказны        = Redakteur Juri Popko; Übersätzung von Ferdinand Neureiter
|выданьне       = 
|месца          = Leimen
|выдавецтва     = Bjelorussische Institut
|год            = 1988
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 132
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Рупліўцы Пружаншчыны
|частка         = Попка Юрый
|год            = 2003
|старонкі       = 85
}}
* {{Кніга
|аўтар          = 
|частка         = [http://slounik.org/32078.html Попка Юры].
|загаловак      = Беларускі нацыяналізм: даведнік
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Укладальнік: Пятро Казак
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = Голас Краю
|год            = 2001
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = [[Лявон Юрэвіч]].
|частка         = [http://kamunikat.org/download.php?item=3563-14.pdf&amp;pubref=3563 Юры Жывіца. Маё паходжаньне]
|загаловак      = Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = Нью-Ёрк
|выдавецтва     = [[Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва]]
|год            = 1999
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}
* {{Кніга
|аўтар          = Лявон Юрэвіч.
|частка         = [http://slounik.org/120414.html Попка Юры].
|загаловак      = Літаратурны рух на эміграцыі
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = {{Мн.}}
|выдавецтва     = [[Беларускі гістарычны агляд|БГА]]
|год            = 2002
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* Аляксандар Адзінец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=10221 Запавет эмігранта]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Міхась Лебедзь. [https://web.archive.org/web/20140113155150/http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&amp;view=article&amp;id=602 Юры Попка і яго ўнёсак у беларускую культуру на эміграцыі]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Попка, Юры}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне]]
[[Катэгорыя:Беларускія нацыяналісты]]
[[Катэгорыя:Беларускія выдаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія літаратары]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Бадэн-Вюртэмбэргу]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Нямецкія імігранты]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другога ўсебеларускага кангрэсу]]</text>
      <sha1>bw0teafknwmwptbc9x97iwru5oja9p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандар Керанскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130267</id>
    <revision>
      <id>2663430</id>
      <parentid>2280957</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T02:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28867" sha1="texj7z23qybovvpi4ta25uuszdlyswy" xml:space="preserve">{{Палітык
|імя                = Аляксандар Керанскі
|выява              = Alexander Kerensky LOC 24416.jpg
|памер              = 
|подпіс_пад_выявай  = 
|пасада             = 1-ы міністар юстыцыі Ўсерасейскага Часовага Ўраду
|пачатак_тэрміну    = 3 (16) сакавіка 1917
|канец_тэрміну      = 18 красавіка (1 траўня) 1917
|прэзыдэнт          = 
|прэм'ер-міністар   = 
|папярэднік         = 
|наступнік          = [[Павал Пераверзеў]]

|пасада2            = Вайсковы і сарскі міністар Ўсерасейскага Часовага Ўраду
|пачатак_тэрміну2   = 3 (16) сакавіка 1917
|канец_тэрміну2     = 1 (14) верасьня 1917
|папярэднік2        = 
|наступнік2         = 
|прэм'ер-міністар2  = 
|прэзыдэнт2         =

|пасада3            = 2-і Міністар-старшыня Ўсерасейскага Часовага Ўраду
|пачатак_тэрміну3   = 8 (21) лютага 1917
|канец_тэрміну3     = 26 кастрычніка (8 лістапада) 1917
|папярэднік3        = [[Георгі Львоў]]
|наступнік3         = 
|прэм'ер-міністар3  = 
|прэзыдэнт3         =

|пасада4            = 
|пачатак_тэрміну4   = 
|канец_тэрміну4     = 
|папярэднік4        = 
|наступнік4         = 
|прэм'ер-міністар4  = 
|прэзыдэнт4         =

|дата_нараджэньня   = {{Нарадзіўся|4|5|1881}} (22 красавіка)
|месца_нараджэньня  = [[Сімбірск]], [[Расейская імпэрыя]]
|дата_сьмерці       = {{Памёр|11|6|1970|гадоў=89}}
|месца_сьмерці      = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]
|назва_палітычнай_арганізацыі = &lt;!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --&gt;
|партыя             = [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў]]
|сужэнец            = 
|дзеці              = Алег, Глеб
|бацька             = Фёдар Керанскі
|маці               = Надзея Адлер
|род                = 
|адукацыя           = 
|подпіс             = 
|узнагароды         = 
}}
'''Алякса́ндар Фёдаравіч Ке́ранскі'''&lt;ref&gt;''Ке́ранскі'': [http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/060/743.htm Вялікая савецкая энцыклапедыя] (1969—1978)&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;альбо&lt;/small&gt; '''Кярэ́нскі'''&lt;ref&gt;В современной правлению А. Ф. Керенского русской классической поэзии распространено произношение ''Кере́нский'', и только в единичных случаях — ''Ке́ренский'':
: ''[[Леонид Каннегисер]].'' «Смотр»: «''На солнце, сверкая штыками — Пехота. За ней, в глубине, — Донцы-казак''и''. Пред полками — Кер'''е'''нский на белом коне. Он поднял усталые веки, Он речь говорит. Тишина. О, голос! Запомнить навеки: Россия. Свобода. Война.''» (27 июня 1917).
: ''[[Борис Пастернак]].'' «Весенний дождь»: «''Это не ночь, не дождь и не хором Рвущееся: „Кер'''е'''нский, ура!“, Это слепящий выход на форум Из катакомб, безысходных вчера.''» (май 1917). ''Пастернак Б.'' Сочинения: В 2 т. Тула: Филин, 1993.
: ''[[Осип Мандельштам]]''. «Когда октябрьский нам готовил временщик»: «''— Кер'''е'''нского распять!— потребовал солдат, И злая чернь рукоплескала…''» (ноябрь 1917). ''Осип Мандельштам.'' Избранное. Всемирная библиотека поэзии. Ростов-на-Дону, «Феникс», 1996.
: ''[[Велимир Хлебников]].'' «Берег невольников»: «''Заводы ревут: „На помощь“. Малой? Кер'''е'''нского сломишь?''» (1921).
: ''[[Сергей Есенин]].'' Поэма «Анна Снегина»: «''Свобода взметнулась неистово. И в розово-смрадном огне Тогда над страною калифствовал Кер'''е'''нский на белом коне. Война „до конца“, „до победы“. И ту же сермяжную рать Прохвосты и дармоеды Сгоняли на фронт умирать.''» (1925). «Бакинский рабочий», 1925, NN 95 и 96, 1 и 3 мая.
: ''[[Владимир Маяковский]].'' Поэма «Владимир Ильич Ленин»: «''Буржуевы зубья ощерились разом. / — Раб взбунтовался! Плетями, да в кровь его! — / И ручку Кер'''е'''нского водят приказом — / на мушку Ленина! в [[Кресты (тюрьма)|Кресты]] Зиновьева!''»
: «''Животики пятят / доводом веским — / ужо им покажут / Духонин с Корниловым, / покажут ужо им / Гучков с Кер'''е'''нским.''» (1924)
: ''[[Владимир Маяковский]].'' «Ленин с нами»: «''Купался Кер'''е'''нский в своей победе, задав революции адвокатский тон. Но вот пошло по заводу: — Едет! Едет! — Кто едет? — Он!''» (1927)
: ''[[Владимир Маяковский]].'' Поэма «Хорошо!»: «''То громом, то шёпотом этот ропот сползал из Кер'''е'''нской тюрьмы-решета. В деревни шёл по травам и тропам, В заводах сталью зубов скрежетал.''»
: «''Смахнувши слёзы рукавом, взревел усастый нянь: — В кого? Да говори ты нараспашку! — „В Кер'''е'''нского…“ — В какого? В Сашку? — И от признания такого лицо расплылось Милюкова.''»
: «''Завтра, значит. Ну, не сдобровать им! Быть Кер'''е'''нскому биту и ободрану! Уж мы подымем с царёвой кровати Эту самую Александру Фёдоровну.''»
: «''Голос-редок. Шёпотом, знаками. — Кер'''е'''нский где-то? — Он? За каз''а''ками.''» (1927).
: ''[[Максимилиан Волошин]].'' «Матрос»: «''При Ке́ренском, как прочий флот, Он был правительству оплот…''» (1918).&lt;/ref&gt; ({{Нарадзіўся|4|5|1881}} (22 красавіка), [[Сімбірск]] — {{Памёр|11|6|1970}}, [[Нью-Ёрк]]) — [[Расейская рэспубліка|расейскі]] палітычны і грамадзкі дзеяч; [[міністар]], затым [[Прэм'ер-міністры Расеі|міністар-старшыня]] [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]] (1917 год), [[масон]].&lt;ref name=&quot;gor1&quot; /&gt;

== Біяграфія ==
=== Дзяцінства, адукацыя, выхаваньне, паходжаньне ===
З бацькаўскага боку продкі Аляксандра Керанскага паходзяць з асяродзьдзя расейскага правінцыйнага духавенства. Яго дзед Міхаіл Іванавіч з 1830 году служыў сьвятаром у паселішчы Керанкі Гарадзішчанскага павету Пензенскай губэрні. Ад назвы гэтага сяла і адбываецца прозьвішча Керанскіх, хоць сам Аляксандар злучаў яе з павятовым горадам Керанскім той жа Пензенскай губэрні.

Малодшы сын Міхаіла Іванавіча — Фёдар, хоць і скончыў з адрозьненьнем Пензенскую духоўную сэмінарыю, ня стаў, як яго старэйшыя браты Рыгор і Аляксандар, сьвятаром. Ён атрымаў вышэйшую адукацыю на гісторыка-філялягічным факультэце [[Казанскі ўнівэрсытэт|Казанскага ўнівэрсытэту]] і затым выкладаў расейскую славеснасьць у казанскіх гімназіях.

У [[Казань|Казані]] Ф. Керанскі жаніўся на Надзеі Адлер — дочкі начальніка тапаграфічнага бюро Казанскай вайсковай акругі. Па бацькаўскай лініі Н. Адлер была дваранкай, а па матчынай — унучкай прыгоннага селяніна, які яшчэ да [[Адмена прыгоннага права|адмены прыгоннага права]] здолеў выкупіцца на волю і пасьля стаў багатым маскоўскім купцом. Ён пакінуў унучцы значны стан. Даслужыўшыся да чыну калескага дарадніка, Фёдар Міхайлавіч атрымаў прызначэньне ў [[Сімбірск]], на пасаду дырэктара мужчынскай гімназіі і сярэдняй школы для дзяўчынак. Самым знакамітым выхаванцам Фёдара Керанскага стаў [[Уладзімер Ульянаў]] (Ленін) — сын яго начальніка — дырэктар сімбірскіх вучэльняў — [[Ільля Ульянаў|Ільлі Ўльянава]]. Менавіта Фёдар Керанскі паставіў яму адзіную чацьвёрку (па лёгіцы) у атэстаце залатога мэдаліста 1887 году.

Сем’і Керанскіх і Ўльянавых у Сімбірске злучалі сяброўскія адносіны, у іх было шмат агульнага ў ладзе жыцьця, становішчы ў грамадзтве, інтарэсах, паходжаньні. Фёдар Міхайлавіч, пасьля таго як памёр [[Ільля Ульянаў]], па меры сваіх сілаў аказваў удзел у лёсе дзяцей Ульянавых. У 1887 годзе, ужо пасьля таго як быў арыштаваны і пакараны [[Аляксандар Ульянаў]], ён даў брату палітычнага злачынца — Уладзімеру Ўльянаву дадатную характарыстыку для паступленьня ў Казанскі ўнівэрсытэт&lt;ref&gt;[[Савелій Дудакоў]]. [https://web.archive.org/web/20101227004000/http://belousenko.com/books/dudakov/dudakov_lenin.htm Ленинъ як Месія.] 2007.&lt;/ref&gt;.

У [[Сімбірск]]у ў сям’і Керанскіх нарадзіліся два сыны — Аляксандар і Фёдар (да іх у Казані зьяўляліся толькі дочкі — Надзея, Алена, Ганна). Саша, доўгачаканы сын, карыстаўся вылучным каханьнем бацькоў. У дзяцінстве ён перанёс сухоты сьцегнавой косткі. Пасьля апэрацыі хлопчык паўгода быў змушаны правесьці ў ложку і затым доўгі час не здымаў мэталічнага, кованага бота з грузам.

У траўні 1889 году сапраўдны стацкі дараднік Фёдар Керанскі быў прызначаны галоўным інспэктарам вучэльняў Туркестанскага краю і зь сям’ёй пераехаў у [[Ташкент]]. Па «[[Табель пра рангі|табелі пра рангі]]» яго чын адпавядаў званьню генэрал-маёра і даваў права на нашчадкавае [[дваранства]]. Тады ж васьмігадовы Саша пачаў вучыцца ў ташкенцкай гімназіі, дзе быў старанным і пасьпяховым вучнем. У старэйшых клясах у Аляксандра была рэпутацыя выгадаванага юнака, умелага танцора, здольнага актора. Ён, з задавальненьнем беручы ўдзел у аматарскіх спэктаклях, з адмысловым бляскам выконваў ролю [[Хлестаков]]а. У 1899 годзе Аляксандар з залатым мэдалём скончыў Ташкенцкую гімназію і паступіў на [[Юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту|юрыдычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Пецярбургскага ўнівэрсытэту]].

=== Палітычная кар’ера ===
[[Файл:kerensky.jpg|міні|200пкс|Аляксандар Керанскі. Другая палова 1917 г.]]
Удзельнічаў у камітэце, створаным калегіяй адвакатаў, дапамогі ахвярам [[Крывавая нядзеля (1905)|9 студзеня 1905]]. З кастрычніка 1905 Керанскі піша для рэвалюцыйнага сацыялістычнага бюлетэню «[[Буравесьнік]]», які стала выдаваць «Арганізацыя ўзброенага паўстаньня». «[[Буравесьнік]]» стаў адной зь першых ахвяраў паліцэйскіх рэпрэсій — наклад восьмага (па іншых дадзеных — дзявятага) нумару быў канфіскаваны. 21 сьнежня ў кватэры Керанскага быў зьдзейсьнены пяратрус, падчас якога былі знойдзеныя ўлёткі «Арганізацыі ўзброенага паўстаньня» і рэвальвэр, які прызначаўся для самаабароны. У выніку пяратрусу быў падпісаны ордар на арышт паводле абвінавачваньня ў дачыненьні да баявой дружыны [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]]. Керанскі ў папярэднім зьняволеньні знаходзіўся ў [[Крэсты|Крэстах]] да 5 красавіка 1906 году, а затым, за недахопам доказаў, быў вызвалены і высланы з жонкай і падгадаваным сынам Алегам у [[Ташкент]]. У верасьні 1906 году вярнуўся ў [[Пецярбург]].

У кастрычніку 1906 году па просьбе адвакату [[Мікалай Сокалаў|Мікалая Сокалава]], Керанскі пачаў сваю кар’еру палітычнага абаронцы ў судовым працэсе ў [[Рэвель|Рэвелі]] — абараняў сялянаў, якія разрабавалі маёнткі астзэйскіх баронаў. Удзельнічаў у шэрагу буйных палітычных працэсаў. З 22 сьнежня 1909 г. ён стаў прысяжным павераным у Санкт-Пецярбургу, а да гэтага быў памагатым прысяжнага паверанага.&lt;ref&gt;Сьпіс прысяжных павераных акругі Санкт-Пецярбургскай судовай палаты і іх памагатых да 31 студзеня 1914 г. Санкт-Пецярбург, 1914. — С. 121.&lt;/ref&gt; У 1910 годзе ён быў галоўным абаронцам на працэсе туркестанскай арганізацыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, якія абвінавачваліся ў антыўрадавых узброеных акцыях. Працэс для эсэраў прайшоў шчасна, адвакату атрымалася не дапусьціць вынясеньня сьмяротных прысудаў.

Напачатку 1912 году Керанскі абараняў на судовым працэсе ў [[Санкт-Пецярбург]]у тэрарыстаў з армянскай партыі [[Дашнакцутун]]. У 1912 годзе ўзначаліў камісію Дзяржаўнай думы па расьсьледаваньні [[Ленскі растрэл|растрэлу працоўных на Ленскіх залатых капальнях]]. Выступаў у падтрымку [[Справа Бэйліса|М. Бэйліса]], у зьвязку з чым падвяргаўся судоваму перасьледу падчас [[Справа 25 адвакатаў|справы 25 адвакатаў]].

Быў абраны дэпутатам [[Дзяржаўная дума Расейскай імпэрыі IV скліканьня|IV Дзяржаўнай думы]] ад гораду [[Вольск]]а [[Саратаўская губэрня|Саратаўскай губэрні]]; паколькі ж [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянэраў|партыя с-р]] прыняла рашэньне байкатаваць выбары, фармальна выйшаў з гэтай партыі і ўступіў у фракцыю [[Працоўная група|«трудавікоў»]], якую ўзначаліў з 1915. У думе выступаў з крытычнымі гаворкамі ў адрас ураду і набыў славу аднаго зь лепшых аратараў левых фракцый. Уваходзіў у бюджэтную камісію думы. У чэрвені 1913 году быў абраны старшынём IV Усерасейскага зьезду працаўнікоў гандлю і прамысловасьці.

У 1914 годзе па [[Справа 25 адвакатаў|«Справе 25 адвакатаў»]] за абразу Кіеўскай судовай палаты быў прысуджаны да 8-месячнага турэмнага зьняволеньня. Па касацыйнай скарзе турэмнае зьняволеньне было заменена забаронай займацца адвакацкай практыкай на працягу 8 месяцаў.

У 1915—1917 — Генэральны Сакратар Вярхоўнай рады [[Вялікі Ўсход народаў Расеі|Вялікага Ўсходу народаў Расеі]], арганізацыі якая выйшла з [[ВУФ|Вялікага Ўсходу Францыі]]. [[Вялікі Ўсход народаў Расеі]] не прызнаваўся іншымі масонскімі паслухмянствамі як масонская арганізацыя, бо прыярытэтнай задачай для сябе ставіў палітычную актыўнасьць.

{{пачатак цытаты}}Прапанову пра ўступ у масоны я атрымаў у 1912 годзе, адразу ж пасьля абраньня ў [[IV Дзяржаўная дума|IV Думу]]. Пасьля сур’ёзных разважаньняў я прыйшоў да высновы, што мае ўласныя мэты супадаюць з мэтамі грамадзтва, і прыняў гэтую прапанову. Варта падкрэсьліць, што грамадзтва, у якое я ўступіў, было не зусім звычайнай [[Масонства|масонскай]] арганізацыяй. Незвычайным першым чынам было тое, што грамадзтва разарвала ўсе сувязі з замежнымі арганізацыямі і дапушчала ў свае шэрагі жанчын. Далей, былі ліквідаваны складаны рытуал і масонская сыстэма ступеняў; была захавана толькі абавязковая ўнутраная дысцыпліна, якая гарантавала высокія маральныя якасьці чальцоў і іх здольнасьць захоўваць таямніцу. Не вяліся ніякія пісьмовыя справаздачы, не складаліся сьпісы чальцоў ложы. Такое падтрыманьне сакрэтнасьці не прыводзіла да ўцечкі інфармацыі пра мэты і структуры грамадзтва. Вывучаючы ў [[Гувяроўскі інстытут|Гувяроўскім інстытуце]] цыркуляры Дэпартамэнту паліцыі, я не выявіў у іх ніякіх дадзеных пра існаваньне нашага грамадзтва, нават у тых двух цыркулярах, якія дакранаюцца мяне асабіста.{{канец цытаты|крыніца=Керанскі А. Ф. Расея на гістарычным заваротку. Мемуары. М., 1993. С. 62-63.&lt;ref name=&quot;gor1&quot;&gt;[http://stepanov01.narod.ru/library/kerensk/chapt05.htm#par4 Горсей01]&lt;/ref&gt;}}

У чэрвене-ліпені 1915 году зьдзейсьніў паездку па шэрагу гарадоў Паволжа і Поўдні Расеі.

У 1916 па загадзе старшыні рады міністраў [[Барыс Штурмэр|Б. Штурмэра]] ў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестане]] пачалася мабілізацыя на тылавыя працы 200 тысячаў карэнных жыхароў. Да гэтага паводле законаў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] карэннае насельніцтва не падлягала прызыву ў армію. Указ пра «рэквізіцыю карэнных жыхароў» выклікаў бунт у Туркестане і [[Стэпавы край|Стэпавым краі]]. Для расьсьледаваньня падзей [[Дзяржаўная Дума Расейскай імпэрыі|Дзяржаўная дума]] стварыла камісію, якую ўзначаліў Керанскі. Вывучыўшы падзеі на месцы, ён усклаў віну на царскі ўрад, абвінаваціў міністра ўнутраных справаў у перавышэньні паўнамоцтваў, запатрабаваў прыцягненьня да суду карумпаваных мясцовых службоўцаў. Такія выступы стварылі Керанскаму імідж бескампраміснага выкрывальніка заганаў царскага рэжыму, прынесьлі папулярнасьць у асяродзьдзі лібэралаў, стварылі рэпутацыю аднаго зь лідэраў думскай апазыцыі. Да 1917 году ён ужо быў даволі вядомым палітыкам, таксама якія ўзначальвалі фракцыю «[[Працоўная група|трудавікоў]]» у [[Дзяржаўная дума Расейскай імпэрыі IV скліканьня|Дзярждуме IV скліканьня]]. У сваёй думскай гаворцы 16 сьнежня 1916 году ён фактычна заклікае да зьвяржэньня самадзяржаўя, пасьля чаго імпэратрыца [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]] заявіла, што «Керанскага варта павесіць» (па іншых крыніцах — «Керанскага варта павесіць разам з [[Аляксандар Гучкоў|Гучковым]]»).

[[Мікалай Суханаў]] у сваёй фундамэнтальнай працы «Цыдулкі пра рэвалюцыю» паведамляе, што да рэвалюцыі Керанскі быў пад назіраньнем [[Ахранка|Ахоўнага аддзяленьня]] пад мянушкай «Хуткі» з-за звычкі бегаць па вуліцах, на ходу заскакваючы ў трамвай, і саскокваючы зваротна. Для сачэньня за ім паліцыі даводзілася наймаць вазака.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20110111072752/http://www.kerensky.org.uk/ Музэй Керанскага ў Лёндане]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/all/57299/ Аляксандар Керанскі] — [[Генрых Баравік]] распавядае пра сваё інтэрвію з Керанскім // з цыклу «Наша ўсё», радыёстанцыя [[Рэха Масквы|«Рэха Масквы»]]
* [https://web.archive.org/web/20111219093353/http://www.britishpathe.com/record.php?id=76594 Керанскі ў 1917] — кадры кінахронікі.
* [https://web.archive.org/web/20100816001624/http://taina.aib.ru/biography/aleksandr-kerenskij.htm А. Ф. Керанскі — біяграфія]
* [http://www.fergananews.com/article.php?id=7149&amp;print=1 Інтэрнэт вэрсія артыкулу Т. Кацюковай «Керанскія ў Туркестане: гісторыя паўсядзённага жыцьця адной сям'і (міты і рэальнасьць)» на сайце Фэргана.ру]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Керанскі, Аляксандар}}
[[Катэгорыя:Адвакаты Расейскай імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расейскай імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917 году]]
[[Катэгорыя:Міністры юстыцыі Расеі]]
[[Катэгорыя:Міністры Часовага ўраду Расеі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Расеі]]
[[Катэгорыя:Старшыні Часовага ўраду Расеі]]
[[Катэгорыя:Эсэры]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянэры Расеі]]
[[Катэгорыя:Працоўная група]]
[[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэту Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфардзкага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Сябры Ўсерасейскага Ўстаноўчага сходу]]
[[Катэгорыя:Пракуроры Расеі]]
[[Катэгорыя:Міністры юстыцыі Расейскай імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Расейскае замежжа]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лёндане]]</text>
      <sha1>texj7z23qybovvpi4ta25uuszdlyswy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андоні Іраоля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141414</id>
    <revision>
      <id>2663437</id>
      <parentid>2624513</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T05:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2657" sha1="dldn7s6okv60hzrgjtegqje4nonknih" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Андоні Іраоля''' ({{мова-eu|Andoni Iraola}}; {{Н}} 22 чэрвеня 1982, году [[Усурбіль]], [[Гішпанія]]) — [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст і трэнэр басконскага паходжаньня, правы абаронца. У 2008—2011 гадах выступаў за [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборную Гішпаніі]].

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Іраоля зьяўляецца выхаванцам моладзевай акадэміі «[[Атлетык Більбао|Атлетыку]]». Дэбютаваў за першую каманду ў [[Чэмпіянат Гішпаніі па футболе 2003—2004 гадоў|сэзоне 2003—2004 гадоў]], стаўшы імгненна асноўным выканаўцам штрафных удараў і [[пэнальці (футбол)|пэнальці]]. 30 жніўня 2003 году ён зьдзейсьніў дэбют у матчах [[Ля Ліга|Ля Лігі]], згуляўшы супраць «[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёны]]», дзе баскі атрымалі хатнюю паразу зь лікам 0:1&lt;ref&gt;[http://espnfc.com/uk/en/report/118589/report.html?soccernet=true&amp;cc=5739 Athletic Bilbao 0-1 Barcelona]. ESPN Soccernet&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
20 жніўня 2008 году Андоні быў выкліканы ў склад нацыянальнай [[Зборная Гішпаніі па футболе|зборнай Гішпаніі]] [[Вісэнтэ дэль Боске]] на таварыскі матч супраць [[Зборная Даніі па футболе|зборнай Даніі]]. Іраоля дэбютаваў у складзе зборнай выйшаўшы на поле на апошнія 15 хвілінаў матчу, замяняўшы [[Сэрхіё Рамас|Сэрхіё Рамаса]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20131019124834/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=0&amp;jokalaria=431&amp;idi=2 Профіль на афіцыйным сайце ФК «Атлктык»]
* [http://www.bdfutbol.com/en/j/j147.html Профіль] на BDFutbol 
* [http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=28917 Статыстыка] на National Football Teams

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Іраоля, Андоні}}
[[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]]</text>
      <sha1>dldn7s6okv60hzrgjtegqje4nonknih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыц Адурыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141462</id>
    <revision>
      <id>2663447</id>
      <parentid>2661430</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T09:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5492" sha1="42jufecbwu80edvrp5890g7sisqdxhp" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Арыц Адурыс Субэльдыя''' ({{мова-eu|Aritz Aduriz Zubeldia}}; {{Н}} 11 лютага 1981 году, [[Сан-Сэбастыян]], [[Гішпанія]]) — былы [[Гішпанія|гішпанскі]] футбаліст басконскага паходжаньня, нападнік.

== Кар’ера ==
=== Клюбная ===
Займацца футболам Арыц пачаў у клюбе «Антыгуока», аматарскім юнацкім клюбе з [[Сан-Сэбастыян]]у. У 1999 годзе нападнік заключыў першы прафэсійны кантракт — з клюбам «[[Аўрэра Віторыя|Аўрэра]]» з гораду [[Віторыя]], які ў той час выступаў [[Сэгунда Б1]]. На маладога форварда зьвярнулі ўвагу прадстаўнікі самага знакамітага клюбу [[Краіна Баскаў|Краіны Баскаў]] — «[[Атлетык Більбао|Атлетыку]]» зь Більбао. Наступны сэзон Арыц Адурыс пачаў футбалістам рэзэрвовай каманды «львоў». У «Атлетыку» нападнік адыграў 3 сэзоны, за гэты час правёўшы за асноўны склад усяго 3 матчы.

У 2004 годзе Арыц сышоў з «Атлетыку», перайшоўшы ў клюб Сэгунды Б1 «[[Бургас (футбольны клюб)|Бургас]]». Сэзон у новай камандзе стаў для яго пасьпяховым: 16 забітых мячоў у 36 матчах. Наступны сэзон форвард правёў у дывізыёне рангам вышэй, яго запрасіў клюб [[Сэгунда|Сэгунды]] «[[Рэал Вальядалід|Вальядалід]]». За паўтара сэзону ў «Вальядалідзе» Арыц правёў 46 матчаў, у якіх забіў 20 мячоў; у зімовае трансфэрнае акно [[Ля Ліга 2005—2006 гадоў|сэзону 2005—2006 гадоў]] Адурыс зьмяніў клюб: яго зноўку запрасіў да сябе «Атлетык». Другое прышэсьце ў клюб зь Більбао стала для футбаліста куды больш удалым, чым першае: за два з паловай сэзону Арыц правёў за «львоў» 82 матчы, адзначыўшыся 22 галамі.

У 2008 годзе, па заканчэньні кантракту з «Атлетыкам», форвард перайшоў у «[[Мальёрка Пальма|Мальёрку]]»&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Futbol-Mayorka-ukrepilasi-Adurisom Футбол: «Майорка» укрепилась Адурисом]. Sportbox.ru &lt;/ref&gt;, падпісаўшы з клюбам чатырохгадовы кантракт. У 2010 годзе Адурыс, які стаў найлепшым бамбардзірам «Мальёркі» мінулага сэзону, перайшоў у склад «[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсіі]]»&lt;ref&gt;[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/2010-2011/spbnews_Aduris-stal-igrokom-Valensii Адурис стал игроком «Валенсии»]. Sportbox.ru&lt;/ref&gt;. Улетку 2012 году Арыц зноўку зьмяніў клюб, падпісаўшы — у трэці раз за кар’еру — пагадненьне з «Атлетыкам»&lt;ref&gt;[http://www.soccer.ru/news/301192.shtml Адурис вернулся в «Атлетик»]. soccer.ru&lt;/ref&gt;.

=== Міжнародная ===
У 2010 годзе нападнік упершыню ў сваёй кар’еры атрымаў выклік у [[Зборная Гішпаніі па футболе|нацыянальную зборную Гішпаніі]] на адборачныя матчы чэмпіянату Эўропы супраць [[зборная Летувы па футболе|зборных Летувы]] й [[зборная Шатляндыі па футболе|Шатляндыі]]&lt;ref&gt;[http://www.eurosport.ru/football/european-championship-qualification/2012/flashnews_sto2492343.shtml Ариц Адурис заменил Фернандо Торреса в составе сборной]. Eurosport.ru&lt;/ref&gt;.

== Дасягненьні ==
'''«Атлетык»''':
* Уладальнік [[Супэркубак Гішпаніі па футболе|Супэркубка Гішпаніі]]: 2015

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20130206230037/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=1&amp;b=1&amp;c=1&amp;d=0&amp;jokalaria=422&amp;idi=2 Профіль на афіцыйным сайце ФК «Атлетык»]
* [http://www.bdfutbol.com/en/j/j278.html Профіль] на BDFutbol 
* [https://web.archive.org/web/20120528003155/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=18658&amp;n=aduriz%2Faritz%2Faduriz%2Fzubeldia Статыстыка] на National Football Teams

{{Гішпанія на ЧЭ-2016}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Адурыс, Арыц}}
[[Катэгорыя:Гішпанскія футбалісты]]</text>
      <sha1>42jufecbwu80edvrp5890g7sisqdxhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандар Грышкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156597</id>
    <revision>
      <id>2663428</id>
      <parentid>2293306</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T01:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17188" sha1="9ii2yfkquo3n9hm8yifdlifaryl4nl6" xml:space="preserve">{{Цёзкі}}
{{Мастак
|Імя                 = Аляксандар Грышкевіч
|Партрэт             = Alexandr Gryshkevich.jpg
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Аляксандар Мікалаевіч Грышкевіч
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|13|7|1961|1}}
|Месца нараджэньня   = [[Маладэчна]], [[Менская вобласьць]], [[БССР]]
|Заняткі             = [[пэйзаж]],&lt;br /&gt;[[жывапіс]], &lt;br/&gt;[[нацюрморт]]
|Вучоба              = Менскае мастацкае вучылішча імя Глебава, [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]
|Плынь               = 
|Працы               = 
}}
'''Аляксандар Грышкевіч''' ({{Нарадзіўся|13|07|1961}}, [[Маладэчна]]) — мастак-жывапісец&lt;ref name=&quot;Hryszkiewicz_01&quot;&gt;[http://a-grishkevich.livejournal.com/profile Аляксандр Грышкевіч]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
1977—1981 — вучоба ў [[Менск]]ім мастацкім вучылішчы імя Глебава&lt;ref name=&quot;Hryszkiewicz_02&quot;&gt;[http://www.artlib.ru/index.php?id=11&amp;idp=15&amp;fp=2&amp;uid=12987&amp;idg=0&amp;user_serie=0 Александр Гришкевич]{{ref-ru}} // Библиотека изобразительных искусств&lt;/ref&gt;. 1981—1987 — вучоба ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]] (цяпер Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў), аддзяленьне станковай графікі. 1991—1994 — стажыроўка ў Творчых акадэмічных майстэрнях Міністэрства культуры Беларусі.

Удзельнік мастацкіх выставак з 1984 году.

Сябра [[Саюз мастакоў Беларусі|Беларускага саюза мастакоў]] з 1996 году&lt;ref name=&quot;Hryszkiewicz_03&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140714161927/http://belartunion.by/mastaki.html Беларускі саюз мастакоў]&lt;/ref&gt;.

1997 — Дыплём I ступені на Беларускім рэспубліканскім конкурсе «Мастацтва кнігі». 2007 — Дыплём I ступені на I Рэспубліканскім конкурсе на лепшую беларускую ілюстраваную паштоўку ў намінацыі « Мастацкая паштоўка». 2012 — Прыз глядацкіх сымпатыяў на III Беларускай біенале жывапісу, графікі і скульптуры.

Працы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музэі Беларусі, у Музэі сучаснага выяўленчага мастацтва, у фондах Міністэрства культуры РБ, у [[Шацілавічы|Сьветлагорскай]] карціннай галерэі імя Германа Пранішнікава, ва Ўнецкай карціннай галерэі ([[Расея]]), у цэнтры культуры г. Сьвеце ([[Польшча]]), у карпаратыўных і прыватных калекцыях у Беларусі і за мяжой.

&lt;gallery caption=&quot;&quot; widths=250 heights=150 class=&quot;center&quot;&gt;
Alexandr Gryshkevich - Valentin Gubarev - Vernissage Sergey Grinevich 24.12.2013.jpg|Аляксандр Грышкевіч і Валянцін Губараў на адкрыцьці арт-праекту Сяргея Грыневіча «Кастынг» у Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва, Менск, 24 сьнежня 2013
Alexandr Gryshkevich - Konstantin Vashchenko - Vernissage in Palace of Art 23.10.2014 Minsk.jpg|Аляксандр Грышкевіч і Канстанцін Вашчанка на адкрыцьці выставы «Арт-[[Ворша]]. Рубон» у Палацы мастацтваў, Менск, 23 кастрычніка 2014 
&lt;/gallery&gt;

== Выстаўкі ==
* 1984 — [[ФРН]], [[Заходні Бэрлін]]. «Вайна стукае ў сэрцы кожнага»
* 1997 — Расея, [[Масква]], Цэнтральны дом мастака. «Салён 1997»
* 2000—2007, 2009 г. — Менск, [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палац Рэспублікі]], [[Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва (Менск)|Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]. «АртКрок»
* 2000—2002 — Расея, Масква, галерэя «Багіра». Пастаянная экспазыцыя
* 2002—2009 — Расея, Масква, Цэнтральны дом мастака. Пастаянная экспазыцыя ў мастацкім салёне Трацьцякоўскай галерэі «АртСэрвісЦэнтр»
* 2003 — Беларусь, Менск, Палац Рэспублікі. «Прысьвячэньне Пікаса»
* 2003—2005 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. «Восень»
* 2004 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. «Да дня вызваленьня Беларусі»
* 2005 — Беларусь, Маладзэчна, Палац культуры. «50 гадоў студыі выяўленчага мастацтва»
* 2005 — Беларусь, Менск, Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва. «Фестываль пэйзажу»
* 2005 — [[Францыя]], [[Парыж]], Цэнтар [[П’ер Кардэн|П’ера Кардэна]]. «Зямля пад белымі крыламі»
* 2005—2012 — Расея, Масква, галерэя «Візыт». Пастаянная экспазыцыя
* 2006 — Беларусь, Менск, Нацыянальны мастацкі музэй. «Менск — Парыж — Менск»
* 2006 — Беларусь, Сьветлагорск, Мастацкая галерэя імя Германа Пранішнікава. Пэрсанальная выстаўка
* 2006 — Беларусь, Менск, Нацыянальная бібліятэка. «Прысьвячэньне Беларусі»
* 2006 — [[Нідэрлянды]], [[Утрэхт]]. «Усходнія суседзі»
* 2006 — Беларусь, Менск, Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва. Пэрсанальная выстаўка
* 2006 — Расея, Масква, Цэнтральны музэй сучаснай гісторыі Расеі. «Расея — Беларусь»
* 2006 — Беларусь, Менск, Плянэтарый. Дабрачынны аўкцыён
* 2007 — Расея, Масква, Цэнтральны дом мастака. «Салён 2007»
* 2007 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. «Пострадыяцыя. Фарбы Радзімы»
* 2007 — Беларусь, Менск, музэй [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Выстаўка, прысьвечаная 90- годзьдзю з дня сьмерці Максіма Багдановіча
* 2007 — [[Летува]], [[Вільня]], Нацыянальная бібліятэка. Выстаўка, прысьвечаная 15-годзьдзю ўстанаўленьня дыпляматычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Летува
* 2007 — Летува, Вільня, Нацыянальная філярмонія. Выстаўка беларускага мастацтва
* 2007 — Беларусь, Менск, Нацыянальная бібліятэка. Выстаўка, прысьвечаная 125-годзьдзю з дня нараджэньня [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «Мастацкія Каласавіны»
* 2008 — [[Японія]], [[Хірасіма]]. Выстаўка беларускага і рускага мастацтваў&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140910075853/http://art-7stars.com.ua/ru/grishkevich-aleksandr&lt;/ref&gt;
* 2008 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. Першае Беларуская [[біенале]] жывапісу, графікі і скульптуры
* 2008 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. Міжнародная выстаўка жывапісу, графікі і скульптуры «Разам»
* 2008 — [[Вялікабрытанія]], [[Лёндан]], галерэя Алы Булянскай. Выстаўка сучаснага беларускага мастацтва
* 2009 г. — Вялікабрытанія, [[Ўэйлз]], [[Кардыф]], Цэнтральная бібліятэка. Выстаўка сучаснага беларускага мастацтва
* 2009 г. — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. «Міленіум»
* 2009 г. — Расея, Масква, Манеж. «АртМанеж — 2009»
* 2009 — Беларусь, Менск, Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва. Жывапіс, скульптура
* 2010 г. — Беларусь, Менск, Музэй сучаснага выяўленчага мастацтва. Выстаўка ў рамках фэстывалю «ART.INTOUCH»
* 2010 г. — Беларусь, [[Гомель]], карцінная галерэя імя [[Вашчанка|Вашчанкі]]. Выстаўка жывапісу і графікі з фондаў Музэю сучаснага выяўленчага мастацтва
* 2010 г. — Беларусь, Менск, [[Музэй гісторыі гораду Менску|Музэй гісторыі Менску]]. Выстаўка мастакоў творчых акадэмічных майстэрнях Міністэрства культуры Беларусі
* 2010 г. — Расея, Масква, Новы манеж. Выстаўка мастакоў Беларусі «Суквецьці зямлі нашай»
* 2010 г. — Беларусь, Менск, Нацыянальны мастацкі музэй. Выстаўка сучаснага мастацтва Беларусі «Зямля пад белымі крыламі»
* 2010 — Беларусь, Менск, Музэй гісторыі Менску. Выстаўка, прысьвечаная Дню гораду.
* 2010 г. — [[ААЭ]], [[Абу Дабі]], Каралеўскі палац. Выстаўка беларускага жывапісу «Дванаццаць +»
* 2010 г. — [[Украіна]], [[Адэса]], галерэя «Сады Перамогі». Выстаўка жывапісу
* 2010 г. — Беларусь, Менск, Нацыянальная бібліятэка. Выстаўка беларускага жывапісу «Дванаццаць +»
* 2010 г. — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. Другое Беларускае біенале жывапісу, графікі і скульптуры
* 2011 — Беларусь, Менск, Нацыянальны мастацкі музэй. «Беларускі нацюрморт ХХ стагодзьдзя»
* 2011 — Беларусь, Менск, галерэя «Канцэпцыя». Пэрсанальная выстаўка
* 2011 — Беларусь, Гомель, карцінная галерэя імя Вашчанкі. «Зямля беларуская»
* 2011 — Беларусь, [[Горадня]], Мастацкая галерэя. «Гродна — скрыжаваньне дарог»
* 2011 — Расея, Мосва, Цэнтральны дом мастака. Выстаўка жывапісу
* 2011 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. Выстаўка мастакоў міжнароднага пленэру «Белавежа −600»
* 2011 — Расея, Масква, Манеж. «АртМанеж −2011»
* 2012 — [[Польшча]], [[Варшава]], пасольства Летувы. Выстаўка мастакоў міжнароднага пленэра рэгіёну краінаў памежжа
* 2012 — Беларусь, Менск, Пасольства Расеі. Выстаўка беларускіх мастакоў
* 2012 — Беларусь, Менск, Нацыянальны мастацкі музэй. Выстаўка беларускага жывапісу з прыватнай калекцыі
* 2012 — Нідэрлянды, [[Гаага]], галерэя «De twee pauwen». «Мастацтва Беларусі»
* 2012 — Беларусь, [[Полацак]], Мастацкая галерэя. «Беларускія мастакі — Полацку»
* 2012 — Расея, Масква, Цэнтральны дом мастака. Выстаўка жывапісу
* 2012 — Летува. Горад [[Малетай|Маляты]]. Выстаўка міжнароднага пленэру.
* 2012 — Летува, Вільня, галерэя «Арка». Выстаўка беларускіх і літоўскіх мастакоў «Карані»
* 2012 — Польшча, вёска Гручна. Выстаўка міжнароднага пленэра «Dolna Wisla»
* 2012 — Беларусь, Гомель, карцінная галерэя імя Вашчанкі. Выстаўка беларускіх і літоўскіх мастакоў «Карані»
* 2012 — Украіна, [[Кіеў]], галерэя «Неба». «Гульні падсьвядомасьці»
* 2012 — Беларусь, Менск, галерэя «Мастацтва». Пэрсанальная выстаўка «Зямля»&lt;ref name=&quot;Reh_02&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160305033619/http://www.rh.by/by/190/20/5345/ Пэрсанальная выстава Аляксандра Грышкевіча адкрылася ў Менску] // «[[Рэгіянальная газета]]»&lt;/ref&gt;
* 2012 — Беларусь, Менск, Мастацкая галерэя [[Міхаіл Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. Выстаўка беларускіх і літоўскіх мастакоў «Карані»
* 2012 — Беларусь, Менск, Палац мастацтва. Трэцяе Беларускае біенале жывапісу, графікі і скульптуры
* 2012 — Расея, Масква, Цэнтральны дом мастака, «Мастацтва нацый — II»
* 2013 — Беларусь, [[Вялейка]], Выставачная зала імя [[Нікадзім Сілівановіч|Нікадзіма Сілівановіча]] [[Вялейскі краязнаўчы музэй|Вялейскага краязнаўчага музэю]]. Пэрсанальная выстаўка.&lt;ref name=&quot;Reh_01&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160305015549/http://www.rh.by/by/214/20/6138/ Аляксандр Грышкевіч падарыў музэю ў Вілейцы карціну] // «[[Рэгіянальная газета]]»&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://grishkevich.ucoz.ru Пэрсанальны сайт Аляксандра Грышкевіча]
* [http://a-grishkevich.livejournal.com/profile Старонка Аляксандра Грышкевіча ў Жывым Журнале]
* [http://www.arthero.ru/?gri Віртуальная галерэя Аляксандра Грышкевіча]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.artlib.ru/index.php?id=11&amp;idp=15&amp;fp=2&amp;uid=12987&amp;idg=0&amp;user_serie=0 Віртуальная галерэя Аляксандра Грышкевіча]
* [https://web.archive.org/web/20160305033729/http://www.rh.by/by/138/170/3629 Формула беларускага пэйзажу Аляксандра Грышкевіча] // «[[Рэгіянальная газета]]»

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Грышкевіч, Аляксандар}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладэчне]]
[[Катэгорыя:Пэйзажысты]]
[[Катэгорыя:Беларускія мастакі і мастачкі]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі XXI стагодзьдзя]]</text>
      <sha1>9ii2yfkquo3n9hm8yifdlifaryl4nl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Частыя пытаньні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160358</id>
    <revision>
      <id>2663425</id>
      <parentid>2031501</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T22:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19571-74</username>
        <id>96547</id>
      </contributor>
      <origin>2663425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="qn79wpvn4drxxpezr7mm8r9v7d5qpq6" xml:space="preserve">'''ЧАП''', '''ЧАПЫ''', '''FAQ''' ([[акронім]] ад выраза {{мова-en|Frequently Asked Question(s)}} — часта задаваныя пытаньні) — збор часта задаваных пытаньняў на пэўную тэму і адказаў на іх, які ствараецца пераважна для таго, каб ня трэба было пастаянна адказваць на адныя і тыя ж пытаньні, часта надакучлівыя для таго, хто адказвае.

Існуе мноства FAQ, прысьвечаных самым розным тэмам. Некаторыя сайты каталагізуюць іх і забяспечваюць магчымасьць пошуку.

Беларускамоўны варыянт акроніма — '''ЧАП''' або '''ЧАПЫ''' ('''ча'''стыя '''пы'''таньні).

••=baggaskxmersuu</text>
      <sha1>qn79wpvn4drxxpezr7mm8r9v7d5qpq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663438</id>
      <parentid>2663425</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T05:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2663425|2663425]] удзельніка [[Special:Contributions/~2026-19571-74|~2026-19571-74]] ([[User talk:~2026-19571-74|гутаркі]])</comment>
      <origin>2663438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1054" sha1="5qmyaqlawnh7lx7uo8300xze3pa85uj" xml:space="preserve">'''ЧАП''', '''ЧАПЫ''', '''FAQ''' ([[акронім]] ад выраза {{мова-en|Frequently Asked Question(s)}} — часта задаваныя пытаньні) — збор часта задаваных пытаньняў на пэўную тэму і адказаў на іх, які ствараецца пераважна для таго, каб ня трэба было пастаянна адказваць на адныя і тыя ж пытаньні, часта надакучлівыя для таго, хто адказвае.

Існуе мноства FAQ, прысьвечаных самым розным тэмам. Некаторыя сайты каталагізуюць іх і забяспечваюць магчымасьць пошуку.

Беларускамоўны варыянт акроніма — '''ЧАП''' або '''ЧАПЫ''' ('''ча'''стыя '''пы'''таньні).

== Прыклад ==
* [[Вікіпэдыя:Частыя пытаньні]]

[[Катэгорыя:Кампутарны жаргон]]</text>
      <sha1>5qmyaqlawnh7lx7uo8300xze3pa85uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашэр Кушнір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160375</id>
    <revision>
      <id>2663450</id>
      <parentid>2454820</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T10:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4693" sha1="rj6p36hculvr2whsd9m5124s6m5kwzp" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Ашэр Кушнір
|арыгінал імя        = Ашер Кушнир
|партрэт             = Ravasherkushnir.jpg
|памер               = 
|апісаньне           = Раў Ашэр Кушнір
|імя пры нараджэньні = 
|род дзейнасьці      = [[рабін]]
|дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|0|0|1956|1}}
|месца нараджэньня   = {{Сьцяг|СССР}} [[Чарнаўцы]], [[Украінская ССР]]
|грамадзянства       = [[Ізраіль]]
|дата сьмерці        = 
|месца сьмерці       = 
|бацька              = 
|маці                = 
|муж                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды          = 
|сайт                = 
|дадаткова           = 
|commons             = 
}}
{{Цёзкі}}
Раў '''А́шэр Кушні́р''' ({{Мова-ru|Ашер Кушнир}}; {{Н}} 1956, [[Чарнаўцы]], [[Украінская ССР]], [[СССР]]) — [[Ізраіль|ізраільскі]] расейскамоўны [[рабін]] [[Артадаксальны юдаізм|артадаксальнага напрамку]], аўтар кніг і аўдыё-відэазаняткаў па [[Выхаваньне|выхаваньні дзяцей]] і {{Не перакладзена|Шлюбнае кансультаваньне|сямейных стасунках||Relationship counseling}}.

== Жыцьцяпіс ==
Па прафэсіі [[фізык]], працаваў у акадэммястэчку ў [[Новасыбірск]]у. У 1983 року эміграваў у Ізраіль, адслужыў у [[Армія абароны Ізраілю|ізраільскім войску]], працаваў па спэцыяльнасьці «малекулярная фізыка» ў [[Навуковы інстытут імя Вайцмана|інстытуце Вайцмана]].

Рэлігійную адукацыю атрымаў у [[ешыва]]х «{{Не перакладзена|Ор Самэях (Ерусалім)|Ор Самэях||Ohr Somayach, Jerusalem}}» і «{{Не перакладзена|Мір (ешыва, Ерусалім)|Мір||Mir yeshiva (Jerusalem)}}».

Жыве ў прадмесьці Ерусаліму Баіт Вэган. Мае 6 дзяцей.

== Дзейнасьць ==
З 1990-х выкладаў юдаізм у {{Не перакладзена|Ерусалімскі тэхналягічны коледж|Ерусалімскім тэхналягічным коледжы||Jerusalem College of Technology}}.

Сузаснавальнік і кіраўнік ізраільскай арганізацыі эмігрантаў з постсавецкай прасторы {{Не перакладзена|Талдот Ешурун||ru|Толдот Йешурун}}.

Раў Ашэр Кушнір — аўтар мноства аўдыёлекцыяў, сэмінараў, відэаканфэрэнцыяў, радыё- і тэлеперадачаў, кніг па праблематыцы сямейнага жыцьця, выхаваньні дзяцей, асновах юдэйскага сьветапогляду. Выступае ў Ізраілі, Аўстрыі, Нямеччыне, Расеі, Украіне, ЗША й інш.

== Узнагароды ==
* ордэн «За заслугі па адраджэньні духоўнасьці ва Ўкраіне» [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхату|патрыярха Кіеўскага і ўсяе Ўкраіны]] [[Філярэт (Дзенісенка)|Філярэта]] (2009)

== Крыніцы ==
* [http://toldot.com/tags/kushnir/ Жыцьцяпіс] {{ref-ru}} на бачыне «Юдаізм і жыды»
* [https://web.archive.org/web/20161010033041/http://www.jearc.info/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D1%80%2C_%D0%90%D1%88%D0%B5%D1%80 Жыцьцяпіс] {{ref-ru}} у вікі-энцыкляпэдыі «Ежевика»

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Кушнір, Ашэр}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарнаўцах]]
[[Катэгорыя:Артадаксальныя рабіны]]
[[Катэгорыя:Рабіны Ізраілю]]
[[Катэгорыя:Рабіны XX стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:Рабіны XXI стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:Савецкія эмігранты]]
[[Катэгорыя:Ізраільскія імігранты]]</text>
      <sha1>rj6p36hculvr2whsd9m5124s6m5kwzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арцём Парахоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162850</id>
    <revision>
      <id>2663445</id>
      <parentid>2639676</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T09:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6886" sha1="3m9hu8t6aagzn5ngko99b1yx2dkr6jt" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Арцём Мікала́евіч Парахо́ўскі''' ({{Н}} 6 кастрычніка 1987, [[Менск]], [[БССР]]) — колішні беларускі [[баскетбол|баскетбаліст]]. Мае на сваім рахунку матчы ў складзе [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборнай Беларусі]]. Выступае на пазыцыі [[Цэнтравы|цэнтравога]]. Найлепшы баскетбаліст Беларусі (2014, 2015, 2016).

== Кар’ера ==
Нарадзіўся ў сям’і спартовых трэнэраў, у дзяцінстве займаўся [[футбол]]ам. З-за росту ў 16-гадовым узросьце перайшоў у баскетбол. Дзякуючы выступу на юніёрскім чэмпіянаце Эўропы быў заўважаны памочнікам трэнэра [[Бінгэмтанскі ўнівэрсытэт|Бінгэмтанскага ўнівэрсытэту]] Алі Тонам і запрошаны ў [[юніёрскі коледж]] у ЗША.

Паступіў у коледж Паўднёвага Айдага, адначасна вывучаючы ангельскую мову. Тут згуляў у 63 гульнях з паказьнікам 10,1 пункту, 6,4 падбору за гульню. Увасьлед за Алі Тонам перайшоў у [[Рэдфардскі ўнівэрсытэт]], у камандзе якога правёў два сэзоны. У 2008—2009 паказаў вынікі 16,2 пункту, 11,2 падбору і 1,5 блёку за гульню, а ў фінале Вялікай паўднёвай канфэрэнцыі набраў 26 пунктаў і зьдзейсьніў 18 падбораў, чым зрабіў свой клюб чэмпіёнам. У сакавіку 2009 яго прызналі гульцом году Вялікай паўднёвай канфэрэнцыі.

У наступным сэзоне Парахоўскі набіраў у сярэднім 21,4 пункту, 13,4 падбору і 2,1 блёк-шоту за гульню. За два сэзоны ў Рэдфардзе Арцём Парахоўскі набраў 1195 пунктаў, 783 падборы і 115 блёк-шотаў, двойчы быў прызнаны гульцом канфэрэнцыі.

Нягледзячы на свае посьпехі, гулец, аднак, так і ня быў задрафтаваны клюбамі [[НБА]]. Пасьля кароткага выступу за «[[Бостан Сэлтыкс]]» у Летняй лізе 20 жніўня 2010 году ён заключыў кантракт з латвійскім клюбам [[ВЭФ Рыга (баскетбольны клюб)|ВЭФ]], зь якім стаў чэмпіёнам краіны. 24 чэрвеня 2014 году перайшоў у расейскі «[[Ніжні Ноўгарад (баскетбольны клюб)|Ніжні Ноўгарад]]». Пасьля выступаў за андорскі «[[Марабанк Андора|Марабанк]]» у 2021 годзе перайшоў у расейскі клюб «[[Парма Перм|Парму]]». З 2022 па 2024 гады бараніў колеры польскага клюбу «[[Сьлёнск Уроцлаў (баскетбольны клюб)|Сьлёнск]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230322190324/https://www.championat.com/basketball/news-4785109-eks-centrovoj-parmy-parahovskij-podpisal-kontrakt-s-polskim-shlenskom.html Экс-центровой «Пармы» Параховский подписал контракт с польским «Шленском»]. Championat.com.&lt;/ref&gt;, а затым завяршыў кар’еру.

== Узнагароды ==

=== Індывідуальныя ===
: «[[ВЭФ Рыга (баскетбольны клюб)|ВЭФ Рыга]]»: 2010—2011
* [[Найкаштоўнейшы гулец]] [[Балтыйская баскетбольная ліга|Балтыйскай баскетбольнай лігі]]: 1

: '''«Макабі» Тэль-Авіў''':
* [[Ізраільская баскетбольная супер-ліга|Чэмпіён Ізраільскай лігі]] ([[Ізраільская баскетбольная супер-ліга ў сэзоне 2017–2018 гадоў|2018]])
* [[Кубак Ізраільскай баскетбольнай супер-лігі|Чэмпіён Кубку Ізраілю]] ([[Кубак Ізраільскай баскетбольнай супер-лігі ў сэзоне 2016–2017 гадоў|2017]])

: '''«Летувас Рытас»''':
* [[Кубак караля Міндоўга|Чэмпіён Кубку караля Міндоўга]] ([[Кубак караля Міндоўга ў сэзоне 2018–2019 гадоў|2019]])
* [[Самы каштоўны гулец Кубку караля Міндоўга]] ([[Кубак караля Міндоўга ў сэзоне 2018–2019 гадоў|2019]])

* Баскетбаліст году Беларусі: 2014&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 23 сьнежня 2014|url = http://blr.belta.by/all_news/sport/Artsem-Paraxosk--Alena-Lechanka-pryznany-lepshym-basketbalstam-Belarus-2014-goda_i_74578.html|загаловак = Арцём Парахоўскі і Алена Леўчанка прызнаны лепшымі баскетбалістамі Беларусі 2014 года|фармат = |назва праекту = Спорт|выдавец = [[БелТА]]|дата доступу = 26 студзеня 2015|мова = |камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, 2015, 2016

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150225062319/http://www.sports-reference.com/cbb/players/artsiom-parakhouski-1.html Профіль]{{ref-en}} на Sport-Reference
* [https://web.archive.org/web/20160310074308/http://www.eurocupbasketball.com/eurocup/competition/players/showplayer?pcode=003034 Профіль]{{ref-en}} на Euro Cup basketball
* [http://espn.go.com/mens-college-basketball/player/_/id/41147/artsiom-parakhouski Профіль]{{ref-en}} на ESPN
* [https://web.archive.org/web/20160304211502/http://web.legabasket.it/player/?id=PAR-ART-87 Профіль]{{ref-it}} у «Сэрыі А»
* [https://www.tblstat.net/player/2360 Профіль]{{ref-en}} на TBLStat

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Парахоўскі, Арцём Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускія баскетбалісты]]</text>
      <sha1>3m9hu8t6aagzn5ngko99b1yx2dkr6jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Родныя гоні (1927)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177875</id>
    <revision>
      <id>2663419</id>
      <parentid>2650297</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T20:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне крытыка</comment>
      <origin>2663419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49482" sha1="lyellz0vl73srzpitvfb00oehgt9uep" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва            = Родныя гоні
|выява            = Vokladka_časopisa_Rodnyja_Honi_1927_nr_4.jpg
|тэматыка         = [[літаратура]], [[культура]]
|пэрыядычнасьць   = штомесяц
|мова             = [[Беларуская мова|беларуская]]
|адрас            = [[Вільня]], Крывое Кола. 21; Вільня, Тургельская 22 кв. 3. 
({{Мова-lt|Turgelių gatvė 22}}) 
({{Каардынаты|54|40|14.36|паўночнае|25|17|35.72|усходняе|тып=пункт}})
|рэдактар         = [[Вера Дзегцяранка]]
|заснавальнік     = 
|выдавец          = [[М. Станкевіч]]
|краіна           = 
|дата заснаваньня = сакавік 1927
|аб'ём            = 49-65 старонак
|камплектацыя     = 
|наклад           = 
|ISSN             = 
|сайт             = 
}}
'''«Ро́дныя го́ні»'''{{Заўвага|[[Гон]]і ([[Гон]]) — старадаўняя народная мера даўжыні. Звычайна адлегласьць, пройдзеная запрэжаным у саху канём у адзін бок без павароту або частка  [[Ворная зямля|ворнага]] поля, апрацаваная (узараная ці скошаная) за адзін прыём. Мера не заўсёды
аднолькавая, залежала ад фізычных магчымасьцей чалавека й жывёлы, віду працы, таму ніколі не была афіцыйнай мерай, раўнялася прыблізна 80—100м.&lt;ref&gt;Гоні // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С.155&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Сельская гаспадарка: тэматычны слоўнік|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/phylology.by/Sielskaja_haspadarka.Tematycny_slounik_2010.pdf |адказны = склад. [[Вера Астрэйка|В. Д. Астрэйка]] |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2010 |том = |старонкі = 41, 177, 182 |старонак = 526 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-1230-8 |наклад = 300}}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар =[[Іван Насовіч]].|частка = |загаловак = Словарь бѣлорусскаго нарѣчія |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ivan_Nasovic/Slovar_blorusskaho_narcija.html#125|адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург|Санктпетербургъ]] |выдавецтва = Типографія Петербургской Академіи Наукъ|год = 1870 |том = |старонкі = 118 |старонак = 756 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;}}  — месячнік літаратуры й культуры [[Заходняя Беларусь|Заходняе Беларусі]]. Выдаваўся з сакавіка 1927 да кастрычніка 1927 году ў [[Вільня|Вільні]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Выйшлі 6 нумароў. Орган [[Таварыства Беларускай Школы]]. Друкаваўся ў [[Беларуская друкарня імя Францішка Скарыны|Беларускай друкарні імя «Францішка Скарыны»]] на [[Вуліца Людвісарская (Вільня)|Людвісарскай вул.]], дом 1.  ({{Мова-lt|Liejyklos gatvė 1}})  ({{Каардынаты|54|40|57.75|паўночнае|25|16|47.08|усходняе|тып=пункт}})

== Зьмест ==
[[Файл:Rodnyja_Honi_1927_nr_3_s._8.jpg|міні|зьлева|250пкс|[[Беларуская гімназія ў Вільні]]. Мастацкая майстроўня. Зь левага боку сядзіць [[Язэп Драздовіч]]. «Родныя гоні» 1927 г. № 3, с. 8.]]
[[Файл:Klecak Himnazija 1927.jpg|міні|зьлева|250пкс|[[Беларуская гімназія ў Клецку]]. «Родныя гоні» 1927 г. № 2, с. 11.]]
Мастацкае афармленьне [[Язэп Горыд|Яэпа Горыда]]. У асобным разьдзеле асьвятлялася праца гурткоў [[ТБШ]]. Меліся рубрыкі «Культурныя навіны», «Кнігапіс».

У ім друкаваліся вершы і паэмы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Максім Багдановіч]]. | загаловак =Максім і Магдалена. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар  = 3| старонкі  =1 }}&lt;/ref&gt; [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Міхась Васілёк]]. | загаловак =Васількі. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =2 }}&lt;/ref&gt; [[Натальля Арсеньнева|Натальлі Арсеньневай,]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Натальля Арсеньнева]]. | загаловак =Люблю я сонца залатое. Вечар неба фарбуе. (Вершы). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =3, 4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Натальля Арсеньнева]]. | загаловак = Сьміялася ў вочы вясна. Вячорная часіна. (Вершы)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =1, 2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Натальля Арсеньнева]]. | загаловак =Паралель. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар  = 3| старонкі  =4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Натальля Арсеньнева]]. | загаловак =Веснавая калыханка. Ішла вясна. ***. (Вершы)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, чэрвень | том   = | нумар  = 4| старонкі  =2—5—}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Натальля Арсеньнева]]. | загаловак =Маячэньні... Калі... Вясёлка. (Вершы)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =1, 2}}&lt;/ref&gt; [[Аўген Бартуль|Аўгена Бартуля,]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Аўген Бартуль]]. | загаловак =Русалкі. Бацьку. Досыць. (Вершы). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =4—7 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Аўген Бартуль]]. | загаловак =Ледаход. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =3 }}&lt;/ref&gt; [[Піліп Пестрак|Піліпа Пестрака]] (пад крыптанімам «Зьвястун»),&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Піліп Пестрак|Зьвястун]]. | загаловак =Наперад, гэй. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Піліп Пестрак|Зьвястун]]. | загаловак = Я сын прасторай. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =3}}&lt;/ref&gt; [[Віктар Вальтар|Віктара Вальтара,]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Віктар Вальтар]]. | загаловак =Дух часу. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =4}}&lt;/ref&gt; [[Францішак Грышкевіч|Францішка Грышкевіча]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Францішак Грышкевіч]]. | загаловак =*** (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =4 }}&lt;/ref&gt; [[Уладзіслаў Грыневіч|Уладзіслава Грыневіча]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Грыневіч]]. | загаловак =На парозе 1386 году. (апавяданьне). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =22—26}}&lt;/ref&gt; [[Хведар Ільяшэвіч|Хведара Ільяшэвіча]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Хведар Ільяшэвіч]]. | загаловак = На турэмнай глебе. (Верш)| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =Родныя гоні| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =42}}&lt;/ref&gt;  Пётры Браславіча, Я. Букі, Аўгена Каршунянка; апавяданьні А. Мацейчыка, [[Вольга Сахарава|Палачанкі]]&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Вольга Сахарава|Палачанка]]. | загаловак = Казка парвалася… | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Rodnyja_honi.pdf.zip/1927-003.mab.pdf | мова  = | выданьне  =Родныя гоні| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 3| старонкі  = 6, 7 }}&lt;/ref&gt;, пераклады з [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Альфонс Дадэ|Альфонса Дадэ]].

Літаратуразнаўчыя працы: 
Вайцяховіча, І.-П.,&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[І.-П. Вайцяховіч]]. | загаловак =Рэлігійная літаратура па беларуску. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =7—13}}&lt;/ref&gt; [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] (пад крыптанімам «Антон Навіна»), ў тым ліку пра [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] й [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|Антон Навіна]]. | загаловак =Антон Лявіцкі (Ядвігін Ш.). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =13—19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|Антон Навіна]]. | загаловак =Істота літэратуры і яе грамадзкае значэньне (Лекцыя, чытаная ў Т-ве Беларускае Школы ў Вільні). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =12—19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|Антон Навіна]]. | загаловак = Проблемы красы й мастацтва ў творах Максіма Багдановіча. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар  = 3| старонкі  =20—28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]]. | загаловак = Роля моладзі ў пачатках адраджэнскага руху. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =20—24}}&lt;/ref&gt; [[Ігнат Дварчанін|Ігната Дварчаніна]] пра [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] й новыя зьвесткі пра жыцьцё [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Ігнат Дварчанін]]. | загаловак =Аб годзе нараджэньня Фр. Скарыны. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =20—22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Ігнат Дварчанін]]. | загаловак =Кнігапіс. Ігнат Дварчанін. Хрэстаматыя Новае Беларускае Літаратуры. Выпуск 1. Выданьне Беларускага Выдавецкага Т-ва. Вільня. 1927. 82 стар.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Ігнат Дварчанін]]. | загаловак = Максім Багдановіч. Жыцьцё й творства. (Да дзесятых угодкаў сьмерці). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар  = 3| старонкі  =9—18}}&lt;/ref&gt; [[Мікола Ільяшэвіч|Міколы Ільяшэвіча]] пра творчасьць [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Мікола Ільяшэвіч|Ільяшэвіч, Мікола]]. | загаловак = Вінцэнты Дунін-Марцынкевіч. (Агульна-крытычны начырк).| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =7—20}}&lt;/ref&gt; [[Уладзімер Самойла|М. Чэмера]] пра творчасьць [[Натальля Арсеньнева|Натальлі Арсеньневай]].&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Уладзімер Самойла|Міх. Чэмер.]] | загаловак = Верная дачка Сонца і «Шчырай Зямелькі», Н. Арсеньева: «Пад сінім небам».| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =35—39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Уладзімер Самойла|Міх. Чэмер.]] | загаловак = Верная дачка Сонца і «Шчырай Зямелькі», Н. Арсеньева: «Пад сінім небам».| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =15—27}}&lt;/ref&gt;

Пра беларускую народную эстэтыку пісаў [[Рамуальд Зямкевіч]] (пад крыптанімам «Раман Суніца»),&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Рамуальд Зямкевіч|Раман Суніца]]. | загаловак = Аб беларускай народнай эстэтыцы. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, чэрвень | том   = | нумар  = 4| старонкі  =29—34}}&lt;/ref&gt; пра зямельныя адносіны на Беларусі ў канцы 19 стагодзьдзя [[Адольф Зянюк|Адольфа Зянюка]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Адольф Зянюк]]. | загаловак =Зямельныя адносіны ў Беларусі і аграрная палітыка канца XIX ст.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =33—41}}&lt;/ref&gt; артыкул (начырк) [[Аляксандар Савіч|Аляксандра Савіча]] пра беларускія школы XVI—XVIII ст. у Вільні.&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Аляксандар Савіч|А. Савіч]].| загаловак =Беларускія школы ў старой Вільні. (у сувязі з гісторыяй культурных рухаў у Беларусі XVI—XVIII ст.).| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =28—42}}&lt;/ref&gt;

З нарысамі на пэдагагічныя тэмы выступаў [[Сяргей Паўловіч]] (пад крыптанімам «С. П.»),&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Сяргей Паўловіч|С. П]]. | загаловак =Да пытаньня аб аснаўных прынцыпах навучаньня й узгадаваньня ў пачаткавай беларускай школе.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =28—32}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Сяргей Паўловіч|С. П]]. | загаловак = Да пытаньня аб аснаўных прынцыпах навучаньня й узгадаваньня ў пачаткавай беларускай школе.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  =2| старонкі  =20—22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Сяргей Паўловіч|С. П]]. | загаловак = Да пытаньня аб аснаўных прынцыпах навучаньня й узгадаваньня ў пачаткавай беларускай школе.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, май | том   = | нумар  =3| старонкі  =33—35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Сяргей Паўловіч|С. П]]. | загаловак =Да пытаньня аб аснаўных прынцыпах навучаньня й узгадаваньня ў пачаткавай беларускай школе.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, чэрвень | том   = | нумар  =4| старонкі  =34—35}}&lt;/ref&gt; [[Пётар Сяўрук]] (пад крыптанімам «Плебей») «Аб культурнай працы»,&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Пётар Сяўрук|Плебей]]. | загаловак =Аб культурнай працы. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =26—27}}&lt;/ref&gt; пра [[Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|акадэмічную канфэрэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў [[Менск]]у [[Ян Станкевіч]],&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Ян Станкевіч|Д-р Я. Станкевіч]]. | загаловак = «Казкі і апавяданьні беларусаў з Слуцкага павету». | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, чэрвень | том   = | нумар  = 4| старонкі  =37—38}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Ян Станкевіч|Д-р Я. Станкевіч]]. | загаловак = Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правпісу. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =26—34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Ян Станкевіч|Д-р Я. Станкевіч]]. | загаловак = Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правпісу. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =44—50}}&lt;/ref&gt;  М. Станкевічыхі пра школы ў Злучаных Гаспадарствах Паўночнай Амэрыкі.&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =М. Станкевічыха. | загаловак =Школы ў Злучаных Гаспадарствах Паўночнай Амэрыкі.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  =2| старонкі  =22—24}}&lt;/ref&gt;

Пра навучаньне беларусаў і літоўцаў ва ўнівэрсытэтах сярэдневяковай Нямеччыны пісаў Д. Масальскі,&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Д. Масальскі. | загаловак = Аб Ліцьвінах і Беларусах у Браунсбэргскім сэмінары 1578—1798.  | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/1b707b1a14754beb4c3eb7ba780f90d1.pdf | мова  = | выданьне  = [[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]] | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  = 1927, красавік | том   = | нумар  = 4| старонкі  = 17—20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = М. | загаловак = Найвялікшы гені «матэматычнага веку» — Ісаак Нютон. (Радзіўся ў 1648 г., памёр у 1727 г.) | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/1b707b1a14754beb4c3eb7ba780f90d1.pdf | мова  = | выданьне  = [[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]] | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  = 1927, чэрвень | том   = | нумар  = 4| старонкі  = 20—26}}&lt;/ref&gt; артыкулы пра выдатных вучоных сьвету, матэрыялы з гісторыі асьветы, аб мове выкладаньня ў Віленскай духоўнай семінарыі.&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Праваслаўны.| загаловак = Забытая справа (аб мове выкладаньня ў Віленскай духоўнай семінарыі).| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]]| тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  = 51—53}}&lt;/ref&gt; 

Часопіс друкаваў беларускія народныя песьні ў нотным запісе [[Вячаслаў Багдановіч|Вячаслава Багдановіча]], [[Альбін Стаповіч|Альбіна Стаповіча]], Т. Трызны.&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =[[Альбін Стаповіч]]. | загаловак =Нешчасьлівы чалавек (народная песьня з нотамі). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =Т. Трызна. | загаловак =Захацела бабулечка ды пабагацеці (народная песьня з нотамі).| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = Т. Трызна. | загаловак =Была ў маткі дачка (народная песьня з нотамі).| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 3| старонкі = 37}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = [[Вячаслаў Багдановіч]]. | загаловак =Ехаў, ехаў (народная песьня з нотамі). | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі =26 }}&lt;/ref&gt;

У асобным разьдзеле асьвятляў працу гурткоў Таварыства беларускай школы.&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =| загаловак = З беларускіх культурных арганізацыяў. Да ведама ўсіх сяброў Таварыства Беларускае Школы.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 1| старонкі  =43—46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =| загаловак =Зьезд Т-ва Беларускай Школы Косаўскага пав. Зьезд Т-ва Беларускай Школы Навагр. пав. З беларускіх культурных арганізацыяў. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  =28—34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =| загаловак =Зьезд Т-ва Беларускай Школы Гарадзенскага вокругу. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, сакавік | том   = | нумар  = 3| старонкі  =35—37}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар =| загаловак = Зьезд Т-ва Беларускай Школы Вялейскага пав. Зьезд Т-ва Беларускай Школы Стайпецкага пав.| спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне = Родныя гоні | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =59—64}}&lt;/ref&gt;

== Рэдактары ==
* Вера Дзегцяранка — №№ 1-4
* М. Станкевіч — №№ 5-6

== Крытыка, рэцэнзіі ==
{{слупок-пачатак-малы}}
{{слупок-2}}
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Хроніка. З культурнага жыцьця Заходняй Беларусі. | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/a03c638aedd8749b55a64241d8de874a.pdf | мова  = | выданьне  =[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]] | тып =часопіс | год  = 1927 | том   = | нумар  = 2| старонкі  =216 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = W. | загаловак = Życie białoruskie. Nowe czasopismo białoruskie. | спасылка  =https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/280989/edition/268570/content | мова  =pl | выданьне  = [[Kurier Wileński]] | тып = niezależny organ demokratyczny| год  = 29 сакавіка 1927 | том   = | нумар  = 72 (821) | старонкі  = 2 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Культурнік. | загаловак = «Родныя Гоні». | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-1.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  = 30 сакавіка 1927 | том   = | нумар  = 1 | старонкі  = 3—4 }}
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак =Хроніка беларускае культуры. Беларуская культура за рубяжом. | спасылка  =https://digital.nlb.by/files/original/f16d221df0802f3f05f191e20cc8d9ba.pdf | мова  = | выданьне  =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год  =1927 | том   = | нумар  =3 | старонкі  =246| issn  = }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Chronika Zachodniaj Biełarusi. Nowyja Biłaruskije misiačniki. | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/1654/179002-1927-9.pdf?sequence=10&amp;isAllowed=y | мова  = be | выданьне  =[[Narodny zwon]] | тып = sialanska rabotnickaja hazeta | год  = 30 sakavika 1927 | том   = | нумар  = 9 | старонкі  = 6 }} 
*  {{Артыкул| аўтар = Рэцэнзар. | загаловак = «Родныя Гоні». | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1927-31.pdf?sequence=81&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Сялянская Ніва]] | тып = друкаваны орган [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюзу]]| год  = 1927, 2 красавіка | том   = | нумар  = 31 (82)| старонкі  = 3 }} 
* {{Артыкул| аўтар =  W. | загаловак = Niesmaczna krytyka. | спасылка  = https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/280997/edition/268578/content | мова  = pl | выданьне  = [[Kurier Wileński]] | тып = niezależny organ demokratyczny| год  = 07 красавіка 1927 | том   = | нумар  = 80 (829) | старонкі  = 2 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Рэцэнзар. | загаловак = Новае аблічча. | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1927-34.pdf?sequence=84&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Сялянская Ніва]] | тып = друкаваны орган [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюзу]]| год  = 1927, 13 красавіка | том   = | нумар  = 34 (85)| старонкі  = 3 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Rodnych Honiaŭ». | спасылка  = https://knihi.com/none/Krynica_pdf.zip.html#163877-1927-18.pdf_3 | мова  =be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja Krynica]] | тып = palityčnaja, hramadzkaja i literaturnaja hazeta| год  = 19 krasavika 1927 | том   = | нумар  = 18 | старонкі  = 3 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Z. | загаловак = «Viečna žyvyja niabožčyki». | спасылка  = https://knihi.com/none/Krynica_pdf.zip.html#163877-1927-24.pdf_2 | мова  =be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja Krynica]] | тып = palityčnaja, hramadzkaja i literaturnaja hazeta| год  = 19 krasavika 1927 | том   = | нумар  = 18 | старонкі  = 2, 3 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Як спаткалі «Родныя гоні». | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/53aa6387ea97b517f6bf03906a4fb795.pdf | мова  = | выданьне  = Родныя гоні| тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  = 1927, красавік | том   = | нумар  = 2| старонкі  = 40—44}}
* {{Артыкул| аўтар =ex. | загаловак =Bibliografia. Rodnyja Honi. Kniżka piersyaja. Wilnia. Sakawik. 1927. str. 48. | спасылка  = https://polona.pl/item-view/92a2a4f9-dad1-4b56-a95a-a625b73ac4ce?page=3 | мова  = pl | выданьне  =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год  =1927, 1 maja | том   = | нумар  = 8| старонкі  = 7 | issn  = }}
* {{Артыкул| аўтар = Н.| загаловак = «Родныя Гоні» кніжка ІІ. | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-9.pdf?sequence=9&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  = 4 траўня 1927 | том   = | нумар  = 9 | старонкі  = 4 }} 
{{слупок-2}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Выйшла з друку і прадаецца другая кніжка «Родных Гоняў» за красавік. | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-8.pdf?sequence=8&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  = 4 траўня 1927 | том   = | нумар  = 8 | старонкі  = 4 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Stal. | загаловак = Z wydawieckaje niwy. | спасылка  = https://knihi.com/none/Krynica_pdf.zip.html#163877-1927-19.pdf_3 | мова  =be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja Krynica]] | тып = palityčnaja, hramadzkaja i literaturnaja hazeta| год  = 6 traŭnia 1927 | том   = | нумар  = 19 | старонкі  = 3 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Выйшла з друку 3 кніжка  «Родных Гоняў».| спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-15.pdf?sequence=15&amp;isAllowed=y | мова  = be | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  = 25 траўня 1927 | том   = | нумар  = 15 | старонкі  = 4 }}
* {{Артыкул| аўтар =  | загаловак = Z Biełaruskaha žyćcia. «Rodnych Honiaŭ» — knižka 3-ciaja literaturna-kulturnaha miesiačnika wyšła z druku. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1927-22.pdf | мова  = be | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja krynica]] | тып = hazeta | год  = 1927, 27 traŭnia| том   = | нумар  = 22 | старонкі  = 3 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Родныя гоні». | спасылка  = https://knihi.com/none/Bielaruskaja_skola_u_Latvii_pdf.zip.html#1927-007.pdf_24 | мова  = | выданьне  = [[Беларуская школа ў Латвіі (1926)|Беларуская школа ў Латвіі]] | тып = штомесячны навукова-папулярны, пэдагагічны і літаратурна-грамадзкі часопіс| год  =1927, травень | том   = | нумар  = 7 (5) | старонкі  = 24 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Wiečna žywyja niaboščyki». | спасылка  = https://knihi.com/none/Krynica_pdf.zip.html#163877-1927-24.pdf_2 | выданьне  = [[Крыніца (газэта)|Biełaruskaja Krynica]] | тып = palityčnaja, hramadzkaja i literaturnaja hazeta| год  = 10 Čerwienia 1927 | том   = | нумар  = 24 | старонкі  = 2 }} 
* {{Артыкул| аўтар = Той-жа. | загаловак = Адказ п.  Z. з «Беларускае Крыніцы». | спасылка  = https://digital.nlb.by/files/original/1b707b1a14754beb4c3eb7ba780f90d1.pdf | мова  = | выданьне  = [[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]] | тып = месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  = 1927, чэрвень | том   = | нумар  = 4| старонкі  = 20—26}} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Выпісуйце й купляйце ілюстраваны часопіс  «Родныя Гоні». | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-36.pdf?sequence=36&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  = 6 жніўня 1927 | том   = | нумар  = 36 | старонкі  = 4 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Выпісуйце й купляйце ілюстраваны часопіс  «Родныя Гоні». | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-48.pdf?sequence=47&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  =  17 верасьня 1927 | том   = | нумар  = 48 | старонкі  = 4 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Выпісуйце й купляйце ілюстраваны часопіс  «Родныя Гоні».  | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2466/232726-1927-50.pdf?sequence=49&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праўда (1927)|Наша праўда]] | тып = газэта | год  = 24 верасьня 1927 | том   = | нумар  = 50 | старонкі  = 4 }} 
* {{Артыкул| аўтар = | загаловак = «Родныя Гоні» | спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2445/231735-1927-1.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  = [[Наша праца]] | тып = газэта | год  = 1 кастрычніка 1927 | том   = | нумар  = 1 | старонкі  =4 }}
{{слупок-канец}}

== Заўвагі == 
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|4}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = Говін, С. В.|частка = |загаловак = Друк Заходняй Беларусі. |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/druk-zachodniaj-bielarusi-hovin.html |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск|Мінск]] |выдавецтва = Выдавецтва БДУ |год = 1974 |том = |старонкі = 57, 77 |старонак = 95 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} 
* [[Арсень Ліс|Ліс, А. С.]]. «Родныя гоні». // {{Літаратура/БелЭн|13}} — С. 397.
* {{артыкул|аўтар =[[Арсень Ліс|Ліс, Арсень]].| частка = |загаловак = «Родныя гоні».|арыгінал = |спасылка =|адказны =Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г.П. Пашкоў]] і інш.|выданьне=[[Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т.|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Менск]]|выдавецтва=Беларус. Энцыкл.|год=2001|выпуск=|том=6 Пузелі—Усая. Кн. 1|нумар= | старонкі=119|isbn=5-85700-073-4}}  
* {{Артыкул| аўтар  = Надзея Слука. | загаловак  = Літаратурныя часопісы Заходняй Беларусі: грамадскае значэньне. | спасылка  = https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/13091/1/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%20%D0%9D..pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне  = Веснік Палескага дзяржаўнага універсітэта.  Серыя грамадскіх і гуманітарных навук: научно-практический журнал. | тып = | месца  = [[Пінск]] | выдавецтва  = | год = 2017 | том  = | старонкі   = 215—221| isbn  = | issn  = 2310-7413}} 

== Вонкавыя спасылкі ==
* «Родныя гоні» (1927) // [https://knihi.com/none/Rodnyja_honi_pdf.zip.html Беларуская Палічка]
* [https://web.archive.org/web/20201206164419/http://digital.nlb.by/items/show/3083 «Родныя гоні»] у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]]
* «Родные гоні» (1927) // [http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 Бібліятэка Акадэміі навук Летувы імя Ўрублеўскіх ({{Мова-lt|Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka (LMAVB). Žygimantų g. 1, LT-01102 Vilnius}})]

== Глядзіце таксама ==
* [[Беларускі летапіс (1933)|Беларускі летапіс]]

{{Беларускія пэрыядычныя выданьні}}

[[Катэгорыя:Беларускія часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Часопісы Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1927 годзе]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]]</text>
      <sha1>lyellz0vl73srzpitvfb00oehgt9uep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алімпійскі камітэт Паўночнай Македоніі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191125</id>
    <revision>
      <id>2663436</id>
      <parentid>2228629</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T04:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="5eo0ap2qccin5bu3gakl3u8q920xjyj" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
| назва           = Алімпійскі камітэт Паўночнай Македоніі
| арыгінальная назва = {{мова-mk|Олимписки комитет на Северна Македонија}}
| выява           =  
| рамка выявы     = 
| памер выявы     = 
| альтэрнатыўны тэкст выявы = 
| подпіс выявы    = 
| мапа            = 
| памер мапы      = 
| альтэрнатыўны тэкст мапы = 
| подпіс мапы     = 
| мапа 2          = 
| абрэвіятура     = 
| дэвіз           = 
| папярэднік      = 
| наступнік       = 
| дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|0|0|1992|1}}
| дата спыненьня існаваньня = 
| тып             = Спартовае
| юрыдычны статус = [[Грамадзкае аб’яднаньне]]
| мэта            = 
| штабкватэра     = [[Скоп'е]]
| месцазнаходжаньне = {{Сьцяг Паўночнай Македоніі}} Паўночная Македонія
| каардынаты      = 
| дзейнічае ў рэгіёнах = 
| сяброўства      = 
| афіцыйныя мовы  = 
| генэральны сакратар = 
| пасада кіраўніка = Старшыня
| імя кіраўніка   = [[Васіль Тупуркоўскі]]
| пасада кіраўніка 2 = Генэральны сакратар
| імя кіраўніка 2 = Сашо Папоўскі
| пасада кіраўніка 3 = 
| імя кіраўніка 3 = 
| пасада кіраўніка 4 = 
| імя кіраўніка 4 = 
| асноўныя асобы  = 
| кіроўны орган   = Выканаўчы камітэт
| матчыная кампанія = [[Міжнародны алімпійскі камітэт]]
| зьвязаныя кампаніі = 
| бюджэт          = 
| колькасьць супрацоўнікаў = 
| колькасьць валянтэраў = 
| сайт            = [http://www.mok.org.mk Афіцыйны вэбсайт]
| заўвагі         = 
| колішняя назва  = 
}}
'''Алімпійскі камітэт Македоніі''' ({{мова-mk|Олимписки комитет на Северна Македонија}}) — арганізацыя, якая прадстаўляе [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]] ў міжнародным алімпійскім руху. Заснаваны ў 1992 годзе, зарэгістраваны ў МАК у 1993 годзе.

У міжнародным Алімпійскім руху называўся Алімпійскі камітэт Былой Югаслаўскай Рэспублікі Македонія (Olympic Committee of the Former Yugoslav Republic of Macedonia), што адлюстроўвала нявырашанае міжнароднае пытаньне зь імем гэтай новай дзяржавы&lt;ref&gt;[https://www.olympic.org/the-former-yugoslav-republic-of-macedonia Былая Югаслаўская Рэспубліка Македонія]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. З сакавіка 2019 году завецца Алімпійскі камітэт Паўночнай Македоніі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1077274/ioc-approve-name-change-to-north-macedonia-national-olympic-committee |title=IOC approve name change to North Macedonia National Olympic Committee |website= insidethegames.biz}}&lt;/ref&gt;.

Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Скоп’е]]. Зьяўляецца сябрам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэту]], [[Эўрапейскія алімпійскія камітэты|Эўрапейскіх алімпійскіх камітэтаў]] і іншых міжнародных спартовых арганізацыяў. Ажыцьцяўляе дзейнасьць па разьвіцьці спорту ў Македоніі.

== Глядзіце таксама ==
* [[Македонія на Алімпійскіх гульнях]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100412114555/http://www.mok.org.mk/ Афіцыйны вэбсайт Алімпійскага камітэта Македоніі] {{ref-mk}}

{{Паўночная Македонія ў тэмах}}
{{Эўропа па тэмах|Алімпійскі камітэт|колер=Македонія}}

[[Катэгорыя:Паўночнамакедонскі спорт]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя алімпійскія камітэты|Македонія]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:1992 год у Паўночнай Македоніі]]</text>
      <sha1>5eo0ap2qccin5bu3gakl3u8q920xjyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196413</id>
    <revision>
      <id>2663449</id>
      <parentid>2432515</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T10:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6586" sha1="jis0s9schmsdcx4e540a2ea8i6x6c7u" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Беларусь
|Назва                            = Ахова
|Статус                           = вёска
|Назва ў родным склоне            = Ахова
|Трансьлітараваная назва          = Achova
|Герб                             = 
|Сьцяг                            = 
|Гімн                             = 
|Дата заснаваньня                 = 
|Першыя згадкі                    = 
|Статус з                         = 
|Магдэбурскае права               = 
|Былая назва                      = 
|Мясцовая назва                   = 
|Вобласьць                        = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]]
|Раён                             = [[Пінскі раён|Пінскі]]
|Сельсавет                        = [[Ахоўскі сельсавет|Ахоўскі]]
|Гарадзкі савет                   = 
|Старшыня гарвыканкаму            = 
|Пасада кіраўніка                 = 
|Кіраўнік                         = 
|Плошча                           = 
|Крыніца плошчы                   = 
|Вышыня                           = 
|Унутраны падзел                  = 
|Колькасьць насельніцтва          = 563
|Год падліку колькасьці           = 2009
|Крыніца колькасьці насельніцтва  = 
|Этнічны склад насельніцтва       = 
|Год падліку этнічнага складу     = 
|Нацыянальны склад насельніцтва   = 
|Год падліку нацыянальнага складу = 
|Колькасьць двароў                = 
|Год падліку колькасьці двароў    = 
|Крыніца колькасьці двароў        = 
|Паштовы індэкс                   = 225764
|СААТА                            = 
|Выява                            = Achova, Uźvižanskaja. Ахова, Узьвіжанская (1863).jpg
|Апісаньне выявы                  = Царква ў 1863 годзе
 |Шырата градусаў                 = 52
 |Шырата хвілінаў                 = 11
 |Шырата сэкундаў                 = 24
 |Даўгата градусаў                = 25
 |Даўгата хвілінаў                = 55
 |Даўгата сэкундаў                = 4
|Пазыцыя подпісу на мапе          = справа
|Водступ подпісу на мапе          = 
|Сайт                             = 
}}
'''Ахо́ва'''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 224&lt;/ref&gt; — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Цэнтар [[Ахоўскі сельсавет|Ахоўскага сельсавету]]. На поўдзень ад вёскі праходзіць аўтастрада [[Гомель]] — [[Кобрынь]] {{Таблічка-by|М|10}}.

== Гісторыя ==
* 1495 г. — першая згадка: кароль [[Казімер IV Ягелончык|Казімер Ягелончык]] падараваў Ахова пінскаму францысканскаму манастыру (належала гэтаму каталіцкаму ордэну да другой трэці XIX ст.)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20041025225157/http://pinskhistory.by.ru/Book/country13.html История Пинска: pinskhistory.by]&lt;/ref&gt;.
* 1758 г. — на сродкі францысканцаў пабудавана ўніяцкая царква з дрэва. У 1786 г. пасьля пажару перабудавана ў касьцёл. У 1864 г. касьцёл перабудаваны ў праваслаўны храм. У 1924 г. храм перайшоў да католікаў, а пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] вярнуўся да праваслаўных&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Другая трэць XIX ст. — паселішча пераходзіць у дзяржаўную ўласнасьць, налічвалася каля 40 гаспадарак&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Пачатак XX ст. — у вёсцы знаходзілася народнае вучылішча&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* 1920—1930-я гг. — дзейнічаў каапэратыў «Рольнік»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* 1990-я гг. — адбудавана капліца над крыніцай&lt;ref&gt;[http://varjag.net/18113-2/ Святой источник Рождества Пресвятой Богородицы расположен возле деревни Охово]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* 29 сьнежня 2010 г. — вёска Ахова ператворана ў [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;[http://www.lawbelarus.com/126862 Решение Пинского районного Совета депутатов от 29.12.2010 N 05-12 «О преобразовании в агрогородки деревень Охово и Жидче»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 2009 год — 563 жыхары
* 1999 год — 640 жыхароў
* 1998 год — 287 гаспадарак, 621 жыхар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Славутасьці ==
* [[Царква ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (Ахова)|Сьвята-Крыжаўзьвіжанская царква]] (1758) — {{ГККРБ 4|112Г000550}}
* Старыя хрысьціянскія могілкі
* Капліца (1990-я гг.)
* Крыніца — помнік прыроды

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Радзіма майго духу|ahova}}

{{Ахоўскі сельсавет}}
{{Пінскі раён}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёну]]
[[Катэгорыя:Ахоўскі сельсавет]]</text>
      <sha1>jis0s9schmsdcx4e540a2ea8i6x6c7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айнсылем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225555</id>
    <revision>
      <id>2663423</id>
      <parentid>2125559</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T22:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3111" sha1="ofehy8lu5jz2bc5n0yubtrlp7d95ach" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                  = 36
 |Шырата хвілінаў                  = 1
 |Шырата сэкундаў                  = 37
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                 = 14
 |Даўгата хвілінаў                 = 17
 |Даўгата сэкундаў                 = 25
|Назва мапы                        = 
|Колер                             = {{Колер|Мальта}}
}}
'''Айнсылем''', ({{мова-en|'''Ainsielem'''}}) («Вясна сьвету»)&lt;ref&gt;[http://www.geody.com/geospot.php?world=terra&amp;map=col&amp;ufi=-18514&amp;alc=nsl Ainsielem / Ghain Sielem / Għajnsielem, Malta, Earth — Geody&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fallingrain.com/world/MT/0/Ghajnsielem.html Maps, Weather, and Airports for Ghajnsielem, Malta&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; — муніцыпалітэт на паўднёвым усходзе выспы [[Гоца]], [[Мальта]]. У яго склад ўваходзіць таксама востраў [[Каміно]]. Насельніцтва муніцыпалітэту — 2570 чалавек (адпавядае перапісу 2005 году).

Назва паходзіць ад крыніцы, вакол якога прыкладна ў 1700 гадах былі пабудаваныя грамадзкія лазьні. Даслоўнае значэньне тапоніму — «мірная крыніца». Славутасьцямі зьяўляюцца Заліў Мгар і рыбацкая вёска. Таксама цікавая турыстам старая францысканская царква сьвятога Антонія.

== Цікавыя месцы ==

* Заліў Мгар
* Форт Чэмбрэй
* Lourdes Chapel and Lourdes Home
* Сьвятыня ''Нашай Пані Ларэта''
* Пьяцца тад-Дэхра
* Царква сьвятога Антонія
* Гарлеская вежа
* Вежа Мгар ікс-Сіні
* [[Каміно]]

== Асноўныя вуліцы ==

* Pjazza Indipendenza (Плошча незалежнасьці)
* Pjazza Loreto (Плошча Ларэта)
* Triq Borġ Għarib (Дорога Трыг Борг)
* Triq il-Fawwara
* Triq il-Ġnien (Садовая вуліца)
* Triq il-Ħamri
* Triq il-Qala (Вуліца Кала)
* Triq in-Nadur (Вуліца Надур)
* Triq ix-Xatt (Прыбрэжная  вуліца)
* Triq iż-Żewwieqa
* Triq l-Imġarr (Дарога Мгар)
* Triq Sant' Antnin (Дарога Сьвятога Антонія)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.ghajnsielem.com/ Official website]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.radjulauretana.com Radju Lauretana]

[[Катэгорыя:Гарады Мальты]]
[[Катэгорыя:Гоца]]</text>
      <sha1>ofehy8lu5jz2bc5n0yubtrlp7d95ach</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандар Лухвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262883</id>
    <revision>
      <id>2663431</id>
      <parentid>2357427</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T02:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3390" sha1="ove19qgxtnd0y6oop2z5tomzmupsinu" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Лухвіч}}
{{Навуковец}}
'''Аляксандар Аляксандравіч Лухвіч''' ({{ДН|22|4|1936}}, вёска [[Суцін]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]] — {{ДС|9|9|2015}}) — беларускі [[фізык]]. [[Доктар тэхнічных навук]] (1968), [[прафэсар]] (1989).

== Жыцьцяпіс ==
Скончыў [[Талькаўская базавая школа|Талькаўскую сярэднюю школу]] з залатым мэдалём (1955). Пасьля сканчэньня [[Фізычны факультэт БДУ|фізычнага факультэту Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] ў 1960 годзе працаваў у [[Аддзяленьне фізыка-тэхнічных навук НАН Беларусі|Фізыка-тэхнічным інстытуце]].

З 1963 года працягнуў працоўную дзейнасьць у [[Інстытут дастасоўнай фізыкі|Інстытуце прыкладной фізыкі НАН Беларусі]] (навуковым супрацоўнікам, загадчыкам лябараторыі).

Аўтар больш 300 навуковых прац і каля 100 аўтарскіх сьведчаньняў і патэнтаў на вынаходніцтвы. Ім падрыхтавана 8 кандыдатаў навук.

Ляўрэат [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|прэміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2007)&lt;ref&gt;http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=141{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* БД Центральной научной библиотеки НАН Беларуси «Беларуская навука ў асобах».
* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 4. — Минск, 2007.{{ref-ru}}
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 9. — Мінск, 1999.
* Лухвич Александр Александрович : [некролог] // Контроль. Диагностика. — 2015. — № 10 (208). — С. 67. (Год смерти: 2015.){{ref-ru}}
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Лухвіч, Аляксандар}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пухавіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Дактары тэхнічных навук]]
[[Катэгорыя:Беларускія фізыкі]]
[[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]</text>
      <sha1>ove19qgxtnd0y6oop2z5tomzmupsinu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмытро Паўлычка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263616</id>
    <revision>
      <id>2663427</id>
      <parentid>2362877</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T00:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Микита Шванюк-Гузій</username>
        <id>92591</id>
      </contributor>
      <origin>2663427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4152" sha1="3won27x8h8yl9mvil9q652sp3v2l108" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік}}
'''Дмытро Паўлычка''' (Дзьмітро Васілевіч Паўлычка, {{мова-uk|Дмитро Павличко}}; {{ДН|28|9|1929}}, [[Стапчатаў]], [[Каламыйскі павет]], [[Станіслаўскае ваяводзтва]], [[Польшча]], цяпер Косаўскі раён, [[Івана-Франкоўская вобласьць]], [[Украіна]] — {{ДС|29|1|2023}}, Кіеў) — украінскі паэт, перакладчык, літаратурны крытык, публіцыст, шасьцідзесятнік, грамадзка-палітычны дзеяч, [[Герой Украіны]] (2004). Кавалер ордэну князя Яраслава Мудрага IV, V ступені (1999, 2009), ордэну «За заслугі» III ступені (1997), ордэну Свабоды (2015), ляўрэат Нацыянальнай прэміі імя Тараса Шаўчэнкі (1977). Друкавацца пачаў у 1951. У 1953 годзе скончыў [[Львоўскі ўнівэрсытэт]]. Бацька [[Саламэя Паўлычка|Саламэі Паўлычка]].

== Творы ==
Паэтычныя зборнікі:
* Любов і ненависть, 1953.
* Моя земля, 1955.
* Концерт у царя, 1958.
* Чорна нитка, 1958.
* Правда кличе, 1958.
* Днина, 1960. ({{Мова-be|Дзень}})
* Два кольори, 1965.
* Гранослов, 1968.
* Сонети подільської осені, 1973.
* Таємниця твого обличчя, 1974, 1979.
* «Магістралями слова» (літаратурная крытыка), 1978.
* Світовий сонет, переклади, 1983.
* Над глибинами, літературна критика, 1984.
* Спіраль, 1984.
* Поеми й притчі, 1986.
* Біля мужнього слова, літературна критика, 1988.
* Покаянні псалми, 1994.
* Антологія словацької поезії XX століття, 1997.
* Золоте ябко, 1998.
* Сонети В.Шекспіра, 1998.
* 50 польських поетів, 2000.
* Поезії Хосе Марті, 2001.
* Наперсток, 2002.
* Рубаї, 2003
* Сонети (оригінальні твори й переклади), 2004.
* Не зрадь, 2005.
* Три строфи, 2007.
* Аутодафе, 2008.
* Мала антологія хорватської поезії, 2008.&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://www.matica.hr/Vijenac/vijenac380.nsf/AllWebDocs/Ukrajinska_vizija_hrvatskog_pjesnistva|праект=Vijenac 380/2008|копія=https://web.archive.org/web/20110518124041/http://www.matica.hr/Vijenac/vijenac380.nsf/AllWebDocs/Ukrajinska_vizija_hrvatskog_pjesnistva |дата копіі=18 мая 2011|аўтар=Jevgenij Paščenko|загаловак=Ukrajinska vizija hrvatskog pjesništva|дата публікацыі=25. rujna 2008|мова=hr}}&lt;/ref&gt;
* Потоп. 2010.
* Золоторогий олень. Поема. 2011.
* Най поховають мене на цьому полі. Новела. 2011.
* Разом. Вместе: збірка поезій. (з Ратнером О. Г.).&amp;nbsp;— Дніпропетровськ&amp;nbsp;: Герда, 2013.&amp;nbsp;— 176 с, іл.&amp;nbsp;— ISBN 978-617-7097-02-9 
* Вірші з Майдану: Поезії.&amp;nbsp;— К. : ВЦ «Просвіта», 2014.&amp;nbsp;— 24 с.&amp;nbsp;— ISBN 978-966-2133-96-7

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{Літаратура/БелЭн|аўтар=Панізнік С. С.|том=12|старонкі=209|частка=Паўлычка Дзмітрый Васілевіч}}
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Паўлычка}}
[[Катэгорыя:Украінскія паэты]]
[[Катэгорыя:Украінскія перакладчыкі]]
[[Катэгорыя:Украінскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі львоўскіх ВНУ]]</text>
      <sha1>3won27x8h8yl9mvil9q652sp3v2l108</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>264120</id>
    <revision>
      <id>2663412</id>
      <parentid>2663319</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2663412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7540" sha1="cwi43e3kdyltc9oulu7yxwzdklip4qq" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ccffcc;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён
|-
| style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю
|}
=== Заходняя канфэрэнцыя ===
==== Ціхаакіянскі дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Анагайм Дакс]]
| 73||41||24||4||28||245—251||-6|| '''86'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Эдмантан Ойлерз]]
| 74||37||28||9||28||258—251||+7|| '''83'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вэгас Голдэн Найтс]]
| 74||32||24||16||26||232—234||-2|| '''80'''
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лос-Анджэлес Кінгс]]
| 73||29||19||18||26||195—222||-27|| '''76'''
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сіетл Кракен]]
| 72||32||25||11||29||206—224||-18|| '''75'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сан-Хасэ Шаркс]]
| 71||33||21||7||31||215—253||-38|| '''73'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калгары Флэймз]]
| 73||31||24||8||34||189—225||-36|| '''70'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ванкувэр Кэнакс]]
| 72||21||14||8||43||185—273||-88|| '''50'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;
==== Цэнтральны дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Каларада Эвэланш]]
| 72||48||42||10||14||268—183||+85|| '''106'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Далас Старз]]
| 73||44||34||11||18||251—201||+50|| '''99'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінэсота Ўайлд]]
| 74||41||26||12||21||242—216||+26|| '''94'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Юта Мамат]]
| 74||38||29||6||30||235—212||+23|| '''82'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нэшвіл Прэдатарз]]
| 73||34||25||9||30||218—243||-25|| '''77'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вініпэг Джэтс]]
| 73||31||25||12||30||209—225||-16|| '''74'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сэнт-Луіс Блюз]]
| 72||31||27||11||30||191—227||-36|| '''73'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Чыкага Блэкгокс]]
| 73||27||20||13||33||189—239||-50|| '''67'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;
=== Усходняя канфэрэнцыя ===
==== Атлянтычны дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бафала Сэйбрз]]
| 74||45||37||8||21||259—218||+41|| '''98'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Тампа Бэй Лайтнінг]]
| 72||45||36||6||21||264—201||+63|| '''96'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Манрэаль Канадыенз]]
| 72||41||29||10||21||255—232||+23|| '''92'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бостан Бруінз]]
| 73||41||30||8||24||246—227||+19|| '''90'''
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Атава Сэнатарз]]
| 73||38||32||10||25||244—224||+20|| '''86'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Дэтройт Рэд Ўінгс]]
| 73||39||28||8||26||215—218||-3|| '''86'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Таронта Мэйпл Ліфс]]
| 74||31||23||13||30||230—260||-30|| '''75'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Флорыда Пантэрз]]
| 72||35||27||3||34||215—241||-26|| '''73'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;
==== Сталічны дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Караліна Гарыкейнз]]
| 72||46||33||6||20||257—213||+44|| '''98'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]
| 74||42||28||5||27||216—209||+7|| '''89'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пітсбург Пінгвінз]]
| 73||36||29||16||21||250—234||+16|| '''88'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Каламбус Блю Джэкетс]]
| 73||38||27||11||24||234—222||+12|| '''87'''
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Філадэлфія Флаерз]]
| 72||36||23||12||24||214—218||-4|| '''84'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вашынгтон Кэпіталз]]
| 74||37||31||9||28||232—219||+13|| '''83'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нью-Джэрзі Дэвілз]]
| 72||37||25||2||33||199—220||-21|| '''76'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]
| 73||29||20||9||35||208—231||-23|| '''67'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>cwi43e3kdyltc9oulu7yxwzdklip4qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663442</id>
      <parentid>2663412</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T08:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2663442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7541" sha1="io0cir15h718kjtl9e615ki6b4phgxx" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ccffcc;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён
|-
| style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю
|}
=== Заходняя канфэрэнцыя ===
==== Ціхаакіянскі дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Анагайм Дакс]]
| 73||41||24||4||28||245—251||-6|| '''86'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Эдмантан Ойлерз]]
| 74||37||28||9||28||258—251||+7|| '''83'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вэгас Голдэн Найтс]]
| 74||32||24||16||26||232—234||-2|| '''80'''
|-
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Лос-Анджэлес Кінгс]]
| 73||29||19||18||26||195—222||-27|| '''76'''
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сіетл Кракен]]
| 72||32||25||11||29||206—224||-18|| '''75'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сан-Хасэ Шаркс]]
| 71||33||21||7||31||215—253||-38|| '''73'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Калгары Флэймз]]
| 73||31||24||8||34||189—225||-36|| '''70'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Ванкувэр Кэнакс]]
| 72||21||14||8||43||185—273||-88|| '''50'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;
==== Цэнтральны дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Каларада Эвэланш]]
| 72||48||42||10||14||268—183||+85|| '''106'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Далас Старз]]
| 74||44||34||12||18||252—203||+49|| '''100'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Мінэсота Ўайлд]]
| 74||41||26||12||21||242—216||+26|| '''94'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Юта Мамат]]
| 74||38||29||6||30||235—212||+23|| '''82'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нэшвіл Прэдатарз]]
| 74||34||25||9||31||220—246||-26|| '''77'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вініпэг Джэтс]]
| 73||31||25||12||30||209—225||-16|| '''74'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Сэнт-Луіс Блюз]]
| 72||31||27||11||30||191—227||-36|| '''73'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Чыкага Блэкгокс]]
| 74||27||20||13||34||192—244||-52|| '''67'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;
=== Усходняя канфэрэнцыя ===
==== Атлянтычны дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Тампа Бэй Лайтнінг]]
| 73||46||37||6||21||267—203||+64|| '''98'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бафала Сэйбрз]]
| 74||45||37||8||21||259—218||+41|| '''98'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Манрэаль Канадыенз]]
| 73||42||30||10||21||258—233||+25|| '''94'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Бостан Бруінз]]
| 74||42||30||8||24||250—230||+20|| '''92'''
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Атава Сэнатарз]]
| 73||38||32||10||25||244—224||+20|| '''86'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Дэтройт Рэд Ўінгс]]
| 73||39||28||8||26||215—218||-3|| '''86'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Таронта Мэйпл Ліфс]]
| 74||31||23||13||30||230—260||-30|| '''75'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Флорыда Пантэрз]]
| 73||35||27||3||35||216—244||-28|| '''73'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;
==== Сталічны дывізіён ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=40|{{Падказка|М|Месца}}
!width=165|Каманда
!width=40|{{Падказка|Г|Гульні}}
!width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}}
!width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}}
!width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}}
!width=40|{{Падказка|П|Паразы}}
!width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}}
!width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}}
!width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}}
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 1
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Караліна Гарыкейнз]]
| 73||46||33||6||21||258—216||+42|| '''98'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 2
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]
| 74||42||28||5||27||216—209||+7|| '''89'''
|- style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
| 3
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Пітсбург Пінгвінз]]
| 73||36||29||16||21||250—234||+16|| '''88'''
|- style=&quot;background:#ffffbf;&quot;
| 4
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Каламбус Блю Джэкетс]]
| 74||38||27||12||24||237—226||+11|| '''88'''
|-
| 5
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Філадэлфія Флаерз]]
| 73||37||23||12||24||216—219||-3|| '''86'''
|-
| 6
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Вашынгтон Кэпіталз]]
| 74||37||31||9||28||232—219||+13|| '''83'''
|-
| 7
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нью-Джэрзі Дэвілз]]
| 73||38||26||2||33||204—223||-19|| '''78'''
|-
| 8
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]
| 74||30||21||9||35||211—232||-21|| '''69'''
|}
:&lt;small&gt;Абноўленая пасьля гульняў 29 сакавіка 2026 году&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>io0cir15h718kjtl9e615ki6b4phgxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Дужы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266800</id>
    <revision>
      <id>2663435</id>
      <parentid>2619865</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T03:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9303" sha1="201sw6yr5oyxayz6tszie2ge2p1make" xml:space="preserve">{{Асоба
|імя                 = Аляксей Дужы
|партрэт             = 
|памер партрэту      = 
|апісаньне партрэту  = 
|род дзейнасьці      = плястычны хірург, грамадзкі актывіст
|грамадзянства       = [[Беларусь]]
|адукацыя            = 
|альма-матэр         = [[Гомельскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт]]
|прафэсія            = 
|навуковая сфэра     = 
|месца працы         = 
|гады дзейнасьці     = 
|вядомасьць          = 
|пасада              = 
|тэрмін              = 
|папярэднік          = 
|наступнік           = 
|партыя              = 
|рух                 = 
|жонка               = 
|дзеці               = 
|узнагароды          = 
|абвінавачваньне     = арт. 342 Крымінальнага кодэксу («Актыўны ўдзел у групавых дзеяньнях, што груба парушаюць грамадзкі парадак»)
|пакараньне          = 
|сайт                = https://duzhy.com/
|commons             = 
}}

'''Аляксей Дужы''' ({{нар.}} 5 кастрычніка 1982) — [[Беларусь|беларускі]] плястычны хірург, грамадзкі актывіст і палітычны вязень.

== Біяграфія ==

Навучаўся ў [[Гомельскі дзяржаўны мэдычны ўнівэрсытэт|Гомельскім дзяржаўным мэдычным унівэрсытэце]], пасьля працаваў па разьмеркаваньні ў раённым шпіталі ў [[Петрыкаў|Петрыкаве]]&lt;ref name=&quot;chatka&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230418083726/https://hatka.ng-press.by/lyachebnaya-pedagogika/baratsba-z-uzrostam-pavinna-byts-gramatnaj/ Барацьба з узростам павінна быць граматнай] — Утульная хатка,&lt;/ref&gt;. З 2010 па 2016 г. працаваў па спэцыяльнасьці ў Гомелі&lt;ref name=chatka/&gt;, а потым — у [[Менск]]у&lt;ref name=nn&gt;[https://nashaniva.com/?c=lr&amp;i=245862 Беларускамоўны пластычны хірург Дужы: Рабіць аперацыі на носе вучыўся на трупах амерыканскіх бяздомных] — [[Наша Ніва]], 19.02.2020&lt;/ref&gt;. Праходзіў практыку за мяжою, у тым ліку ў Турэччыне&lt;ref name=nn/&gt;.

Плястычны хірург першай кваліфікацыйнай катэгорыі, сябра Беларускага Таварыства плястычнай рэканструктыўнай і эстэтычнай хірургіі&lt;ref name=viasna96&gt;[https://prisoners.spring96.org/be/person/aljaksei-duzhy АЛЯКСЕЙ ДУЖЫ] — [[Вясна (цэнтар)]]&lt;/ref&gt;.

Сябра руху «[[За Свабоду]]», [[Таварыства беларускай мовы]]&lt;ref name=svab2020/&gt; і моладзевай грамадзкай арганізацыі «[[Гісторыка]]».

Выступаў з публічнымі зваротамі ў падтрымку беларускай мовы&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230413204638/https://www.racyja.com/hramadstva/kab-pachats-razmaulyats-pa-belarusku-t/ «Каб пачаць размаўляць па-беларуску, трэба проста пачаць размаўляць»] — [[Радыё Рацыя]]&lt;/ref&gt;, з афіцыйнымі зваротамі ў розныя дзяржаўныя ўстановы па тэме русіфікацыі і аховы гістарычнай спадчыны&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/u-minabarony-lichac-shto-vaennuyu-gistoryyu-belarusi-farmiravali-pyotr-i-i-suvorau У Мінабароны лічаць, што ваенную гісторыю Беларусі фарміравалі Пётр I і Сувораў] — [[Эўрарадыё]], 30/08/2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://progomel.by/society/culture/2020/07/879478.html Известный пластический хирург по просьбе активиста из Рогачёвского района направил обращение в Администрацию президента и получил курьёзный ответ] [Вядомы плястычны хірург па просьбе актывіста з Рагачоўскага раёну накіраваў зварот у Адміністрацыю прэзыдэнта і атрымаў кур’ёзны адказ] — progomel.by, 14.07.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2019/8/9/344200/ У Слоніме «партызаны» перакладаюць на беларускую расейскамоўнае графіці] — [[Хартыя'97]], 9.08.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230413204640/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/11115 Не крыміналка, але пошукі ідуць (фота)] — orsha.eu, 18.06.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230413204638/https://d1g17rnu70zwhv.cloudfront.net/by/gorad/gomelskija-krajaznawcy-vernuli-staromu-wnivermag-aryginalnyja-dzvery.html Гомельскія краязнаўцы вярнулі Старому Ўнівермагу арыгінальныя дзверы] — Флагшток, 29.01.2021&lt;/ref&gt;.

Затрымліваўся падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|акцый пратэсту 2020 г.]]&lt;ref name=svab2020&gt;[https://www.svaboda.org/a/30852467.html «Выпалі два дні прыёму». Плястычны хірург, якога затрымалі са сьцягам на парозе кватэры, адбыў у Жодзіне двое сутак] [[Радыё Свабода]], 22.09.2020 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=259520 Беларускамоўнага хірурга затрымалі на парозе кватэры — і праз два дні нечакана адпусцілі без суда і пратакола] — [[Наша Ніва]], 22.09.2020&lt;/ref&gt;

24 лютага 2021 г. у яго дома правялі ператрус&lt;ref&gt;[https://d1j52mw0aso44.cloudfront.net/ru/naviny/gomelskaja-milicyja-pryjshla-z-vobshukam-da-vjadomaga-minskaga-hirurga.html Гомельская міліцыя прыйшла з вобшукам да вядомага мінскага хірурга]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Флагшток, 24.02.2021&lt;/ref&gt;.

=== Арышт ===

2 лютага 2023 г.&lt;ref name=viasna96/&gt; быў затрыманы на працоўным месцы. Пасьля адміністрацыйнага арышту ня выйшаў на волю. Утрымліваўся ў [[Акрэсьціна (ізалятар)|ізалятары на вул. Акрэсьціна]]. Супраць яго завялі крымінальную справу паводле арт. 342 Крымінальнага кодэксу («Актыўны ўдзел у групавых дзеяньнях, што груба парушаюць грамадзкі парадак»).

28 лютага 2023 г. беларускія праваабарончыя арганізацыі апублікавалі заяву, у якой прызналі Аляксея Дужага і яшчэ 11 чалавек палітычнымі вязьнямі&lt;ref&gt;[https://spring96.org/be/news/110912 Заява аб прызнанні 12 чалавек палітычнымі зняволенымі] — [[Вясна (цэнтар)]], 28.02.2023&lt;/ref&gt;

З 10 сакавіка быў пераведзены з Акрэсціна ў [[Турма №8|Турму №8]] у Жодзіна. 28 красавіка адбыўся суд, паводле якога яму прысуджана 2 гады хатняй хіміі.

== Публікацыі ==
* [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0000110357 Уладзімір Георгіевіч Чэшык (1929—2001)] / Дужы А. І. // Здравоохранение. — 2007. — № 10. — С. 74-77.

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20230413204638/https://naviny.belsat.eu/programs/shto-najchastsej-pavyalichvayuts-belarusy-adkazvae-plastychny-hirurg/ Што найчасцей павялічваюць беларусы? Адказвае пластычны хірург] — Інтэрвію [[Белсат|тэлеканалу «Белсат»]], 05.04.2020

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дужы, Аляксей}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага мэдычнага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]]
[[Катэгорыя:Беларускія мэдыкі]]
[[Катэгорыя:Сябры Таварыства беларускай мовы]]</text>
      <sha1>201sw6yr5oyxayz6tszie2ge2p1make</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сямён Палазовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267779</id>
    <revision>
      <id>2663396</id>
      <parentid>2654066</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кароткі жыцьцяпіс урадніка і вайскоўца */</comment>
      <origin>2663396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36394" sha1="pbb30vggqr8upfklatfv8d2uvwmmtcf" xml:space="preserve">{{Шляхціч
|Імя = Сямён Палазовіч
|Поўнае імя = Сямён Хведаравіч Палазовіч
|Арыгінальнае імя = 
||Пасады = кіеўскі ключнік, чаркаскі, оўруцкі намесьнік, рэчыцкі дзяржаўца
|Пачатак пэрыяду = 
|Заканчэньне пэрыяду = 
|Папярэднік = 
|Наступнік = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Нарадзіўся = 
|Месца нараджэньня = 
|Памёр = перад 1532 годам
|Месца сьмерці = 
|Род = [[Полазы (Палазовічы)]]
|Бацька = Хведар Іванавіч Полаз
|Маці = 
|Жонка = 
|Дзеці = дачка Фенна
|Колер загалоўку = 
}}
'''Сямён Палазовіч{{заўвага|Менавіта так. Хоць і Полаз, але — Палазовіч, ня Полазавіч, як пададзена ў артыкуле «Рэчыцкія гарадзкія ўмацаваньні» энцыкляпэдыі «Вялікае Княства Літоўскае»&lt;ref&gt;Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БЭ, 2007. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. С. 534&lt;/ref&gt;, артыкулах Н. Сьліж&lt;ref&gt;Сліж Н. Рэчыцкі намеснік Сенька Полазавіч. // Проблемы славяноведения. — Брянск, 2012. № 14. С. 24—32; Наталля Сліж. Сям’я Івана Гарнастая, пад­скарбія ВКЛ. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, Беларускі гістарычны зборнік. — Białystok, 2012. 38. С. 8&lt;/ref&gt;. Сярод беларускіх прозьвішчаў больш як у два склады з суфіксамі -овіч/-евіч ці сустракаюцца тыя, што маюць націск на першым складзе?..}} (Полаз)''' — кіеўскі ключнік, чаркаскі намесьнік, оўруцкі намесьнік, рэчыцкі [[дзяржаўца]]. Вядомы арганізацыяй казацкіх загонаў і пераможнымі выправамі супраць крымскіх татараў. Акрамя таго, выдатна ўпраўляўся з арганізацыяй абароны Оўруцкага і Рэчыцкага замкаў і іх валасьцей.

== Аб паходжаньні Полазаў ==

Карані роду выводзяцца дасьледчыкамі з розных мясьцінаў. Сучасны гісторык Н. Якавенка мяркуе, што Полазы, як і [[Слушкі|Служкі]], паходзілі з рэгіёну будучага [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]], маючы на ўвазе, што толькі пазьней яны зьявіліся на [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчыне]], [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўшчыне]]&lt;ref&gt;Наталя Яковенко. Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна / Вид. 2-ге, переглянуте і виправлене. — Київ: Критика, 2008. С. 164, 168, 199, 267&lt;/ref&gt; і інш. [[Мацьвей Любаўскі|М. Любаўскі]] адшукаў згадку пра нейкага пана Аляксандра Полазава яшчэ ў дамове з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] 1432 году, а надалей канстатаваў, што паны Палазовічы належалі да арыстакратыі Кіеўскай зямлі&lt;ref&gt;Любавский М. К. Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства. — Москва, 1900. С. 68, 155—156&lt;/ref&gt;. К. Нясецкі падаў зьвесткі пра Івана Полаза, у якога былі сыны Філон і Хведар. Жылі тыя Полазы на тэрыторыі пазьнейшага [[Пінскі павет|Пінскага павету]]. Сын Філона Пётар у часы караля [[Уладыслаў III Варнэньчык|Ўладыслава Варнэньчыка]] трапіў у маскоўскую няволю&lt;ref&gt;Kasper Niesiecki. Korona polska przy złotej wolności starożytnymi wszystkich katedr, prowincji i rycerstwa klejnotami… ozdobiona, potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej ojczyźnie synów podana… — Lwów, 1740. S. 644&lt;/ref&gt;. Сынамі Хведара{{заўвага|Пан Хвядос Палазовіч ці не ў астатні раз згаданы ў абмежаваньні Брагінскай воласьці 7 сакавіка 1512 г. для князя Міхаіла Васілевіча Збараскага, калі супрацівіўся таму, як яно праводзілася. І наўрад ці стары пан зьяўляўся камісарам князя Збараскага. Усё проста: угодзьдзі Астраглядавіцкага ключа яго сына Сямёна сталіся (былі і да абмежаваньня) гэткім анклявам у атачэньні брагінскіх сёлаў&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. А. з. 19. А. 1049–1050адв.&lt;/ref&gt;. Імаверна, таму пры князях Шуйскіх аддаленыя ад брагінскіх угодзьдзяў Хвойнікі і перанялі ў Астраглядавічаў статус цэнтральнага двара ўсяго маёнтку.}} былі Івашка, Сянько (Сенька) і Шчасны&lt;ref name=&quot;fn1&quot;&gt;Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / Ułożył i wyd. Adam Boniecki. — Warszawa, 1887. S. 251—252&lt;/ref&gt;.

== Кароткі жыцьцяпіс урадніка і вайскоўца ==

Магчыма, найраней С. Палазовіч згаданы 17 сакавіка 1488 году, калі кароль [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] паехаў зь [[Вільня|Вільні]] «до Ляховъ». Тады ў рэестры пісара Федзька было сказана, што Сеньку Палазовічу прызначалася «''6 копъ с корчомъ в [[Ліда|Лиде]], а 6 з мыта въ [[Путыўль|Путивли]]''. Брату его Рацу 4 копы с корчомъ в Лиде жъ, а 6 копъ з мыта путивльского.»&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kn. 4 (1479—1491): Užrašymų knyga 4 / parengė Lina Anužytė. — Vilnius, 2004. P. 55, 61&lt;/ref&gt;.

У 1490-я гады Сямён Палазовіч займаў пасаду кіеўскага ключніка{{заўвага|Г. зн. зьбіраў і захоўваў мядовую даніну Кіеўскага ваводзтва.}}, што можа сьведчыць пра яго ўжо немалады ўзрост. 26-м кастрычніка 1493 году датаваны вялікакняскі ліст-прывілей&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). — Vilnius, 1998. № 27&lt;/ref&gt;:
{{пачатак цытаты}} ''Самъ [[Аляксандар Ягелончык|Александръ]] Божю милостю великии княз литовскии… Билъ нам чоломъ ключникъ киевскии Сенько Полозович и просил у нас именя в Киевъскомъ повете въ Завъшкои волости на имя [[Хабнае|Хабное]] и людеи 10 потугов… А дали есмо тое имене вечно ему и его жоне, и их детемъ, и его ближнимъ, и потом будучымъ, и щадкомъ их…'' {{канец цытаты}}

[[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]

Надалей С. Палазовіч зьбіраў усё кіеўскае мыта разам з двума мясцовымі мытнікамі. У 1502—1503 гг. ён вядомы як чаркаскі намесьнік альбо, прынамсі, выконваў яго абавязкі. Тады ўрадніку давялося разьвязваць справу абрабаваньня казакамі купцоў хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]]. Апошні патрабаваў вярнуць усё і пакараць вінаватых. С. Палазовіч, зрабіўшы ператрус у чаркаскіх казакоў кіеўскага ваяводы князя Зьмітра Пуцяты{{заўвага|Пра тое гл. у М. Грушэўскага&lt;ref&gt;Грушевський М. Історія України-Руси. Т. VII. Козацькі часи . — Р. 1625. — Нью-Йорк: Видавниче товариство «Книгоснілка», 1956. С. 84—86&lt;/ref&gt;.}}, знойдзеныя татарскія рэчы перапісаў{{заўвага|Гл. вопіс&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 3. Т. 1. Акты о казаках (1500—1648 гг.). — Киев, 1863. С. 1—2&lt;/ref&gt;.}}; тое, што было ў памерлага казака Міценкі і яго {{падказка|бурсьніка|таварыша}} Каленіка за адсутнасьцю спадкаемцаў, згодна з законам, прыняў на сябе, як намесьніка, 24 локці сукна раздаў слугам «на аднарадкі», а каштоўныя каменьні перадаў асабіста каралю&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник: наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95—96&lt;/ref&gt;.

3-га чэрвеня 1504 году прывілеем караля Аляксандра з [[Брагін]]скай воласьці былі вылучаныя [[Астрагляды|Астраглядавічы]] і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі ды падараваныя на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану Сямёну Хведаравічу Палазовічу&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78&lt;/ref&gt;.

У 1508 годзе слаўны русінскі ваяка Полаз («''Polusz miles Ruthenus insignis''»&lt;ref&gt;Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII&lt;/ref&gt;), альбо Полаз Русак, слаўны казак, як пасьлядоўна назвалі С. Палазовіча польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]] і [[Марцін Бельскі]], разьбіў татарскі [[чамбул]] і адабраў {{падказка|łupy|усё здабытае}}&lt;ref&gt;Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950&lt;/ref&gt;. Прывілеем ад 10 красавіка 1508 году кароль [[Жыгімонт Стары]] падараваў пану Се''н''ку Палазовічу [[Гастомель|Гастамляны (Гастомль)]] ў Кіеўскім, [[Стаўкі (Радамышальская грамада)|Ставок]] у [[Жытомір]]скім, [[Гладкавічы|Глядкавічы]] ў [[Оўруч|Оўруцкім]] паветах, «''и тежъ и то''т'' двор кн(я)зя Василя Дашковича в за''м''ку Вруцъкомъ зъ местцомъ ему есмо дали у о''т''чину со всими людьми и челядью нево''л''ною тых имене''и'', и со всими земълями пашными и бо''р''тными, и сеножатьми, и зъ бобровы[ми] гоны, и со всимъ с тым, как кня''з'' Василеи Дашкович и тые зъря''д''цы кн(я)зи Глинские держали''».[[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.&lt;ref&gt; Алфьоров О., Однороженко О. Українські особові печатки XV—XVII ст. за матеріалами київських архівосховищ. — Харків, 2008. С. 123&lt;/ref&gt;]] У прывілеі, датаваным 26-м лютага 1509 году, Сямёну Палазовічу, намесьніку оўруцкаму, былі пацьверджаны вышэйназваныя маёнткі, а таксама падараваныя яшчэ каралём Аляксандрам (†1506) «''две земли пустовъски''и'' на Прыпяти у [[Белая Сарока|Белосороцкои]] волостъце Киевсъкого повету на имя Пилиповъщыну а'' [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Кузнецовъщыну]]». Тады ж верны слуга атрымаў «''имене зрадъци… Василя Нико''л''ског(о) на имя Кочин, то есть'' [[Дзярэчын|Деречынъ]] ''съ слугами и лю''д''ми пу''т''ными и со всими лю''д''ми данъными и тягълыми, и с прыселки''». 27 лістапада 1510 году кароль Жыгімонт аддаў намесьніку Се''н''ку Палазовічу «''замок… Вручи''и ''з местомъ и съ лю''д''ми, и съ тиву''н''ствомъ вру''ц''кимъ де''р''жати со въсимъ… до его живота''», ды яшчэ&lt;ref&gt; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8 (1499—1514). — Vilnius, 1995. №. 307, 424, 543&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''А што се тыче''т'' коръчомъ вруцъки''х''… Ино мы тыи коръчмы вземъши зъ ихъ{{заўвага|Оўруцкіх баяраў і мяшчанаў, якія, трымаючы корчмы зь немалымі прыбыткамі, ня здолелі стварыць «полное жа''д''ное сторожи отъ поганъства».}} рукъ прилучили есмо тежъ к наместъни''т''ству Вруцъкому и дали есмо их пану Сеньку… А онъ нам подъвязалъ ся с тых коръчомъ сторожу в поли отъ пога''н''ства татаръ завъжды де''р''жати и тежъ пушъкара на замъку н(а)шомъ Вруцъком своимъ накладомъ ховати.''{{канец цытаты}}

Ужо ўлетку наступнага 1511 году ў ваколіцах Оўруча тутэйшы намесьнік С. Палазовіч добра пабіў татарскіх наезьнікаў («''…Palossz circa Owrucze nonnihil eorum Tartarorum profligavit…''»)&lt;ref&gt;Acta Tomiciana: epistole, legationes, responsa, actiones, res geste Sigismundi I Regis Poloniae. Academia Scientiarum Polona Institutum Historiae. T. I. Continet A. D. MDVII-MDXI. — Poznań, 1852. CCCIII = P. 229&lt;/ref&gt;. Недзе перад 1514 годам Оўруцкі замак згарэў. Але ў 1519 годзе замкавыя ўмацаваньні ўжо былі ў добрым стане і ў самым месьце налічвалася ня менш за 500 будынкаў. Заслуга ў тым найперш, як слушна заўважыў Б. Чэркас, на рахунку «слаўнага казака» Полаза&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 99—100&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ліст караля Жыгімонта да Паноў-Рады ВКЛ ад 10.12.1524.png|значак|зьлева|170пкс|Ліст караля Жыгімонта Старога і ідэя стварэньня прыкардоннай службы ў 1524 г.]]

На пачатку 1520-х гадоў Сямён Палазовіч на ўласны кошт адбудаваў і засяліў места Рэчыцу. Калі ён займеў пасаду рэчыцкага дзяржаўцы альбо, як раней тых службоўцаў называлі, намесьніка дакладна сказаць цяжка, але, прынамсі, у 1523 г. ужо ім быў&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 100&lt;/ref&gt;.

Пазьней пан С. Палазовіч займаўся стварэньнем казацкіх адзьдзелаў разам з [[Карастышаў|карастышаўскім]] панам Крыштафам Кмітаю для барацьбы супраць татарскіх наездаў. У 1524 годзе яны, быўшы зь невялікімі сіламі, каля выспы Тавань блякавалі пераправы перакопскіх татараў, якія вярталіся з сваёй выправы на [[Галічына|Галічыну]]. Баі трывалі цягам тыдню, пасьля чаго казакі на чале з Палазовічам і Кмітаю адступілі. З уражаньня ад гэткага посьпеху, на паседжаньні [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Рады]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] разглядалася пытаньне аб прыцягненьні казакоў да прыкардоннай службы за кошт дзяржаўнага скарбу. Выказаў сваё ўяўленьне аб ідэі ў адмысловым лісьце да Паноў-Рады ад 24 сьнежня 1524 г. і кароль Жыгімонт&lt;ref&gt;Документы Московского Архива Министерства Юстиции. Т. 1. — Москва, 1897. С. 523; Каманин И. К вопросу о козачестве до Богдана Хмельницкого / И. Каманин. — Киев: Тип. Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1894. С. 25&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''А так и ото жедамы вашое милости, рад наших, рачте о том радити и мыслити. И виделося бы вашое милости там по Днепру козаков имети на пришлое лето для осторожности и обороны панством нашим и ваша милость рачте обрати з дворян наших которого годного и доброго человека и казали бы ему скоро по Велицедни до Києва ехати и козаков збирати, и казали бы ваша милость к тому часу сукон и пенязей на них колко сот коп послати, а тыи козаки по Днепру на перевозах разложити.''{{канец цытаты}}

У лісьце ад 30 траўня 1529 году кароль Жыгімонт Стары засьведчыў, што дзяржаўца Сямён Палазовіч&lt;ref&gt;М. А. Ткачоў. Рэчыца. // Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя / Рэд.: В. В. Гетаў і інш. — Мінск: БЭ, 1993. С. 553—554&lt;/ref&gt; {{пачатак цытаты}} ''в той волости нашой Речыцкой своими немалыми наклады чынил и великою пильностью и нелитованьем горла своего, на пустом месте на нас, господаря, замок збудовал и оборонами всякими за свои властныи пенязи тот замок наш вспомог, и который люди, подданные наши тамошнии, для великого нагобанья от неприятелей наших Москвич и Татар и Турков розышлись были розно прочь, он тых подданных наших собрал и место под тым замком осадил.'' {{канец цытаты}}
Таму ўсе прыбыткі з Рэчыцкай мытні, корчмаў мядовых, піўных і вінных накіроўваліся манархам на рамонт і будаўніцтва замка, а мяшчане і валасьцяне мусілі даваць на замак па 6 старожаў, падвозіць дровы і 
{{пачатак цытаты}} ''будованье замковые и хоромы в замку и перед замком, коли потреба вкажеть, мають они то вси все будовати без вымовы с росказаньем державцовым.'' {{канец цытаты}}

Тады ж кароль Жыгімонт выдаў С. Палазовічу пэрсанальную «''уставу на всякие пожытки и повинности з державы Речицкое до его живота''». Згодна зь ёй, пан Полаз меў выключнае права на кіраўніцтва адміністрацыяй, гаспадаркай, абаронай Рэчыцы і рэгіёну, права суда над жыхарамі&lt;ref&gt;Речица. Дорогой столетий в будущее. — Речица: Редакция газеты «Дняпровец», 2013. С. 22—24&lt;/ref&gt;. Ці не апошняя згадка пра «слаўнага казака» сустракаецца ў скарзе маскоўскага намесьніка ў Гомелі: «''Семенъ Полозовъ з Речыцы въ его волости и села гомеискии многих людеи прыславшы, воиною по самыи город Гомевъ повоювали и людеи его велелъ поимавъши къ собе прывести, а жывоты ихъ пограбил, и к прысязе прывели''»&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 103&lt;/ref&gt;. 

Прывілеем ад 20 лютага 1532 году кароль Жыгімонт Стары «''замок… Речицу, который держалъ небожчик пан Семенъ Полозовичъ''» з воласьцю, з усімі прыбыткамі і абавязкамі аддаў князю Аляксандру Міхайлавічу Вішнявецкаму «''до его живота''». У якім стане пакінуў С. Палазовіч замак і воласьць новаму дзяржаўцу сьведчаць умовы іх трыманьня для князя А. Вішнявецкага. Апошні мусіў&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 5. Акты об украинской администрации XVI—XVII вв. — Киев, 1907. С. 5—6&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''… в кождый годъ с тое волости до скарбу нашого намъ давати по двести копъ грошей литовское монеты; а ктому маетъ онъ на томъ замку нашомъ уставичне своим накладомъ пушкара доброго пры собе ховати и порохи и салетры мети и на одинъ годъ маеть серпентынъ{{заўвага|Тып гарматы.}} на тотъ замок нашъ положыти, а на другой годъ две ручницы а гаковницу. А тыи брони маеть он кождого року год через годъ переменяючи на тотъ замокъ наш покладати и в доброй опатрености то все ховати…''{{канец цытаты}}

Імаверна, прыбыткі з той дзяржавы былі значна большыя.

== Маёнткі ==

Дакумэнты нашчадкаў пана Сямёна Палазовіча даюць больш поўнае ўяўленьне пра добры, якімі ён валодаў пры жыцьці. Напрыклад, каралеўскі ліст ад 3 сакавіка 1532 году да нябожчыкавага зяця князя Дзьмітрыя Раманавіча Відэніцкага (Любецкага)&lt;ref&gt;Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69—70&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступилъ
''Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича_Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]] а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими, то пакъ деи твоя милост по животе его тыи вси именя къ своимъ рукамъ побралъ безвинне и ему, зятю его, поступити ихъ не хочешъ. А онъ як отца нашого Казимера, короля, такъ тежъ и брата нашого Александра, короля его милости, и наши листы твердости на вси тые именя в себе маеть и очъкольве бы онъ и тых твердостеи на то в себе не малъ, а одинакъ же бы не малъ без воли нашои тых именеи к своимъ рукамъ брати. Для чого жъ мы послали дворянина нашого Ивана Васильевича Выштравъку и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ, съ чим будешъ побралъ перед тымъ дворяниномъ нашимъ конечъно, пакъ ли же бы еси не дбаючи о тое росказанье нашое, тыхъ всихъ именеи ему ся поступити не хотелъ. Мы казали тому жъ дворянину нашому во вси тыи именя князя Дмитра моцъно увязати. А кгды дасть Богъ у паньстве нашом, великом князстве литовъскомъ, будемъ, окажемъ к сему на тые именя листы твердости перед собою положити, онъ ихъ мает тогды перед нами положити…''  
​''П(и)сан у Кракове под лет(а) Бож(е)(г)(о) нарож(е)(н)(я) 1000 пят|сот 32 м(е)с(я)ца марта 3 ден, инъдикт 5'' {{канец цытаты}}

Ці яшчэ дароўная грамата{{заўвага|Арыгінал граматы 1568 г. Фенны Любецкай на пэргаміне захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага гістарычнага музэя Беларусі; перададзены на захаваньне ў 1962 г. віленскім мастаком Пётрам Сергіевічам.}} ўнучкі С. Полаза Фенны свайму другому мужу пану Шчаснаму Харлінскаму, пісаная 6 сьнежня 1568 году&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. VIII. Т. VI. Акты о землевладении в Юго-Западной России XVI—XVIII вв. — Киев, 1911. № LXXVI&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''Я, Фенна Дмитровна Любецкая, жона пана Щасного Харлинского, дворенина и струкциса{{заўвага|Стольніка, шляхціча, які прыслугоўваў каралю за сталом; называўся таксама – trukczaszy.}} господара короля его милости, вызнаваю и явно чиню сим моим листомъ всим посполите и кожному з особна, кому того чтучи слышати нинешним и напотом будучимъ: што перво сего матка моя небожчица кнегиня Дмитровая Романовича Любецкая кнегиня Фенна Семеновна Полозовна небожчику брату моему а сыну своему князю Богушу Дмитровичу Любецкому зостала винна певную суму пенезеи две тысечи копъ грошеи личбы литовское, которую взявши до рукъ своих, на потребы свое властные обернула и в тои суме двохъ тисечах копахъ грошеи заставила сыну своему а брату моему именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хоиники, Остроглядовичи, Новоселки, Глядковичи, [[Хвосьніца|Хвостницу]], Ставокъ, [[Сасноўка (Фастаўскі раён)|Сосновую]], половицу [[Лапатычы|Лопатина]], [[Загальцы|Загайцы]], Гостомлъ, Вытечов, [[Бышаў|Бышов]], [[Бугаеў|Бугаювъ]], землю Злобицкую, три дворища в месте Киевскомъ а дворище, на которомъ былъ двор небожчика деда моего пана Семена Полоза, которые именя и дворища вышеи мененые въ тои суме его милости малжонкови моему заделати и нагородити а на часы пришлыи и потомныи его милост охотнеишимъ и прихилнеишимъ уделати, именя мои вышеи мененыи замок и место Хабную, зо въсими селы ку оному замку прислухаючими, што матка моя отцу моему за третюю част всее отчизны своее на вечностъ записала, со всемъ як ся в собе мает, а бояры, з людми отчизными, прихожими, данными, и куничъными, и с тяглыми, з данью медовою и грошовою, з боры, лесы, сеножатми, ставы, з мълыны, и зъ их вымелъками, з реками, и з речками, з бобровыми гоны, з ловы звериными, з пташъими, и зъ гнезды соколими и со всимъ, як ся тые именя сами в собе мают и якъ их небожчица матка моя небожчику отцу моему записала, малжонку своему пану Щасному Харлинскому даю, дарую на вечност записую, отдаляючи от всехъ близких кровных и повиноватыхъ моихъ; мает и волен будет его милость пан Щасныи Харлинскии малжонок мои тые именя у верху мененые, у моцы и владности своеи маючи, со всими пожитками на собе вечне держати и их уживати и там ку пожитку своему росширити, прибавити и кому хотячи продати, даровати, заменити, на вечност записати и так якося его милости налепе видати… а я сама, так теж близкии, кровныи и повиноватыи мои того его милости боронити и ничим уступовати не маем вечными часы…_Писан в Луцку, лета Божего нароженя тисеча пятсот шестдесят осмого, месеца декабра, шостого дня'' {{канец цытаты}}

== Заўвагі ==
[[Файл:Пан Хвядос Палазовіч у акце 1512 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пан Хвядос Палазовіч у акце 1512 г.]]
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / ułożył i wyd. Adam Boniecki. — Warszawa, 1887. S. 251—252
* [http://hojniki.ucoz.ru/index/senka_palazovich/0-546 Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник: наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105]
* Сліж Н. Рэчыцкі намеснік Сенька Полазавіч // Проблемы славяноведения. — Брянск, 2012. № 14. С. 24—32

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Палазовіч, Сямён}}</text>
      <sha1>pbb30vggqr8upfklatfv8d2uvwmmtcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663397</id>
      <parentid>2663396</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2663397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36432" sha1="gl7fcjw2p4odkyivdqn190o002guqor" xml:space="preserve">{{Шляхціч
|Імя = Сямён Палазовіч
|Поўнае імя = Сямён Хведаравіч Палазовіч
|Лацінка = Siamion Pałazovič
|Арыгінальнае імя = 
||Пасады = кіеўскі ключнік, чаркаскі, оўруцкі намесьнік, рэчыцкі дзяржаўца
|Пачатак пэрыяду = 
|Заканчэньне пэрыяду = 
|Папярэднік = 
|Наступнік = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Нарадзіўся = 
|Месца нараджэньня = 
|Памёр = перад 1532 годам
|Месца сьмерці = 
|Род = [[Полазы (Палазовічы)]]
|Бацька = Хведар Іванавіч Полаз
|Маці = 
|Жонка = 
|Дзеці = дачка Фенна
|Колер загалоўку = 
}}
'''Сямён Палазовіч{{заўвага|Менавіта так. Хоць і Полаз, але — Палазовіч, ня Полазавіч, як пададзена ў артыкуле «Рэчыцкія гарадзкія ўмацаваньні» энцыкляпэдыі «Вялікае Княства Літоўскае»&lt;ref&gt;Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БЭ, 2007. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. С. 534&lt;/ref&gt;, артыкулах Н. Сьліж&lt;ref&gt;Сліж Н. Рэчыцкі намеснік Сенька Полазавіч. // Проблемы славяноведения. — Брянск, 2012. № 14. С. 24—32; Наталля Сліж. Сям’я Івана Гарнастая, пад­скарбія ВКЛ. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, Беларускі гістарычны зборнік. — Białystok, 2012. 38. С. 8&lt;/ref&gt;. Сярод беларускіх прозьвішчаў больш як у два склады з суфіксамі -овіч/-евіч ці сустракаюцца тыя, што маюць націск на першым складзе?..}} (Полаз)''' — кіеўскі ключнік, чаркаскі намесьнік, оўруцкі намесьнік, рэчыцкі [[дзяржаўца]]. Вядомы арганізацыяй казацкіх загонаў і пераможнымі выправамі супраць крымскіх татараў. Акрамя таго, выдатна ўпраўляўся з арганізацыяй абароны Оўруцкага і Рэчыцкага замкаў і іх валасьцей.

== Аб паходжаньні Полазаў ==

Карані роду выводзяцца дасьледчыкамі з розных мясьцінаў. Сучасны гісторык Н. Якавенка мяркуе, што Полазы, як і [[Слушкі|Служкі]], паходзілі з рэгіёну будучага [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]], маючы на ўвазе, што толькі пазьней яны зьявіліся на [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчыне]], [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўшчыне]]&lt;ref&gt;Наталя Яковенко. Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна / Вид. 2-ге, переглянуте і виправлене. — Київ: Критика, 2008. С. 164, 168, 199, 267&lt;/ref&gt; і інш. [[Мацьвей Любаўскі|М. Любаўскі]] адшукаў згадку пра нейкага пана Аляксандра Полазава яшчэ ў дамове з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] 1432 году, а надалей канстатаваў, што паны Палазовічы належалі да арыстакратыі Кіеўскай зямлі&lt;ref&gt;Любавский М. К. Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства. — Москва, 1900. С. 68, 155—156&lt;/ref&gt;. К. Нясецкі падаў зьвесткі пра Івана Полаза, у якога былі сыны Філон і Хведар. Жылі тыя Полазы на тэрыторыі пазьнейшага [[Пінскі павет|Пінскага павету]]. Сын Філона Пётар у часы караля [[Уладыслаў III Варнэньчык|Ўладыслава Варнэньчыка]] трапіў у маскоўскую няволю&lt;ref&gt;Kasper Niesiecki. Korona polska przy złotej wolności starożytnymi wszystkich katedr, prowincji i rycerstwa klejnotami… ozdobiona, potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej ojczyźnie synów podana… — Lwów, 1740. S. 644&lt;/ref&gt;. Сынамі Хведара{{заўвага|Пан Хвядос Палазовіч ці не ў астатні раз згаданы ў абмежаваньні Брагінскай воласьці 7 сакавіка 1512 г. для князя Міхаіла Васілевіча Збараскага, калі супрацівіўся таму, як яно праводзілася. І наўрад ці стары пан зьяўляўся камісарам князя Збараскага. Усё проста: угодзьдзі Астраглядавіцкага ключа яго сына Сямёна сталіся (былі і да абмежаваньня) гэткім анклявам у атачэньні брагінскіх сёлаў&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. А. з. 19. А. 1049–1050адв.&lt;/ref&gt;. Імаверна, таму пры князях Шуйскіх аддаленыя ад брагінскіх угодзьдзяў Хвойнікі і перанялі ў Астраглядавічаў статус цэнтральнага двара ўсяго маёнтку.}} былі Івашка, Сянько (Сенька) і Шчасны&lt;ref name=&quot;fn1&quot;&gt;Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / Ułożył i wyd. Adam Boniecki. — Warszawa, 1887. S. 251—252&lt;/ref&gt;.

== Кароткі жыцьцяпіс урадніка і вайскоўца ==

Магчыма, найраней С. Палазовіч згаданы 17 сакавіка 1488 году, калі кароль [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] паехаў зь [[Вільня|Вільні]] «до Ляховъ». Тады ў рэестры пісара Федзька было сказана, што Сеньку Палазовічу прызначалася «''6 копъ с корчомъ в [[Ліда|Лиде]], а 6 з мыта въ [[Путыўль|Путивли]]''. Брату его Рацу 4 копы с корчомъ в Лиде жъ, а 6 копъ з мыта путивльского.»&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kn. 4 (1479—1491): Užrašymų knyga 4 / parengė Lina Anužytė. — Vilnius, 2004. P. 55, 61&lt;/ref&gt;.

У 1490-я гады Сямён Палазовіч займаў пасаду кіеўскага ключніка{{заўвага|Г. зн. зьбіраў і захоўваў мядовую даніну Кіеўскага ваводзтва.}}, што можа сьведчыць пра яго ўжо немалады ўзрост. 26-м кастрычніка 1493 году датаваны вялікакняскі ліст-прывілей&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). — Vilnius, 1998. № 27&lt;/ref&gt;:
{{пачатак цытаты}} ''Самъ [[Аляксандар Ягелончык|Александръ]] Божю милостю великии княз литовскии… Билъ нам чоломъ ключникъ киевскии Сенько Полозович и просил у нас именя в Киевъскомъ повете въ Завъшкои волости на имя [[Хабнае|Хабное]] и людеи 10 потугов… А дали есмо тое имене вечно ему и его жоне, и их детемъ, и его ближнимъ, и потом будучымъ, и щадкомъ их…'' {{канец цытаты}}

[[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]

Надалей С. Палазовіч зьбіраў усё кіеўскае мыта разам з двума мясцовымі мытнікамі. У 1502—1503 гг. ён вядомы як чаркаскі намесьнік альбо, прынамсі, выконваў яго абавязкі. Тады ўрадніку давялося разьвязваць справу абрабаваньня казакамі купцоў хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]]. Апошні патрабаваў вярнуць усё і пакараць вінаватых. С. Палазовіч, зрабіўшы ператрус у чаркаскіх казакоў кіеўскага ваяводы князя Зьмітра Пуцяты{{заўвага|Пра тое гл. у М. Грушэўскага&lt;ref&gt;Грушевський М. Історія України-Руси. Т. VII. Козацькі часи . — Р. 1625. — Нью-Йорк: Видавниче товариство «Книгоснілка», 1956. С. 84—86&lt;/ref&gt;.}}, знойдзеныя татарскія рэчы перапісаў{{заўвага|Гл. вопіс&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 3. Т. 1. Акты о казаках (1500—1648 гг.). — Киев, 1863. С. 1—2&lt;/ref&gt;.}}; тое, што было ў памерлага казака Міценкі і яго {{падказка|бурсьніка|таварыша}} Каленіка за адсутнасьцю спадкаемцаў, згодна з законам, прыняў на сябе, як намесьніка, 24 локці сукна раздаў слугам «на аднарадкі», а каштоўныя каменьні перадаў асабіста каралю&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник: наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95—96&lt;/ref&gt;.

3-га чэрвеня 1504 году прывілеем караля Аляксандра з [[Брагін]]скай воласьці былі вылучаныя [[Астрагляды|Астраглядавічы]] і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі ды падараваныя на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану Сямёну Хведаравічу Палазовічу&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78&lt;/ref&gt;.

У 1508 годзе слаўны русінскі ваяка Полаз («''Polusz miles Ruthenus insignis''»&lt;ref&gt;Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII&lt;/ref&gt;), альбо Полаз Русак, слаўны казак, як пасьлядоўна назвалі С. Палазовіча польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]] і [[Марцін Бельскі]], разьбіў татарскі [[чамбул]] і адабраў {{падказка|łupy|усё здабытае}}&lt;ref&gt;Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950&lt;/ref&gt;. Прывілеем ад 10 красавіка 1508 году кароль [[Жыгімонт Стары]] падараваў пану Се''н''ку Палазовічу [[Гастомель|Гастамляны (Гастомль)]] ў Кіеўскім, [[Стаўкі (Радамышальская грамада)|Ставок]] у [[Жытомір]]скім, [[Гладкавічы|Глядкавічы]] ў [[Оўруч|Оўруцкім]] паветах, «''и тежъ и то''т'' двор кн(я)зя Василя Дашковича в за''м''ку Вруцъкомъ зъ местцомъ ему есмо дали у о''т''чину со всими людьми и челядью нево''л''ною тых имене''и'', и со всими земълями пашными и бо''р''тными, и сеножатьми, и зъ бобровы[ми] гоны, и со всимъ с тым, как кня''з'' Василеи Дашкович и тые зъря''д''цы кн(я)зи Глинские держали''».[[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.&lt;ref&gt; Алфьоров О., Однороженко О. Українські особові печатки XV—XVII ст. за матеріалами київських архівосховищ. — Харків, 2008. С. 123&lt;/ref&gt;]] У прывілеі, датаваным 26-м лютага 1509 году, Сямёну Палазовічу, намесьніку оўруцкаму, былі пацьверджаны вышэйназваныя маёнткі, а таксама падараваныя яшчэ каралём Аляксандрам (†1506) «''две земли пустовъски''и'' на Прыпяти у [[Белая Сарока|Белосороцкои]] волостъце Киевсъкого повету на имя Пилиповъщыну а'' [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Кузнецовъщыну]]». Тады ж верны слуга атрымаў «''имене зрадъци… Василя Нико''л''ског(о) на имя Кочин, то есть'' [[Дзярэчын|Деречынъ]] ''съ слугами и лю''д''ми пу''т''ными и со всими лю''д''ми данъными и тягълыми, и с прыселки''». 27 лістапада 1510 году кароль Жыгімонт аддаў намесьніку Се''н''ку Палазовічу «''замок… Вручи''и ''з местомъ и съ лю''д''ми, и съ тиву''н''ствомъ вру''ц''кимъ де''р''жати со въсимъ… до его живота''», ды яшчэ&lt;ref&gt; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8 (1499—1514). — Vilnius, 1995. №. 307, 424, 543&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''А што се тыче''т'' коръчомъ вруцъки''х''… Ино мы тыи коръчмы вземъши зъ ихъ{{заўвага|Оўруцкіх баяраў і мяшчанаў, якія, трымаючы корчмы зь немалымі прыбыткамі, ня здолелі стварыць «полное жа''д''ное сторожи отъ поганъства».}} рукъ прилучили есмо тежъ к наместъни''т''ству Вруцъкому и дали есмо их пану Сеньку… А онъ нам подъвязалъ ся с тых коръчомъ сторожу в поли отъ пога''н''ства татаръ завъжды де''р''жати и тежъ пушъкара на замъку н(а)шомъ Вруцъком своимъ накладомъ ховати.''{{канец цытаты}}

Ужо ўлетку наступнага 1511 году ў ваколіцах Оўруча тутэйшы намесьнік С. Палазовіч добра пабіў татарскіх наезьнікаў («''…Palossz circa Owrucze nonnihil eorum Tartarorum profligavit…''»)&lt;ref&gt;Acta Tomiciana: epistole, legationes, responsa, actiones, res geste Sigismundi I Regis Poloniae. Academia Scientiarum Polona Institutum Historiae. T. I. Continet A. D. MDVII-MDXI. — Poznań, 1852. CCCIII = P. 229&lt;/ref&gt;. Недзе перад 1514 годам Оўруцкі замак згарэў. Але ў 1519 годзе замкавыя ўмацаваньні ўжо былі ў добрым стане і ў самым месьце налічвалася ня менш за 500 будынкаў. Заслуга ў тым найперш, як слушна заўважыў Б. Чэркас, на рахунку «слаўнага казака» Полаза&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 99—100&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ліст караля Жыгімонта да Паноў-Рады ВКЛ ад 10.12.1524.png|значак|зьлева|170пкс|Ліст караля Жыгімонта Старога і ідэя стварэньня прыкардоннай службы ў 1524 г.]]

На пачатку 1520-х гадоў Сямён Палазовіч на ўласны кошт адбудаваў і засяліў места Рэчыцу. Калі ён займеў пасаду рэчыцкага дзяржаўцы альбо, як раней тых службоўцаў называлі, намесьніка дакладна сказаць цяжка, але, прынамсі, у 1523 г. ужо ім быў&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 100&lt;/ref&gt;.

Пазьней пан С. Палазовіч займаўся стварэньнем казацкіх адзьдзелаў разам з [[Карастышаў|карастышаўскім]] панам Крыштафам Кмітаю для барацьбы супраць татарскіх наездаў. У 1524 годзе яны, быўшы зь невялікімі сіламі, каля выспы Тавань блякавалі пераправы перакопскіх татараў, якія вярталіся з сваёй выправы на [[Галічына|Галічыну]]. Баі трывалі цягам тыдню, пасьля чаго казакі на чале з Палазовічам і Кмітаю адступілі. З уражаньня ад гэткага посьпеху, на паседжаньні [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Рады]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] разглядалася пытаньне аб прыцягненьні казакоў да прыкардоннай службы за кошт дзяржаўнага скарбу. Выказаў сваё ўяўленьне аб ідэі ў адмысловым лісьце да Паноў-Рады ад 24 сьнежня 1524 г. і кароль Жыгімонт&lt;ref&gt;Документы Московского Архива Министерства Юстиции. Т. 1. — Москва, 1897. С. 523; Каманин И. К вопросу о козачестве до Богдана Хмельницкого / И. Каманин. — Киев: Тип. Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1894. С. 25&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''А так и ото жедамы вашое милости, рад наших, рачте о том радити и мыслити. И виделося бы вашое милости там по Днепру козаков имети на пришлое лето для осторожности и обороны панством нашим и ваша милость рачте обрати з дворян наших которого годного и доброго человека и казали бы ему скоро по Велицедни до Києва ехати и козаков збирати, и казали бы ваша милость к тому часу сукон и пенязей на них колко сот коп послати, а тыи козаки по Днепру на перевозах разложити.''{{канец цытаты}}

У лісьце ад 30 траўня 1529 году кароль Жыгімонт Стары засьведчыў, што дзяржаўца Сямён Палазовіч&lt;ref&gt;М. А. Ткачоў. Рэчыца. // Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя / Рэд.: В. В. Гетаў і інш. — Мінск: БЭ, 1993. С. 553—554&lt;/ref&gt; {{пачатак цытаты}} ''в той волости нашой Речыцкой своими немалыми наклады чынил и великою пильностью и нелитованьем горла своего, на пустом месте на нас, господаря, замок збудовал и оборонами всякими за свои властныи пенязи тот замок наш вспомог, и который люди, подданные наши тамошнии, для великого нагобанья от неприятелей наших Москвич и Татар и Турков розышлись были розно прочь, он тых подданных наших собрал и место под тым замком осадил.'' {{канец цытаты}}
Таму ўсе прыбыткі з Рэчыцкай мытні, корчмаў мядовых, піўных і вінных накіроўваліся манархам на рамонт і будаўніцтва замка, а мяшчане і валасьцяне мусілі даваць на замак па 6 старожаў, падвозіць дровы і 
{{пачатак цытаты}} ''будованье замковые и хоромы в замку и перед замком, коли потреба вкажеть, мають они то вси все будовати без вымовы с росказаньем державцовым.'' {{канец цытаты}}

Тады ж кароль Жыгімонт выдаў С. Палазовічу пэрсанальную «''уставу на всякие пожытки и повинности з державы Речицкое до его живота''». Згодна зь ёй, пан Полаз меў выключнае права на кіраўніцтва адміністрацыяй, гаспадаркай, абаронай Рэчыцы і рэгіёну, права суда над жыхарамі&lt;ref&gt;Речица. Дорогой столетий в будущее. — Речица: Редакция газеты «Дняпровец», 2013. С. 22—24&lt;/ref&gt;. Ці не апошняя згадка пра «слаўнага казака» сустракаецца ў скарзе маскоўскага намесьніка ў Гомелі: «''Семенъ Полозовъ з Речыцы въ его волости и села гомеискии многих людеи прыславшы, воиною по самыи город Гомевъ повоювали и людеи его велелъ поимавъши къ собе прывести, а жывоты ихъ пограбил, и к прысязе прывели''»&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 103&lt;/ref&gt;. 

Прывілеем ад 20 лютага 1532 году кароль Жыгімонт Стары «''замок… Речицу, который держалъ небожчик пан Семенъ Полозовичъ''» з воласьцю, з усімі прыбыткамі і абавязкамі аддаў князю Аляксандру Міхайлавічу Вішнявецкаму «''до его живота''». У якім стане пакінуў С. Палазовіч замак і воласьць новаму дзяржаўцу сьведчаць умовы іх трыманьня для князя А. Вішнявецкага. Апошні мусіў&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 5. Акты об украинской администрации XVI—XVII вв. — Киев, 1907. С. 5—6&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''… в кождый годъ с тое волости до скарбу нашого намъ давати по двести копъ грошей литовское монеты; а ктому маетъ онъ на томъ замку нашомъ уставичне своим накладомъ пушкара доброго пры собе ховати и порохи и салетры мети и на одинъ годъ маеть серпентынъ{{заўвага|Тып гарматы.}} на тотъ замок нашъ положыти, а на другой годъ две ручницы а гаковницу. А тыи брони маеть он кождого року год через годъ переменяючи на тотъ замокъ наш покладати и в доброй опатрености то все ховати…''{{канец цытаты}}

Імаверна, прыбыткі з той дзяржавы былі значна большыя.

== Маёнткі ==

Дакумэнты нашчадкаў пана Сямёна Палазовіча даюць больш поўнае ўяўленьне пра добры, якімі ён валодаў пры жыцьці. Напрыклад, каралеўскі ліст ад 3 сакавіка 1532 году да нябожчыкавага зяця князя Дзьмітрыя Раманавіча Відэніцкага (Любецкага)&lt;ref&gt;Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69—70&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступилъ
''Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича_Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]] а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими, то пакъ деи твоя милост по животе его тыи вси именя къ своимъ рукамъ побралъ безвинне и ему, зятю его, поступити ихъ не хочешъ. А онъ як отца нашого Казимера, короля, такъ тежъ и брата нашого Александра, короля его милости, и наши листы твердости на вси тые именя в себе маеть и очъкольве бы онъ и тых твердостеи на то в себе не малъ, а одинакъ же бы не малъ без воли нашои тых именеи к своимъ рукамъ брати. Для чого жъ мы послали дворянина нашого Ивана Васильевича Выштравъку и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ, съ чим будешъ побралъ перед тымъ дворяниномъ нашимъ конечъно, пакъ ли же бы еси не дбаючи о тое росказанье нашое, тыхъ всихъ именеи ему ся поступити не хотелъ. Мы казали тому жъ дворянину нашому во вси тыи именя князя Дмитра моцъно увязати. А кгды дасть Богъ у паньстве нашом, великом князстве литовъскомъ, будемъ, окажемъ к сему на тые именя листы твердости перед собою положити, онъ ихъ мает тогды перед нами положити…''  
​''П(и)сан у Кракове под лет(а) Бож(е)(г)(о) нарож(е)(н)(я) 1000 пят|сот 32 м(е)с(я)ца марта 3 ден, инъдикт 5'' {{канец цытаты}}

Ці яшчэ дароўная грамата{{заўвага|Арыгінал граматы 1568 г. Фенны Любецкай на пэргаміне захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага гістарычнага музэя Беларусі; перададзены на захаваньне ў 1962 г. віленскім мастаком Пётрам Сергіевічам.}} ўнучкі С. Полаза Фенны свайму другому мужу пану Шчаснаму Харлінскаму, пісаная 6 сьнежня 1568 году&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. VIII. Т. VI. Акты о землевладении в Юго-Западной России XVI—XVIII вв. — Киев, 1911. № LXXVI&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''Я, Фенна Дмитровна Любецкая, жона пана Щасного Харлинского, дворенина и струкциса{{заўвага|Стольніка, шляхціча, які прыслугоўваў каралю за сталом; называўся таксама – trukczaszy.}} господара короля его милости, вызнаваю и явно чиню сим моим листомъ всим посполите и кожному з особна, кому того чтучи слышати нинешним и напотом будучимъ: што перво сего матка моя небожчица кнегиня Дмитровая Романовича Любецкая кнегиня Фенна Семеновна Полозовна небожчику брату моему а сыну своему князю Богушу Дмитровичу Любецкому зостала винна певную суму пенезеи две тысечи копъ грошеи личбы литовское, которую взявши до рукъ своих, на потребы свое властные обернула и в тои суме двохъ тисечах копахъ грошеи заставила сыну своему а брату моему именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хоиники, Остроглядовичи, Новоселки, Глядковичи, [[Хвосьніца|Хвостницу]], Ставокъ, [[Сасноўка (Фастаўскі раён)|Сосновую]], половицу [[Лапатычы|Лопатина]], [[Загальцы|Загайцы]], Гостомлъ, Вытечов, [[Бышаў|Бышов]], [[Бугаеў|Бугаювъ]], землю Злобицкую, три дворища в месте Киевскомъ а дворище, на которомъ былъ двор небожчика деда моего пана Семена Полоза, которые именя и дворища вышеи мененые въ тои суме его милости малжонкови моему заделати и нагородити а на часы пришлыи и потомныи его милост охотнеишимъ и прихилнеишимъ уделати, именя мои вышеи мененыи замок и место Хабную, зо въсими селы ку оному замку прислухаючими, што матка моя отцу моему за третюю част всее отчизны своее на вечностъ записала, со всемъ як ся в собе мает, а бояры, з людми отчизными, прихожими, данными, и куничъными, и с тяглыми, з данью медовою и грошовою, з боры, лесы, сеножатми, ставы, з мълыны, и зъ их вымелъками, з реками, и з речками, з бобровыми гоны, з ловы звериными, з пташъими, и зъ гнезды соколими и со всимъ, як ся тые именя сами в собе мают и якъ их небожчица матка моя небожчику отцу моему записала, малжонку своему пану Щасному Харлинскому даю, дарую на вечност записую, отдаляючи от всехъ близких кровных и повиноватыхъ моихъ; мает и волен будет его милость пан Щасныи Харлинскии малжонок мои тые именя у верху мененые, у моцы и владности своеи маючи, со всими пожитками на собе вечне держати и их уживати и там ку пожитку своему росширити, прибавити и кому хотячи продати, даровати, заменити, на вечност записати и так якося его милости налепе видати… а я сама, так теж близкии, кровныи и повиноватыи мои того его милости боронити и ничим уступовати не маем вечными часы…_Писан в Луцку, лета Божего нароженя тисеча пятсот шестдесят осмого, месеца декабра, шостого дня'' {{канец цытаты}}

== Заўвагі ==
[[Файл:Пан Хвядос Палазовіч у акце 1512 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пан Хвядос Палазовіч у акце 1512 г.]]
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / ułożył i wyd. Adam Boniecki. — Warszawa, 1887. S. 251—252
* [http://hojniki.ucoz.ru/index/senka_palazovich/0-546 Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник: наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105]
* Сліж Н. Рэчыцкі намеснік Сенька Полазавіч // Проблемы славяноведения. — Брянск, 2012. № 14. С. 24—32

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Палазовіч, Сямён}}</text>
      <sha1>gl7fcjw2p4odkyivdqn190o002guqor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663398</id>
      <parentid>2663397</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>64057</id>
      </contributor>
      <origin>2663398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36441" sha1="0jo2r6i4ky4r5yemur21c6hhr0m8yk2" xml:space="preserve">{{Шляхціч
|Імя = Сямён Палазовіч
|Поўнае імя = Сямён Хведаравіч Палазовіч
|Лацінка = Siamion Pałazovič (Połaz)
|Арыгінальнае імя = 
||Пасады = кіеўскі ключнік, чаркаскі, оўруцкі намесьнік, рэчыцкі дзяржаўца
|Пачатак пэрыяду = 
|Заканчэньне пэрыяду = 
|Папярэднік = 
|Наступнік = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Нарадзіўся = 
|Месца нараджэньня = 
|Памёр = перад 1532 годам
|Месца сьмерці = 
|Род = [[Полазы (Палазовічы)]]
|Бацька = Хведар Іванавіч Полаз
|Маці = 
|Жонка = 
|Дзеці = дачка Фенна
|Колер загалоўку = 
}}
'''Сямён Палазовіч{{заўвага|Менавіта так. Хоць і Полаз, але — Палазовіч, ня Полазавіч, як пададзена ў артыкуле «Рэчыцкія гарадзкія ўмацаваньні» энцыкляпэдыі «Вялікае Княства Літоўскае»&lt;ref&gt;Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БЭ, 2007. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. С. 534&lt;/ref&gt;, артыкулах Н. Сьліж&lt;ref&gt;Сліж Н. Рэчыцкі намеснік Сенька Полазавіч. // Проблемы славяноведения. — Брянск, 2012. № 14. С. 24—32; Наталля Сліж. Сям’я Івана Гарнастая, пад­скарбія ВКЛ. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, Беларускі гістарычны зборнік. — Białystok, 2012. 38. С. 8&lt;/ref&gt;. Сярод беларускіх прозьвішчаў больш як у два склады з суфіксамі -овіч/-евіч ці сустракаюцца тыя, што маюць націск на першым складзе?..}} (Полаз)''' — кіеўскі ключнік, чаркаскі намесьнік, оўруцкі намесьнік, рэчыцкі [[дзяржаўца]]. Вядомы арганізацыяй казацкіх загонаў і пераможнымі выправамі супраць крымскіх татараў. Акрамя таго, выдатна ўпраўляўся з арганізацыяй абароны Оўруцкага і Рэчыцкага замкаў і іх валасьцей.

== Аб паходжаньні Полазаў ==

Карані роду выводзяцца дасьледчыкамі з розных мясьцінаў. Сучасны гісторык Н. Якавенка мяркуе, што Полазы, як і [[Слушкі|Служкі]], паходзілі з рэгіёну будучага [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага ваяводзтва]], маючы на ўвазе, што толькі пазьней яны зьявіліся на [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчыне]], [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўшчыне]]&lt;ref&gt;Наталя Яковенко. Українська шляхта з кінця XIV до середини XVII століття. Волинь і Центральна Україна / Вид. 2-ге, переглянуте і виправлене. — Київ: Критика, 2008. С. 164, 168, 199, 267&lt;/ref&gt; і інш. [[Мацьвей Любаўскі|М. Любаўскі]] адшукаў згадку пра нейкага пана Аляксандра Полазава яшчэ ў дамове з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] 1432 году, а надалей канстатаваў, што паны Палазовічы належалі да арыстакратыі Кіеўскай зямлі&lt;ref&gt;Любавский М. К. Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства. — Москва, 1900. С. 68, 155—156&lt;/ref&gt;. К. Нясецкі падаў зьвесткі пра Івана Полаза, у якога былі сыны Філон і Хведар. Жылі тыя Полазы на тэрыторыі пазьнейшага [[Пінскі павет|Пінскага павету]]. Сын Філона Пётар у часы караля [[Уладыслаў III Варнэньчык|Ўладыслава Варнэньчыка]] трапіў у маскоўскую няволю&lt;ref&gt;Kasper Niesiecki. Korona polska przy złotej wolności starożytnymi wszystkich katedr, prowincji i rycerstwa klejnotami… ozdobiona, potomnym zaś wiekom na zaszczyt i nieśmiertelną sławę pamiętnych w tej ojczyźnie synów podana… — Lwów, 1740. S. 644&lt;/ref&gt;. Сынамі Хведара{{заўвага|Пан Хвядос Палазовіч ці не ў астатні раз згаданы ў абмежаваньні Брагінскай воласьці 7 сакавіка 1512 г. для князя Міхаіла Васілевіча Збараскага, калі супрацівіўся таму, як яно праводзілася. І наўрад ці стары пан зьяўляўся камісарам князя Збараскага. Усё проста: угодзьдзі Астраглядавіцкага ключа яго сына Сямёна сталіся (былі і да абмежаваньня) гэткім анклявам у атачэньні брагінскіх сёлаў&lt;ref&gt;НГАБ у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. А. з. 19. А. 1049–1050адв.&lt;/ref&gt;. Імаверна, таму пры князях Шуйскіх аддаленыя ад брагінскіх угодзьдзяў Хвойнікі і перанялі ў Астраглядавічаў статус цэнтральнага двара ўсяго маёнтку.}} былі Івашка, Сянько (Сенька) і Шчасны&lt;ref name=&quot;fn1&quot;&gt;Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / Ułożył i wyd. Adam Boniecki. — Warszawa, 1887. S. 251—252&lt;/ref&gt;.

== Кароткі жыцьцяпіс урадніка і вайскоўца ==

Магчыма, найраней С. Палазовіч згаданы 17 сакавіка 1488 году, калі кароль [[Казімер Ягайлавіч|Казімер]] паехаў зь [[Вільня|Вільні]] «до Ляховъ». Тады ў рэестры пісара Федзька было сказана, што Сеньку Палазовічу прызначалася «''6 копъ с корчомъ в [[Ліда|Лиде]], а 6 з мыта въ [[Путыўль|Путивли]]''. Брату его Рацу 4 копы с корчомъ в Лиде жъ, а 6 копъ з мыта путивльского.»&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kn. 4 (1479—1491): Užrašymų knyga 4 / parengė Lina Anužytė. — Vilnius, 2004. P. 55, 61&lt;/ref&gt;.

У 1490-я гады Сямён Палазовіч займаў пасаду кіеўскага ключніка{{заўвага|Г. зн. зьбіраў і захоўваў мядовую даніну Кіеўскага ваводзтва.}}, што можа сьведчыць пра яго ўжо немалады ўзрост. 26-м кастрычніка 1493 году датаваны вялікакняскі ліст-прывілей&lt;ref&gt;Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440—1498). — Vilnius, 1998. № 27&lt;/ref&gt;:
{{пачатак цытаты}} ''Самъ [[Аляксандар Ягелончык|Александръ]] Божю милостю великии княз литовскии… Билъ нам чоломъ ключникъ киевскии Сенько Полозович и просил у нас именя в Киевъскомъ повете въ Завъшкои волости на имя [[Хабнае|Хабное]] и людеи 10 потугов… А дали есмо тое имене вечно ему и его жоне, и их детемъ, и его ближнимъ, и потом будучымъ, и щадкомъ их…'' {{канец цытаты}}

[[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]

Надалей С. Палазовіч зьбіраў усё кіеўскае мыта разам з двума мясцовымі мытнікамі. У 1502—1503 гг. ён вядомы як чаркаскі намесьнік альбо, прынамсі, выконваў яго абавязкі. Тады ўрадніку давялося разьвязваць справу абрабаваньня казакамі купцоў хана [[Мэнглі I Гірэй|Мэнглі Гірэя]]. Апошні патрабаваў вярнуць усё і пакараць вінаватых. С. Палазовіч, зрабіўшы ператрус у чаркаскіх казакоў кіеўскага ваяводы князя Зьмітра Пуцяты{{заўвага|Пра тое гл. у М. Грушэўскага&lt;ref&gt;Грушевський М. Історія України-Руси. Т. VII. Козацькі часи . — Р. 1625. — Нью-Йорк: Видавниче товариство «Книгоснілка», 1956. С. 84—86&lt;/ref&gt;.}}, знойдзеныя татарскія рэчы перапісаў{{заўвага|Гл. вопіс&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 3. Т. 1. Акты о казаках (1500—1648 гг.). — Киев, 1863. С. 1—2&lt;/ref&gt;.}}; тое, што было ў памерлага казака Міценкі і яго {{падказка|бурсьніка|таварыша}} Каленіка за адсутнасьцю спадкаемцаў, згодна з законам, прыняў на сябе, як намесьніка, 24 локці сукна раздаў слугам «на аднарадкі», а каштоўныя каменьні перадаў асабіста каралю&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник: наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95—96&lt;/ref&gt;.

3-га чэрвеня 1504 году прывілеем караля Аляксандра з [[Брагін]]скай воласьці былі вылучаныя [[Астрагляды|Астраглядавічы]] і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі ды падараваныя на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану Сямёну Хведаравічу Палазовічу&lt;ref&gt;Аrchiwum Główne Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78&lt;/ref&gt;.

У 1508 годзе слаўны русінскі ваяка Полаз («''Polusz miles Ruthenus insignis''»&lt;ref&gt;Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII&lt;/ref&gt;), альбо Полаз Русак, слаўны казак, як пасьлядоўна назвалі С. Палазовіча польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]] і [[Марцін Бельскі]], разьбіў татарскі [[чамбул]] і адабраў {{падказка|łupy|усё здабытае}}&lt;ref&gt;Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950&lt;/ref&gt;. Прывілеем ад 10 красавіка 1508 году кароль [[Жыгімонт Стары]] падараваў пану Се''н''ку Палазовічу [[Гастомель|Гастамляны (Гастомль)]] ў Кіеўскім, [[Стаўкі (Радамышальская грамада)|Ставок]] у [[Жытомір]]скім, [[Гладкавічы|Глядкавічы]] ў [[Оўруч|Оўруцкім]] паветах, «''и тежъ и то''т'' двор кн(я)зя Василя Дашковича в за''м''ку Вруцъкомъ зъ местцомъ ему есмо дали у о''т''чину со всими людьми и челядью нево''л''ною тых имене''и'', и со всими земълями пашными и бо''р''тными, и сеножатьми, и зъ бобровы[ми] гоны, и со всимъ с тым, как кня''з'' Василеи Дашкович и тые зъря''д''цы кн(я)зи Глинские держали''».[[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.&lt;ref&gt; Алфьоров О., Однороженко О. Українські особові печатки XV—XVII ст. за матеріалами київських архівосховищ. — Харків, 2008. С. 123&lt;/ref&gt;]] У прывілеі, датаваным 26-м лютага 1509 году, Сямёну Палазовічу, намесьніку оўруцкаму, былі пацьверджаны вышэйназваныя маёнткі, а таксама падараваныя яшчэ каралём Аляксандрам (†1506) «''две земли пустовъски''и'' на Прыпяти у [[Белая Сарока|Белосороцкои]] волостъце Киевсъкого повету на имя Пилиповъщыну а'' [[Краснасельле (Хвойніцкі раён)|Кузнецовъщыну]]». Тады ж верны слуга атрымаў «''имене зрадъци… Василя Нико''л''ског(о) на имя Кочин, то есть'' [[Дзярэчын|Деречынъ]] ''съ слугами и лю''д''ми пу''т''ными и со всими лю''д''ми данъными и тягълыми, и с прыселки''». 27 лістапада 1510 году кароль Жыгімонт аддаў намесьніку Се''н''ку Палазовічу «''замок… Вручи''и ''з местомъ и съ лю''д''ми, и съ тиву''н''ствомъ вру''ц''кимъ де''р''жати со въсимъ… до его живота''», ды яшчэ&lt;ref&gt; Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 8 (1499—1514). — Vilnius, 1995. №. 307, 424, 543&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''А што се тыче''т'' коръчомъ вруцъки''х''… Ино мы тыи коръчмы вземъши зъ ихъ{{заўвага|Оўруцкіх баяраў і мяшчанаў, якія, трымаючы корчмы зь немалымі прыбыткамі, ня здолелі стварыць «полное жа''д''ное сторожи отъ поганъства».}} рукъ прилучили есмо тежъ к наместъни''т''ству Вруцъкому и дали есмо их пану Сеньку… А онъ нам подъвязалъ ся с тых коръчомъ сторожу в поли отъ пога''н''ства татаръ завъжды де''р''жати и тежъ пушъкара на замъку н(а)шомъ Вруцъком своимъ накладомъ ховати.''{{канец цытаты}}

Ужо ўлетку наступнага 1511 году ў ваколіцах Оўруча тутэйшы намесьнік С. Палазовіч добра пабіў татарскіх наезьнікаў («''…Palossz circa Owrucze nonnihil eorum Tartarorum profligavit…''»)&lt;ref&gt;Acta Tomiciana: epistole, legationes, responsa, actiones, res geste Sigismundi I Regis Poloniae. Academia Scientiarum Polona Institutum Historiae. T. I. Continet A. D. MDVII-MDXI. — Poznań, 1852. CCCIII = P. 229&lt;/ref&gt;. Недзе перад 1514 годам Оўруцкі замак згарэў. Але ў 1519 годзе замкавыя ўмацаваньні ўжо былі ў добрым стане і ў самым месьце налічвалася ня менш за 500 будынкаў. Заслуга ў тым найперш, як слушна заўважыў Б. Чэркас, на рахунку «слаўнага казака» Полаза&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 99—100&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ліст караля Жыгімонта да Паноў-Рады ВКЛ ад 10.12.1524.png|значак|зьлева|170пкс|Ліст караля Жыгімонта Старога і ідэя стварэньня прыкардоннай службы ў 1524 г.]]

На пачатку 1520-х гадоў Сямён Палазовіч на ўласны кошт адбудаваў і засяліў места Рэчыцу. Калі ён займеў пасаду рэчыцкага дзяржаўцы альбо, як раней тых службоўцаў называлі, намесьніка дакладна сказаць цяжка, але, прынамсі, у 1523 г. ужо ім быў&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 100&lt;/ref&gt;.

Пазьней пан С. Палазовіч займаўся стварэньнем казацкіх адзьдзелаў разам з [[Карастышаў|карастышаўскім]] панам Крыштафам Кмітаю для барацьбы супраць татарскіх наездаў. У 1524 годзе яны, быўшы зь невялікімі сіламі, каля выспы Тавань блякавалі пераправы перакопскіх татараў, якія вярталіся з сваёй выправы на [[Галічына|Галічыну]]. Баі трывалі цягам тыдню, пасьля чаго казакі на чале з Палазовічам і Кмітаю адступілі. З уражаньня ад гэткага посьпеху, на паседжаньні [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Рады]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] разглядалася пытаньне аб прыцягненьні казакоў да прыкардоннай службы за кошт дзяржаўнага скарбу. Выказаў сваё ўяўленьне аб ідэі ў адмысловым лісьце да Паноў-Рады ад 24 сьнежня 1524 г. і кароль Жыгімонт&lt;ref&gt;Документы Московского Архива Министерства Юстиции. Т. 1. — Москва, 1897. С. 523; Каманин И. К вопросу о козачестве до Богдана Хмельницкого / И. Каманин. — Киев: Тип. Г. Т. Корчак-Новицкаго, 1894. С. 25&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''А так и ото жедамы вашое милости, рад наших, рачте о том радити и мыслити. И виделося бы вашое милости там по Днепру козаков имети на пришлое лето для осторожности и обороны панством нашим и ваша милость рачте обрати з дворян наших которого годного и доброго человека и казали бы ему скоро по Велицедни до Києва ехати и козаков збирати, и казали бы ваша милость к тому часу сукон и пенязей на них колко сот коп послати, а тыи козаки по Днепру на перевозах разложити.''{{канец цытаты}}

У лісьце ад 30 траўня 1529 году кароль Жыгімонт Стары засьведчыў, што дзяржаўца Сямён Палазовіч&lt;ref&gt;М. А. Ткачоў. Рэчыца. // Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя / Рэд.: В. В. Гетаў і інш. — Мінск: БЭ, 1993. С. 553—554&lt;/ref&gt; {{пачатак цытаты}} ''в той волости нашой Речыцкой своими немалыми наклады чынил и великою пильностью и нелитованьем горла своего, на пустом месте на нас, господаря, замок збудовал и оборонами всякими за свои властныи пенязи тот замок наш вспомог, и который люди, подданные наши тамошнии, для великого нагобанья от неприятелей наших Москвич и Татар и Турков розышлись были розно прочь, он тых подданных наших собрал и место под тым замком осадил.'' {{канец цытаты}}
Таму ўсе прыбыткі з Рэчыцкай мытні, корчмаў мядовых, піўных і вінных накіроўваліся манархам на рамонт і будаўніцтва замка, а мяшчане і валасьцяне мусілі даваць на замак па 6 старожаў, падвозіць дровы і 
{{пачатак цытаты}} ''будованье замковые и хоромы в замку и перед замком, коли потреба вкажеть, мають они то вси все будовати без вымовы с росказаньем державцовым.'' {{канец цытаты}}

Тады ж кароль Жыгімонт выдаў С. Палазовічу пэрсанальную «''уставу на всякие пожытки и повинности з державы Речицкое до его живота''». Згодна зь ёй, пан Полаз меў выключнае права на кіраўніцтва адміністрацыяй, гаспадаркай, абаронай Рэчыцы і рэгіёну, права суда над жыхарамі&lt;ref&gt;Речица. Дорогой столетий в будущее. — Речица: Редакция газеты «Дняпровец», 2013. С. 22—24&lt;/ref&gt;. Ці не апошняя згадка пра «слаўнага казака» сустракаецца ў скарзе маскоўскага намесьніка ў Гомелі: «''Семенъ Полозовъ з Речыцы въ его волости и села гомеискии многих людеи прыславшы, воиною по самыи город Гомевъ повоювали и людеи его велелъ поимавъши къ собе прывести, а жывоты ихъ пограбил, и к прысязе прывели''»&lt;ref&gt;Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. — С. 103&lt;/ref&gt;. 

Прывілеем ад 20 лютага 1532 году кароль Жыгімонт Стары «''замок… Речицу, который держалъ небожчик пан Семенъ Полозовичъ''» з воласьцю, з усімі прыбыткамі і абавязкамі аддаў князю Аляксандру Міхайлавічу Вішнявецкаму «''до его живота''». У якім стане пакінуў С. Палазовіч замак і воласьць новаму дзяржаўцу сьведчаць умовы іх трыманьня для князя А. Вішнявецкага. Апошні мусіў&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 5. Акты об украинской администрации XVI—XVII вв. — Киев, 1907. С. 5—6&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''… в кождый годъ с тое волости до скарбу нашого намъ давати по двести копъ грошей литовское монеты; а ктому маетъ онъ на томъ замку нашомъ уставичне своим накладомъ пушкара доброго пры собе ховати и порохи и салетры мети и на одинъ годъ маеть серпентынъ{{заўвага|Тып гарматы.}} на тотъ замок нашъ положыти, а на другой годъ две ручницы а гаковницу. А тыи брони маеть он кождого року год через годъ переменяючи на тотъ замокъ наш покладати и в доброй опатрености то все ховати…''{{канец цытаты}}

Імаверна, прыбыткі з той дзяржавы былі значна большыя.

== Маёнткі ==

Дакумэнты нашчадкаў пана Сямёна Палазовіча даюць больш поўнае ўяўленьне пра добры, якімі ён валодаў пры жыцьці. Напрыклад, каралеўскі ліст ад 3 сакавіка 1532 году да нябожчыкавага зяця князя Дзьмітрыя Раманавіча Відэніцкага (Любецкага)&lt;ref&gt;Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69—70&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступилъ
''Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича_Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]] а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими, то пакъ деи твоя милост по животе его тыи вси именя къ своимъ рукамъ побралъ безвинне и ему, зятю его, поступити ихъ не хочешъ. А онъ як отца нашого Казимера, короля, такъ тежъ и брата нашого Александра, короля его милости, и наши листы твердости на вси тые именя в себе маеть и очъкольве бы онъ и тых твердостеи на то в себе не малъ, а одинакъ же бы не малъ без воли нашои тых именеи к своимъ рукамъ брати. Для чого жъ мы послали дворянина нашого Ивана Васильевича Выштравъку и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ, съ чим будешъ побралъ перед тымъ дворяниномъ нашимъ конечъно, пакъ ли же бы еси не дбаючи о тое росказанье нашое, тыхъ всихъ именеи ему ся поступити не хотелъ. Мы казали тому жъ дворянину нашому во вси тыи именя князя Дмитра моцъно увязати. А кгды дасть Богъ у паньстве нашом, великом князстве литовъскомъ, будемъ, окажемъ к сему на тые именя листы твердости перед собою положити, онъ ихъ мает тогды перед нами положити…''  
​''П(и)сан у Кракове под лет(а) Бож(е)(г)(о) нарож(е)(н)(я) 1000 пят|сот 32 м(е)с(я)ца марта 3 ден, инъдикт 5'' {{канец цытаты}}

Ці яшчэ дароўная грамата{{заўвага|Арыгінал граматы 1568 г. Фенны Любецкай на пэргаміне захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага гістарычнага музэя Беларусі; перададзены на захаваньне ў 1962 г. віленскім мастаком Пётрам Сергіевічам.}} ўнучкі С. Полаза Фенны свайму другому мужу пану Шчаснаму Харлінскаму, пісаная 6 сьнежня 1568 году&lt;ref&gt;Архив ЮЗР. Ч. VIII. Т. VI. Акты о землевладении в Юго-Западной России XVI—XVIII вв. — Киев, 1911. № LXXVI&lt;/ref&gt;: {{пачатак цытаты}}''Я, Фенна Дмитровна Любецкая, жона пана Щасного Харлинского, дворенина и струкциса{{заўвага|Стольніка, шляхціча, які прыслугоўваў каралю за сталом; называўся таксама – trukczaszy.}} господара короля его милости, вызнаваю и явно чиню сим моим листомъ всим посполите и кожному з особна, кому того чтучи слышати нинешним и напотом будучимъ: што перво сего матка моя небожчица кнегиня Дмитровая Романовича Любецкая кнегиня Фенна Семеновна Полозовна небожчику брату моему а сыну своему князю Богушу Дмитровичу Любецкому зостала винна певную суму пенезеи две тысечи копъ грошеи личбы литовское, которую взявши до рукъ своих, на потребы свое властные обернула и в тои суме двохъ тисечах копахъ грошеи заставила сыну своему а брату моему именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хоиники, Остроглядовичи, Новоселки, Глядковичи, [[Хвосьніца|Хвостницу]], Ставокъ, [[Сасноўка (Фастаўскі раён)|Сосновую]], половицу [[Лапатычы|Лопатина]], [[Загальцы|Загайцы]], Гостомлъ, Вытечов, [[Бышаў|Бышов]], [[Бугаеў|Бугаювъ]], землю Злобицкую, три дворища в месте Киевскомъ а дворище, на которомъ былъ двор небожчика деда моего пана Семена Полоза, которые именя и дворища вышеи мененые въ тои суме его милости малжонкови моему заделати и нагородити а на часы пришлыи и потомныи его милост охотнеишимъ и прихилнеишимъ уделати, именя мои вышеи мененыи замок и место Хабную, зо въсими селы ку оному замку прислухаючими, што матка моя отцу моему за третюю част всее отчизны своее на вечностъ записала, со всемъ як ся в собе мает, а бояры, з людми отчизными, прихожими, данными, и куничъными, и с тяглыми, з данью медовою и грошовою, з боры, лесы, сеножатми, ставы, з мълыны, и зъ их вымелъками, з реками, и з речками, з бобровыми гоны, з ловы звериными, з пташъими, и зъ гнезды соколими и со всимъ, як ся тые именя сами в собе мают и якъ их небожчица матка моя небожчику отцу моему записала, малжонку своему пану Щасному Харлинскому даю, дарую на вечност записую, отдаляючи от всехъ близких кровных и повиноватыхъ моихъ; мает и волен будет его милость пан Щасныи Харлинскии малжонок мои тые именя у верху мененые, у моцы и владности своеи маючи, со всими пожитками на собе вечне держати и их уживати и там ку пожитку своему росширити, прибавити и кому хотячи продати, даровати, заменити, на вечност записати и так якося его милости налепе видати… а я сама, так теж близкии, кровныи и повиноватыи мои того его милости боронити и ничим уступовати не маем вечными часы…_Писан в Луцку, лета Божего нароженя тисеча пятсот шестдесят осмого, месеца декабра, шостого дня'' {{канец цытаты}}

== Заўвагі ==
[[Файл:Пан Хвядос Палазовіч у акце 1512 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пан Хвядос Палазовіч у акце 1512 г.]]
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / ułożył i wyd. Adam Boniecki. — Warszawa, 1887. S. 251—252
* [http://hojniki.ucoz.ru/index/senka_palazovich/0-546 Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник: наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105]
* Сліж Н. Рэчыцкі намеснік Сенька Полазавіч // Проблемы славяноведения. — Брянск, 2012. № 14. С. 24—32

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Палазовіч, Сямён}}</text>
      <sha1>0jo2r6i4ky4r5yemur21c6hhr0m8yk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абсалютная манархія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268803</id>
    <revision>
      <id>2663418</id>
      <parentid>2629352</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T20:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26403" sha1="quad8kvpbz8s8thzugerem8rgjbefib" xml:space="preserve">{{Формы кіраваньня}}
'''Абсалю́тная мана́рхія&lt;ref name=&quot;BNT&quot;&gt;[https://slounik.org/bnt11 Тэрміналёгія грамадазнаўства. Менск: Інбелкульт, 1926, БНТ]&lt;/ref&gt;''' ці '''неаграні́чаная манархія&lt;ref name=&quot;BNT&quot; /&gt;''' ці '''абсалюты́зм&lt;ref name=&quot;BNT&quot; /&gt;'''{{Заўвага|Таксама ''палітычны абсалютызм'', ''неагранічанасьць'', ''самадзяржаўе''}} (ад {{мова-la|absolutus|скарочана}} — самастойны; {{мова-fr|absolutisme|скарочана}}) — разнавіднасьць манархічнае формы кіраваньня, блізкае да дыктатуры, пры якой уся паўната дзяржаўнае, а часам і духоўнае ўлады знаходзіцца ў рукох манарха&lt;ref name=&quot;ZNZN&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230525162819/https://znzn.ru/istoriya-gosudarstva-i-prava-zarub-stran/glossarii-po-predmetu-istoriya-gosudarstva-i-prava Слоўнік замежнае гісторыі й права] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;; форма дзяржаўнага кіраваньня, пры якой вярхоўная ўлада неабмежавана належыць адной асобе&lt;ref&gt;[https://www.skarnik.by/tsbm/1543 Слоўнік «Скарнік», тлумачэньне слова ''абсалютызм'']&lt;/ref&gt;.

У вузкім, строга [[Навука|навуковым]] сэнсе паняцьце ''«абсалютная манархія»'' супадае з паняцьцем ''абсалютызму'' й азначае [[Палітычная сыстэма|дзяржаўны лад]] у краінах [[Заходняя Эўропа|Заходняе Эўропы]] на позьнім этапе&lt;ref name=&quot;SZS&quot;&gt;Слоўнік замежных словаў. — М.: «Расейская мова», 1989. — 624 с ISBN 5-200-00408-8 {{ref-ru}} &lt;/ref&gt;.

Абсалютызм, які прыйшоў на зьмену [[Саслоўная манархія|саслоўнай манархіі]], быў у эўрапейскіх кантынэнтальных [[дзяржава]]х у працяг XVII і XVIII стагодзьдзяў паноўнай дзяржаўнай формай, якой спрыялі багасловы, якія прыпісваюць вярхоўнай улады боскае паходжаньне, і [[рым]]скія [[юрыст]]ы, якія прызнавалі за васпанамі абсалютную ўладу старажытных рымскіх [[імпэратар]]аў. Гэтая дзяржаўная форма дасягнула апаґею свайго разьвіцьця пры [[Францыя|францускім]] каралю [[Людовік XIV|Людовіку XIV]], сыстэматычна ажыцьцяўляў сваё знакамітае: &lt;blockquote&gt;«LʼEtat cʼest moi!»&lt;/blockquote&gt;
([[дзяржава — гэта я]]). Як гістарычны тэрмін абсалютызм зьмяніў паняцьце «[[стары парадак]]» (Ancien regime) у сярэдзіне XIX стагодзьдзя.

Сацыяльная апора розных абсалютных манархіяў неаднолькавая. Абсалютныя манархіі ў Эўропе Новага часу былі дваранскімі дзяржавамі, у якіх захоўвалася «грамадзтва прывілеяў»&lt;ref name=&quot;VRE&quot;&gt;[https://old.bigenc.ru/world_history/text/661497 Абсалютызм]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Копосов М. Е. // Вялікая Расейская энцыкляпэдыя: [у 35 т.] / гал. рэд. Ю. С. Осіпаў. — М.: вялікая Расейская энцыкляпэдыя, 2004—2017. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Характарыстыкі ==

Абсалютызм характарызуецца тым, што [[дзяржава]] дасягае такога ўзроўню разьвіцьця, пры якім ствараецца вялікі [[Бюракратыя|бюракратычны апарат]] улады, ўзмацняюцца карныя органы, фармуецца прафэсійная [[армія]]. Дзейнасьць саслоўна-прадстаўнічых органаў улады амаль спыняецца або іх распускаюць.

Абсалютызм дапускае, ува адрозьненьне ад дэспатычныя, таталітарных рэжымаў, наяўнасьць латэнтных (утоеных) абмежаваньняў ўлады: эканамічных (існуе адносны [[плюралізм]] уласнасьці), сацыяльных (наяўнасьць разнастайнай сацыяльнай структуры й спадчыннай [[Арыстакратыя|арыстакратыі]]), палітычных (абсалютызм здольны да палітычнай дынамікі, пашыранага палітычнага ўзнаўленьня), ідэалягічных (абсалютызм ня бачыць у існаваньні ідэалягічнай разнастайнасьці пагрозы для сябе).

== Генэза ==
Абсалютызм спачатку спрыяў разьвіцьцю [[Рамяство|рамяства]] і [[Гандаль|гандлю]], але пасьля стаў тормазам разьвіцьця [[Вытворчыя сілы|вытворчых сіл]]. Абсалютызм характарызуецца ўтварэньнем бюракратычнага цэнтралізаванага апарата, увядзеньнем пастаянных [[Падатак|падаткаў]] і пастаяннай наёмнай арміі. [[Буржуазія]], якая вырасла ў значную сілу, рэвалюцыйным шляхам зьнішчыла абсалютызм (у [[Ангельшчына| Ангельшчыны]] ў XVII стагодзьдзі, у Францыі ў XVIII стагодзьдзі). У [[Расейская імпэрыя|Расеі]] абсалютызм быў зьнішчаны [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыяй 1917 году]].

== Гісторыя ==
Паняцьце абсалютнай манархіі як формы арґанізацыі ўлады ўзыходзіць яшчэ да рымскага права. Так, вядомая формула юрыста II стагодзьдзя н. э. Ульпіяна: {{мова-la|princeps legibus solutus est}} («Васпан не зьвязаны законамі»). Разьвіцьцё абсалютызму як тэорыі да XV—XVII стагодзьдзяў зьвязана з фармаваньнем паняцьці дзяржавы. Да гэтага часу ў заходнееўрапейскай палітычнай думкі панавала сынкрэтычная мадэль, заснаваная на вучэньні антычнага філёзафа [[Арыстотэль|Арыстотэля]], — у ёй не было выразнага разьмежаваньня ўзроўняў арґанізацыі грамадзтва (прававога, рэлігійнага, палітычнага, этычнага, сацыяльнага, духоўнага). Абапіраліся на вучэньне Арыстотэля канцэпцыі «паасобнага сувэрэнітэту» (Філіпа дэ Коммина, Клода Сейсьселя й інш.) меркавалі прыярытэт моцнай каралеўскай улады, супрацьпастаўлялася тыраніі, і абʼядноўвалі якасьці манархіі, арыстакратыі й дэмакратыі. У XV—XVI стагодзьдзях разьвіваецца й паняцьце дзяржавы, якая пазначае не «становішча» караля, а абстрактную сутнасьць — увасабленьне публічнай улады. Вялікі ўклад у фармаваньне гэтага паняцьця ўнёс італьянскі мысьляр [[Нікалё Мак’явэльлі]] (трактат «[[Васпан]]», 1532 год)&lt;ref name=&quot;VRE&quot; /&gt;.

У 1576 годзе францускі філёзаф [[Жан Бадэн]] у сваёй працы ''«[[шэсьць кніг пра Рэспубліку]]»'' прадставіў тэорыю непадзельнасьці сувэрэнітэту: вышэйшая дзяржаўная ўлада цалкам належыць манарху, аднак абсалютная манархія не магла замахвацца на правы й свабоды падданых, іх маёмасьць (у процівагу Ўсходняй дэспатыі, дзе манарх мог адвольна распараджацца жыцьцём і ўласнасьцю падданых). У той жа час фармуецца тэорыя ''«дзяржаўнай цікавасьці»'' (ёй ішоў, у прыватнасьці, прыхільнік абсалютнай манархіі [[кардынал Рышэльё]]), згодна зь якой манарх можа парушаць правы падданых у самых крайніх выпадках у імя выратаваньня дзяржавы. У той жа час, акрамя рацыяналістычных тэорыяў, вялікую ролю ў ідэалягічным асьпекце абсалютызму гулялі ідэя чароўнага паходжаньня Інстытуту дзяржаўнай улады. Гэтая ідэя ўкладвалася ў характэрны для эпохі вобраз думкі: кароль і эліта ўтваралі кантынуўм, чалавечая воля абмежаваная рамкамі богаўстаноўленага парадку. Ўзьвялічваньня пэрсоны гасудара служыў пышны й выдасканалены палацавы этыкет. Выдатна сфармуляваў сэнс абсалютнай манархіі Людовік XIV у сваёй афарыстычнай фразе ''«дзяржава — гэта я»''&lt;ref name=&quot;VRE&quot; /&gt;.

Абсалютныя манархіі ў частцы краін атрымалі ў спадчыну ад папярэдняй формы манархіі прадстаўнічыя органы: [[картэсы]] ў [[Гішпанія|Гішпаніі]], [[Генэральныя штаты (Францыя)|Генэральныя штаты]] ў [[Францыя|Францыі]], [[Парлямэнт Вялікабрытаніі|парлямэнт]] у [[Ангельшчына|Ангельшчыны]], [[Земскі сабор]] у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] й т.д.). Дзякуючы сыстэме саслоўнага прадстаўніцтва манархія магла атрымаць падтрымку шляхты, царквы местаў у тых пытаньнях, якія яна не магла вырашыць самастойна (ува адпаведнасьці з прынцыпам саслоўна-прадстаўнічай манархіі ''«усё, што тычыцца ўсіх, павінна быць адобрана ўсімі»''). Узмацненьне каралеўскай улады адбылося ў канцы XV—пачатку XVI стагодзьдзя, асабліва ярка гэта выявілася ўва Францыі, Ангельшчыны й Гішпаніі. Эўрапейскі абсалютызм практычна фармаваўся як сыстэма надзвычайнага кіраваньня, што было зьвязана з патрабавалымі павелічэньня падаткаў войнамі. Аднак нават там, дзе пры пераходзе да абсалютнай манархіі прадстаўнічыя органы былі ліквідаваныя (Земскія саборы ў Расеі), гаспадарам даводзілася так ці інакш лічыцца зь меркаваньнем падданых, часта выяўляецца праз рэкамэндацыі дарадцаў, народныя паўстаньня, пагрозу палацавых пераваротаў і [[Царазабойства|царазабойстваў]]. Яшчэ ў Новы час ўзьнікалі й апазыцыйныя абсалютызму палітычныя тэорыі. На думку рэлігійнай апазыцыі (галоўным чынам пратэстанцкай), захаваньне права ўласнасьці й вернасьць сапраўднай рэлігіі фармуюць грамадзкі дагавор, парушэньне якога манархам дае падданым права на паўстаньне. Знаходзіліся пасьлядоўныя праціўнікі й у ідэі чароўнага паходжаньня ўлады. Напрыклад, згодна з [[Кардынал Бэлярмін|кардыналам Бэлярміну]], кароль атрымлівае ўладу ня ад бога, а ад кіраванага мудрымі пастырамі народа. Да XVII стагодзьдзя склалася ўяўленьне пра тое, што грамадзкі парадак першасны ў адносінах да вернасьці рэлігіі. Гэта прадстаўленьне знайшло адлюстраваньне ў працы ангельскага філёзафа [[Томас Гобс|Томаса Гобса]] «[[Левіятан]]». Гобс разьвіваў ідэю абсалютных індывідаў, якія знаходзяцца ў стане «вайны ўсіх супраць усіх» («Чалавек чалавеку — воўк») і пад страхам сьмерці перадаюць абсалютную ўладу дзяржаве. Такім чынам Гобс даў абсалютызму радыкальнае абгрунтаваньне, але адначасова разбурыў вобраз Сусьвету як ідэальнай сутнасьці — інтэлектуальную аснову абсалютызму (карыстаючыся працамі Гобса, у канцы XVII стагодзьдзя [[Джон Лок]] сфармуляваў асновы канстытуцыйнага ладу). У XVII стагодзьдзі францускі тэарэтык права [[Жан Домат]] абараняў канцэпцыю абсалютнай манархіі ў такіх працах, як «аб сацыяльным парадку й абсалютнай манархіі», спасылаючыся на абсалютную манархію як на спосаб захаваньня натуральнага парадку, як задумаў [[Бог]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://symposium.cornellcollege.edu/2009/04/18/jean-domat-on-defense-of-absolute-monarchy/|title=Jean Domat: On Defense of Absolute Monarchy - Cornell College Student Symposium|date=2009-04-18|access-date=2019-11-16|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028234633/https://symposium.cornellcollege.edu/2009/04/18/jean-domat-on-defense-of-absolute-monarchy/|deadlink=no}} {{ref-en}} &lt;/ref&gt;.

Па меры разьвіцьця й узмацьненьня капіталізму ў эўрапейскіх краінах прынцыпы існаваньня абсалютнай манархіі сталі прыходзіць у супярэчнасьць з патрэбамі які зьмяніўся [[грамадзтва]]. Жорсткія рамкі [[Пратэкцыянізм|пратэкцыянізму]] й [[Мэркантылізм|мэркантылізму]] абмяжоўвалі [[Эканамічная свабода|эканамічную свабоду]] прадпрымальнікаў, вымушаных вырабляць толькі тавары, выгадныя каралеўскай казьне. Кардынальныя зьмены адбываюцца ўнутры саслоўяў. Зь нетраў трэцяга саслоўя вырастае эканамічна магутны, адукаваны, прадпрымальная кляса [[Капіталізм|капіталістаў]], які мае ўласнае ўяўленьне пра ролю й задачах дзяржаўнай улады. У Нідэрляндах, Ангельшчыны й Францыі гэтыя супярэчнасьці былі вырашаны рэвалюцыйным шляхам, у іншых краінах адбывалася паступовая трансфармацыя абсалютнай манархіі ў абмежаваную, канстытуцыйную. Аднак гэты працэс праходзіў нераўнамерна, напрыклад, у [[Расея|Маскоўшчыне]] й [[Турэччына|Турэччыне]] абсалютная манархія праіснавала аж да [[XX стагодзьдзе|XX]] стагодзьдзя.

== Абсалютная тэакратычная манархія ==
У сучасным сьвеце абсалютная [[Тэакратыя|тэакратычная]] манархія зьяўляецца ня вельмі распаўсюджанай&lt;ref&gt;Юрый Нічыпаравіч Гладкі, Асацыяцыя юрыдычны цэнтар (Saint Petersburg, Russia) — [https://books.google.ru/books?hl=ru&amp;id=KasdAQAAMAAJ&amp;dq=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Расея ў лабірынтах геаграфічнага лёсу] {{ref-ru}} &lt;/ref&gt; формай праўленьня, дзе на чале дзяржавы стаіць [[рэлігія]]. Кіраўніком дзяржавы зьяўляецца галоўная службовая асоба пануючай рэлігійнай арґанізацыі ([[Царква|царквы]]), якая валодае неабмежаванай вышэйшай дзяржаўнай уладай. У цяперашні час такая форма праўленьня ўстаноўлена ў наступных краінах: [[Ватыкан]]&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=c5333zCKH_4C&amp;pg=PA52&amp;dq=Абсолютная+теократическая+монархия&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiQ2MS0t9jTAhUDMZoKHd12A8oQ6AEISTAH#v=onepage&amp;q=Абсолютная%20теократическая%20монархия&amp;f=false Нацыянальныя парлямэнты сьвету] {{ref-ru}} &lt;/ref&gt;, [[Брунэй|Султанат Брунэй]], [[Саудаўская Арабія|Каралеўства Саудаўская Арабія]]&lt;ref&gt;М. Гарчакоў — [https://books.google.ru/books?id=4Gz5WyPLPR8C&amp;pg=PA153&amp;dq=%22Абсолютная+теократическая+монархия%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;q=%22Абсолютная%20теократическая%20монархия%22&amp;f=false Вялікі ілюстраваны Энцыкляпэдычны даведнік для дзяцей: сьвет вакол нас] {{ref-ru}} &lt;/ref&gt;.

== Сучаснасьць ==
{{Паводле стану на|2022}} год у сьвеце засталося толькі шэсьць дзяржаў, форму праўленьня ў якіх можна без усялякіх умоўнасьцяў назваць абсалютнай манархіяй:
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
!Краіна
!Фота
!Манарх
|-
|{{Сьцяг|Брунэй}} [[Брунэй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/4113454|title=БРУНЭЙ • Вялікая Расейская энцыкляпэдыя|publisher=bigenc.ru|accessdate=2019-11-12|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024080057/https://bigenc.ru/geography/text/4113454|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brunei&quot;&gt;{{Cite web|author=Government of Brunei|title=Prime Minister|work=The Royal Ark|publisher=Office of the Prime Minister|url=http://www.pmo.gov.bn/pmo1/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=50&amp;Itemid=82|accessdate=2011-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007033949/http://www.pmo.gov.bn/pmo1/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=50&amp;Itemid=82|archivedate=2011-10-07}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Sergio_Mattarella_met_with_Hassanal_Bolkiah_ahead_of_2021_G20_Summit_(2)_(cropped).jpg|139x139пкс]]
|[[Хасанал Балькіах]]
|-
|{{Сьцяг|Аман}} [[Аман]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2688387|title=АМАН • Вялікая Расейская энцыкляпэдыя|publisher=bigenc.ru|accessdate=2019-11-12|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112074136/https://bigenc.ru/geography/text/2688387|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/haitham-bin-tariq-named-successor-oman-sultan-qaboos-200111060309444.html|title=Haitham bin Tariq sworn in as Oman's new sultan|publisher=Аль-Джазыра|accessdate=2020-01-11|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111062427/https://www.aljazeera.com/news/2020/01/haitham-bin-tariq-named-successor-oman-sultan-qaboos-200111060309444.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Secretary_Pompeo_Meets_with_the_Sultan_of_Oman_Haitham_bin_Tariq_Al_Said_(49565463757)_(cropped).jpg|113x113пкс]]
|[[Хэйсам бэн Тарык]]
|-
|{{Сьцяг|Катар}} [[Катар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qatar.mid.ru/ru/dvustoronnie_otnosheniya/informatsiya_o_gosudarstve_katar/|title=Інфармацыя аб дзяржае Катар|author=|website=Амбасадарства Расеі ў Катары|date=|publisher=|accessdate=2019-11-12|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112075639/https://qatar.mid.ru/ru/dvustoronnie_otnosheniya/informatsiya_o_gosudarstve_katar/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-type-of-government-does-qatar-have.html|title=What Type Of Government Does Qatar Have?|publisher=WorldAtlas|lang=en|accessdate=2019-11-12|archive-date=2019-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112074136/https://www.worldatlas.com/articles/what-type-of-government-does-qatar-have.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qatar&quot;&gt;{{Cite web|author=Government of Qatar|title=H.H. The Amir's Biography|publisher=Diwan of the Amiri Court|url=http://www.diwan.gov.qa/english/the_amir/the_amir_cv.htm|accessdate=2011-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111202072946/http://www.diwan.gov.qa/english/the_amir/the_amir_cv.htm|archivedate=2011-12-02}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:تميم_بن_حمد_بن_خليفة_آل_ثاني_(49759678641)_(cropped).jpg|123x123пкс]]
|[[Тамім бін Хамад Аль Тані|Тамім бін Хамад]]
|-
|{{Сьцяг|Саудаўская Арабія}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3537496|title=САУДАЎСКАЯ АРАБІЯ• Вялікая Расейская энцыкляпэдыя|publisher=bigenc.ru|accessdate=2019-11-12|archive-date=2020-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200423145710/https://bigenc.ru/geography/text/3537496|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia's King Abdullah dies|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324|work=[[BBC News]]|date=2015-01-23|accessdate=2015-01-23|archivedate=2015-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150122233542/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30945324}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Salman_of_Saudi_Arabia_-_2020_(49563590728)_(cropped).jpg|150x150пкс]]
|[[Салман ібн Абдул-Азіз Аль Сауд|Салман ібн Абдул-Азіз]]
|-
|{{Сьцяг|Ватыкан}} [[Ватыкан]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Argentina's Jorge Mario Bergoglio elected Pope|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-21777494|work=[[BBC News]]|accessdate=2013-03-13|archivedate=2015-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409061414/http://www.bbc.com/news/world-europe-21777494}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Portrait_of_Pope_Francis_(2021).jpg|143x143пкс]]
|[[Францішак (папа рымскі)|Францішак]]
|-
|{{Сьцяг|ААЭ}} [[ААЭ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Vatican to Emirates, monarchs keep the reins in modern world|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-02/education/29495629_1_monarchy-absolute-power-head|newspaper=Times of India|access-date=2019-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030140525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-02/education/29495629_1_monarchy-absolute-power-head|archivedate=2013-10-30}}&lt;/ref&gt;
|[[Файл:Mohammed_bin_Zayed_Al_Nahyan_-_2021_(51683733605)_(cropped).jpg|150x150пкс]]
|[[Мухамад ібн Заід Аль Нахайян|Мухамад ібн Заід]]
|-
|}

== Глядзіце таксама ==

* [[Канстытуцыйная манархія]]
* [[Саслоўна-прадстаўнічая манархія]]
* [[Тэакратыя]]
* [[Дыктатура]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Абсалютызм| ]]</text>
      <sha1>quad8kvpbz8s8thzugerem8rgjbefib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расейская чыгунка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268917</id>
    <revision>
      <id>2663432</id>
      <parentid>2398665</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T02:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19510-80</username>
        <id>96551</id>
      </contributor>
      <origin>2663432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19689" sha1="cv7e2rumdmfx7uv8qzn5xhj5j9eph51" xml:space="preserve">{{Каардынаты|55|46|6|паўночнае|37|39|6|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва               = «Расейская чыгунка»
|арыгінальная_назва  = {{мова-ru|«Российские железные дороги»|скарочана}}
|лягатып             = Russian Railways Logo.svg
|выява               = Moscow Narkomput X37.jpg
|тып                 = [[адкрытае акцыйнае таварыства]]
|лістынг             = 
|дэвіз               = Мы зьмяняемся для вас
|заснаваная          = {{Дата пачатку|18|9|2003|1}}
|заснавальнікі       = [[Урад Расеі]]
|уласьнікі           = Урад Расеі
|краіна              = [[Расея]]
|разьмяшчэньне       = [[Масква]]
|адрас               = [[Цэнтральная адміністрацыйная акруга]], [[Басманны раён]], [[Новая Басманная вуліца|Новая Басманная вул.]], д. 2/1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://contacts.rzd.ru/|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;
|ключавыя постаці    = [[Андрэй Белавусаў]] (старшыня)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рада кіраўнікоў|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105554?id=998#enttab-main|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, [[Алег Белазёраў]] ([[генэральны дырэктар]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генэральны дырэктар|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105554?id=141#6322|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, [[Анатоль Храмцоў]] ([[галоўны інжынэр]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Управа|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105554?id=98|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;
|галіна              = [[сфэра паслугаў]]
|паслугі             = перавозкі людзей і грузаў [[чыгунка]]й
|абарачэньне         = {{Рост}}2,528 трлн [[Расейскі рубель|рас.руб.]] (2021 год; 34,035 млрд $)
|апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}87,143 млрд [[Расейскі рубель|рас.руб.]] (2021 год; 1,173 млрд $)
|чысты прыбытак      = {{Рост}}50,672 млрд [[Расейскі рубель|рас.руб.]] (2021 год; 682 млн $)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Л.С. Савіна, Алег Белазёраў, Е.І. Харыбіна|загаловак=Высновы незалежнага аўдытара пра кансалідаваную фінансавую справаздачнасьць за 2021 год|спасылка=https://company.rzd.ru/api/media/resources/1820072?action=download|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=31 сакавіка 2022|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = Урад Расеі
|даччыныя кампаніі   = «[[Паўднёва-Каўкаская чыгунка]]» (Армэнія), «[[Уладзікаўкаскі вагонарамонтны завод]]» ([[Паўночная Асэтыя]]), «[[Ішымскі мэханічны завод]]» ([[Цюменская вобласьць]])
|аўдытар             = «[[Эрнст і Янг]]»
|сайт                = [https://www.rzd.ru/ rzd.ru]
}}
'''«Рао жiд»''':= как следует из самоназвания нацистская жидовская блядь разбойничьего типа подлежащая физическому уничтожению. 
Рельсы шпалы все напижженное взорвать разбомбить порвать. Спижженные чужие вокзалы взорвать с нацистскими полицаями. Наркоторговок повесить. нацистских бездельниц контролерш убить, отпиздив бейсбольными битами в рожи и харкнуть, одежду отобрать. И разбомбить, сжечь заживо: раменское, щелково, монино, владимир, рязань, химки, фрязино, ивантеевку (жидовино), мынищи, загорск, александров, кострому. Go go go..

 — дзяржаўнае транспартнае [[прадпрыемства]] Расеі, заснаванае ў верасьні 2003 году.

На 2023 год мела 85 600 км [[Чыгунка|чыгункі]], зь якіх 52 % (44 300 км) былі электрыфікаванымі. На яе прыпадала 10 % даўжыні сусьветнай чыгункі, за кошт чаго прадпрыемства мела 3-ю найбольш працяглую даўжыню чыгункі ў сьвеце. Сярод [[вагон]]аў налічвалася 166 895 (85 %) грузавых, 17 898 (9 %) пасажырскіх далёкарэйсавых і 12 371 (6 %) пасажырскі прыгарадных цягнікоў. Доля ў грузаабароце Расеі складала 46 %, а ў пасажыраабароце — 26 %. [[Урад Расеі]] прызначаў старшыню ўправы і раду кіраўнікоў. Мела 10 відаў падразьдзяленьняў: чыгуначныя, прызначэньня, перавозачныя, забесьпячэньня, капітальнага [[будаўніцтва]], [[рамонт]]у вагонаў, шляхавай гаспадаркі, [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]], грамадзкай галіны, праектныя бюро. Замежныя прадстаўніцтвы працавалі ў 3-х краінах Азіі — Кітаі, [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] і Японіі, а таксама ў 4-х краінах Эўропы — Беларусі (Менск, [[Праспэкт Дзяржынскага (Менск)|прасп. Дзяржынскага]], д. 74), [[Вугоршчына|Вугоршчыне]], Украіне і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сёньня|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9360|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе грузаабарот прадпрыемства дасягнуў 2,6 трлн тона-км, што склала 1/3 сусьветнага чыгуначнага грузаабароту. У выніку «Расейская чыгунка» заняла 2-е месца ў сьвеце паводле грузаабароту сярод сябраў [[Міжнародны зьвяз чыгунак|Міжнароднага зьвязу чыгунак]] (Францыя). На яе прыпала 1,3 млрд тонаў абсягу грузаперавозак, што склала 14 % сусьветнага абсягу чыгуначных грузаперавозак. Таму прадпрыемства заняло 2-е месца ў сьвеце сярод чыгунак у гэтым паказьніку. На [[электравоз]]ы прыпадала 86 % перавозак грузаў і 85 % перавозак паяжджанаў. Хуткасьць [[кантэйнэр]]ных перавозак перавышала 1000 км/[[содні]], што дазваляла перавозіць тавары з Кітаю ў Эўропу за 8 дзён&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=У сьвеце|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10018|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе транзыт склаў 1,1 млн 20-футавых кантэйнэраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнародныя перавозкі грузаў|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10018/page/103290?id=17854|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

Ад 2008 году «Расейскай чыгунцы» належала «[[Паўднёва-Каўкаская чыгунка]]» ў Армэніі. Таксама яна ажыцьцяўляла [[давернае кіраваньне]] ад імя Ўраду Расеі 50 % паёў «[[Улан-Батарская чыгунка|Улан-Батарскай чыгункі]]» ў [[Манголія|Манголіі]], празь якую ладзілі грузаперавозкі з Кітаю&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраваньне чыгункамі за мяжой|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10018/page/103290?id=17856|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Тэрытарыяльныя падразьдзяленьні ==
[[Файл:RZD branches area 2018.svg|значак|250пкс|Тэрытарыяльныя чыгункі (2019 год)]]
На 2023 год у складзе «Расейскай чыгункі» было 16 тэрытарыяльных чыгунак: [[Усходне-Сібірская чыгунка]] ([[Іркуцк]]), [[Горкаўская чыгунка]] ([[Ніжні Ноўгарад]]), [[Далёкаўсходняя чыгунка]] ([[Хабараўск]]), [[Забайкальская чыгунка]] ([[Чыта]]), [[Заходне-Сібірская чыгунка]] ([[Новасібірск]]), [[Калінінградзкая чыгунка]], [[Краснаярская чыгунка]], [[Куйбышаўская чыгунка]] ([[Самара]]), [[Маскоўская чыгунка]], [[Кастрычніцкая чыгунка]] ([[Санкт-Пецярбург]]), [[Прыволская чыгунка]] ([[Саратаў]]), [[Сьвярдлоўская чыгунка]] ([[Екацярынбург]]), [[Паўночная чыгунка]] ([[Яраслаўль]]), [[Паўночна-Каўкаская чыгунка]] ([[Растоў-на-Доне]]), [[Паўднёва-Ўсходняя чыгунка]] ([[Варонеж]]) і [[Паўднёва-Ўральская чыгунка]] ([[Чалябінск]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэрытарыяльныя чыгункі|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105553?textsearchparam=1&amp;type_id=3|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Сумежныя ўчасткі ==
На 2023 год «Расейская чыгунка» мела 16 міждзяржаўных стыкавых пунктаў, зь іх 10 на мяжы з [[Казахстан]]ам і 6 — зь Беларусьсю&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэхнічныя ўласьцівасьці сумежных участкаў інфраструктуры|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10017|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Пункт (вобласьць)
! Лік шляхоў !! Хуткасьць (пас. / груз. у км/гадз.) !! Цяга (к[[Вольт|В]]) !! Вага цягніка (выезд / уезд у т) !! Лік вагонаў 
|-
! [[Кігаш]] ([[Астраханская вобласьць]])
| 1 || 120 / 90 || [[цеплавоз]] || 4500 || 57
|-
! [[Сяміглавы Мар]] ([[Заходне-Казахстанская вобласьць]])
| 1 || 120 / 90 || цеплавоз || 3500 / 3700 || 57
|-
! [[Заўральле]] ([[Курганская вобласьць]])
| 1 || 60 || [[электравоз]] (3) || 4000 / 5200 || 71
|-
! [[Карталы]] ([[Сьвярдлоўская вобласьць]])
| 2 || 100 / 80 || электравоз (25) || 4500 / 6000 || 71
|-
! [[Орск]] ([[Арэнбурская вобласьць]])
| 1 || 60 || электравоз (25) || 3500 / 3200 || 71
|-
! [[Соль-Ілецк]] (Арэнбурская вобласьць)
| 1 || 100 / 80 || цеплавоз || 3700 / 3200 || 57
|-
! [[Траецк (Чалябінская вобласьць)|Залатая Сопка]] ([[Чалябінская вобласьць]])
| 1 || 70 || цеплавоз || 2000 / 5000 || 57
|-
! [[Кулунда]] ([[Алтайскі край]])
| 1 || 80 || цеплавоз || 4500 / 4000 || 71
|-
! [[Петрапаўл]]аўск ([[Паўночна-Казахстанская вобласьць]])
| 1 || 70 || электравоз (3) || 4000 / 4800 || 71
|-
! [[Локаць (сяло)|Локаць]] (Алтайскі край)
| 1 || 100 / 80 || цеплавоз || 3800 || 57
|-
! [[Лоньніца (Красьнянскі раён)|Краснае]] ([[Смаленская вобласьць]])
| 2 || 140 / 90 || электравоз (2×25) || 5000 / 3000 || 71 / 57
|-
! [[Завольша (вёска)|Завольша]] ([[Віцебская вобласьць]])
| 2 || 100 / 80 || цеплавоз || 4500 / 2000 || 57
|-
! [[Закапыцьце]] ([[Гомельская вобласьць]])
| 1 || 120 / 80 || цеплавоз || 5000 / 3200 || 71
|-
! [[Сураж]] ([[Бранская вобласьць]])
| 1 || 80 || цеплавоз || 4000 / 2800 || 57
|-
! [[Езярышча]] (Віцебская вобласьць)
| 1 || 100 / 80 || цеплавоз || 3600 / 3000 || 57
|-
! [[Алёшча]] (Віцебская вобласьць)
| 1 || 60 || цеплавоз || 3800 / 2000 || 51
|}

== Мінуўшчына ==
[[Файл:Электропоезд &quot;Ласточка&quot;..JPG|значак|250пкс|[[Электрацягнік]] «Ластаўка» (2012 год)]]
18 верасьня 2003 году старшыня Ўраду Расеі [[Міхаіл Касьянаў]] падпісаў Пастанову № 585 аб стварэньні ААТ «Расейская чыгунка» на аснове чыгуначных падразьдзяленьняў Міністэрства шляхоў зносін Расеі. 1 кастрычніка 2003 году прадпрыемства пачало гаспадараньне&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

13 лістапада 2014 году «[[Беларуская чыгунка]]», «[[Казахстанская чыгунка]]» і «Расейская чыгунка» заснавалі ў Маскве «[[Аб’яднаная транспартна-лягістычная кампанія|Аб’яднаную транспартна-лягістычную кампанію]]» (Садовая-Чарнаграская вул., д. 8). Статутны капітал падзялілі на тры роўныя часткі. У сакавіку 2016 году ўзгаднілі парадак перавозак праз [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] зь Кітаю ў Эўразьвяз па маршруце [[Дастык]] ([[Усходне-Казахстанская вобласьць]]) — [[Берасьце]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супраца ў рамках Эўразійскага эканамічнага зьвязу|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10016|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе «Расейская чыгунка» ажыцьцявіла каля 80 % чыгуначных перавозак у Расеі. У тым ліку перавезьлі звыш 1 млрд тонаў грузаў і звыш 1 млрд паяжджанаў. На 2023 год займала 1-е месца ў сьвеце паводле даўжыні электрыфікаванай чыгункі, якая складала 43 800 км, і 2-е месца паводле даўжыні чыгуначнага палатна, якая складала 85 600 км&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Створанае ААТ «Расейская чыгунка» (Гісторыя чыгункі Расеі)|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9453/page/564703?id=536|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

=== Старшыня ===
[[Файл:2022 Andrei Belousov.png|значак|230пкс|Андрэй Белавусаў (2022 год)]]
* [[Віктар Хрысьценка]] (16 кастрычніка 2003 — 20 ліпеня 2004)
* [[Аляксандар Дзьмітрыевіч Жукаў|Аляксандар Жукаў]] (20 ліпеня 2004 — 30 верасьня 2011)
* [[Кірыл Андросаў]] (30 верасьня 2011 — 22 чэрвеня 2015)
* [[Аркадзь Дварковіч]] (22 чэрвеня 2015 — чэрвень 2018)
* [[Максім Акімаў]] (чэрвень 2018 — сакавік 2020)
* [[Андрэй Белавусаў]] (з сакавіка 2020 году)

=== Кіраўнік ===
[[Файл:Oleg Belozyorov 2018.jpg|значак|230пкс|Алег Белазёраў (2018 год)]]
* [[Генадзь Фадзееў]] (23 верасьня 2003 — 14 чэрвеня 2005)
* [[Уладзімер Якунін]] (14 чэрвеня 2005 — 20 жніўня 2015)
* [[Алег Белазёраў]] (ад 20 жніўня 2015 году)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://rzd.ru/ru/9284|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=26 траўня 2023|дата доступу=26 траўня 2023}}

{{Накід:Эканоміка}}
[[Катэгорыя:Расейская чыгунка]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Расеі]]
[[Катэгорыя:Чыгункі Расеі]]
[[Катэгорыя:Масква]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]]</text>
      <sha1>cv7e2rumdmfx7uv8qzn5xhj5j9eph51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663440</id>
      <parentid>2663432</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T05:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2663432|2663432]] удзельніка [[Special:Contributions/~2026-19510-80|~2026-19510-80]] ([[User talk:~2026-19510-80|гутаркі]])</comment>
      <origin>2663440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18757" sha1="jwbx2ai5xkj00wg4u22254djj36b5ds" xml:space="preserve">{{Каардынаты|55|46|6|паўночнае|37|39|6|усходняе|выяўленьне=загаловак}}
{{Кампанія
|назва               = «Расейская чыгунка»
|арыгінальная_назва  = {{мова-ru|«Российские железные дороги»|скарочана}}
|лягатып             = Russian Railways Logo.svg
|выява               = Moscow Narkomput X37.jpg
|тып                 = [[адкрытае акцыйнае таварыства]]
|лістынг             = 
|дэвіз               = Мы зьмяняемся для вас
|заснаваная          = {{Дата пачатку|18|9|2003|1}}
|заснавальнікі       = [[Урад Расеі]]
|уласьнікі           = Урад Расеі
|краіна              = [[Расея]]
|разьмяшчэньне       = [[Масква]]
|адрас               = [[Цэнтральная адміністрацыйная акруга]], [[Басманны раён]], [[Новая Басманная вуліца|Новая Басманная вул.]], д. 2/1&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://contacts.rzd.ru/|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;
|ключавыя постаці    = [[Андрэй Белавусаў]] (старшыня)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рада кіраўнікоў|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105554?id=998#enttab-main|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, [[Алег Белазёраў]] ([[генэральны дырэктар]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генэральны дырэктар|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105554?id=141#6322|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, [[Анатоль Храмцоў]] ([[галоўны інжынэр]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Управа|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105554?id=98|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;
|галіна              = [[сфэра паслугаў]]
|паслугі             = перавозкі людзей і грузаў [[чыгунка]]й
|абарачэньне         = {{Рост}}2,528 трлн [[Расейскі рубель|рас.руб.]] (2021 год; 34,035 млрд $)
|апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}87,143 млрд [[Расейскі рубель|рас.руб.]] (2021 год; 1,173 млрд $)
|чысты прыбытак      = {{Рост}}50,672 млрд [[Расейскі рубель|рас.руб.]] (2021 год; 682 млн $)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Л.С. Савіна, Алег Белазёраў, Е.І. Харыбіна|загаловак=Высновы незалежнага аўдытара пра кансалідаваную фінансавую справаздачнасьць за 2021 год|спасылка=https://company.rzd.ru/api/media/resources/1820072?action=download|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=31 сакавіка 2022|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;
|лік супрацоўнікаў   = 
|матчына кампанія    = Урад Расеі
|даччыныя кампаніі   = «[[Паўднёва-Каўкаская чыгунка]]» (Армэнія), «[[Уладзікаўкаскі вагонарамонтны завод]]» ([[Паўночная Асэтыя]]), «[[Ішымскі мэханічны завод]]» ([[Цюменская вобласьць]])
|аўдытар             = «[[Эрнст і Янг]]»
|сайт                = [https://www.rzd.ru/ rzd.ru]
}}
'''«Расейская чыгунка»''' — дзяржаўнае транспартнае [[прадпрыемства]] Расеі, заснаванае ў верасьні 2003 году.

На 2023 год мела 85 600 км [[Чыгунка|чыгункі]], зь якіх 52 % (44 300 км) былі электрыфікаванымі. На яе прыпадала 10 % даўжыні сусьветнай чыгункі, за кошт чаго прадпрыемства мела 3-ю найбольш працяглую даўжыню чыгункі ў сьвеце. Сярод [[вагон]]аў налічвалася 166 895 (85 %) грузавых, 17 898 (9 %) пасажырскіх далёкарэйсавых і 12 371 (6 %) пасажырскі прыгарадных цягнікоў. Доля ў грузаабароце Расеі складала 46 %, а ў пасажыраабароце — 26 %. [[Урад Расеі]] прызначаў старшыню ўправы і раду кіраўнікоў. Мела 10 відаў падразьдзяленьняў: чыгуначныя, прызначэньня, перавозачныя, забесьпячэньня, капітальнага [[будаўніцтва]], [[рамонт]]у вагонаў, шляхавай гаспадаркі, [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]], грамадзкай галіны, праектныя бюро. Замежныя прадстаўніцтвы працавалі ў 3-х краінах Азіі — Кітаі, [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] і Японіі, а таксама ў 4-х краінах Эўропы — Беларусі (Менск, [[Праспэкт Дзяржынскага (Менск)|прасп. Дзяржынскага]], д. 74), [[Вугоршчына|Вугоршчыне]], Украіне і [[Фінляндыя|Фінляндыі]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сёньня|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9360|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе грузаабарот прадпрыемства дасягнуў 2,6 трлн тона-км, што склала 1/3 сусьветнага чыгуначнага грузаабароту. У выніку «Расейская чыгунка» заняла 2-е месца ў сьвеце паводле грузаабароту сярод сябраў [[Міжнародны зьвяз чыгунак|Міжнароднага зьвязу чыгунак]] (Францыя). На яе прыпала 1,3 млрд тонаў абсягу грузаперавозак, што склала 14 % сусьветнага абсягу чыгуначных грузаперавозак. Таму прадпрыемства заняло 2-е месца ў сьвеце сярод чыгунак у гэтым паказьніку. На [[электравоз]]ы прыпадала 86 % перавозак грузаў і 85 % перавозак паяжджанаў. Хуткасьць [[кантэйнэр]]ных перавозак перавышала 1000 км/[[содні]], што дазваляла перавозіць тавары з Кітаю ў Эўропу за 8 дзён&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=У сьвеце|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10018|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;. У 2021 годзе транзыт склаў 1,1 млн 20-футавых кантэйнэраў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнародныя перавозкі грузаў|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10018/page/103290?id=17854|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

Ад 2008 году «Расейскай чыгунцы» належала «[[Паўднёва-Каўкаская чыгунка]]» ў Армэніі. Таксама яна ажыцьцяўляла [[давернае кіраваньне]] ад імя Ўраду Расеі 50 % паёў «[[Улан-Батарская чыгунка|Улан-Батарскай чыгункі]]» ў [[Манголія|Манголіі]], празь якую ладзілі грузаперавозкі з Кітаю&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кіраваньне чыгункамі за мяжой|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10018/page/103290?id=17856|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Тэрытарыяльныя падразьдзяленьні ==
[[Файл:RZD branches area 2018.svg|значак|250пкс|Тэрытарыяльныя чыгункі (2019 год)]]
На 2023 год у складзе «Расейскай чыгункі» было 16 тэрытарыяльных чыгунак: [[Усходне-Сібірская чыгунка]] ([[Іркуцк]]), [[Горкаўская чыгунка]] ([[Ніжні Ноўгарад]]), [[Далёкаўсходняя чыгунка]] ([[Хабараўск]]), [[Забайкальская чыгунка]] ([[Чыта]]), [[Заходне-Сібірская чыгунка]] ([[Новасібірск]]), [[Калінінградзкая чыгунка]], [[Краснаярская чыгунка]], [[Куйбышаўская чыгунка]] ([[Самара]]), [[Маскоўская чыгунка]], [[Кастрычніцкая чыгунка]] ([[Санкт-Пецярбург]]), [[Прыволская чыгунка]] ([[Саратаў]]), [[Сьвярдлоўская чыгунка]] ([[Екацярынбург]]), [[Паўночная чыгунка]] ([[Яраслаўль]]), [[Паўночна-Каўкаская чыгунка]] ([[Растоў-на-Доне]]), [[Паўднёва-Ўсходняя чыгунка]] ([[Варонеж]]) і [[Паўднёва-Ўральская чыгунка]] ([[Чалябінск]])&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэрытарыяльныя чыгункі|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9349/page/105553?textsearchparam=1&amp;type_id=3|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Сумежныя ўчасткі ==
На 2023 год «Расейская чыгунка» мела 16 міждзяржаўных стыкавых пунктаў, зь іх 10 на мяжы з [[Казахстан]]ам і 6 — зь Беларусьсю&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Тэхнічныя ўласьцівасьці сумежных участкаў інфраструктуры|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10017|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Пункт (вобласьць)
! Лік шляхоў !! Хуткасьць (пас. / груз. у км/гадз.) !! Цяга (к[[Вольт|В]]) !! Вага цягніка (выезд / уезд у т) !! Лік вагонаў 
|-
! [[Кігаш]] ([[Астраханская вобласьць]])
| 1 || 120 / 90 || [[цеплавоз]] || 4500 || 57
|-
! [[Сяміглавы Мар]] ([[Заходне-Казахстанская вобласьць]])
| 1 || 120 / 90 || цеплавоз || 3500 / 3700 || 57
|-
! [[Заўральле]] ([[Курганская вобласьць]])
| 1 || 60 || [[электравоз]] (3) || 4000 / 5200 || 71
|-
! [[Карталы]] ([[Сьвярдлоўская вобласьць]])
| 2 || 100 / 80 || электравоз (25) || 4500 / 6000 || 71
|-
! [[Орск]] ([[Арэнбурская вобласьць]])
| 1 || 60 || электравоз (25) || 3500 / 3200 || 71
|-
! [[Соль-Ілецк]] (Арэнбурская вобласьць)
| 1 || 100 / 80 || цеплавоз || 3700 / 3200 || 57
|-
! [[Траецк (Чалябінская вобласьць)|Залатая Сопка]] ([[Чалябінская вобласьць]])
| 1 || 70 || цеплавоз || 2000 / 5000 || 57
|-
! [[Кулунда]] ([[Алтайскі край]])
| 1 || 80 || цеплавоз || 4500 / 4000 || 71
|-
! [[Петрапаўл]]аўск ([[Паўночна-Казахстанская вобласьць]])
| 1 || 70 || электравоз (3) || 4000 / 4800 || 71
|-
! [[Локаць (сяло)|Локаць]] (Алтайскі край)
| 1 || 100 / 80 || цеплавоз || 3800 || 57
|-
! [[Лоньніца (Красьнянскі раён)|Краснае]] ([[Смаленская вобласьць]])
| 2 || 140 / 90 || электравоз (2×25) || 5000 / 3000 || 71 / 57
|-
! [[Завольша (вёска)|Завольша]] ([[Віцебская вобласьць]])
| 2 || 100 / 80 || цеплавоз || 4500 / 2000 || 57
|-
! [[Закапыцьце]] ([[Гомельская вобласьць]])
| 1 || 120 / 80 || цеплавоз || 5000 / 3200 || 71
|-
! [[Сураж]] ([[Бранская вобласьць]])
| 1 || 80 || цеплавоз || 4000 / 2800 || 57
|-
! [[Езярышча]] (Віцебская вобласьць)
| 1 || 100 / 80 || цеплавоз || 3600 / 3000 || 57
|-
! [[Алёшча]] (Віцебская вобласьць)
| 1 || 60 || цеплавоз || 3800 / 2000 || 51
|}

== Мінуўшчына ==
[[Файл:Электропоезд &quot;Ласточка&quot;..JPG|значак|250пкс|[[Электрацягнік]] «Ластаўка» (2012 год)]]
18 верасьня 2003 году старшыня Ўраду Расеі [[Міхаіл Касьянаў]] падпісаў Пастанову № 585 аб стварэньні ААТ «Расейская чыгунка» на аснове чыгуначных падразьдзяленьняў Міністэрства шляхоў зносін Расеі. 1 кастрычніка 2003 году прадпрыемства пачало гаспадараньне&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

13 лістапада 2014 году «[[Беларуская чыгунка]]», «[[Казахстанская чыгунка]]» і «Расейская чыгунка» заснавалі ў Маскве «[[Аб’яднаная транспартна-лягістычная кампанія|Аб’яднаную транспартна-лягістычную кампанію]]» (Садовая-Чарнаграская вул., д. 8). Статутны капітал падзялілі на тры роўныя часткі. У сакавіку 2016 году ўзгаднілі парадак перавозак праз [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] зь Кітаю ў Эўразьвяз па маршруце [[Дастык]] ([[Усходне-Казахстанская вобласьць]]) — [[Берасьце]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Супраца ў рамках Эўразійскага эканамічнага зьвязу|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/10016|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У 2022 годзе «Расейская чыгунка» ажыцьцявіла каля 80 % чыгуначных перавозак у Расеі. У тым ліку перавезьлі звыш 1 млрд тонаў грузаў і звыш 1 млрд паяжджанаў. На 2023 год займала 1-е месца ў сьвеце паводле даўжыні электрыфікаванай чыгункі, якая складала 43 800 км, і 2-е месца паводле даўжыні чыгуначнага палатна, якая складала 85 600 км&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Створанае ААТ «Расейская чыгунка» (Гісторыя чыгункі Расеі)|спасылка=https://company.rzd.ru/ru/9453/page/564703?id=536|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=2023|дата доступу=26 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

=== Старшыня ===
[[Файл:2022 Andrei Belousov.png|значак|230пкс|Андрэй Белавусаў (2022 год)]]
* [[Віктар Хрысьценка]] (16 кастрычніка 2003 — 20 ліпеня 2004)
* [[Аляксандар Дзьмітрыевіч Жукаў|Аляксандар Жукаў]] (20 ліпеня 2004 — 30 верасьня 2011)
* [[Кірыл Андросаў]] (30 верасьня 2011 — 22 чэрвеня 2015)
* [[Аркадзь Дварковіч]] (22 чэрвеня 2015 — чэрвень 2018)
* [[Максім Акімаў]] (чэрвень 2018 — сакавік 2020)
* [[Андрэй Белавусаў]] (з сакавіка 2020 году)

=== Кіраўнік ===
[[Файл:Oleg Belozyorov 2018.jpg|значак|230пкс|Алег Белазёраў (2018 год)]]
* [[Генадзь Фадзееў]] (23 верасьня 2003 — 14 чэрвеня 2005)
* [[Уладзімер Якунін]] (14 чэрвеня 2005 — 20 жніўня 2015)
* [[Алег Белазёраў]] (ад 20 жніўня 2015 году)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://rzd.ru/ru/9284|выдавец=ААТ «Расейская чыгунка»|мова=ru|дата публікацыі=26 траўня 2023|дата доступу=26 траўня 2023}}

{{Накід:Эканоміка}}
[[Катэгорыя:Расейская чыгунка]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Расеі]]
[[Катэгорыя:Чыгункі Расеі]]
[[Катэгорыя:Масква]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]]</text>
      <sha1>jwbx2ai5xkj00wg4u22254djj36b5ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275286</id>
    <revision>
      <id>2663443</id>
      <parentid>2663212</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T08:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2663443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="axnnvi92a5ayc8aajruk1lnunzrpqi4" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Г
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| А
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Пункты
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| +/−
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Конар Макдэйвід]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 74 || 42 || 82 || '''124''' || +13
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мікіта Кучараў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Тампа Бэй Лайтнінг]] || 67 || 40 || 81 || '''121''' || +45
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Натан Макінан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каларада Эвэланш]] || 71 || 48 || 69 || '''117''' || +55
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Маклін Сэлебрыні]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сан-Хасэ Шаркс]] || 71 || 36 || 62 || '''98''' || +1
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Леан Драйзайтль]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 65 || 35 || 62 || '''97''' || +13
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Давід Пастрняк]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Бостан Бруінз]] || 69 || 29 || 63 || '''92''' || +4
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Нік Сузукі]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Манрэаль Канадыенз]] || 73 || 26 || 65 || '''91''' || +32
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Марцін Нэчас]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каларада Эвэланш]] || 69 || 34 || 55 || '''89''' || +44
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Марк Шайфлі]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Вініпэг Джэтс]] || 73 || 34 || 55 || '''89''' || +4
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэйсан Робэртсан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Далас Старз]] || 74 || 40 || 47 || '''87''' || +24
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>axnnvi92a5ayc8aajruk1lnunzrpqi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275287</id>
    <revision>
      <id>2663444</id>
      <parentid>2663277</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T08:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2663444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="m5nug9vx0hedacd7q7o30kznpamar1p" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ЧнЛ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ПШ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| АК
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Н%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Скот Ўэджўуд]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каларада Эвэланш]] || 39 || 2221:41 || 81 || 888 || '''91,64'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Ільля Сарокін]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 48 || 2837:30 || 117 || 1238 || '''91,37'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Логан Томпсан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Вашынгтон Кэпіталз]] || 52 || 3087:36 || 125 || 1313 || '''91,31'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Андрэй Васілеўскі]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Тампа Бэй Лайтнінг]] || 51 || 3017:31 || 117 || 1200 || '''91,25'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Еспэр Вальстэт]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 31 || 1759:33 || 80 || 821 || '''91,22'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джоэл Гофэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 39 || 2209:57 || 93 || 949 || '''91,16'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Ігар Шасьцёркін]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 46 || 2728:15 || 116 || 1196 || '''91,16'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Ука-Пэка Луўканэн]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Бафала Сэйбрз]] || 30 || 1729:23 || 74 || 746 || '''91,09'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Філіп Грубаўэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сіетл Кракен]] || 29 || 1639:56 || 71 || 724 || '''91,07'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэт Грывэз]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каламбус Блю Джэкетс]] || 48 || 2859:46 || 122 || 1233 || '''91,00'''
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>m5nug9vx0hedacd7q7o30kznpamar1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўтаномны край Косава і Мятохія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281914</id>
    <revision>
      <id>2663452</id>
      <parentid>2504149</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T11:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="almlbbu1b2566oxpsegbbkpeufls4ag" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Аўтаномны край Косава і Мятохія''' ({{мова-sr|Аутономна покрајина Косово и Метохија}}, скар. {{мова-sr|'''Космет'''}}, {{мова-sq|Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohis}}) — адзін з двух (разам з [[Ваяводзіна]]й) [[Аўтаномія|аўтаномных]] краёў [[Сэрбія|Сэрбіі]].

== Спрэчны статус рэгіёну ==

=== Пазыцыя Сэрбіі ===
Паводле сэрбскай Канстытуцыі, Аўтаномны край Косава і Мятохія — неад’емная частка тэрыторыі Сэрбіі са статусам шырокай аўтаноміі&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/genezis-problemy-kosovo-i-metohii-konstitutsionno-pravovoe-issledovanie/viewer Генэзіс праблемы Косава і Мятохіі: канстытуцыйна-прававое дасьледаваньне]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Сапраўднае становішча ===
Тэрыторыя кантралюецца дзяржавай [[Рэспубліка Косава]]&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2102027 Большая российская энциклопедия 2004—2017]{{Недаступная спасылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Сэрбія не прызнае незалежнасьць Рэспублікі Косава.

== Абгрунтаваньні пазыцый бакоў ==

=== Пазыцыя Сэрбіі ===
Дамаганьні сэрбаў на тэрыторыю Косава і Мятохіі заснаваны на прынцыпах гістарычнага права.

На гэтай тэрыторыі ў 1389 годзе адбылася [[Бітва на Косавым полі (1389)|бітва на Косавым полі]], якая мела вялікае значэньне для фармаваньня самасьвядомасьці сэрбскага народу.

У XIV ст. на тэрыторыі Косава і Мятохіі знаходзіўся цэнтар сярэднявечнай сэрбскай дзяржавы. З XIII ст. і да 1767 году тут жа разьмяшчаўся і пасад Печскага патрыярху, які ў пэрыяд знаходжаньня Сэрбіі пад уладай [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]] служыў галоўным цэнтрам сэрбскай культуры і нацыянальнага руху. У цяперашні час край мае шмат помнікаў праваслаўнай архітэктуры як сярэдніх стагоддзяў, так і [[Новы час|новага часу]].

=== Пазыцыя альбанцаў Рэспублікі Косава ===
Альбанцы ў сваю чаргу настойваюць на перавазе этнічнага права, хоць таксама спрабуюць падвесьці пад свае дамаганьні гістарычную аснову.

З канца XVII ст. і да пачатку XVIII ст., значная колькасьць сэрбаў пакінула тэрыторыю Косава і на гэтыя землі пачалі перасяляцца альбанцы. Доля альбанскага насельніцтва паступова павялічвалася і да сярэдзіны XIX ст. перавысіла 50%.

У XVIII—XIX стагоддзях цэнтар сэрбскага нацыянальнага руху перамясьціўся ў Паўночную Сэрбію, дзе ў 1817 годзе было створана аўтаномнае, а з 1878 году — незалежнае [[Княства Сэрбія|Сэрбскае княства]], у той час як Косава стала цэнтрам альбанскага нацыянальнага руху і ядром барацьбы альбанцаў за самакіраваньне і незалежнасьць ад Асманскай імпэрыі.

== Адміністрацыйны падзел ==
Плошча аўтаномнага краю Косава і Мятохія — 10 939 км², што складае 12,4% ад агульнай тэрыторыі Сэрбіі. Паводле заканадаўства Рэспублікі Сэрбія, Косава і Мятохія падзелена на 5 раёнаў: Косаўскі, Печскі, Прызрэнскі, Косаўска-Мітравіцкі і Косаўска-Памораўскі. У іх склад уваходзіць 1449 населеных пунктаў. Зь іх 26 зьяўляюцца населенымі пунктамі гарадзкога тыпу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=45630 |title=Косово и Метохија|access-date=2013-04-28 |archive-date=2013-04-29 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GFfeCcul?url=http://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=45630 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=packed&gt;
Файл:Kosovski district.gif|Косаўская акруга
Файл:Pecki district.gif|Печская акруга
Файл:Prizrenski district.gif|Прызрэнская акруга
Файл:KosovskoMitrovacki district.gif|Косаўска-Мітравіцкая акруга
Файл:KosovskoPomoravski district.gif|Косасўка-Паморская акруга
&lt;/gallery&gt;


== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Гісторыя Сэрбіі]]
* [[Югаславія]]
* [[Гісторыя Альбаніі]]

== Літаратура ==
* Heike Krieger. The Kosovo Conflict and International Law: An Analytical Documentation 1974—1999. — Cambridge University Press, 2001. — 601 с — P. 13. — ISBN 0521800714.
* Robert Elsie. Historical Dictionary of Kosovo. — Scarecrow Press, 2010. — С. 65—66. — 452 с — ISBN 0810874830.

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Косава| ]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Сэрбіі]]
[[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Эўропе]]</text>
      <sha1>almlbbu1b2566oxpsegbbkpeufls4ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыр Сэйфці Пэруджа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297426</id>
    <revision>
      <id>2663411</id>
      <parentid>2623174</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */ выпраўленьне спасылак</comment>
      <origin>2663411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6147" sha1="r1czxs13787qhut6exj0vhvbzw66viv" xml:space="preserve">{{Спартовы клюб
| назва             = Сыр Сэйфці
| выява             = Sir Safety Perugia Volley.png
| памер_выявы       = 200пкс
| дысцыпліна        = валейбол

&lt;!--Спаборніцтвы--&gt;
| чэмпіянат         = [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыя А]]
| сэзон             = 
| становішча        = 

&lt;!--Неабавязковыя парамэтры--&gt;
| колер_тэксту      = #FFFFFF
| колер_фону        = #000000
}}
'''Сыр Сэйфці''' ({{мова-it|Sir Safety}}) — італьянскі валейбольны клюб з [[Пэруджа|Пэруджы]]. Быў заснаваны ў 2001 годзе.

== Гісторыя ==
[[Файл:Allenamento Sir Safety Perugia 2015-2016 - La squadra (edited).jpg|значак|зьлева|Пэруджанская каманда ў 2016 годзе.]]
«Сыр Волі» быў заснаваны ў 2001 годзе ў горадзе [[Бастыя-Умбра]] з ініцыятывы тытульнага спонсара Sir Safety System&lt;ref&gt;[https://www.sirsafety.it/mentalita-sportiva «Mentalità sportiva»]. Sir Safety.&lt;/ref&gt;. Клюб быў фактычна створаны на грунце папярэдніка, які з рознымі посьпехамі спаборнічаў у рэгіянальным чэмпіянаце Сэрыі С&lt;ref&gt;[https://www.sirsafetyperugia.it/storia «La nostra storia»]. Sir Safety.&lt;/ref&gt;. У сэзоне 2005—2006 гадоў клюб зьмяніў назву на «Сыр Сэйфці». У другой палове 2000-х гадоў каманда пяць сэзонаў правяла ў трэцім італьянскім дывізіёне. У сэзоне 2010—2011 гадоў зьмянілася база клюбу, бо цяпер ён пераехаў з Бастыі-Умбра ў рэгіянальную сталіцу [[Пэруджа|Пэруджу]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150924102136/http://www.sirsafetyperugia.it/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;Itemid=495 «La storia»]. Sir Safety.&lt;/ref&gt;. У хуткім часе каманда прасунулася ў Сэрыю А. У сэзоне 2012—2013 гадоў пэруджанцы трапілі ў плэй-оф, заняўшы ў рэгулярным сэзоне шосты радок. У барацьбе за скудэта «Сыр Сэйфці» быў выбіты «П’ячэнцай» у 1/4 фіналу. Наступны сэзон быў адзначаны яшчэ большым посьпехам, бо каманда трапіла ў фінал Кубка Італіі і Сэрыі А, але ў абодвух двубоях зазнала паразы ад «П’ячэнцы» і «[[Любэ Трэя|Любэ]]». Праз год каманда дэбютавала ў [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ|Лізе чэмпіёнаў]]. У наступныя гады «Сыр Сэйфці» трапляў у фіналы розных турніраў, але кожным разам саступаў супернікам.

У сэзоне 2017—2018 гадоў пад кіраўніцтвам [[Лярэнца Бэрнардзі]] каманда выйграла першы ў сваёй гісторыі трафэй, якім стаў Супэркубак Італіі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20171009092620/http://www.sirsafetyperugia.it/Sir/2017/10/08/la-notte-dei-sogni-perugia-la-supercoppa-e-tua/ «La notte dei sogni! Perugia, la Supercoppa è tua!»]. Sir Safety.&lt;/ref&gt;, абыграўшы ў фіналу «Любэ». Затым рушылі ўсьлед перамогі ў Кубку Італіі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180129210549/http://www.sirsafetyperugia.it/Sir/2018/01/28/la-regina-delle-coppe-battuta-civitanova-la-coppa-italia-nostra/ «La regina delle coppe! Battuta Civitanova, la Coppa Italia è nostra!»]. Sir Safety.&lt;/ref&gt; і чэмпіянаце&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180508064114/http://www.sirsafetyperugia.it/Sir/2018/05/06/regniamo-con-diritto-lo-scudetto-e-nostro/ «Regniamo con diritto!! Lo scudetto è nostro!!»]. Sir Safety.&lt;/ref&gt;, зноў выгуляўшы клюб з [[Трэя|Трэі]] ў фінале. У сэзоне 2018—2019 гадоў каманда зноў стала ўладальнікам Кубка Італіі, а ў наступныя два гады запар выйгравала Супэркубак Італіі (2019 і 2020). У сэзоне 2021—2022 гадоў дружына ўзяла свой трэці Кубак Італіі. Затым у сэзоне 2022—2023 гадоў пэруджанскія валейбалісты ўзялі свой чацьверты Супэркубак Італіі і свой першы міжнародны трафэй, якім стаў клюбны чэмпіянат сьвету. У фінале гэтага міжнароднага турніру быў перагуляны сваіх суайчыньнікаў з клюбу «[[Трэнтына Трэнта|Трэнтына]]»&lt;ref&gt;[https://en.volleyballworld.com/volleyball/competitions/club-world-championship-men-2022/news/unstoppable-perugia-claim-first-world-title «Unstoppable Perugia claim first world title»]. Volleyball World.&lt;/ref&gt;. У фінале Лігі чэмпіёнаў 2024—2025 гадоў італьянцы перамаглі польскі «[[Алюран Заверце|Алюран]]»&lt;ref&gt;[https://championsleague.cev.eu/en/articles/2025/sir-sicoma-monini-perugia-stave-off-zawiercie-comeback-to-clinch-maiden-title-in-the-clvolleym/ «Sir Sicoma Monini Perugia stave off Zawiercie comeback to clinch maiden title in the #CLVolleyM»]. Champions League CEV.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.sirsafetyperugia.it/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Італьянскія валейбольныя клюбы]]</text>
      <sha1>r1czxs13787qhut6exj0vhvbzw66viv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агадыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300260</id>
    <revision>
      <id>2663420</id>
      <parentid>2659128</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T20:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12904" sha1="r9vawqkmonpk6oiz7qplywje4fghdm1" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Агадыр
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Агадыру
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = Рэгіён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Сус-Маса]]
| Шырата паўшар’е                    = паўночнае
 | Шырата градусаў                   = 30
 | Шырата хвілінаў                   = 25
 | Шырата сэкундаў                   = 17
| Даўгата паўшар’е                   = заходняе
 | Даўгата градусаў                  = 9
 | Даўгата хвілінаў                  = 34
 | Даўгата сэкундаў                  = 59
}}
'''Агады́р''' ({{мова-ar|أكادير}}) — горад у [[Марока]] на беразе [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]] ля падножжа [[Атляс (горы)|Атляскіх гор]]. Агадыр ёсьць цэнтрам рэгіёну [[Сус-Мас]]. Паводле мараканскага перапісу 2024 году насельніцтва грамады складала {{Лік|501797}} чалавек. Уважаецца за вядомым цэнтар бэрбэрскай культуры ў краіне&lt;ref name=&quot;agadirma&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|загаловак=جماعة أكادير تحتفي بحلول السنة الأمازيغية الجديدة2973 ببرنامج ثقافي غني ومتنوع|выдавецтва=Agadir.ma|дата публікацыі=17.01.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230415153203/https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|дата копіі=15.04.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;maptourisme.ma&quot;&gt;{{спасылка|спасылка=https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|загаловак=Agadir: Lancement de l’appel à candidature au 14è Festival Issni N’Ourgh International du Film Amazigh|выдавецтва=Maptourisme.ma|копія=https://web.archive.org/web/20230415153204/https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|дата копіі=15.04.2023}}&lt;/ref&gt;, але большасьць насельніцтва, то бок 58,3%, карыстаецца [[арабская мова|арабскай мовай]] як роднай, у той час блізу 40,7% у хаце размаўляе [[бэрбэрсія мовы|па-бэрбэрску]]. У Агадыры ладзяцца шматлікія фэстывалі, павязаныя з бэрбэрскай культурай, як то Енаер і Буджлюд&lt;ref name=&quot;agadirma&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.mjtnews.com/2020/01/15/more-than-45000-people-celebrate-the-amazigh-year-in-agadir/|загаловак=More than 45,000 People Celebrate the Amazigh Year in Agadir|выдавецтва=Mjtnews.com|дата публікацыі=15.01.2020|копія=https://web.archive.org/web/20230415153202/https://www.mjtnews.com/2020/01/15/more-than-45000-people-celebrate-the-amazigh-year-in-agadir/|дата копіі=15.04.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://aujourdhui.ma/culture/nouvel-an-amazigh-une-semaine-de-festivites-a-agadir|загаловак=Nouvel An amazigh: Une semaine de festivités à Agadir|выдавецтва=Aujourdhui.ma|дата публікацыі=06.01.2017|копія=https://web.archive.org/web/20230415153201/https://aujourdhui.ma/culture/nouvel-an-amazigh-une-semaine-de-festivites-a-agadir|дата копіі=15.04.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.hespress.com/%D9%83%D8%B1%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%D8%AC%D9%84%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-2-1016289.html|загаловак=كرنفال &quot;بوجلود&quot; بأكادير|выдавецтва=Hespress.com|дата публікацыі=12.07.2022|копія=https://web.archive.org/web/20230415153201/https://www.hespress.com/%D9%83%D8%B1%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%D8%AC%D9%84%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-2-1016289.html|дата копіі=15.04.2023}}&lt;/ref&gt;. Разам з [[Маракеш]]ам Агадыр ёсьць важным цэнтрам турызму ў Марока. Таксама для гарадзкой гаспадаркі важкімі ёсьць рыбалавецтва ды экспарт цытруны і гародніны.

== Гісторыя ==
[[Файл:Plan d'Agadir en 1885.jpg|значак|зьлева|Агадыр на мапе Жуля Эркмана 1885 году.]]
Найстарэйшая вядомая мапа з пазначэньнем Агадыру датуецца 1325 годам. Гэтак, прыблізна на месцы сучаснага гораду на ёй пазначанае места пад назвай Порта-Мэсэгіна, у гонар назвы бэрбэрскага племяні, якое фіксавалася яшчэ ў XII стагодзьдзі. У канцы XV стагодзьдзя партугальцы пачалі займаць месцы ўздоўж мараканскага ўзьбярэжжа. У 1505 годзе партугальскі шляхціч Жуан Лопіш дэ Сэкейра заняў месца, дзе сёньня стаіць горад&lt;ref&gt;{{кніга|імя=Jamil M.|прозьвішча=Abun-Nasr|спасылка=https://books.google.com/books?id=_NDLCgAAQBAJ&amp;dq=agadir+history+portuguese&amp;pg=PA211|загаловак=A History of the Maghrib in the Islamic Period|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1987|старонкі=207–208|isbn=978-1-316-58334-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{кніга|імя=Malyn|прозьвішча=Newitt|спасылка=https://books.google.com/books?id=HDODAgAAQBAJ&amp;dq=agadir+history+portuguese+santa+cruz&amp;pg=PA66|загаловак=A History of Portuguese Overseas Expansion 1400–1668|выдавецтва=Routledge|год=2004|старонкі=35–36, 66|isbn=978-1-134-55304-4}}&lt;/ref&gt;. Ён пабудаваў драўляны замак ля падножжа ўзгорка, недалёка ад водных крыніцаў, чым была ўтвораная партугальская калёнія пад назвай Санта-Крус-ду-Кабу-ду-Ге&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;. Пазьней, 25 студзеня 1513 году, замак быў набыты каралём [[Партугалія|Партугаліі]].

Партугальская прысутнасьць выклікала варожасьць з боку мясцовага насельніцтва рэгіёну Сус, якое ініцыявала шматгадовую эканамічную і вайсковую блякаду порта. У 1510 годзе [[Абу Абдала аль-Каім|Мугамад аль-Каім]], кіраўнік шарыфійскай сям’і, якая замацавалася ў Сусе, быў абвешчаны кіраўніком мясцовых вайсковых кантынгентаў. Ягоныя нашчадкі заснавалі дынастыю [[Саадзі (дынастыя)|Саадзі]], якая прыйшла да ўлады ў наступныя дзесяцігодзьдзі і ў рэшце рэшт паставіла сваю сталіцу ў [[Маракеш]]ы. У 1540 годзе султан [[Мугамад аль-Шэйх]] заняў галоўны ўзгорак ля партугальцаў і ўсталяваў артылерыю дзеля падрыхтоўкі атакі на крэпасьць эўрапейцаў. Аблога калёніі пачалася 16 лютага 1541 году і была пасьпяхова завершаная 12 сакавіка таго ж году. Шасьцісот партугальскіх ацалелых былі ўзятыя ў палон, у тым ліку губэрнатар Гутэры дэ Манрой і ягоная дачка Доньня Мэсія. Палонных выкупілі, але Доньня Месія засталася і стала жонкай шэйха. Да 1550 году адзінымі ўладаньнямі Партугаліі ў Марока былі Мазаган (цяпер [[Эль-Джадыда]]), [[Танжэр]] і [[Сэўта]]. Пасьля паразы ў Марока партугальцы скіравалі сваю ўвагу на [[Індыя|Індыю]] і [[Бразылія|Бразылію]].

[[Файл:2010-12-14 Morocco Agadir marina.JPG|значак|зьлева|Агадыр-Марына.]]
Па перамозе Саадзі гэтае месца гадамі заставалася незаселеным. У XVII стагодзьдзі, за час караляваньня бэрбэрскай дынастыі [[Тазэрвальт]], Агадыр быў портам, які займеў невялікую значнасьць пераважна праз гандаль з Эўропай. Ён гандляваў перадусім цукрам, воскам, медзьдзю і скурамі&lt;ref&gt;Charles-André Julien (1994). «History of North Africa». Paris.&lt;/ref&gt;. У абмен эўрапейцы прадавалі свае прамысловыя тавары, асабліва зброю і тэкстыль. У 1731 годзе горад быў цалкам зьнішчаны землятрусам&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_02_29.php|загаловак=Historic Earthquakes|выдавецтва=Earthquake.usgs.gov|копія=https://web.archive.org/web/20120508031843/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_02_29.php|дата копіі=08.05.2012}}&lt;/ref&gt;, праз што горад заняпаў. У 1881 годзе султан [[Гасан I (султан Марока)|Гасан I]] пабудаваў тут порт дзеля ладжаньня экспэдыцыяў, якія ён плянаваў скіроўваць на поўдзень, каб аднавіць уладу над плямёнамі сусаў і супрацьстаяць плянам ангельцаў і гішпанцаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maurice Barbier|спасылка=https://books.google.com/books?id=Gyx8UA0oRfoC&amp;pg=PA48|загаловак=Le conflit du Sahara occidental|выдавецтва=Harmattan|год=1982|isbn=978-2-85802-197-0}}&lt;/ref&gt;. Пад падставай закліку нямецкіх кампаніяў у даліне ракі Сус аб дапамозе [[Нямецкая імпэрыя]] 1 ліпеня 1911 году пастанавіла сабе пашырыць інтарэсы ў Марока і заявіць пра свае прэтэнзіі на гэтую краіну. Пасьля 1920 году, ужо пад францускім пратэктаратам, быў пабудаваны новы порт. Пачынаючы з 1930 году [[Анры Прост]] пачаў будаўніцтва сучаснага места. Да 1960 году ў Агадыры пражывала больш за 40 тысяч жыхароў, калі 29 лютага 1960 году а 15-й хвіліне да поўначы, горад зноў быў амаль цалкам разбураны землятрусам магнітудай 5,7 балаў паводле шкале Рыхтэра. Прыродная зьява доўжыўся толькі 15 сэкундаў, але забіла больш за траціну насельніцтва. Сучасны горад быў перабудаваны за паўтара кілямэтры далей на поўдзень. У гэтай справе часткова кансультаваў архітэактараў сам [[Лё Карбюзье]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20121123045823/http://www.agadir.ma/ Афіцыйны сайт].

[[Катэгорыя:Агадыр| ]]</text>
      <sha1>r9vawqkmonpk6oiz7qplywje4fghdm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1949 Ford</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300374</id>
    <revision>
      <id>2663401</id>
      <parentid>2663242</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19370-01</username>
        <id>96524</id>
      </contributor>
      <origin>2663401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40010" sha1="pmzz0djpz4kpklmt6su2m93wbklhalk" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
| назва                          = «1949 Ford»
| выява               = [[Файл:1949 Ford (10753863304).jpg|300пкс]]
| вытворца                     = «[[Ford Motor Company]]»
| гады       = 1949-1951
| падобныя           = '''Tudor Sedan (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt; [[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Tudor Sedan (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Tudor Sedan (1951)''':&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] 
|наступнік=[[1952 Ford]]|папярэднік=[[1941 Ford]]}}

'''1949 Ford''' — гэта лінейка аўтамабіляў, якая выраблялася кампаніяй [[Ford]] з 1949 па 1951 мадэльныя гады. Наступнік перадваеннага [[1941 Ford]], гэтая мадэльная лінейка была першай поўнаразмернай Ford, распрацаванай пасля Другой сусветнай вайны, стаўшы першай лінейкай Ford, выпушчанай пасля смерці Эдсела Форда і Генры Форда. З 1946 па 1948 гады кожны з трох вялікіх амерыканскіх аўтавытворцаў канцэнтраваўся на аднаўленні вытворчасці аўтамабіляў, прапаноўваючы абноўленыя версіі сваіх мадэляў 1941–1942 гадоў. Выпушчаны ў чэрвені 1948 года, Ford 1949 стаў першай буйной «пасьляваеннай» амерыканскай лінейкай аўтамабіляў, апярэдзіўшы [[Chevrolet]] на шэсць месяцаў і [[Plymouth]] на дзевяць.

У адказ на ягоны дызайн лінейку мадэляў называлі «Shoebox Ford», адзначаючы яе «понтонны» дызайн з плоскімі бакамі. Хоць дызайнерская тэма выкарыстоўвалася з канца 1920-х гадоў для аэрадынамічнага аблягчэння аўтамабіляў, Ford 1949 адзначыў яе найшырэйшае выкарыстанне, цалкам адмяніўшы хадовыя дошкі і інтэгруючы пераднія і заднія крыла ў адзіны, сплаўны корпус.

==1949==
Форд 1949 года быў упершыню прадстаўлены на гала-меропррыемства ў гатэлі Waldorf-Astoria у Нью-Ёрку ў чэрвені 1948 года, з каруселлю новых мадэляў, дапоўненых кручанай дэманстрацыяй новага шасі; новая інтэграваная сталевая канструкцыя рэкламуецца як «каркас бяспекі». Хаця дрэва зноў выкарыстоўвалася для знешніх панэляў корпуса, станцыя «woody» прыняла сталёвую ўнутраную канструкцыю корпуса. Для павышэння трываласці корпуса фрэйм кабрыялета атрымаў умацаванне «X member», У мадэлі Ford 1949 года было некалькі розных стыляў кузова, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], і [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], і [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], і [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Standard Business Coupe]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Standard Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Deluxe Station Wagon]]).

==1950==
У 1950 годзе Ford перанёс невялікія змены, галоўным чынам у знешнім выглядзе. У рамках змены эмблемы літары &quot;FORD&quot; былі заменены на новую гербавую эмблему; у розных формах Ford выкарыстоўваў гербовую эмблему на сваёй поўнаразмернай лінейцы на працягу наступных чатырох дзесяцігоддзяў. Наменклатура камплектацый была перагледжана: Standard і Custom сталі адпаведна Deluxe і Custom Deluxe. Deluxe Business Coupe была самай даступнай мадэллю Ford. У адказ на негатыўныя водгукі спажыўцоў механізм замка дзвярэй быў мадэрнізаваны з некалькімі ўзмоцненымі мерамі бяспекі, У мадэлі Ford 1950 года было некалькі розных стыляў кузова, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford|1939 Ford V8 De Luxe Tudor Sedan]], [[1937 Ford|1940 Ford V8 De Luxe Tudor (01A)]], [[Ford 1941|1941 Ford De Luxe Tudor Sedan (11A-70A)]], [[1941 Ford|1942 Ford De Luxe Tudor Sedan (21A-70A)]], [[1941 Ford|1946 Ford Super De Luxe Tudor Sedan]], [[1941 Ford|1947 Ford Super De Luxe Tudor Sedan]], [[1941 Ford|1948 Ford Super De Luxe 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford 2-door sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford 4-Door Sedan]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Station Wagon]]).

Для канкурэнцыі з Chevrolet Bel Air hardtop Ford прадставіў Ford Crestliner &quot;sport sedan&quot;. Гэта была першая самастойная амерыканская марка Ford, Crestliner з’яўляўся прэміяльнай версіяй Tudor, абсталяванай двухколернай афарбоўкай і вініловым дахам. Двухдверны станцыйны вэн Ford быў перайменаваны ў Ford Country Squire; у рамках функцыянальнай мадэрнізацыі станцыйны вэн атрымаў заднія сядзенні, якія складаюцца ў роўную паверхню.

==1951==
Для 1951 года Ford перайшоў праз некалькі змен, якія адрозніваліся звонку ўводзінамі жалюзі «двойная куля». Назва Victoria (апошні раз выкарыстоўвалася ў 1934 годзе) вярнулася для двухдвернага хардтопа, даючы Ford канкурэнта супраць Chevrolet Bel Air і Plymouth Belvedere; Tudor-версія Crestliner таксама вярнулася. Прадавалася на амаль 10% лепш за Bel Air, і Ford Victoria стала паспяховай на рынку, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]],[[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford|1939 Ford V8 De Luxe Tudor Sedan]], [[1937 Ford|1940 Ford V8 De Luxe Tudor (01A)]], [[Ford 1941|1941 Ford De Luxe Tudor Sedan (11A-70A)]], [[1941 Ford|1942 Ford De Luxe Tudor Sedan (21A-70A)]], [[1941 Ford|1946 Ford Super De Luxe Tudor Sedan]], [[1941 Ford|1947 Ford Super De Luxe Tudor Sedan]], [[1941 Ford|1948 Ford Super De Luxe 2-door sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford 2-door sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford 4-door sedan]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Coupé]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Station Wagon]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Station Wagon]]).

Разам з Victoria, Crestliner і Country Squire, лінейка седанаў Ford перажыла нязначныя змены ў аздабленні, пры гэтым Custom Deluxe стаў Custom.

У лістападзе 1950 года была прадстаўлена як опцыя трохступеністая аўтаматычная трансмісія Ford-O-Matic, якая стала першай аўтаматычнай скрынкай перадач, прапанаванай у аўтамабілях Ford. У рамках функцыянальнага абнаўлення Ford замяніў кнопку запуску на запушчэнне з ключом.


[[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]]</text>
      <sha1>pmzz0djpz4kpklmt6su2m93wbklhalk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663402</id>
      <parentid>2663401</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19370-01</username>
        <id>96524</id>
      </contributor>
      <origin>2663402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39764" sha1="0tslbzwm98bomxgfkpg2kkb5bn3texh" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
| назва                          = «1949 Ford»
| выява               = [[Файл:1949 Ford (10753863304).jpg|300пкс]]
| вытворца                     = «[[Ford Motor Company]]»
| гады       = 1949-1951
| падобныя           = '''Tudor Sedan (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt; [[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Tudor Sedan (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Tudor Sedan (1951)''':&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] 
|наступнік=[[1952 Ford]]|папярэднік=[[1941 Ford]]}}

'''1949 Ford''' — гэта лінейка аўтамабіляў, якая выраблялася кампаніяй [[Ford]] з 1949 па 1951 мадэльныя гады. Наступнік перадваеннага [[1941 Ford]], гэтая мадэльная лінейка была першай поўнаразмернай Ford, распрацаванай пасля Другой сусветнай вайны, стаўшы першай лінейкай Ford, выпушчанай пасля смерці Эдсела Форда і Генры Форда. З 1946 па 1948 гады кожны з трох вялікіх амерыканскіх аўтавытворцаў канцэнтраваўся на аднаўленні вытворчасці аўтамабіляў, прапаноўваючы абноўленыя версіі сваіх мадэляў 1941–1942 гадоў. Выпушчаны ў чэрвені 1948 года, Ford 1949 стаў першай буйной «пасьляваеннай» амерыканскай лінейкай аўтамабіляў, апярэдзіўшы [[Chevrolet]] на шэсць месяцаў і [[Plymouth]] на дзевяць.

У адказ на ягоны дызайн лінейку мадэляў называлі «Shoebox Ford», адзначаючы яе «понтонны» дызайн з плоскімі бакамі. Хоць дызайнерская тэма выкарыстоўвалася з канца 1920-х гадоў для аэрадынамічнага аблягчэння аўтамабіляў, Ford 1949 адзначыў яе найшырэйшае выкарыстанне, цалкам адмяніўшы хадовыя дошкі і інтэгруючы пераднія і заднія крыла ў адзіны, сплаўны корпус.

==1949==
Форд 1949 года быў упершыню прадстаўлены на гала-меропррыемства ў гатэлі Waldorf-Astoria у Нью-Ёрку ў чэрвені 1948 года, з каруселлю новых мадэляў, дапоўненых кручанай дэманстрацыяй новага шасі; новая інтэграваная сталевая канструкцыя рэкламуецца як «каркас бяспекі». Хаця дрэва зноў выкарыстоўвалася для знешніх панэляў корпуса, станцыя «woody» прыняла сталёвую ўнутраную канструкцыю корпуса. Для павышэння трываласці корпуса фрэйм кабрыялета атрымаў умацаванне «X member», У мадэлі Ford 1949 года было некалькі розных стыляў кузова, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], і [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], і [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], і [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Standard Business Coupe]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Standard Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Deluxe Station Wagon]]).

==1950==
У 1950 годзе Ford перанёс невялікія змены, галоўным чынам у знешнім выглядзе. У рамках змены эмблемы літары &quot;FORD&quot; былі заменены на новую гербавую эмблему; у розных формах Ford выкарыстоўваў гербовую эмблему на сваёй поўнаразмернай лінейцы на працягу наступных чатырох дзесяцігоддзяў. Наменклатура камплектацый была перагледжана: Standard і Custom сталі адпаведна Deluxe і Custom Deluxe. Deluxe Business Coupe была самай даступнай мадэллю Ford. У адказ на негатыўныя водгукі спажыўцоў механізм замка дзвярэй быў мадэрнізаваны з некалькімі ўзмоцненымі мерамі бяспекі, У мадэлі Ford 1950 года было некалькі розных стыляў кузова, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford 2-door sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford 4-Door Sedan]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Station Wagon]]).

Для канкурэнцыі з Chevrolet Bel Air hardtop Ford прадставіў Ford Crestliner &quot;sport sedan&quot;. Гэта была першая самастойная амерыканская марка Ford, Crestliner з’яўляўся прэміяльнай версіяй Tudor, абсталяванай двухколернай афарбоўкай і вініловым дахам. Двухдверны станцыйны вэн Ford быў перайменаваны ў Ford Country Squire; у рамках функцыянальнай мадэрнізацыі станцыйны вэн атрымаў заднія сядзенні, якія складаюцца ў роўную паверхню.

==1951==
Для 1951 года Ford перайшоў праз некалькі змен, якія адрозніваліся звонку ўводзінамі жалюзі «двойная куля». Назва Victoria (апошні раз выкарыстоўвалася ў 1934 годзе) вярнулася для двухдвернага хардтопа, даючы Ford канкурэнта супраць Chevrolet Bel Air і Plymouth Belvedere; Tudor-версія Crestliner таксама вярнулася. Прадавалася на амаль 10% лепш за Bel Air, і Ford Victoria стала паспяховай на рынку, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]],[[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford|1939 Ford V8 De Luxe Tudor Sedan]], [[1937 Ford|1940 Ford V8 De Luxe Tudor (01A)]], [[Ford 1941|1941 Ford De Luxe Tudor Sedan (11A-70A)]], [[1941 Ford|1942 Ford De Luxe Tudor Sedan (21A-70A)]], [[1941 Ford|1946 Ford Super De Luxe Tudor Sedan]], [[1941 Ford|1947 Ford Super De Luxe Tudor Sedan]], [[1941 Ford|1948 Ford Super De Luxe 2-door sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford 2-door sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford 4-door sedan]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Coupé]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Station Wagon]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Station Wagon]]).

Разам з Victoria, Crestliner і Country Squire, лінейка седанаў Ford перажыла нязначныя змены ў аздабленні, пры гэтым Custom Deluxe стаў Custom.

У лістападзе 1950 года была прадстаўлена як опцыя трохступеністая аўтаматычная трансмісія Ford-O-Matic, якая стала першай аўтаматычнай скрынкай перадач, прапанаванай у аўтамабілях Ford. У рамках функцыянальнага абнаўлення Ford замяніў кнопку запуску на запушчэнне з ключом.


[[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]]</text>
      <sha1>0tslbzwm98bomxgfkpg2kkb5bn3texh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663403</id>
      <parentid>2663402</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19370-01</username>
        <id>96524</id>
      </contributor>
      <origin>2663403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39410" sha1="54h6j8rxdp4utoh2zp188at7i7a8hy4" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
| назва                          = «1949 Ford»
| выява               = [[Файл:1949 Ford (10753863304).jpg|300пкс]]
| вытворца                     = «[[Ford Motor Company]]»
| гады       = 1949-1951
| падобныя           = '''Tudor Sedan (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt; [[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Tudor Sedan (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Tudor Sedan (1951)''':&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion 2-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe 2-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 2-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Fordor Sedan (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker 4-door sedan]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion 4-door sedan]] &lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe 4-door sedan]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 4-door sedan]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Station Wagon (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Station Wagon]] &lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Station Wagon]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Station Wagon]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Club Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Business Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Business Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Business Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1949)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1949 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1949 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1949 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1949 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1949 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1949 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1949 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1950)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1950 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1950 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1950 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1950 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1950 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1950 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1950 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;'''Convertible Club Coupé (1951)''':&lt;br/&gt;[[Chevrolet Deluxe|1951 Chevrolet Styleline De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[DeSoto Series S-10|1951 DeSoto Series S-10 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt; [[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] &lt;br/&gt;[[Chrysler New Yorker|1951 Chrysler New Yorker Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Dodge Coronet|1951 Dodge Coronet Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Pontiac Chieftain|1951 Pontiac Chieftain De Luxe Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Oldsmobile 98|1951 Oldsmobile 98 Convertible Club Coupé]]&lt;br/&gt;[[Studebaker Champion|1951 Studebaker Champion Convertible Club Coupé]] 
|наступнік=[[1952 Ford]]|папярэднік=[[1941 Ford]]}}

'''1949 Ford''' — гэта лінейка аўтамабіляў, якая выраблялася кампаніяй [[Ford]] з 1949 па 1951 мадэльныя гады. Наступнік перадваеннага [[1941 Ford]], гэтая мадэльная лінейка была першай поўнаразмернай Ford, распрацаванай пасля Другой сусветнай вайны, стаўшы першай лінейкай Ford, выпушчанай пасля смерці Эдсела Форда і Генры Форда. З 1946 па 1948 гады кожны з трох вялікіх амерыканскіх аўтавытворцаў канцэнтраваўся на аднаўленні вытворчасці аўтамабіляў, прапаноўваючы абноўленыя версіі сваіх мадэляў 1941–1942 гадоў. Выпушчаны ў чэрвені 1948 года, Ford 1949 стаў першай буйной «пасьляваеннай» амерыканскай лінейкай аўтамабіляў, апярэдзіўшы [[Chevrolet]] на шэсць месяцаў і [[Plymouth]] на дзевяць.

У адказ на ягоны дызайн лінейку мадэляў называлі «Shoebox Ford», адзначаючы яе «понтонны» дызайн з плоскімі бакамі. Хоць дызайнерская тэма выкарыстоўвалася з канца 1920-х гадоў для аэрадынамічнага аблягчэння аўтамабіляў, Ford 1949 адзначыў яе найшырэйшае выкарыстанне, цалкам адмяніўшы хадовыя дошкі і інтэгруючы пераднія і заднія крыла ў адзіны, сплаўны корпус.

==1949==
Форд 1949 года быў упершыню прадстаўлены на гала-меропррыемства ў гатэлі Waldorf-Astoria у Нью-Ёрку ў чэрвені 1948 года, з каруселлю новых мадэляў, дапоўненых кручанай дэманстрацыяй новага шасі; новая інтэграваная сталевая канструкцыя рэкламуецца як «каркас бяспекі». Хаця дрэва зноў выкарыстоўвалася для знешніх панэляў корпуса, станцыя «woody» прыняла сталёвую ўнутраную канструкцыю корпуса. Для павышэння трываласці корпуса фрэйм кабрыялета атрымаў умацаванне «X member», У мадэлі Ford 1949 года было некалькі розных стыляў кузова, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], і [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], і [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], і [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941#1946|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Standard Business Coupe]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Standard Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford#1939|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford#1940|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1941|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1942|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1946|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford#1947|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[1941 Ford#1948|1948 Ford Deluxe Station Wagon]]).

==1950==
У 1950 годзе Ford перанёс невялікія змены, галоўным чынам у знешнім выглядзе. У рамках змены эмблемы літары &quot;FORD&quot; былі заменены на новую гербавую эмблему; у розных формах Ford выкарыстоўваў гербовую эмблему на сваёй поўнаразмернай лінейцы на працягу наступных чатырох дзесяцігоддзяў. Наменклатура камплектацый была перагледжана: Standard і Custom сталі адпаведна Deluxe і Custom Deluxe. Deluxe Business Coupe была самай даступнай мадэллю Ford. У адказ на негатыўныя водгукі спажыўцоў механізм замка дзвярэй быў мадэрнізаваны з некалькімі ўзмоцненымі мерамі бяспекі, У мадэлі Ford 1950 года было некалькі розных стыляў кузова, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford 2-door sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford 4-Door Sedan]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], і [[1949 Ford#1949|1949 Ford Station Wagon]]).

Для канкурэнцыі з Chevrolet Bel Air hardtop Ford прадставіў Ford Crestliner &quot;sport sedan&quot;. Гэта была першая самастойная амерыканская марка Ford, Crestliner з’яўляўся прэміяльнай версіяй Tudor, абсталяванай двухколернай афарбоўкай і вініловым дахам. Двухдверны станцыйны вэн Ford быў перайменаваны ў Ford Country Squire; у рамках функцыянальнай мадэрнізацыі станцыйны вэн атрымаў заднія сядзенні, якія складаюцца ў роўную паверхню.

==1951==
Для 1951 года Ford перайшоў праз некалькі змен, якія адрозніваліся звонку ўводзінамі жалюзі «двойная куля». Назва Victoria (апошні раз выкарыстоўвалася ў 1934 годзе) вярнулася для двухдвернага хардтопа, даючы Ford канкурэнта супраць Chevrolet Bel Air і Plymouth Belvedere; Tudor-версія Crestliner таксама вярнулася. Прадавалася на амаль 10% лепш за Bel Air, і Ford Victoria стала паспяховай на рынку, уключаючы Tudor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Centerdoor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Tudor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford Tudor Sedan with Taylor Made Auto Trunk mounted on the back]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Deluxe Tudor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford Humpback Tudor Sedan]], [[1937 Ford#1937|1937 Ford Humpback 2-door sedan]], [[1937 Ford#1938|1938 Ford Humpback 2-door sedan]], [[Packard One-Twenty#1939–1942|1939–1942 Packard One-Twenty 2-door Touring Sedan]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford 2-door sedan]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford 2-door sedan]]), Fordor Sedan (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Ford Model T|1923 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A Standard Fordor Sedan by Briggs with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1933 Ford Standard Fordor Sedan with Taylor Made Auto Trunk attached on the back]], [[Ford 1932|1934 Ford Model 40 Deluxe Fordor Trunkback Sedan]], [[Ford Model 48|1935 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[Ford Model 48|1936 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1937 Ford Humpback Fordor Sedan]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard Humpback Fordor Sedan]], [[Nash Ambassador|1939 Nash Ambassador 8 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash LaFayette|1940 Nash LaFayette 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1941 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1942 Nash Ambassador &quot;600&quot; 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1946 Nash Ambassador 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash 600|1947 Nash 600 4-Door Trunk Back Sedan]], [[Nash Ambassador|1948 Nash Ambassador 4-Door Trunkback Sedan (4860)]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford 4-door sedan]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford 4-door sedan]]), Club Coupe (пасля-Horse Drawn Golden Coupé, [[Kissel Motor Car Company|1924 Kissel 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Packard|1925 Packard Model 136 5-Passenger Opera Coupé]], [[Packard|1926 Packard All-Steel Top 5-Passenger Victoria coupe model 333]], [[Pierce-Arrow|1927 Pierce-Arrow Series 36 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Stutz Motor Car Company|1928 Stutz Series BB All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Auburn Automobile|1929 Auburn 6-80 All-Steel Top 5-Passenger Victoria Coupe]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1930 Nash Victoria Coupé]], [[Nash Ambassador#1927-1932|1931 Nash Eight-99 Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1932|1932 Lincoln Model KA 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln K#1933|1933 Lincoln Model KB 5-Passenger Victoria Coupé]], [[Lincoln|1934 Lincoln Victoria 2-Door Sedan]], [[Buick|1935 Buick Victoria Coupé]], [[Packard|1936 Packard 1401 Victoria Coupé]], [[Ford 1937|1937 Ford Deluxe Club Coupé]], [[Mercury Eight|1938 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1939 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1940 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1941 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[Mercury Eight|1942 Mercury Eight Sedan-Coupé]], [[1941 Ford|1946 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1947 Ford Club Coupé]], [[1941 Ford|1948 Ford Club Coupé]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Coupé]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Club Coupé]]), Business Coupe (пасля-1850s Horse Drawn Studebaker Doctor's Buggy, [[Oldsmobile|1903 Oldsmobile Coupe “Doctor’s Car”]], [[Ford Model T|Ford Model T Enclosed Coupé (1908–1912)]], [[Ford Model T|1917–1922 Ford Model T Enclosed Coupe]], [[Ford Model T|1923 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1924–1925 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 45-A Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 45-B Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford 1932|1932 Ford Standard Coupe]], [[Ford 1932|1934 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1935 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[Ford Model 48|1936 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1937 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1938 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1939 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1937 Ford|1940 Ford Standard 5-Window 2-Passenger Trunkback Coupe]], [[1941 Ford|1941 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1942 Ford Standard Business Coupe]], [[Ford 1941|1946 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1947 Ford Standard Business Coupe]], [[1941 Ford|1948 Ford Standard Business Coupe]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Business Coupe]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Business Coupe]]), Convertible (пасля-Horse Drawn Beaufort Phaeton Carriage, [[Hispano-Suiza|1926 Hispano Suiza H6B Convertible Victoria]], [[Lincoln|1927-1929 Lincoln Model L Convertible Victoria by Dietrich]], [[Packard|1930-1931 Packard Deluxe Eight 745 Convertible Victoria by Maurice Proux]], [[Stutz Motor Car Company|1932 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Stutz Motor Car Company|1933 Stutz DV-32 Convertible Victoria by Rollston]], [[Packard|1934 Packard 1108 Twelve Convertible Victoria by Dietrich]], [[Lincoln|1935 Lincoln Model K Convertible Victoria by Brunn]], [[Ford Model 48|1936 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1937 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1938 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1939 Ford Club Cabriolet]], [[1937 Ford|1940 Ford Club Cabriolet]], [[1941 Ford|1941 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1942 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1946 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1947 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1941 Ford|1948 Ford Super Deluxe Club Convertible]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Club Convertible]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Convertible Club Coupé]]), і Station Wagon (пасля-Hansen Democrat Wagon, [[Ford Model T|1922-1925 Ford Model T Wood Body Depot Hack]], [[Ford Model T|1926-1927 Ford Model T 4-Door Woody Wagon]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A 4-Door Woody Wagon (1928-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|1930-1931 Ford Model A 4-Door Woody Wagon]], [[Ford 1932#1932|1932 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1933|1933 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford 1932#1934|1934 Ford Station Wagon]], [[Ford Model 48#1935|1935 Ford 4-Door Station Wagon]], [[Ford Model 48#1936|1936 Ford 4-Door Station Wagon]], [[1937 Ford|1937 Ford Station Wagon]], [[1937 Ford|1938 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1939 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1937 Ford|1940 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1941 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1942 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1946 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1947 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1941 Ford|1948 Ford Deluxe Station Wagon]], [[1949 Ford#1949|1949 Ford Station Wagon]], і [[1949 Ford#1950|1950 Ford Station Wagon]]).

Разам з Victoria, Crestliner і Country Squire, лінейка седанаў Ford перажыла нязначныя змены ў аздабленні, пры гэтым Custom Deluxe стаў Custom.

У лістападзе 1950 года была прадстаўлена як опцыя трохступеністая аўтаматычная трансмісія Ford-O-Matic, якая стала першай аўтаматычнай скрынкай перадач, прапанаванай у аўтамабілях Ford. У рамках функцыянальнага абнаўлення Ford замяніў кнопку запуску на запушчэнне з ключом.


[[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford]]</text>
      <sha1>54h6j8rxdp4utoh2zp188at7i7a8hy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ford E-Series</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300710</id>
    <revision>
      <id>2663393</id>
      <parentid>2663224</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19370-01</username>
        <id>96524</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1997–2002 */</comment>
      <origin>2663393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95518" sha1="17auqylk5t6jfckr2txfyv6rzb5bus1" xml:space="preserve">[[Ford E-Series]] (таксама вядомы як Ford Econoline і Ford Club Wagon) — гэта лінейка паўнапамерных фургонаў, якія выпускаюцца кампаніяй [[Ford Motor Company]] з 1961 году. Прадстаўленая ў якасьці замены панэльнаму фургону [[Ford F-Series]], лінейка ахоплівае чатыры пакаленьні. Сэрыя E прадавалася як у розьнічным, так і ў камэрцыйным рынку ў выглядзе пасажырскіх і грузавых фургонаў, а таксама ў канфігурацыях з разрэзаным і абязводжаным шасі. 

== Першае пакаленьне==
Першае пакаленьне Ford E-Series было прадстаўлена ў 1961 годзе пад назвай Ford Econoline. Фургон меў кампактную канструкцыю з рухавіком, разьмешчаным паміж пярэднімі сядзеньнямі, і базаваўся на агрэгатах легкавых аўтамабіляў Ford Falcon. Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], і [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], і [[РАФ-251]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], і [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]]), Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], і [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]]), і пікапа. Канструкцыя без капота дазваляла максімальна выкарыстоўваць унутраную прастору, але абмяжоўвала магутнасьць і камфорт.

== Другое пакаленьне== 
Другое пакаленьне атрымала больш традыцыйную схему з кароткім капотам і рухавіком, разьмешчаным наперадзе. Гэта значна палепшыла эрганоміку, астуджэньне і выбар сілавых агрэгатаў. Фургоны сталі большымі і мацнейшымі, што дазволіла выкарыстоўваць іх у шырэйшым спэктры камэрцыйных задач. Мадэльны шэраг уключаў грузавыя і пасажырскія вэрсіі, а таксама Club Wagon, Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], і [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Standard Panel Van (1961-1967)]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], і [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Falcon Club Wagon (1961-1967)]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], і [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Cargo Super Van (1961-1967)]]), і Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], і [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Passenger Super Van (1961-1967)]]).

== Трэцяе пакаленьне== 
Трэцяе пакаленьне характарызавалася значным павелічэньнем габарытаў і грузападымальнасьці. Сэрыя E была цалкам адаптаваная пад паўнапамерную клясу і прапаноўвалася з шырокай лінейкай бэнзінавых V8 і дызельных рухавікоў. Гэтыя фургоны шырока выкарыстоўваліся як аснова для кемпэраў, школьных аўтобусаў, хуткай дапамогі і іншай спэцыялізаванай тэхнікі, Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Standard Panel Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1968-1970)]], і [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1971-1974)]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Falcon Club Wagon (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1968-1970)]], і [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1971-1974)]]), Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1974)]]), Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford Rhein/Ruhr|1940 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Rhein/Ruhr|1941 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Six and Eight|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1942-1947)]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], і [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Cargo Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1968-1970)]], і [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1971-1974)]]), і Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Passenger Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Club Wagon Extended Passenger Van (1968-1970)]], і [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Club Wagon Extended Passenger Van (1971-1974)]]).

==Чацвёртае пакаленьне==
{{Аўтамабіль
|назва               = «1992-2013 Ford Econoline»
|выява               = [[Файл:Ford-Club-Wagon.jpg|300пкс]]
|вытворца            = [[Ford]]
|вядомы як           = 
|гады                = [[1992]]–[[2013]]
|кляса               = LCV
| папярэднік                  =        [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline (1983-1991)]]
| наступнік                     =  [[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit (2014-present)]] 
|падобныя            = '''Econoline Standard Cargo Van (1992-1996):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Standard Cargo Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Standard Cargo Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Van Standard Cargo Van (1994-1997)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Passenger Van (1992-1996):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Standard Passenger Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Standard Passenger Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Van Standard Passenger Van (1994-1997)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Cargo Van (1992-1996):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Extended Cargo Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Extended Cargo Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van (1994-1997)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Passenger Van (1992-1996):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Extended Passenger Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Extended Passenger Van (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Wagon Maxiwagon (1994-1997)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1992-1996):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1992-1995)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Van 3500 Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1994-1997)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1992-1996):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1992-1995)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Van 3500 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1994-1997)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Cargo Van (1997-2002):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|Chevrolet Express Standard Cargo Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana Standard Cargo Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Van Standard Cargo Van (1998–2002)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Passenger Van (1997-2002):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|Chevrolet Express Standard Passenger Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana Standard Passenger Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Van Standard Passenger Van (1998–2002)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Cargo Van (1997-2002):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|Chevrolet Express Extended Cargo Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana Extended Cargo Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van (1998–2002)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Passenger Van (1992-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Extended Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana Extended Passenger Van (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Wagon Maxiwagon (1998–2002)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1997-2002):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|Chevrolet Express Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1996–2002)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Van 3500 Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1998–2002)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1997-2002):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|Chevrolet Express Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1996-2002)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1996–2002)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Van 3500 Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1998–2002)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Cargo Van (2003-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Standard Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Standard Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Freightliner Sprinter L1H1 Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Passenger Van (1992-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Van#1992–1995|Chevrolet Chevy Van Standard Passenger Van (1992-1995)]]/[[Chevrolet Express#1996-2002|Chevrolet Express Standard Passenger Van (1996–2002)]]/[[Chevrolet Express|Chevrolet Express Standard Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Van#1992–1995|GMC Vandura Standard Passenger Van (1992-1995)]]/[[Chevrolet Express#1996-2002|GMC Savana (1996–2002)]]/[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Standard Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|Dodge Ram Van Standard Passenger Van (1994-1997)]]/[[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|Dodge Ram Van Standard Passenger Van (1998–2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Freightliner Sprinter L1H1 Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (1995-2000)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2000-2002)]]/[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Cargo Van (2003-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Extended Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express|GMC Savana Extended Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Freightliner Sprinter L3H1 Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Passenger Van (2003-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Extended Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Extended Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Freightliner Sprinter L3H1 Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2003–2007)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2003-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter SRW Single Cab Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Freightliner Sprinter SRW Single Cab Chassis (2003–2006)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter SRW Single Cab Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2003-2007):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Kodiak#Трэцяе пакаленне|2003-2007 Chevrolet Kodiak C4500 Regular Cab Chassis Truck]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Kodiak#Трэцяе пакаленне|2003-2007 GMC TopKick C4500 Regular Cab Chassis Truck]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter DRW Single Cab Chassis (2003–2006)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Freightliner Sprinter DRW Single Cab Chassis (2003–2006)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter DRW Single Cab Chassis (2003–2007)]]&lt;br/&gt;[[Hino 600|2005-2007 Hino 165 2-Door Standard Conventional Cab Chassis Truck]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Cargo Van (2008-2013):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Standard Cargo Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Standard Cargo Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt; [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Cargo Van (2006-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Frieghtliner Sprinter L1H1 Cargo Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Standard Passenger Van (2008-2013):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Standard Passenger Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Standard Passenger Van (2006–2014)]]&lt;br/&gt; [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Passenger Van (2006-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Freightliner Sprinter L1H1 Passenger Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Cargo Van (2008-2013):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Extended Cargo Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Extended Cargo Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt; [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Cargo Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Freightliner Sprinter L3H1 Cargo Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Extended Passenger Van (2008-2013):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Extended Passenger Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Extended Passenger Van (2008–2014)]]&lt;br/&gt; [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Passenger Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Freightliner Sprinter L3H1 Passenger Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2008-2013)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008-2013):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008–2014)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008–2014)]]&lt;br/&gt; [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Freightliner Sprinter Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter (2006-2013)]]&lt;br/&gt;'''Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008-2013):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Kodiak#Трэцяе пакаленне|2008-2009 Chevrolet Kodiak C4500 Regular Cab Chassis Truck]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Kodiak#Трэцяе пакаленне|2008-2009 GMC TopKick C4500 Regular Cab Chassis Truck]] &lt;br/&gt; [[Chevrolet Express#2003-present|Chevrolet Express Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008–2014)]]&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express#2003-present|GMC Savana Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2008–2014)]]&lt;br/&gt; [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter DRW Single Cab Chassis (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Freightliner Sprinter DRW Single Cab Chassis (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Mercedes-Benz Sprinter DRW Single Cab Chassis (2008-2013)]]&lt;br/&gt;[[Hino 600|2008-2010 Hino 165 2-Door Standard Conventional Cab Chassis Truck]]&lt;br/&gt;'''E-550 Cutaway Van Chassis:'''&lt;br/&gt;[[Freightliner Business Class M2|Freightliner Business Class M2 100 2-door daycab]]&lt;br&gt;[[Hino 600|Hino 185 2-door daycab]]&lt;br&gt;[[Chevrolet Kodiak|Chevrolet Kodiak/GMC Topkick C5500 2-door regular cab]]&lt;br/&gt;[[Kenworth T170|Kenworth T-170 2-door daycab]]&lt;br/&gt;[[Peterbilt 325|Peterbilt 325 2-door daycab]]&lt;br/&gt;[[International DuraStar|International DuraStar 4100 2-door daycab]]
|commons             = 
}}
Чацвёртае пакаленьне, прадстаўленае ў 1992 годзе, атрымала сучасны на той час дызайн, палепшаную бясьпеку і камфорт. У 2008 годзе пасажырскія і грузавыя вэрсіі пачалі паступова замяняцца мадэльлю [[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit]], аднак E-Series застаўся ў вытворчасьці ў выглядзе разрэзанага і аголенага шасі. У такім выглядзе мадэль і сёньня шырока выкарыстоўваецца для камэрцыйных і спэцыялізаваных надбудоў.

===1992-1996===
Ford Econoline (серыі E) 1992–1996 гадоў выпуску ўвасабляе сабой значна больш аэрадынамічны дызайн з нахільным капотам, інтэграванымі бамперамі і стандартнай падушкай бяспекі з боку кіроўцы, Аднак шасі фургонаў E-серыі 1992-1996 гадоў выпуску з адзінарнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-250/F-350 Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], Econoline Regular Wheelbase Cargo Van (1992-1996) звычайна меншы, чым [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150 Regular Cab Short-Bed Pickup Truck With a Cab High Short-Bed Commercial Truck Cap With Wide Back Doors]], Econoline Extended Cargo Van (1992-1996) звычайна меншы, чым [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150/F-250/F-350 Regular Cab SRW Long-Bed Pickup Truck With a Cab High Long-Bed Commercial Truck Cap With Wide Back Doors]], Econoline Regular Wheelbase Passenger Van (1992-1996) звычайна большыя па агульным аб'ёме закрытага грузу і ўнутранай вышыні, чым [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150 Regular Cab Short-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150 Extended Cab Short-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150 Crew Cab Short-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], і [[Ford Bronco#Пятае пакаленне (1992-1996)|1992-1996 Ford Bronco Closed Hardtop SUV]], Econoline Extended Passenger Van (1992-1996) звычайна большыя па агульным аб'ёме закрытага грузу і ўнутранай вышыні, чым [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150/F-250/F-350 Regular Cab SRW Long-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150/F-250/F-350 Extended Cab SRW Long-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-150/F-250/F-350 Crew Cab SRW Long-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], і [[Ford Bronco#Centurion Classic (1987–1996)|1992-1996 Ford Centurion Classic Closed Hardtop SUV]], а шасі фургонаў E-серыі 1992-1996 гадоў выпуску з падвойнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford F-Series#Дзевятае пакаленне (1992–1997)|1992-1996 Ford F-350/F-Super Duty Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]]. У гэтым пакаленні рухавік быў перамешчаны наперад для лепшага выкарыстання прасторы, прапанаваў 12 пасажырскіх сядзенняў і меў 9 варыянтаў сілавых агрэгатаў, у тым ліку 5,8-літровы V8 (200 к. с.). Вядомы сваёй даўгавечнасцю і вялікім прабегам, ён з'яўляецца папулярным, універсальным і надзейным выбарам для камерцыйнага і пасажырскага выкарыстання, Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Standard Panel Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1979-1982)]], і [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1983-1991)]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Falcon Club Wagon (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1979-1982)]], і [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1983-1991)]]), Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], і [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]]), Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Chassis Truck, [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford Rhein/Ruhr|1940 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Rhein/Ruhr|1941 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Six and Eight|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1942-1947)]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], і [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van,[[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Cargo Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1979-1982)]], і [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1983-1991)]]), і Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Passenger Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1979-1982)]], і [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1983-1991)]]).

===1997–2002===
Ford Econoline (серыі E) 1997–2002 гадоў выпуску — гэта вельмі трывалы паўнапамерны фургон з рамным кузавам, які выкарыстоўваецца для працы, перавозкі грузаў і пасажыраў і мае рухавікі з высокім крутоўным момантам. Ён мае традыцыйную для грузавіка язду, задні прывад і значныя магчымасці буксіроўкі, прычым многія адзінкі прабеглі больш за 200 000 міль, Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Standard Panel Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1983-1991)]], і [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Standard Cargo Van]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Falcon Club Wagon (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1983-1991)]], і [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Standard Passenger Van]]), Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], і [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Chassis Truck, [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford Rhein/Ruhr|1940 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Rhein/Ruhr|1941 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Six and Eight|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1942-1947)]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], і [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van,  [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Cargo Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1983-1991)]], і [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Extended Cargo Van]]), і Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Passenger Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1983-1991)]], і [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Extended Passenger Van]]), Аднак шасі фургонаў E-серыі 1997–2002 гадоў выпуску з адзінарнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], Econoline Regular Wheelbase Cargo Van (1997–2002) звычайна меншы, чым [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 2-Door Regular Cab Styleside Short-Bed Pickup With a Cab High Long-Bed Commercial Truck Cap With Wide Back Doors (1997–2003)]], Econoline Extended Cargo Van (1997–2002) звычайна меншы, чым [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 2-Door Regular Cab Styleside Long-Bed Pickup With a Cab High Long-Bed Commercial Truck Cap With Wide Back Doors (1997–2003)]] і [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 SRW Regular Cab Pickup Truck With a Cab High Long-Bed Commercial Truck Cap With Wide Back Doors]], Econoline Regular Wheelbase Passenger Van (1997–2002) звычайна большыя па агульным аб'ёме закрытага грузу і ўнутранай вышыні, чым [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 2-Door Regular Cab Styleside Short-Bed Pickup With a Cab High Fiberglass Camper Shell (1997–2003)]], [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 SuperCab Styleside Short-Bed Pickup With a Cab High Fiberglass Camper Shell (1997–2003)]], [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 Crew Cab Styleside Short-Bed Pickup With a Cab High Fiberglass Camper Shell (1997–2003)]], [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 SRW SuperCab Short-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 SRW Crew Cab Short-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], і [[Ford Expedition|1997–2002 Ford Expedition Regular Wheelbase SUV]], Econoline Extended Passenger Van (1997–2002) звычайна большыя па агульным аб'ёме закрытага грузу і ўнутранай вышыні, чым [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 2-Door Regular Cab Styleside Long-Bed Pickup With a Cab High Fiberglass Camper Shell (1997–2003)]], [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 SuperCab Styleside Long-Bed Pickup With a Cab High Fiberglass Camper Shell (1997–2003)]], [[Ford F-Series#Дзесятае пакаленне (1997–2004)|Ford F-150 4-Door Crew Cab Styleside Long-Bed Pickup With a Cab High Fiberglass Camper Shell (1997–2003)]], [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 SRW Regular Cab Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 SRW SuperCab Long-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-250/F-350 SRW Crew Cab Long-Bed Pickup Truck With a Cab High Fiberglass Camper Shell]], і [[Ford Expedition|1997–2002 Ford Expedition XLT]]/[[Ford Excursion|2000-2002 Ford Excursion SUV]], а шасі фургонаў E-серыі 1997–2002 гадоў выпуску з падвойнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|1998—2003 Ford F-350/F-450/F-550 Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]].

===2003–2007===
Ford Econoline (серыя E) 2003–2007 гадоў выпуску — гэта вельмі трывалы паўнапамерны фургон з рамным кузавам, вядомы сваёй даўгавечнасцю (часта перавышае 200 000 міль) і вялікай грузаёмістасцю (да 309 кубічных футаў у падоўжаных мадэлях). Даступны як E-150, E-250 і E-350, ён быў абсталяваны рухавікамі 4,2-літровага V6, 4,6-літровага V8 або 5,4-літровага V8 Triton з 4-ступеністымі аўтаматычнымі каробкамі перадач, Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Standard Panel Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Standard Cargo Van]], і [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Standard Cargo Van]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus,[[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Falcon Club Wagon (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Standard Passenger Van]], і [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Standard Passenger Van]]), Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Chassis Truck, [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford Rhein/Ruhr|1940 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Rhein/Ruhr|1941 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Six and Eight|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1942-1947)]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Cargo Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Extended Cargo Van]], і [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Extended Cargo Van]]), і Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Passenger Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Extended Passenger Van]], і [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Extended Passenger Van]]), Аднак шасі фургонаў E-серыі 2003–2007 гадоў выпуску з адзінарнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|2004—2007 Ford F-250/F-350 Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], а шасі фургонаў E-серыі 2004–2007 гадоў выпуску з падвойнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|2004—2007 Ford F-350/F-450/F-550 Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]].

===2008-2013===
Ford Econoline (серыя E) 2008–2013 гадоў выпуску — гэта трывалы паўнапамерны фургон з рамным кузавам, даступны ў канфігурацыях E-150, E-250 і E-350 (пасажырская або грузавая), здольны буксіраваць да 10 000 фунтаў. Ён прапануе рухавікі V8 аб'ёмам 4,6/5,4 літра або V10 аб'ёмам 6,8 літра. Вядомы сваім прабегам, які перавышае 200 000 міль, гэта надзейная традыцыйная рабочая конь, Выпускаўся ў выглядзе Standard Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Ford Model 48|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1935-1936)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1937)]], [[1937 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1938-1939)]], [[1937 Ford|Ford ½-Ton Panel Truck (11C)]], [[1941 Ford|Ford V8 1½-Ton Panel Truck (1942-1947)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1948-1950)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1951)]], [[Ford F-Series#Першае пакаленне (1948–1952)|Ford F-1 Panel Truck (1952)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1953)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1954)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1955)]], [[Ford F-Series#Другое пакаленне (1953–1956)|Ford F-100 Panel Truck (1956)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1957)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1958)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1959)]], [[Ford F-Series#Трэцяе пакаленне (1957–1960)|Ford F-100 Panel Truck (1960)]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Standard Panel Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Cargo Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Standard Cargo Van]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Standard Cargo Van]], і [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Standard Cargo Van]]), Standard Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Falcon Club Wagon (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Standard Passenger Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Standard Passenger Van]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Standard Passenger Van]], і [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Standard Passenger Van]]), Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Ford Model TT|Ford Model TT C-Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Ford Model TT|Ford Model TT All-Steel Top Closed Cab Chassis Truck (1925-1927)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25cwt Chassis Truck (61)]], [[Fordson Thames E83W|1952-1956 Thames E83W 2-door single cab chassis truck]], [[Fordson Thames 400E|Ford Thames 400E 2-door chassis cab]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab single rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Chassis Truck, [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford Rhein/Ruhr|1940 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Rhein/Ruhr|1941 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Six and Eight|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1942-1947)]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1965-1970)]], [[Ford Transit#Першае пакаленне (1965)|Ford Transit 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]], і [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Dual Rear Wheel Cutaway Van Chassis]]), Extended Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 85-A Panel Delivery (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model AA 210-A Panel Delivery (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Long Wheelbase Dual Rear Wheel Panel Delivery]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford 1-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck (1938-1939)]], [[Ford V3000S|1940-1947 Ford 1.5-Ton Dual Rear Wheel Panel Truck]], [[Hanomag L 28|Hanomag L 28 Panel Van]], [[Borgward B 611|Borgward B 1500 F Panel Van (BO611)]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Panel Van]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Cargo Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Cargo Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Extended Cargo Van]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Extended Cargo Van]], і [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Extended Cargo Van]]), і Extended Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[Borgward B 611|Borgward B 611 Omnibus]], [[Ford E-Series#Першае пакаленьне|Ford Econoline Passenger Super Van (1961-1967)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1968-1970)]], [[Ford E-Series#Другое пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1971-1974)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1975-1978)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1979-1982)]], [[Ford E-Series#Трэцяе пакаленьне|Ford Econoline Extended Passenger Van (1983-1991)]], [[Ford E-Series#1992–1996|1992–1996 Ford Econoline Extended Passenger Van]], [[Ford E-Series#1997–2002|1997–2002 Ford Econoline Extended Passenger Van]], і [[Ford E-Series#2003–2007|2003–2007 Ford Econoline Extended Passenger Van]]), Аднак шасі фургонаў E-серыі 2008-2014 гадоў выпуску з адзінарнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Другое пакаленне (2008–2010)|2008-2010 Ford F-250/F-350 Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], а шасі фургонаў E-серыі 2008-2014 гадоў выпуску з падвойнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Другое пакаленне (2008–2010)|2008-2010 Ford F-350/F-450/F-550 Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]].

=== Ford E-550 Super Duty (2002–2003) ===
[[File:2005 Ford E-550 KABC-TV ENG van.jpg|thumb|Ford E-550 Super Duty (outfitted as mobile broadcasting vehicle)]]
Ford E-550 — гэта цяжкае шасі з разрэзам, якое выпускалася ў асноўным прыкладна ў 2002–2003 гадах (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Closed Cab Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1935-1936)]], [[Ford Model V8-51|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1937)]], [[Ford-Barrel-Nose-Truck|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck (1938-1939)]], [[Ford Rhein/Ruhr|1940 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Rhein/Ruhr|1941 Ford 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Ford Six and Eight|Ford V8 1.5-Ton 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1942-1947)]], [[Ford FK#Першае пакаленне (1951-1954)|Ford FK 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1951-1954)]], [[Ford FK#Другое пакаленне (1955-1961)|Ford FK 3500 2-door single cab dual rear wheel chassis truck (1955-1961)]], [[Thames Trader|1962-1965 Thames Trader NC 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Thames Trader|Ford K-Series 2-door single cab dual rear wheel chassis truck]], [[Ford A-Series|1973-1977 Ford A-Serie 2-door single cab LKW]], [[Ford A-Series|1978-1981 Ford A-Serie 2-door single cab LKW]], і [[Ford A-Series|1982-1983 Ford A-Serie 2-door single cab LKW]]) і прызначанае для выкарыстання ў невялікіх аўтобусах, аўтадомах і спецыялізаваных перавозках з агульнай масай больш за 19 000 фунтаў, такіх як невялікія аўтобусы, аўтадома і спецыялізаваныя перавозкі. Часта абсталяваны 7,3-літровым дызельным рухавіком Powerstroke або 6,8-літровым бензінавым рухавіком V10, ён меў шырокую пярэднюю вось і 19,5-цалевыя камерцыйныя колы, запаўняючы прабел паміж E-450 і F-550, а шасі фургонаў E-550 гадоў выпуску з падвойнай задняй кабінай і разрэзам звычайна меншыя, лягчэйшыя і больш манеўраныя, чым [[Ford Super Duty#Першае пакаленне (1999–2007)|2002-2003 Ford F-550 Regular Cab Dual Rear Wheel Chassis Truck]].

{{Clear}}

[[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|E-Series]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі 1960-х]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі 1970-х]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі 1980-х]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]]
[[Катэгорыя:Фургоны]]
[[Катэгорыя:Лёгкія камерцыйныя аўтамабілі]]</text>
      <sha1>17auqylk5t6jfckr2txfyv6rzb5bus1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ram ProMaster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301031</id>
    <revision>
      <id>2663394</id>
      <parentid>2662996</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19370-01</username>
        <id>96524</id>
      </contributor>
      <origin>2663394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42046" sha1="45gezr2e19rrxt346wuyeg7lirrimc9" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
| назва                          = «Ram ProMaster»
| выява               = [[Файл:2017 Ram ProMaster 1500 136 WB cargo van, front left, 05-25-2025.jpg|300пкс]]
| вытворца                     = «[[Ram Trucks]]»
| гады       = 2013-present
| тып кузаву          = грузавы фургон, пасажырскі фургон, cutaway van chassis
| папярэднік          = [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter (2006–2013)]]
| падобныя           = '''ProMaster L1H1 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit L1H1 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H2 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit L1H2 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H3 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit L1H3 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H1 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H2 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H3 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Cargo Van (2013–2018)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H1 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H1 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H2 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H2 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H3 Cargo Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Cargo Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H3 Cargo Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Cargo Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H1 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H2 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H3 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H1 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H2 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H3 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Passenger Van (2013–2018)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H1 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H1 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H2 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H2 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H3 Passenger Van (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Passenger Van (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H3 Passenger Van (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Passenger Van (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H1 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H2 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H3 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Cargo Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H1 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Cargo Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H2 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit L2H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Cargo Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H3 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Cargo Van (2019-2021)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H1 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Cargo Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H2 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H3 Cargo Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Cargo Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H1 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H2 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H3 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L1H3 Passenger Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H1 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H2 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H2 Passenger Van (2019-2021)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H3 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L2H3 Passenger Van (2019-2021)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H1 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H1 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H2 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H2 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H3 Passenger Van (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 L3H3 Passenger Van (2019-2021)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L1H1 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Cargo Van (XDD)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H2 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Cargo Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L1H3 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Cargo Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L2H1 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Cargo Van (XDD)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H2 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Cargo Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L2H3 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Cargo Van (2023-present)]]br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Cargo Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H1 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Cargo Van (XDD)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H2 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Cargo Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H3 Cargo Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Cargo Van (2023-present)]]br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Cargo Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Cargo Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L1H1 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H1 Passenger Van (XDD)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L1H2 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H2 Passenger Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L1H3 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L1H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L1H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L1H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L1H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L1H3 Passenger Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L2H1 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H1 Passenger Van (XDD)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L2H2 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H2 Passenger Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L2H3 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L2H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L2H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L2H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L2H3 Passenger Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H1 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L2H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H1 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H1 Passenger Van (XDD)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster L3H2 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H2 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H2 Passenger Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster L3H3 Passenger Van (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express L3H3 Passenger Van (2023-present)]]br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit L3H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter L3H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter L3H3 Passenger Van (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar L3H3 Passenger Van (XDD)]] &lt;br/&gt; '''ProMaster 2-Door Cutaway Van Chassis (2013-2018):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express 2-Door Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2013-2018)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2014-2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2013–2018)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2013–2018)]]&lt;br/&gt; '''ProMaster 2-Door Cutaway Van Chassis (2019-2023):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express 2-Door Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit#Чацвёртае пакаленне (2014)|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2019-2023)]]&lt;br/&gt;[[Nissan NV400|Nissan NV400 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2019-2021)]]&lt;br/&gt;'''ProMaster 2-Door Cutaway Van Chassis (2023-present):'''&lt;br/&gt;[[Chevrolet Express|Chevrolet Express 2-Door Single Rear Wheel Cutaway Van Chassis (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Freightliner Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz Sprinter|Mercedes-Benz Sprinter 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (2023-present)]]&lt;br/&gt;[[Nissan Interstar|Nissan Interstar 2-Door Single Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (XDD)]]
}}
[[Ram ProMaster]] — гэта універсальны камерцыйны фургон з пярэднім прывадам, прызначаны для бізнесу. Ён прапануе вялікую грузавую прастору, высокую грузападымальнасць/цягавую здольнасць і розныя канфігурацыі (вышыня даху, колавая база) у адпаведнасці з канкрэтнымі патрэбамі. Ён абсталяваны 3,6-літровым рухавіком Pentastar V6 для надзейнай працы і нізкай роўнай падлогай для лёгкага мантажу і доступу да грузу, што робіць яго папулярным выбарам як для рамеснікаў, так і для ўладальнікаў фургонаў, ProMaster ядомы сваёй трывалай канструкцыяй, сучаснымі сістэмамі бяспекі і зручнай тэхналогіяй, што робіць яго папулярным выбарам на рынку камерцыйных транспартных сродкаў, прапаноўваўся з рознымі тыпамі кузава: L1H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1927 Graham Brothers Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1928 Dodge SE Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1929 Dodge Brothers Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1930-1931 Dodge Brothers 3/4 Ton Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1932 Dodge Model UF-10 panel truck]], [[Dodge|1933 Dodge Brothers Panel Truck]], [[Dodge|1934 Dodge Panel Truck]], [[Dodge|1935 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1936 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1937 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1938 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1939 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1940 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1948-1950 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1951 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1952 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1953 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1954 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1955 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1956 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1957 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1958 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1959 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1960 Dodge Panel Truck]], [[Alfa Romeo Romeo|1961-1963 Alfa Romeo Romeo 2 Panel Van]], [[Dodge A100|Dodge A100 Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986–1990 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Cargo Van (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Cargo Van (2006–2013)]]), L1H1 Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|1958-1963 Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Dodge A100|Dodge A100 Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986–1990 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Passenger Van (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L1H1 Passenger Van (2006–2013)]]), L2H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1927 Graham Brothers Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1928 Dodge SE Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1929 Dodge Brothers Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1930-1931 Dodge Brothers 3/4 Ton Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1932 Dodge Model UF-10 panel truck]], [[Dodge|1933 Dodge Brothers Panel Truck]], [[Dodge|1934 Dodge Panel Truck]], [[Dodge|1935 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1936 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1937 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1938 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1939 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1940 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1948-1950 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1951 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1952 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1953 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1954 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1955 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1956 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1957 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1958 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1959 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1960 Dodge Panel Truck]], [[Alfa Romeo Romeo|1961-1963 Alfa Romeo Romeo 2 Panel Van]], [[Dodge A100|Dodge A100 Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986–1990 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Cargo Van]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L2H1 Cargo Van (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L2H1 Cargo Van (2006–2013)]]), L2H1 Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|1958-1963 Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Dodge A100|Dodge A100 Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Sportsman Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986–1990 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Van Standard Wheelbase Passenger Van]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L2H1 Passenger Van (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L2H1 Passenger Van (2006–2013)]]), L3H1 Cargo Van (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1927 Graham Brothers Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1928 Dodge SE Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1929 Dodge Brothers Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1930-1931 Dodge Brothers 3/4 Ton Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1932 Dodge Model UF-10 panel truck]], [[Dodge|1933 Dodge Brothers Panel Truck]], [[Dodge|1934 Dodge Panel Truck]], [[Dodge|1935 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1936 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1937 Dodge Panel Truck]], [[Dodge L, M and R &quot;Fore-Point&quot; Trucks|1938 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1939 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1940 Dodge Panel Truck]], [[Dodge T-, V-, W-Series|1941-1947 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1948-1950 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1951 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1952 Dodge Panel Truck]], [[Dodge B series|1953 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1954 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1955 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1956 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1957 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1958 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1959 Dodge Panel Truck]], [[Dodge C Series|1960 Dodge Panel Truck]], [[Alfa Romeo Romeo|1961-1963 Alfa Romeo Romeo 2 Panel Van]], [[Dodge A100|Dodge A108 Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Tradesman Maxivan Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Tradesman Maxivan Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986-1990 Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Van Maxivan Cargo Van]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Cargo Van (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Cargo Van (2006–2013)]]), L3H1 Passenger Van (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Alfa Romeo 50|Alfa Romeo 50 Biscione Single-Deck Bus Palermo (1931–34)]], [[Alfa Romeo 800|Alfa Romeo T 800 A MENARINI Bus]], [[Alfa Romeo Romeo|Alfa Romeo Romeo Autotutto Autobus (T10)]], [[Alfa Romeo Romeo|1958-1963 Alfa Romeo Romeo 2 Autobus]], [[Dodge A100|Dodge A108 Passenger Van]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Sportsman Maxiwagon]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Sportsman Maxiwagon]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Ram Wagon Maxiwagon]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986–1990 Dodge Ram Wagon Maxiwagon]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Wagon Maxiwagon]] [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Wagon Maxiwagon]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Wagon Maxiwagon]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Passenger Van (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter L3H1 Passenger Van (2006–2013)]]), 2-Door Cutaway Van Chassis (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Steam Chassis Lorry, [[Dodge|1926 Graham Brothers Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1927 Graham Brothers Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1928 Graham Brothers Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1929 Dodge Brothers Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1930 Dodge Brothers Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1931 Dodge Brothers Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1932 Dodge 1½-Ton Enclosed Cab Single Rear Wheel Chassis Truck (F-30)]], [[Dodge|1933 Dodge Brothers 1.5 Ton 2-Door Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Dodge|1934 Dodge Brothers 1.5 Ton 2-Door Regular Cab Single Rear Wheel Chassis Truck]], [[Tempo E 600|Tempo E 600 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Harburg Transporter|Tempo Matador 2-Door Regular Cab Chassis Truck (1949-1952)]], [[Harburg Transporter|Tempo Matador E 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Harburg Transporter|1965-1970 Mercedes-Benz L306D 2-Door Regular Cab Chassis Truck]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1971-1974 Dodge Kary Van Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Dodge Ram Van#Першая генерацыя (1971–1978)|1975-1978 Dodge Kary Van Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1979-1985 Dodge Kary Van Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1986–1990 Dodge Kary Van Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1991-1993 Dodge Ram Van B-350 Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Dodge Ram Van#Другое пакаленне (1979–1997)|1994-1997 Dodge Ram Van B-350 Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Dodge Ram Van#Трэцяе пакаленне (1998–2003)|1998-2003 Dodge Ram Van 3500 Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis]], [[Mercedes-Benz Sprinter#Першае пакаленне|Dodge Sprinter Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis (2004-2006)]], і [[Mercedes-Benz Sprinter#Другое пакаленне|Dodge Sprinter Single Rear Wheel 2-Door Cutaway Van Chassis (2006–2013)]]), L1H2 Cargo Van, L1H2 Passenger Van, L1H3 Cargo Van, L1H3 Passenger Van, L2H2 Cargo Van, L2H2 Passenger Van, L2H3 Cargo Van, L2H3 Passenger Van, L3H2 Cargo Van, L3H2 Passenger Van, L3H3 Cargo Van, L3H3 Passenger Van, L4H2 Cargo Van, L4H2 Passenger Van, L4H3 Cargo Van, L4H3 Passenger Van, і Crew Van.

[[Катэгорыя:Аўтамабілі Ram Trucks|ProMaster]]
[[Катэгорыя:Фургоны]]</text>
      <sha1>45gezr2e19rrxt346wuyeg7lirrimc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Volkswagen Transporter T2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301952</id>
    <revision>
      <id>2663414</id>
      <parentid>2662999</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19525-50</username>
        <id>96543</id>
      </contributor>
      <origin>2663414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10126" sha1="0yhenjcshet5cl9nt7tapsfsyroqn1y" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
|назва               = «VW Type 2 (T2)»
|выява               = [[Файл:1972 Volkswagen Delivery Van 1.6 Front.jpg|300пкс]]
|вытворца            = [[Volkswagen]]
|вядомы як           = 
|гады                = [[1967]]–[[1979]]
|зборка              = 
|папярэднік          = [[Volkswagen Transporter T1]]
|наступнік           = [[Volkswagen Transporter T3]]
|кляса               = LCV
|падобныя            = '''Type 2 Panel Van (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo F11 Furgone]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Furgone]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Panel Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Panel Van]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]&lt;br /&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Panel Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Panel Van]]&lt;br/&gt;[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Panel Van]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|Škoda 1203 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Nysa|1967-1969 Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]&lt;br/&gt; '''Type 2 Kombi Van (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo F11 Furgone Promiscuo]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Furgone Promiscuo]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Kombi Van]]&lt;br/&gt; [[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Kombi Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Kombi Van]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Kombi Van]]&lt;br /&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Kombi Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Kombi Van]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Kombi Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Kombi Van (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[РАФ-977|РАФ-977Д Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-07]]/[[FSC Żuk|Żuk A-07 B]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Kombi Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Kombi Van]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Kombi Van]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Kombi Van]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|Škoda 1203 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Nysa|1967-1969 Nysa 501 Kombi Van]]/[[Nysa|Nysa 521 Kombi Van]]&lt;br/&gt;'''Type 2 Bus (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo F11 Autobus]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Autobus]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1978 Barkas B1000 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Minibus]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Minibus]]&lt;br /&gt;[[РАФ-977|РАФ-977Д Minibus]]&lt;br/&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]&lt;br /&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Minibus (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Minibus]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Minibus]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Minibus]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|Škoda 1203 Minibus]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Minibus]]&lt;br/&gt;[[Nysa|1967-1969 Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]&lt;br/&gt; '''Type 2 Single Cab Pickup Truck (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo A11 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo A12 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Single Cab Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Single Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[РАФ-977|РАФ-977Д Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit Single Cab Pickup Truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Single Cab Pickup Truck (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-13 Pickup Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-13 B Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Single Cab Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Single Cab Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Fiat 241|Fiat 241 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[Nysa|Nysa 501 Single Cab Pickup Truck]]/[[Nysa|Nysa 521 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|Škoda 1203 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; '''Type 2 Crew Cab Pickup Truck (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo A12 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Crew Cab Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Crew Cab Pickup Truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Crew Cab Pickup Truck (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-16 Pickup Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-16 B Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[РАФ-977|РАФ-977Д Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Crew Cab Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Toyota HiAce|Toyota HiAce Crew Cab Pickup Truck (1977—1985)]]&lt;br/&gt;[[Fiat 241|Fiat 241 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Nysa|Nysa 501 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Nysa|Nysa 521 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|Škoda 1203 Crew Cab Pickup Truck]]
|commons             = 
}}
'''Volkswagen Type 2 T2''', які выпускаўся з 1967 па 2013 год, — гэта другое пакаленне культавага транспартнага аўтамабіля [[Volkswagen]], шырока вядомага як «эркер» за сваё вялікае выгнутае цэльнае лабавое шкло. Ён прыйшоў на замену [[Volkswagen Transporter T1|T1]], прапаноўваючы палепшаную магутнасць, больш сучасную падвеску, і вядомы сваім вытворчасцю ў Германіі да 1979 года і ў Бразіліі да 2013 года, Ён быў даступны ў некалькіх тыпах кузава, у тым ліку як фургон (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1927 Graham Brothers Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1928 Dodge SE Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1929 Dodge Brothers Express Panel Truck]], [[GMC|1930-1931 GMC T-17 Panel Van]], [[International Harvester D-1|International Harvester D-1 1/2-Ton 6 Cylinder Panel Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25/35cwt Van (61)]], [[International Harvester Metro|1938–1940 International Harvester Metro Delivery Van]], [[International Harvester Metro|1941–1942 International Harvester Metro Delivery Van]], [[International Harvester Metro|1946–1949 International Harvester Metro Delivery Van]], і [[Volkswagen Transporter T1|VW T1 Panel Van]]), мікрааўтобус (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|1925 Yellow City Service Enclosed Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Enclosed Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Mack|Mack 6-BK-3S Greyhound Parlor Coach]], [[Dodge|1933 Dodge Bus by Wayne]], [[Dodge|1934 Dodge Bus by Wayne]], [[Ford Transit Bus|1936-1938 Ford Transit Bus]], [[Ford Transit Bus|1939-1947 Ford Transit Bus]], і [[Volkswagen Transporter T1|VW T1 15-Window Bus]]), Kombi, Regular Cab Pickup Truck, і Double Cab Pickup Truck.

[[Катэгорыя:Аўтамабілі Фольксваген|Type 2 (T2)]]
[[Катэгорыя:Фургоны]]
[[Катэгорыя:Пікапы]]
[[Катэгорыя:Мікрааўтобусы]]</text>
      <sha1>0yhenjcshet5cl9nt7tapsfsyroqn1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663415</id>
      <parentid>2663414</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19525-50</username>
        <id>96543</id>
      </contributor>
      <origin>2663415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10176" sha1="84p7o78wu8eepal6hzyst39o2deczyq" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
|назва               = «VW Type 2 (T2)»
|выява               = [[Файл:1972 Volkswagen Delivery Van 1.6 Front.jpg|300пкс]]
|вытворца            = [[Volkswagen]]
|вядомы як           = 
|гады                = [[1967]]–[[1979]]
|зборка              = 
|папярэднік          = [[Volkswagen Transporter T1]]
|наступнік           = [[Volkswagen Transporter T3]]
|кляса               = LCV
|падобныя            = '''Type 2 Panel Van (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo F11 Furgone]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Furgone]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Panel Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Panel Van]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Panel Van]]&lt;br /&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Panel Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Panel Van]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Panel Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Panel Van (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-05]]/[[FSC Żuk|Żuk A-06 B]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Panel Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Panel Van]]&lt;br/&gt;[[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Panel Van]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Panel Van]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Panel Van]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Panel Van]]&lt;br/&gt;[[Nysa|1967-1969 Nysa 501 F]]/[[Nysa|Nysa 521 F]]&lt;br/&gt; '''Type 2 Kombi Van (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo F11 Furgone Promiscuo]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Furgone Promiscuo]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Kombi Van]]&lt;br/&gt; [[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Kombi Van]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Kombi Van]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Kombi Van]]&lt;br /&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Kombi Van]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Kombi Van]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Kombi Van (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Kombi Van (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[РАФ-977|РАФ-977Д Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-07]]/[[FSC Żuk|Żuk A-07 B]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Kombi Van]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Kombi Van]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Kombi Van]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Kombi Van]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Kombi Van]]&lt;br/&gt;[[Nysa|1967-1969 Nysa 501 Kombi Van]]/[[Nysa|Nysa 521 Kombi Van]]&lt;br/&gt;'''Type 2 Bus (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo F11 Autobus]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Autobus]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1978 Barkas B1000 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Minibus]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Minibus]]&lt;br /&gt;[[РАФ-977|РАФ-977Д Minibus]]&lt;br/&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Minibus]]&lt;br /&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Minibus]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Minibus]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Minibus (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Minibus (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-18]]/[[FSC Żuk|Żuk A-18 B]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Minibus]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Minibus]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Minibus]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Minibus]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Fiat 238|1966-1978 Fiat 238 Minibus]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Minibus]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Minibus]]&lt;br/&gt;[[Nysa|1967-1969 Nysa 501 M]]/[[Nysa|Nysa 521 M]]&lt;br/&gt; '''Type 2 Single Cab Pickup Truck (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo A11 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo A12 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Single Cab Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Single Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[РАФ-977|РАФ-977Д Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Ford Transit|Ford Transit Single Cab Pickup Truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Single Cab Pickup Truck (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-13 Pickup Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-13 B Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Single Cab Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Single Cab Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Single Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Fiat 241|Fiat 241 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[Nysa|Nysa 501 Single Cab Pickup Truck]]/[[Nysa|Nysa 521 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Single Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; '''Type 2 Crew Cab Pickup Truck (T2):'''&lt;br/&gt;[[Alfa Romeo A11/F11|Alfa Romeo A12 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Alfa Romeo A12/F12|Alfa Romeo F12 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Barkas B1000|1967-1979 Barkas B1000 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Harburg Transporter|Mercedes-Benz L 206 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Bedford CA|1967-1969 Bedford CA Crew Cab Pickup Truck]]/[[Bedford CF|1970-1979 Bedford CF Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Citroën Type H|Citroën Type H Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Mercedes-Benz N1300|1967-1975 DKW F1000 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Mercedes-Benz N1300|1976-1980 Mercedes-Benz N1300 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[Ford Transit|Ford Transit Crew Cab Pickup Truck (1965-1970)]]/[[Ford Transit|Ford Transit Crew Cab Pickup Truck (1971-1978)]] &lt;br/&gt; [[FSC Żuk|1967-1974 Żuk A-16 Pickup Truck]]/[[FSC Żuk|Żuk A-16 B Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Morris Commercial J4|1967-1974 Morris Commercial J4 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Leyland Sherpa|1975-1978 Leyland Sherpa Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt; [[ЕрАЗ-762|ЕрАЗ-762 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt; [[РАФ-977|РАФ-977Д Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Renault Estafette|1967-1972 Renault Estafette Crew Cab Pickup Truck]]/[[Renault Estafette|1973-1980 Renault Estafette Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br /&gt;[[Toyota HiAce|Toyota HiAce H10 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Toyota HiAce|Toyota HiAce Crew Cab Pickup Truck (1977—1985)]]&lt;br/&gt;[[Fiat 241|Fiat 241 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[УАЗ-452|УАЗ СГР Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Nysa|Nysa 501 Crew Cab Pickup Truck]]/[[Nysa|Nysa 521 Crew Cab Pickup Truck]]&lt;br/&gt;[[Škoda 1203|1968-1980 Škoda 1203 Crew Cab Pickup Truck]]
|commons             = 
}}
'''Volkswagen Type 2 T2''', які выпускаўся з 1967 па 2013 год, — гэта другое пакаленне культавага транспартнага аўтамабіля [[Volkswagen]], шырока вядомага як «эркер» за сваё вялікае выгнутае цэльнае лабавое шкло. Ён прыйшоў на замену [[Volkswagen Transporter T1|T1]], прапаноўваючы палепшаную магутнасць, больш сучасную падвеску, і вядомы сваім вытворчасцю ў Германіі да 1979 года і ў Бразіліі да 2013 года, Ён быў даступны ў некалькіх тыпах кузава, у тым ліку як фургон (пасля-Turners horse-drawn bakers van, 1904 Cadillac Model A 6 1/2hp Two-seater/Delivery Van, [[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1927 Graham Brothers Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1928 Dodge SE Express Panel Truck]], [[Dodge Brothers Truck|1929 Dodge Brothers Express Panel Truck]], [[GMC|1930-1931 GMC T-17 Panel Van]], [[International Harvester D-1|International Harvester D-1 1/2-Ton 6 Cylinder Panel Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25/35cwt Van (61)]], [[International Harvester Metro|1938–1940 International Harvester Metro Delivery Van]], [[International Harvester Metro|1941–1942 International Harvester Metro Delivery Van]], [[International Harvester Metro|1946–1949 International Harvester Metro Delivery Van]], і [[Volkswagen Transporter T1|VW T1 Panel Van]]), мікрааўтобус (пасля-Horse Drawn Wayne School Hack, 1903 Clarkson Steam Bus, [[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|1925 Yellow City Service Enclosed Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Enclosed Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Mack|Mack 6-BK-3S Greyhound Parlor Coach]], [[Dodge|1933 Dodge Bus by Wayne]], [[Dodge|1934 Dodge Bus by Wayne]], [[Ford Transit Bus|1936-1938 Ford Transit Bus]], [[Ford Transit Bus|1939-1947 Ford Transit Bus]], і [[Volkswagen Transporter T1|VW T1 15-Window Bus]]), Kombi, Regular Cab Pickup Truck, і Double Cab Pickup Truck.

[[Катэгорыя:Аўтамабілі Фольксваген|Type 2 (T2)]]
[[Катэгорыя:Фургоны]]
[[Катэгорыя:Пікапы]]
[[Катэгорыя:Мікрааўтобусы]]</text>
      <sha1>84p7o78wu8eepal6hzyst39o2deczyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TDK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302196</id>
    <revision>
      <id>2663389</id>
      <parentid>2662609</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2663389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5356" sha1="lv8bh0joajihx3y2sla8fixyjep9rmv" xml:space="preserve">{{Кампанія
|назва = TDK PGM (TDK)
|лагатып = TDK logo.svg
|тып = [[Публічная кампанія]] (6762, {{nyse|TDK}}, {{lse|TDK}})
|лістынг на біржы =
|дзейнасць =
|дэвіз = Life on Record (літаральна &quot;Жыццё ў рэжыме запісу&quot;, &quot;Жыццё на плёнку&quot;)
|заснавана = [[1935]]
|ранейшыя назвы =
|заснавальнікі =
|размяшчэнне = [[Токіо]], [[Японія]]
|ключавыя фігуры = Прэзідэнт: Takehiro Kamigama
|галіна = Вытворчасць носьбітаў інфармацыі і электронных кампанентаў
|прадукцыя = [[Blu-ray]], [[USB-назапашвальнік|USB-назапашвальнікі]], [[электронныя кампаненты]], крыніцы харчавання
|абарот = {{profit}} [[¥]]866 мільярдаў (2008)
|НДДКР =
|аперацыйны прыбытак = {{profit}} [[¥]]87 мільярдаў (2008)
|чысты прыбытак = [[¥]]71 мільярд (2008)
|колькасць супрацоўнікаў = 53,923&lt;ref&gt;[http://www.google.com/finance?q=TYO%3A6762 6762 — TDK CORPORATION — Google Finance&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
|мацярынская кампанія =
|даччыныя кампаніі =
|аўдытар =
|сайт = [http://www.tdk.com/ www.tdk.com], [http://www.tdk.co.jp/ www.tdk.co.jp]
}}
[[Файл:TDK blank DVD.JPG|праворуч|thumb|250px|[[DVD-диск]] ат TDK.]]
[[Файл:Compactcassette.jpg|thumb|Кампакт-касета TDK]]
[[File:Close up of TDK sign at Piccadilly Circus January 2012.jpg|thumb|200px|Лагатып TDK у [[Лондан]]е.]]
'''TDK Corporation''' — [[Японія|японская]] кампанія, якая займаецца вытворчасцю [[Электронныя кампаненты|электронных кампанентаў]] і [[Носьбіт інфармацыі|носьбітаў інфармацыі]]. Назва паходзіць з зыходнай японскай назвы кампаніі '''T'''okyo '''D'''enki '''K'''agaku ({{lang-en|Tokyo Electronics and Chemicals}}).

TDK была заснавана ў Японіі [[7 сьнежня]] [[1935 год]]а для вытворчасьці [[Ферыты|ферытаў]]. У [[1952]] запускаецца вытворчасьць [[Магнітная стужка|магнітных стужак]], а пазьней, у [[1966]] годзе, вытворчасьць [[Кампакт-касета|кампакт-касет]], дзякуючы якім кампанія і атрымала шырокую вядомасьць. На дадзены момант TDK выпускае шырокі спектр магнітных і аптычных носьбітаў інфармацыі. Нядаўна запушчана вытворчасьць [[USB flash drive|USB флэш-назапашвальнікаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=TDK Europe  site|url=http://www.tdk-media.eu/en/|archiveurl=https://www.webcitation.org/68DleD4Ke?url=http://www.tdkperformance.com/en-eu/|archivedate=2012-06-06|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.

У [[2004]] годзе TDK стала першым вытворцам носьбітаў інфармацыі, які далучыўся да распрацоўкі [[Blu-ray Disc|Blu-ray дыскаў]].

У [[2006]] году TDK спыніла вытворчасьць [[Compact disc|CD]] і [[Digital Versatile Disc|DVD]], перакінуўшы ўсе сілы на выпуск [[Blu-ray Disc|Blu-ray дыскаў]]. TDK да гэтага часу выпускае [[Compact Disc Rewritable|CD-RW]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Высакахуткасныя CD-RW ад  TDK|url=http://www.tdkperformance.com/en-us/Storage-Media/CD/High-Speed-CD-RW/|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Azr  rXkD?url=http://www.tdkperformance.com/en-us/Storage-Media/CD/High-Speed-CD-RW/|archivedate=2012-03-15|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;. Таксама кампанія выпускае навушнікі для праслухоўвання музыкі і гарнітуры для мабільных прылад.

У канцы 2007 года кампанія ''Imation'' набыла ў TDK права на выкарыстанне назвы ''TDK Life On Record'' пры вытворчасьці магнітных стужак, аптычных і дыскавых назапашвальнікаў, флэш прадуктаў і аксесуараў.  TDK можа адмяніць гэтае права праз 25 гадоў.

== Глядзіце таксама ==
* [[Магнітная стужка]]
* [[Кампакт-касета]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100808170708/http://www.tdk-media.com/ Сайт кампаніі]
* [http://www.tdk.com Афіцыйны сайт карпарацыі TDK.]
* [http://www.global.tdk.com/ Афіцыйны глабальны сайт.]
* [http://www.tdk.co.jp/museum/e/index.htm Музей гісторыі TDK.]
* [http://www.btgallery.com/tdk/index.html Старонка галерэі пустых стужак, прысвечаная TDK.]

[[Катэгорыя:Японскія кампаніі]]</text>
      <sha1>lv8bh0joajihx3y2sla8fixyjep9rmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаліна Даманская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302250</id>
    <revision>
      <id>2663416</id>
      <parentid>2663187</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzejka</username>
        <id>92386</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Жыцьцяпіс */</comment>
      <origin>2663416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11663" sha1="hok8qwd30om3y9w7iqjg6cruc5xsnch" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца}}
'''Міхаліна Даманская''' ({{мова-pl|Michalina Domańska}}, 1875, [[Чыжэвічы (Капыльскі раён)|Чыжэвічы]], [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкі павет]], [[Менская губэрня]] — {{ДС|18|03|1936}}, [[Варшава]]) — польская пісьменьніца, навэлістка, грамадзкая дзяячка.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзілася ў 1875 годзе ў вёсцы Чыжэвічы каля Слуцку (цяпер [[Капыльскі раён]]) у сям’і землеўладальніка-шляхціца; дачка Адама Даманскага і Катажыны, народжанай Вольф. Міхаліна была старэйшай дачкой у сям’і, таму менавіта зь ёй зьвязваюць маёнтак у Чыжэвічах. Дом быў разьмешчаны ў жывапісным месцы, ён выдзяляўся высокадэкаратыўнай уязной алеяй, якая ў далейшым стала асноўнай дарогай вёскі. У правым крыле дома былі разьмешчаны бальная заля, салён, сталовая і кабінэт, у левым — жылыя і гасьцявыя пакоі. Мэбля дома была ў стылі ампір па ўзоры мэблі каралеўскай залі ў Дрэздэне&lt;ref&gt;[https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/24302-1pisatelnitsa-novellistka-obshchestvennyj-deyatel-mikhalina-domanskaya-odna-iz-samykh-yarkikh-zvezd-kopylshchiny Пісьменніца, навелістка, грамадскі дзеяч Міхаліна Адамаўна Даманская — адна зь яскравых зорак Капыльшчыны], Наталля ДАВЫДЗЕНКА, Слава працы, 4.08.2021&lt;/ref&gt;.

Атрымлівала хатнюю адукацыю, а затым вучылася як вольная слухачка ў [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]]. У 1899 годзе выйшла замуж за Аляксандра Швэда.

У 1900 годзе атрымала ўзнагароду ў літаратурным конкурсе Biblioteki Dzieł Wyborowych за свой раман «Брыдкая». У 1901 годзе пачала публікаваць апавяданьні і ілюстрацыі ў «Przegląd Lwowski» («Выдатны шлюб. Вобраз з карнавальнага жыцьця», № 101—103), «Przegląd Polityczny, Społeczny i Literacki» і «Bluszcz».

Жывучы ў маёнтку ў Менскай губэрні, з 1905 году яна ўдзельнічала ў працы таварыства «Асьвета», засноўваючы падпольную польскую адукацыю; кіравала падпольнай школай у сваім маёнтку. Супрацоўнічала з «Kurier Litewski» (1905—1909 гг) і «Gońec Wileński» (1908—1909).

Празь песьні і паданьні, пачутыя ад простых сялян, Міхаліна далучылася да беларускай народнай творчасьці, якая з часам стала асновай яе многіх твораў. На творчым рахунку Міхаліны Даманскай шмат кніг: аповесьці «Непрыгожая», «Арліцкі», «Ціхая сіла», «Зьзяньне», «Аб невядомых героях» і многія іншыя. Міхаліна зьяўляецца аўтарам кнігі «Эдвард Вайніловіч. Успаміны», у якой апісана нямала «беларускіх старонак» і, канешне, «капыльскіх».

Напісала апавяданьні пра пасьляпаўстанцкі перасьлед расейскіх уладаў у [[Мядзьведзічы|Мядзьведзічах]], [[Волма (Койданаўскі раён)|Волме]] і [[Лагішын]]е. У 1911 годзе ў Кракаве апавяданьні была выдадзены ў зборніку «Пра невядомых герояў. Старонкі з гісторыі зямлі Менскай» ({{мова-pl|O nieznanych bohaterach. Kartki z dziejów ziemi mińskiej}}).

У 1914 годзе з-за яе кніг «Сьмерць Яна Ходара» і «Званы», у якіх яна апісвала рэлігійныя і нацыянальныя перасьледы беларускага насельніцтва, гвалтоўна пераведзенага ў праваслаўе, расейскія ўлады ўзбудзілі справу супраць аўтаркі і выдаўца, якая была перапынена з пачаткам [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. З 1914 па 1918 год яна жыла ў [[Менск]]у і працавала ў незалежніцкіх арганізацыях, якія падтрымлівалі польскіх салдат, што служылі ў расейскім войску.

Пасьля вайны, яна страціла маёнтак, які застаўся на тэрыторыі БССР, і пасялілася ў [[Варшава]]. У 1920 годзе выйшла замуж за Радвана Фядзюшку.

Міхаліна працягвала сваю літаратурную дзейнасьць, друкавалася ў часопісах «Gazeta Warszawska» (1919-25), «Bluszcz» (1923-27), «Kobieta w Świecie i w Domu» (1925-27, 1930) і «Słowo» (1936-38). Яна таксама працавала перакладчыцай, перакладаючы на польскую мову францускую літаратуру і польскую прозу на францускую мову. На францускую мову пераклала творы Ажэшкі і Сенкевіча.

Паралізаваная з 1929 году, яна памерла 18 сакавіка 1936 году ў Варшаве; яна пахавана там жа, на Паванжкоўскіх могілках.

== Творчасьць ==
* Brzydka. Powieść. Warszawa: A. T. Jezierski 1901, 159 s. Wyd. nast.: wyd. 2 Познань: Księgarnia św. Wojciecha [1925]; wyd. z podtytułem Powieść dla panienek. Warszawa: Księgarnia J. Przeworskiego 1933.
* Dr Orlicki. Powieść. «Bluszcz» 1901 nr 17-30.
* Cicha moc. Powieść. Warszawa: F.J. Granowski 1903, 150 s.
* Wieczory nałęczowskie. Pogadanki odczytane w Nałęczowie. Warszawa: Księgarnia S. Sadowskiego 1903, 48 s.
* Wykolejeni. Powieść. «Przegląd Polityczny-Społeczny i Literacki» 1905 nr 20-76.
* Blaski. Powieść. «Kurier Litewski» 1909 nr 147 i nast. Wyd. osobne Warszawa: E. Nicz 1910, 127 s. Wyd. nast. [Warszawa:] Nakład Biblioteki Domu Polskiego 1925, tamże pt. Blaski życia. 1930; Warszawa: Biblioteka Romansów i Powieści [1931].
* Historie prawdziwe. [Opowiadania]. Warszawa: Księgarnia S. Sadowskiego 1910, 96 s.
* Śmiertelna kołysanka. (Rok 1866); Dziwy w jarze; Spowiedź Maryni; Prorok; Za siódmą górą, za siódmą rzeką; Nad Wilią błękitną…
* Wyd. osobne opowiadań: Dziwy w jarze; Prorok. Варшава: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1911, 22 s.
* Зборнік апавяданьняў: Spowiedź Maryni; Nad Wilią błękitną. Варшава: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1911, 26 s.
* Зборнік апавяданьняў: Śmiertelna kołysanka. Варшава: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1911, 29 s.
* O nieznanych bohaterach. Kartki z dziejów ziemi mińskiej. Zebrane przez M. Domańską. Кракаў: Gebethner i Spółka 1911, 64 с.
* Śmierć Jana Chodora. [Opowiadanie]. «Nowa Reforma» 1911 nr 226—228. Wyd. osobne Warszawa: Księgarnia «Przegląd Katolicki» 1913, 14 s. Wyd. nast. łączne z poz. Przejdź do pozycji pt. Dzwony; Śmierć Jana Chodora. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1925], 46 s.
* Dzwony. Nowela. Warszawa: Księgarnia «Przegląd Katolicki» 1914, 16 s. Wyd. nast. łącznie z poz. Przejdź do pozycji pt. Dzwony; Śmierć Jana Chodora. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1925], 46 s.
* Jedna czternasta. [Opowiadania]. Wilno: W. Makowski 1914, 157 s.,
* Зборнік апавяданьняў: Matka. Warszawa: Nakład «Przegląd Katolicki» 1913, 22 s.
* Panienka ze dworu. Nowela z cyklu «Krwawe świty» na tle zdarzenia prawdziwego z czasu walki pierwszych formacji polskich generała Dowbór-Muśnickiego. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1921], 43 s. Wyd. 2 tamże [1927].
* Siostra Hanna. Nowela z cyklu «Krwawe świty». Na tle zdarzenia prawdziwego z czasu walk pierwszych formacji polskich generała Dowbór-Muśnickiego. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1921], 31 s. Wyd. 2 tamże 1927.
* Żona ułana. Nowela z cyklu «Krwawe świty». Na tle zdarzeń rzeczywistych z czasów tworzenia pierwszego korpusu polskiego generała Dowbór-Muśnickiego. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1921], 40 s. Wyd. 2 tamże [1927].
* Fotografie mówią. Nowele. Warszawa: Książki Ciekawe [1922], 86 s.
* Małżeństwo Zygmunta Kietlicza. Powieść. «Bluszcz» 1923 nr 37-52, 1924 nr 1-6, 8-16. Wyd. osobne Zamość: Z. Pomarański 1925, 176 s.
* Orlęta. Nowele. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1925], 49 s.
* «Gdy zabrzmiał złoty róg»… Powieść z niedalekiej przeszłości. Warszawa: Biblioteka Domu Polskiego 1926, 135 s.

=== Пераклады ===
* Ku prawdzie. Powieść z pierwszych czasów chrześcijaństwa. Rzecz przerobiona z francuskiego autora M. Rigaux. Warszawa: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1913, 268 s.
* P. Benoit: Dla Don Karlosa. [Powieść]. Cz. 1-2 [w jednym tomie]. Warszawa: Rój 1923, 163 + 164 s. Wyd. nast. tamże 1928.
* H. Bordeaux: Biały paw. Powieść. Warszawa: Bluszcz 1925, 141 s.
* M. Dekobra: Związki spokojne. [Powieść]. T. 1-2. Warszawa: S. Cukrowski 1927—1928, 108 + 112 s.
* V. Blasco-Ibanez: Wrogowie kobiety. [Powieść]. Warszawa: Rój 1928, 230 s.
* J. Kessel: Krwawy step. [Opowiadania]. Warszawa: Rój 1928, 191 s.
* C. Vautel: Nowoczesna panna. Powieść. [Warszawa:] S. Cukrowski [1928], 208 s.
* C. Vautel: Szalone kobiety. Powieść. Warszawa: S. Cukrowski [1928], 261 s.
* J. Kessel: Machno i jego żydówka. [Powieść]. «Świat» 1929 nr 1-8.
* C. Vautel, G. de La Fouchardière: Proboszcz w kasynie gry. Powieść. Warszawa: S. Cukrowski [1929], 271 s. Wyd. nast. tamże 1947.
* C. Vautel, G. de La Fouchardière: Tajemniczy Amerykanin. T. 2. [Warszawa:] S. Cukrowski 1929, 116 s.
*

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
• Polski słownik biograficzny. T. 5. Kraków 1939—1946 (Janusz Iwaszkiewicz).
• Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 1. Warszawa 1963.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Commons|Category:Michalina Domańska}}
* [https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/1841/domanska-michalina Polish Writers and Literary Scholars of the 20th and 21st Centuries]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Даманская, Міхаліна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Польскія літаратаркі]]</text>
      <sha1>hok8qwd30om3y9w7iqjg6cruc5xsnch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663417</id>
      <parentid>2663416</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzejka</username>
        <id>92386</id>
      </contributor>
      <comment>[[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]]</comment>
      <origin>2663417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11700" sha1="gi9npyirf3sh4oi00q34mgh4teb6il0" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца}}
'''Міхаліна Даманская''' ({{мова-pl|Michalina Domańska}}, 1875, [[Чыжэвічы (Капыльскі раён)|Чыжэвічы]], [[Слуцкі павет (Менская губэрня)|Слуцкі павет]], [[Менская губэрня]] — {{ДС|18|03|1936}}, [[Варшава]]) — польская пісьменьніца, навэлістка, грамадзкая дзяячка.

== Жыцьцяпіс ==
Нарадзілася ў 1875 годзе ў вёсцы Чыжэвічы каля Слуцку (цяпер [[Капыльскі раён]]) у сям’і землеўладальніка-шляхціца; дачка Адама Даманскага і Катажыны, народжанай Вольф. Міхаліна была старэйшай дачкой у сям’і, таму менавіта зь ёй зьвязваюць маёнтак у Чыжэвічах. Дом быў разьмешчаны ў жывапісным месцы, ён выдзяляўся высокадэкаратыўнай уязной алеяй, якая ў далейшым стала асноўнай дарогай вёскі. У правым крыле дома былі разьмешчаны бальная заля, салён, сталовая і кабінэт, у левым — жылыя і гасьцявыя пакоі. Мэбля дома была ў стылі ампір па ўзоры мэблі каралеўскай залі ў Дрэздэне&lt;ref&gt;[https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/24302-1pisatelnitsa-novellistka-obshchestvennyj-deyatel-mikhalina-domanskaya-odna-iz-samykh-yarkikh-zvezd-kopylshchiny Пісьменніца, навелістка, грамадскі дзеяч Міхаліна Адамаўна Даманская — адна зь яскравых зорак Капыльшчыны], Наталля ДАВЫДЗЕНКА, Слава працы, 4.08.2021&lt;/ref&gt;.

Атрымлівала хатнюю адукацыю, а затым вучылася як вольная слухачка ў [[Ягелонскі ўнівэрсытэт|Ягелонскім унівэрсытэце]]. У 1899 годзе выйшла замуж за Аляксандра Швэда.

У 1900 годзе атрымала ўзнагароду ў літаратурным конкурсе Biblioteki Dzieł Wyborowych за свой раман «Брыдкая». У 1901 годзе пачала публікаваць апавяданьні і ілюстрацыі ў «Przegląd Lwowski» («Выдатны шлюб. Вобраз з карнавальнага жыцьця», № 101—103), «Przegląd Polityczny, Społeczny i Literacki» і «Bluszcz».

Жывучы ў маёнтку ў Менскай губэрні, з 1905 году яна ўдзельнічала ў працы таварыства «Асьвета», засноўваючы падпольную польскую адукацыю; кіравала падпольнай школай у сваім маёнтку. Супрацоўнічала з «Kurier Litewski» (1905—1909 гг) і «Gońec Wileński» (1908—1909).

Празь песьні і паданьні, пачутыя ад простых сялян, Міхаліна далучылася да беларускай народнай творчасьці, якая з часам стала асновай яе многіх твораў. На творчым рахунку Міхаліны Даманскай шмат кніг: аповесьці «Непрыгожая», «Арліцкі», «Ціхая сіла», «Зьзяньне», «Аб невядомых героях» і многія іншыя. Міхаліна зьяўляецца аўтарам кнігі «Эдвард Вайніловіч. Успаміны», у якой апісана нямала «беларускіх старонак» і, канешне, «капыльскіх».

Напісала апавяданьні пра пасьляпаўстанцкі перасьлед расейскіх уладаў у [[Мядзьведзічы|Мядзьведзічах]], [[Волма (Койданаўскі раён)|Волме]] і [[Лагішын]]е. У 1911 годзе ў Кракаве апавяданьні была выдадзены ў зборніку «Пра невядомых герояў. Старонкі з гісторыі зямлі Менскай» ({{мова-pl|O nieznanych bohaterach. Kartki z dziejów ziemi mińskiej}}).

У 1914 годзе з-за яе кніг «Сьмерць Яна Ходара» і «Званы», у якіх яна апісвала рэлігійныя і нацыянальныя перасьледы беларускага насельніцтва, гвалтоўна пераведзенага ў праваслаўе, расейскія ўлады ўзбудзілі справу супраць аўтаркі і выдаўца, якая была перапынена з пачаткам [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]]. З 1914 па 1918 год яна жыла ў [[Менск]]у і працавала ў незалежніцкіх арганізацыях, якія падтрымлівалі польскіх салдат, што служылі ў расейскім войску.

Пасьля вайны, яна страціла маёнтак, які застаўся на тэрыторыі БССР, і пасялілася ў [[Варшава]]. У 1920 годзе выйшла замуж за Радвана Фядзюшку.

Міхаліна працягвала сваю літаратурную дзейнасьць, друкавалася ў часопісах «Gazeta Warszawska» (1919-25), «Bluszcz» (1923-27), «Kobieta w Świecie i w Domu» (1925-27, 1930) і «Słowo» (1936-38). Яна таксама працавала перакладчыцай, перакладаючы на польскую мову францускую літаратуру і польскую прозу на францускую мову. На францускую мову пераклала творы Ажэшкі і Сенкевіча.

Паралізаваная з 1929 году, яна памерла 18 сакавіка 1936 году ў Варшаве; яна пахавана там жа, на Паванжкоўскіх могілках.

== Творчасьць ==
* Brzydka. Powieść. Warszawa: A. T. Jezierski 1901, 159 s. Wyd. nast.: wyd. 2 Познань: Księgarnia św. Wojciecha [1925]; wyd. z podtytułem Powieść dla panienek. Warszawa: Księgarnia J. Przeworskiego 1933.
* Dr Orlicki. Powieść. «Bluszcz» 1901 nr 17-30.
* Cicha moc. Powieść. Warszawa: F.J. Granowski 1903, 150 s.
* Wieczory nałęczowskie. Pogadanki odczytane w Nałęczowie. Warszawa: Księgarnia S. Sadowskiego 1903, 48 s.
* Wykolejeni. Powieść. «Przegląd Polityczny-Społeczny i Literacki» 1905 nr 20-76.
* Blaski. Powieść. «Kurier Litewski» 1909 nr 147 i nast. Wyd. osobne Warszawa: E. Nicz 1910, 127 s. Wyd. nast. [Warszawa:] Nakład Biblioteki Domu Polskiego 1925, tamże pt. Blaski życia. 1930; Warszawa: Biblioteka Romansów i Powieści [1931].
* Historie prawdziwe. [Opowiadania]. Warszawa: Księgarnia S. Sadowskiego 1910, 96 s.
* Śmiertelna kołysanka. (Rok 1866); Dziwy w jarze; Spowiedź Maryni; Prorok; Za siódmą górą, za siódmą rzeką; Nad Wilią błękitną…
* Wyd. osobne opowiadań: Dziwy w jarze; Prorok. Варшава: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1911, 22 s.
* Зборнік апавяданьняў: Spowiedź Maryni; Nad Wilią błękitną. Варшава: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1911, 26 s.
* Зборнік апавяданьняў: Śmiertelna kołysanka. Варшава: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1911, 29 s.
* O nieznanych bohaterach. Kartki z dziejów ziemi mińskiej. Zebrane przez M. Domańską. Кракаў: Gebethner i Spółka 1911, 64 с.
* Śmierć Jana Chodora. [Opowiadanie]. «Nowa Reforma» 1911 nr 226—228. Wyd. osobne Warszawa: Księgarnia «Przegląd Katolicki» 1913, 14 s. Wyd. nast. łączne z poz. Przejdź do pozycji pt. Dzwony; Śmierć Jana Chodora. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1925], 46 s.
* Dzwony. Nowela. Warszawa: Księgarnia «Przegląd Katolicki» 1914, 16 s. Wyd. nast. łącznie z poz. Przejdź do pozycji pt. Dzwony; Śmierć Jana Chodora. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1925], 46 s.
* Jedna czternasta. [Opowiadania]. Wilno: W. Makowski 1914, 157 s.,
* Зборнік апавяданьняў: Matka. Warszawa: Nakład «Przegląd Katolicki» 1913, 22 s.
* Panienka ze dworu. Nowela z cyklu «Krwawe świty» na tle zdarzenia prawdziwego z czasu walki pierwszych formacji polskich generała Dowbór-Muśnickiego. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1921], 43 s. Wyd. 2 tamże [1927].
* Siostra Hanna. Nowela z cyklu «Krwawe świty». Na tle zdarzenia prawdziwego z czasu walk pierwszych formacji polskich generała Dowbór-Muśnickiego. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1921], 31 s. Wyd. 2 tamże 1927.
* Żona ułana. Nowela z cyklu «Krwawe świty». Na tle zdarzeń rzeczywistych z czasów tworzenia pierwszego korpusu polskiego generała Dowbór-Muśnickiego. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1921], 40 s. Wyd. 2 tamże [1927].
* Fotografie mówią. Nowele. Warszawa: Książki Ciekawe [1922], 86 s.
* Małżeństwo Zygmunta Kietlicza. Powieść. «Bluszcz» 1923 nr 37-52, 1924 nr 1-6, 8-16. Wyd. osobne Zamość: Z. Pomarański 1925, 176 s.
* Orlęta. Nowele. Poznań: Księgarnia św. Wojciecha [1925], 49 s.
* «Gdy zabrzmiał złoty róg»… Powieść z niedalekiej przeszłości. Warszawa: Biblioteka Domu Polskiego 1926, 135 s.

=== Пераклады ===
* Ku prawdzie. Powieść z pierwszych czasów chrześcijaństwa. Rzecz przerobiona z francuskiego autora M. Rigaux. Warszawa: Wydawnictwo «Przegląd Katolicki» 1913, 268 s.
* P. Benoit: Dla Don Karlosa. [Powieść]. Cz. 1-2 [w jednym tomie]. Warszawa: Rój 1923, 163 + 164 s. Wyd. nast. tamże 1928.
* H. Bordeaux: Biały paw. Powieść. Warszawa: Bluszcz 1925, 141 s.
* M. Dekobra: Związki spokojne. [Powieść]. T. 1-2. Warszawa: S. Cukrowski 1927—1928, 108 + 112 s.
* V. Blasco-Ibanez: Wrogowie kobiety. [Powieść]. Warszawa: Rój 1928, 230 s.
* J. Kessel: Krwawy step. [Opowiadania]. Warszawa: Rój 1928, 191 s.
* C. Vautel: Nowoczesna panna. Powieść. [Warszawa:] S. Cukrowski [1928], 208 s.
* C. Vautel: Szalone kobiety. Powieść. Warszawa: S. Cukrowski [1928], 261 s.
* J. Kessel: Machno i jego żydówka. [Powieść]. «Świat» 1929 nr 1-8.
* C. Vautel, G. de La Fouchardière: Proboszcz w kasynie gry. Powieść. Warszawa: S. Cukrowski [1929], 271 s. Wyd. nast. tamże 1947.
* C. Vautel, G. de La Fouchardière: Tajemniczy Amerykanin. T. 2. [Warszawa:] S. Cukrowski 1929, 116 s.
*

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
• Polski słownik biograficzny. T. 5. Kraków 1939—1946 (Janusz Iwaszkiewicz).
• Słownik współczesnych pisarzy polskich. T. 1. Warszawa 1963.

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Commons|Category:Michalina Domańska}}
* [https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/1841/domanska-michalina Polish Writers and Literary Scholars of the 20th and 21st Centuries]

{{бібліяінфармацыя}}
{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Даманская, Міхаліна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Польскія літаратаркі]]</text>
      <sha1>gi9npyirf3sh4oi00q34mgh4teb6il0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ashok Leyland U-Truck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302265</id>
    <revision>
      <id>2663395</id>
      <timestamp>2026-03-29T15:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19370-01</username>
        <id>96524</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „'''Ashok Leyland U-Truck''' — гэта універсальная платформа для камерцыйных аўтамабіляў высокай грузападымальнасці (16–49 тон) з сучаснымі, трывалымі кабінамі з высокай ударатрываласцю. Ён можа пахваліцца перадавымі рухавікамі серыі H (180–300 к. с.), м...“</comment>
      <origin>2663395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7411" sha1="s5mma84k5kp7t803gbnniv8kfqauo4t" xml:space="preserve">'''Ashok Leyland U-Truck''' — гэта універсальная платформа для камерцыйных аўтамабіляў высокай грузападымальнасці (16–49 тон) з сучаснымі, трывалымі кабінамі з высокай ударатрываласцю. Ён можа пахваліцца перадавымі рухавікамі серыі H (180–300 к. с.), модульнай канструкцыяй для лёгкай налады і спецыялізаванымі опцыямі, такімі як самазвалы, цягачы і цыстэрны, аптымізаванымі для перавозак на вялікія адлегласці і будаўніцтва, Серыя грузавікоў Ashok Leyland U-Truck (Value Cab) прапануе модульныя канфігурацыі кабіны, распрацаваныя для камфорту і даўгавечнасці, у тым ліку аднавосевыя жорсткія грузавікі з дзённай кабінай (пасля-Hansen Horse Drawn Freight Wagon, 1914-1918 Foden Wagon 4 n.h.p. 5 ton Chassis Steam Lorry, [[Brockway Motor Company|Brockway T 2-Door Enclosed Cab Single Axle Chassis Truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Enclosed Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Brockway Motor Company|1926 Brockway Model R 3 1/2-4 Ton 2-Door Enclosed Cab Single Axle Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Chassis Truck]], [[Citroën U23|1935-1947 Citroën Type 23 Standard Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Chassis Truck]], [[Fordson Thames ET|Fordson Thames ET6/ET7 2-door standard cab single axle rigid chassis lorry]], [[Thames Trader#Thames Trader FC|Thames Trader FC Mk1 2-door standard cab single axle rigid chassis lorry]], [[Thames Trader#Mk2|Thames Trader FC Mk2 2-door standard cab single axle rigid chassis lorry]], [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab single axle rigid chassis lorry (1965-1977)]], і [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab single axle rigid chassis lorry (1978-1981)]]), жорсткія грузавікі з тандэмнай воссю і дзённай кабінай (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Closed Cab Tandem-Axle Rigid Chassis Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Chassis Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Chassis Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Chassis Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Chassis Truck]], [[Citroën U23|1935-1947 Citroën Type 23 Standard Enclosed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Chassis Truck]], [[Fordson Thames ET|Fordson Thames ET6/ET7 2-door standard cab tandem axle rigid chassis lorry]], [[Thames Trader#Thames Trader FC|Thames Trader FC Mk1 2-door standard cab tandem axle rigid chassis lorry]], [[Thames Trader#Mk2|Thames Trader FC Mk2 2-door standard cab tandem axle rigid chassis lorry]], [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab tandem axle rigid chassis lorry (1965-1977)]], і [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab tandem axle rigid chassis lorry (1978-1981)]]), аднавосевыя цягачы з дзённай кабінай (пасля-[[Brockway Motor Truck Company|Brockway T 2-Door Regular Enclosed Cab 4x2 semi-tractor truck (1920-1924)]], [[Brockway Motor Truck Company|1925 Brockway Model K2 1/2 to 3 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab 4x2 semi-tractor truck]], [[Brockway Motor Truck Company|1926 Brockway Model R 3 1/2 - 4 Ton 2-Door Standard Enclosed Cab 4x2 semi-tractor truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Citroën U23|1935-1947 Citroën Type 23 Standard Enclosed Cab Dual Rear Wheel Single Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fordson Thames ET|Fordson Thames ET6/ET7 2-door standard cab single axle semi-tractor lorry]], [[Thames Trader#Thames Trader FC|Thames Trader FC Mk1 2-door standard cab single axle semi-tractor lorry]], [[Thames Trader#Mk2|Thames Trader FC Mk2 2-door standard cab single axle semi-tractor lorry]], [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab single axle semi-tractor lorry (1965-1977)]], і [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab single axle semi-tractor lorry (1978-1981)]]), тандэмныя цягачы з дзённай кабінай (пасля-[[Hendrickson Motor Truck Company|1926 Hendrickson Model SW Closed Cab Tandem-Axle Semi-Tractor Truck]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Enclosed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Semi-Tractor Truck (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-B Enclosed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Semi-Tractor Truck (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Ford Model BB|1933 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Ford Model BB|1934 Ford Model BB Closed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Citroën U23|1935-1947 Citroën Type 23 Standard Enclosed Cab Dual Rear Wheel Tandem Axle Semi-Tractor Truck]], [[Fordson Thames ET|Fordson Thames ET6/ET7 2-door standard cab tandem axle semi-tractor lorry]], [[Thames Trader#Thames Trader FC|Thames Trader FC Mk1 2-door standard cab tandem axle semi-tractor lorry]], [[Thames Trader#Mk2|Thames Trader FC Mk2 2-door standard cab tandem axle semi-tractor lorry]], [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab tandem axle semi-tractor lorry (1965-1977)]], і [[Ford D-series|Ford D-1000 2-door standard cab tandem axle semi-tractor lorry (1978-1981)]]), шматвосевыя грузавікі з дзённай кабінай, спальныя кабіны і варыянты з высокім дахам з дадатковым кандыцыянерам. Даступныя ў эканамічным, стандартным і люксавым варыянтах, гэтыя грузавікі абсталяваны падвеснымі нахільнымі кабінамі для розных мэтаў прымянення, у тым ліку для цягачоў і самазвалаў.

[[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]]
[[Катэгорыя:Грузавікі Ashok Leyland]]</text>
      <sha1>s5mma84k5kp7t803gbnniv8kfqauo4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Citroën Type H</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302266</id>
    <revision>
      <id>2663406</id>
      <timestamp>2026-03-29T18:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19525-50</username>
        <id>96543</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „{{Аўтамабіль |назва               = «Citroën Type H» |выява               = [[Файл:HYt 002.jpg|300пкс]] |вытворца            = [[Citroën]] |вядомы як           =  |гады                = 1947-1981 |зборка              =  |кляса               = LCV |падобныя            =  |commons             =  }} '''Citroën H Van''', '''Type H''', '''H-Type''' або '''HY''...“</comment>
      <origin>2663406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="o78dgj50ep1sjoilhiwpre7m5hr1knn" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
|назва               = «Citroën Type H»
|выява               = [[Файл:HYt 002.jpg|300пкс]]
|вытворца            = [[Citroën]]
|вядомы як           = 
|гады                = 1947-1981
|зборка              = 
|кляса               = LCV
|падобныя            = 
|commons             = 
}}
'''Citroën H Van''', '''Type H''', '''H-Type''' або '''HY''' — гэта лёгкі грузавік (або фургон для дастаўкі), які выпускаўся французскім аўтавытворцам [[Citroën]] паміж 1947 і 1981 гадамі. Ён быў распрацаваны як просты пярэднепрывадны фургон пасля Другой сусветнай вайны. За 34 гады на заводах у Францыі і Бельгіі было выпушчана ў агульнай складанасці 473 289 аўтамабіляў. Большая частка з іх была прададзена ў Францыі, Бельгіі і Нідэрландах.

[[Катэгорыя:Аўтамабілі Citroën|Type H]]</text>
      <sha1>o78dgj50ep1sjoilhiwpre7m5hr1knn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663409</id>
      <parentid>2663406</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19525-50</username>
        <id>96543</id>
      </contributor>
      <origin>2663409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2749" sha1="490epn5g46b3kjqpnqy7brqlrbfhzvc" xml:space="preserve">{{Аўтамабіль
|назва               = «Citroën Type H»
|выява               = [[Файл:HYt 002.jpg|300пкс]]
|вытворца            = [[Citroën]]
|вядомы як           = 
|гады                = 1947-1981
|зборка              = 
|кляса               = LCV
|падобныя            = 
|commons             = 
}}
'''Citroën H Van''', '''Type H''', '''H-Type''' або '''HY''' — гэта лёгкі грузавік (або фургон для дастаўкі), які выпускаўся французскім аўтавытворцам [[Citroën]] паміж 1947 і 1981 гадамі. Ён быў распрацаваны як просты пярэднепрывадны фургон пасля Другой сусветнай вайны. За 34 гады на заводах у Францыі і Бельгіі было выпушчана ў агульнай складанасці 473 289 аўтамабіляў. Большая частка з іх была прададзена ў Францыі, Бельгіі і Нідэрландах, Citroën Type H (1947–1981) быў у асноўным даступны ў кузавах стандартны фургон (пасля-[[Packard|1925 Packard 333 Panel Truck]], [[Durant Motors|1926 Star Panel Truck]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1927-1929)]], [[Ford Model A (1927-1931)|Ford Model A Panel Truck (1930-1931)]], [[Ford Model B (1932)|1932 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1933 Ford Panel Truck]], [[Ford Model B (1932)|1934 Ford Panel Truck]], [[Fordson E88W|Fordson V8 E88W 25/35cwt Van (61)]], [[Citroën TUB|Citroën TUB Furgon]], і [[Citroën TUB|Citroën TUC Furgon]]), стандартны мікрааўтобус (пасля-[[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Enclosed Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Enclosed Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA Raymond Matthews Bus (1928-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Enclosed Tour Bus (1930-1931)]], [[Ford Model BB|1932 Ford V8 330-B Enclosed Tour Bus]], [[Ford Model BB|1933 Ford V8 330-B Enclosed Tour Bus]], [[Ford Model BB|1934 Ford V8 330-B Enclosed Tour Bus]], [[Ford Model V8-51|1935 Ford V8 Wayne Bus]], [[Ford Transit Bus|1936-1938 Ford Transit Bus]], і [[Ford Transit Bus|1939-1947 Ford Transit Bus]]), фургон з доўгай базай, мікрааўтобус з доўгай базай, crew cab pickup truck, і двухдзверны пікап з адзінарнай кабінай.

[[Катэгорыя:Аўтамабілі Citroën|Type H]]</text>
      <sha1>490epn5g46b3kjqpnqy7brqlrbfhzvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Hist2324</title>
    <ns>2</ns>
    <id>302267</id>
    <revision>
      <id>2663407</id>
      <timestamp>2026-03-29T18:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hist2324</username>
        <id>96539</id>
      </contributor>
      <comment>Створаная старонка са зьместам „Main account (Portuguese Wikipedia): [https://pt.wikipedia.org/wiki/Usu%C3%A1rio(a)_Discuss%C3%A3o:Hist2324 Hist2324]“</comment>
      <origin>2663407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="grzzd48pvekr7xptk7m2k98y0y3adom" xml:space="preserve">Main account (Portuguese Wikipedia): [https://pt.wikipedia.org/wiki/Usu%C3%A1rio(a)_Discuss%C3%A3o:Hist2324 Hist2324]</text>
      <sha1>grzzd48pvekr7xptk7m2k98y0y3adom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модэна (валейбольны клюб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302268</id>
    <revision>
      <id>2663408</id>
      <timestamp>2026-03-29T18:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Modena_Volley?oldid=1339681063</comment>
      <origin>2663408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7851" sha1="qd95kmuwfnz7c36v8s6a3x6x2eegvsr" xml:space="preserve">{{Спартовы клюб
| назва             = Модэна
| выява             = Logo ModenaVolley 2017.jpg
| памер_выявы       = 200пкс
| дысцыпліна        = валейбол

&lt;!--Спаборніцтвы--&gt;
| чэмпіянат         = [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыя А]]
| сэзон             = 
| становішча        = 

&lt;!--Неабавязковыя парамэтры--&gt;
| колер_тэксту      = #004466
| колер_фону        = #FFFF00
}}
'''Мо́дэна''' ({{мова-it|Modena Volley}}) — італьянскі валейбольны клюб з [[Модэна|Модэны]]. Быў заснаваны ў 1968 годзе. Гэта самы пасьпяховы італьянскі клюб, які больш за дзясятак разоў перамагаў як у нацыянальнай лізе, гэтак шматкроць браў нацыянальны кубак. Клюб таксама ёсьць адным з самых знаных і прэстыжных у Эўропе, маючы на сваім рахунку трафэі эўрапейскіх кубкаў, у тым ліку модэнцы чатыры разы перамагалі ў [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ|Лізе чэмпіёнаў]].

== Гісторыя ==
Клюб быў заснаваны ў 1966 годзе Бэніта і Джузэпэ Паніні, уладальнікамі выдавецтва Edizioni Panini. Першапачаткова каманда мела назву «Паніні». Клюб, які тады трэнаваў [[Франка Андэрліні]], пачаў з Сэрыі С, то бок трэцяга ўзроўню італьянскага чэмпіянату, але хутка дасягнуў [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыя А]], трапіўшы туды ўжо 1968 годзе.

[[Файл:Palapanini casamodena.jpg|значак|зьлева|На хатнім матчы «Модэны» ў 2011 годзе.]]
Спатрэбіўся ўсяго адзін сэзон, каб каманда ўпершыню ўзяла тытул чэмпіёнаў краіны, што здарылася ў сэзоне 1969—1970 гадоў. Перамогу фактычна гарантаваў зорны чэхаславацкі валейбаліст [[Ёзэф Мусіл]]. З Андэрліні ў якасьці галоўнага трэнэра модэнцы ўзялі яшчэ тры чэмпіянаты, але ў сэзоне 1975—1976 гадоў адмысловец сышоў у адстаўку, а яго замяніў паляк [[Эдвард Скорак]], які выконваў абавязкі гульца-трэнэра. Новы трэнэр прывёў «Паніні» да чарговага нацыянальнага тытула. Да канца 1970-х гадоў каманда сьвяткавала чэмпіёнства яшчэ чатыры разы, а таксама ўзяла два [[Кубак Італіі па валейболе сярод мужчынаў|Кубкі Італіі]] і свой першы эўрапейскі трафэй, якім стаў Кубак уладальнікаў кубкаў 1979—1980 гадоў. Лідэрамі каманды ў той час былі бразылец [[Бэрнард Райзман]] і італьянец [[Франчэска Даль’Оліё]]. У 1980-х гадах «Модэна» дасягнула яшчэ большых посьпехаў. Гэтак пад кіраўніцтвам [[Хуліё Вэляска]] каманда чатыры разы запар перамагала ў лізе, атрымаўшы таксама мноства нацыянальных і міжнародных кубкаў. У 1989 годзе Вэляска быў прызначаны галоўны трэнэр зборнай Італіі, пакінуўшы «Паніні», дзе яго замяніў Уладзімер Янкавіч. Нават без Вэляска клюб стаў найлепшым у Эўропе, выйграўшы [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ 1989—1990 гадоў|Лігу чэмпіёнаў 1989—1990 гадоў]].

Каманда пачала 1990-я гады зь фінансавымі цяжкасьцямі, і ейныя найлепшыя гульцы пакінулі Модэну, прыяднаўшыся да клюбам з большым фінансаваньнем. Эра сям’і Паніні скончылася калі ў 1993 годзе клюб упершыню зьмяніў уласьніка. Яго пераняў керамічны прамысловец Джаваньні Вандэльлі, які пераназваў клюб у «Дайтону». Модэнцы неўзабаве аднавілі сваю канкурэнтаздольнасьць і за пяць сэзонаў узялі дванаццаць трафэяў, у тым ліку двойчы стаўшы чэмпіёнамі Італіі і два разы здабыўшы эўрапейскія трафэі. Сэзон 1996—1997 гадоў агулам можна ўважыць за адзін з самых пасьпяховых у доўгай гісторыі клюба, бо ў адным годзе «Дайтона» дасягнула перамогі ў італьянскай лізе, Кубку Італіі і Лізе чэмпіёнаў. 1996 год быў азмрочаны сьмерцю Джузэпэ Паніні, сузаснавальніка і цягам доўгіх гадоў вельмі паважанага прэзыдэнта клюбу. Улады Модэны ўшанавалі ягоную памяць у новай назьве арэны, якая пачала насіць ягонае імя. У сэзоне 1997—1998 гадоў, ачоленыя трэнэрам Франчэска Даль’Оліё, «Модэна» сьвяткавала сваю трэцюю запар перамогу ў Лізе чэмпіёнаў. У 2005 годзе Вандэльлі прадаў клуб кансорцыюму, пасьля чаго назва клюбу зноў зьмянілася. Справы новых уладальнікаў не было выдатнымі,  бо за першыя гады «Модэна» ўзяла толькі адзін трафэй, якім стаў [[Кубак выкліку (валейбол)|Кубак выкліку]] ў 2008 годзе, нават не зважаючы на вялікія інвэстыцыі ў падпісаньне вядомых гульцоў. 11 студзеня 2015 году каманда выйграла свой першы тытул за 7 гадоў, адолеўшы ў фінале Кубка Італіі «[[Трэнтына Трэнта|Трэнтына]]»&lt;ref&gt;[http://www.scorespro.com/volleyball/livescore/itas-diatec-trentino-vs-trenkwalder-modena/11-01-2015/ Itas Diatec Trentino – Modena Volley 1–3 (19:25, 19:25, 25:23, 12:25)] ScoresPro.com&lt;/ref&gt;. З кастрычніка 2015 году клюб узгодніў умовы буйной спонсарскай угоды з [[DHL]], а па заканчэньні сэзону «Модэна» ўпершыню за 14 гадоў стала чэмпіёнам краіны. Тым ня менш, дамова з DHL была скасаваная.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.modenavolley.it/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Італьянскія валейбольныя клюбы]]</text>
      <sha1>qd95kmuwfnz7c36v8s6a3x6x2eegvsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2663410</id>
      <parentid>2663408</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */ выпраўленьне спасылак</comment>
      <origin>2663410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7928" sha1="1t166ekhp6fv8xfr4y1fzgmvl2tsj7k" xml:space="preserve">{{Спартовы клюб
| назва             = Модэна
| выява             = Logo ModenaVolley 2017.jpg
| памер_выявы       = 200пкс
| дысцыпліна        = валейбол

&lt;!--Спаборніцтвы--&gt;
| чэмпіянат         = [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыя А]]
| сэзон             = 
| становішча        = 

&lt;!--Неабавязковыя парамэтры--&gt;
| колер_тэксту      = #004466
| колер_фону        = #FFFF00
}}
'''Мо́дэна''' ({{мова-it|Modena Volley}}) — італьянскі валейбольны клюб з [[Модэна|Модэны]]. Быў заснаваны ў 1968 годзе. Гэта самы пасьпяховы італьянскі клюб, які больш за дзясятак разоў перамагаў як у нацыянальнай лізе, гэтак шматкроць браў нацыянальны кубак. Клюб таксама ёсьць адным з самых знаных і прэстыжных у Эўропе, маючы на сваім рахунку трафэі эўрапейскіх кубкаў, у тым ліку модэнцы чатыры разы перамагалі ў [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ|Лізе чэмпіёнаў]].

== Гісторыя ==
Клюб быў заснаваны ў 1966 годзе Бэніта і Джузэпэ Паніні, уладальнікамі выдавецтва Edizioni Panini. Першапачаткова каманда мела назву «Паніні». Клюб, які тады трэнаваў [[Франка Андэрліні]], пачаў з Сэрыі С, то бок трэцяга ўзроўню італьянскага чэмпіянату, але хутка дасягнуў [[Сэрыя А чэмпіянату Італіі па валейболе|Сэрыя А]], трапіўшы туды ўжо 1968 годзе.

[[Файл:Palapanini casamodena.jpg|значак|зьлева|На хатнім матчы «Модэны» ў 2011 годзе.]]
Спатрэбіўся ўсяго адзін сэзон, каб каманда ўпершыню ўзяла тытул чэмпіёнаў краіны, што здарылася ў сэзоне 1969—1970 гадоў. Перамогу фактычна гарантаваў зорны чэхаславацкі валейбаліст [[Ёзэф Мусіл]]. З Андэрліні ў якасьці галоўнага трэнэра модэнцы ўзялі яшчэ тры чэмпіянаты, але ў сэзоне 1975—1976 гадоў адмысловец сышоў у адстаўку, а яго замяніў паляк [[Эдвард Скорак]], які выконваў абавязкі гульца-трэнэра. Новы трэнэр прывёў «Паніні» да чарговага нацыянальнага тытула. Да канца 1970-х гадоў каманда сьвяткавала чэмпіёнства яшчэ чатыры разы, а таксама ўзяла два [[Кубак Італіі па валейболе сярод мужчынаў|Кубкі Італіі]] і свой першы эўрапейскі трафэй, якім стаў Кубак уладальнікаў кубкаў 1979—1980 гадоў. Лідэрамі каманды ў той час былі бразылец [[Бэрнард Райзман]] і італьянец [[Франчэска Даль’Оліё]]. У 1980-х гадах «Модэна» дасягнула яшчэ большых посьпехаў. Гэтак пад кіраўніцтвам [[Хуліё Вэляска]] каманда чатыры разы запар перамагала ў лізе, атрымаўшы таксама мноства нацыянальных і міжнародных кубкаў. У 1989 годзе Вэляска быў прызначаны галоўны трэнэр [[Мужчынская зборная Італіі па валейболе|зборнай Італіі]], пакінуўшы «Паніні», дзе яго замяніў Уладзімер Янкавіч. Нават без Вэляска клюб стаў найлепшым у Эўропе, выйграўшы [[Ліга чэмпіёнаў ЭКВ 1989—1990 гадоў|Лігу чэмпіёнаў 1989—1990 гадоў]].

Каманда пачала 1990-я гады зь фінансавымі цяжкасьцямі, і ейныя найлепшыя гульцы пакінулі Модэну, прыяднаўшыся да клюбам з большым фінансаваньнем. Эра сям’і Паніні скончылася калі ў 1993 годзе клюб упершыню зьмяніў уласьніка. Яго пераняў керамічны прамысловец Джаваньні Вандэльлі, які пераназваў клюб у «Дайтону». Модэнцы неўзабаве аднавілі сваю канкурэнтаздольнасьць і за пяць сэзонаў узялі дванаццаць трафэяў, у тым ліку двойчы стаўшы чэмпіёнамі Італіі і два разы здабыўшы эўрапейскія трафэі. Сэзон 1996—1997 гадоў агулам можна ўважыць за адзін з самых пасьпяховых у доўгай гісторыі клюба, бо ў адным годзе «Дайтона» дасягнула перамогі ў італьянскай лізе, Кубку Італіі і Лізе чэмпіёнаў. 1996 год быў азмрочаны сьмерцю Джузэпэ Паніні, сузаснавальніка і цягам доўгіх гадоў вельмі паважанага прэзыдэнта клюбу. Улады Модэны ўшанавалі ягоную памяць у новай назьве арэны, якая пачала насіць ягонае імя. У сэзоне 1997—1998 гадоў, ачоленыя трэнэрам Франчэска Даль’Оліё, «Модэна» сьвяткавала сваю трэцюю запар перамогу ў Лізе чэмпіёнаў. У 2005 годзе Вандэльлі прадаў клуб кансорцыюму, пасьля чаго назва клюбу зноў зьмянілася. Справы новых уладальнікаў не было выдатнымі,  бо за першыя гады «Модэна» ўзяла толькі адзін трафэй, якім стаў [[Кубак выкліку (валейбол)|Кубак выкліку]] ў 2008 годзе, нават не зважаючы на вялікія інвэстыцыі ў падпісаньне вядомых гульцоў. 11 студзеня 2015 году каманда выйграла свой першы тытул за 7 гадоў, адолеўшы ў фінале Кубка Італіі «[[Трэнтына Трэнта|Трэнтына]]»&lt;ref&gt;[http://www.scorespro.com/volleyball/livescore/itas-diatec-trentino-vs-trenkwalder-modena/11-01-2015/ Itas Diatec Trentino – Modena Volley 1–3 (19:25, 19:25, 25:23, 12:25)] ScoresPro.com&lt;/ref&gt;. З кастрычніка 2015 году клюб узгодніў умовы буйной спонсарскай угоды з [[DHL]], а па заканчэньні сэзону «Модэна» ўпершыню за 14 гадоў стала чэмпіёнам краіны. Тым ня менш, дамова з DHL была скасаваная.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.modenavolley.it/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Італьянскія валейбольныя клюбы]]</text>
      <sha1>1t166ekhp6fv8xfr4y1fzgmvl2tsj7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Citroën H Van</title>
    <ns>0</ns>
    <id>302269</id>
    <redirect title="Citroën Type H" />
    <revision>
      <id>2663413</id>
      <timestamp>2026-03-29T19:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19525-50</username>
        <id>96543</id>
      </contributor>
      <comment>Перанакіроўвае на [[Citroën Type H]]</comment>
      <origin>2663413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="5kb7240xsuodog6htjsces8fbmawcfh" xml:space="preserve">#redirect [[Citroën Type H]]</text>
      <sha1>5kb7240xsuodog6htjsces8fbmawcfh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>