Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 4861 2664278 2564228 2026-04-08T14:58:59Z Бутаўт 95034 Выправіў слова на лепшае водле кантэксту 2664278 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | Імя = Ігнат Грынявіцкі | Лацінка = Ihnat Hryniavicki | Поўнае імя = Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі | Партрэт = Ihnat Hryniavicki. Ігнат Грынявіцкі (XIX).jpg | Шырыня партрэту = | Подпіс партрэту = | Герб = POL COA Przegonia.svg | Шырыня гербу = | Подпіс гербу = Герб {{Артыкул у іншым разьдзеле|Прагоня|«Прагоня»|pl|Przeginia (herb szlachecki)}} | Пасады = | Пачатак пэрыяду = | Заканчэньне пэрыяду = | Папярэднік = | Наступнік = | Імя пры нараджэньні = | Нарадзіўся = {{Нарадзіўся|17|6|1856}} | Месца нараджэньня = [[маёнтак]] [[Калінаўка (Клічаўскі раён)|Басін]] ({{Каардынаты|53|28|27.20|паўночнае|29|05|22.25|усходняе|тып=пункт}}), [[Бабруйскі павет]], [[Менская губэрня]], [[Расейская імпэрыя]] | Памёр = {{Памёр|13|3|1881}} | Месца сьмерці = [[Санкт-Пецярбург]], Расейская імпэрыя | Род = [[Грынявіцкія]] | Бацька = Яўхім Грынявіцкі | Маці = Бальбіна Дамброўская | Жонка = | Дзеці = | Рэлігія = [[Хрысьціянства]] | Рэгаліі = | Колер = | Колер загалоўку = }} '''Ігнат Грынявіцкі''' (1856; цяпер [[вёска]] Калінаўка, [[Клічаўскі раён]], [[Магілёўская вобласьць]], [[Беларусь]] — {{Дата ў старым стылі|13 сакавіка|1881|1 сакавіка}}, Санкт-Пецярбург, цяпер [[Расея]]) — беларускі рэвалюцыянэр-нарадаволец, які забіў расейскага імпэратара [[Аляксандар II|Аляксандра ІІ]] (1855—1881). == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў маёнтку Басін ([[Сьвіслач (Магілёўская вобласьць)|Сьвіслацкая]] [[воласьць]], Бабруйскі павет, Менская губэрня) у [[Сям’я|сям’і]] [[Каталіцтва|каталіцкага]] [[Шляхта|шляхціца]] Яўхіма Грынявіцкага. Яўхім Грынявіцкі здаваў спадчынны маёнтак [[Грынявічы Вялікія]] ([[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі павет]], [[Гарадзенская губэрня]]) у арэнду, а сам служыў эканомам ва ўладаньнях Незабытоўскага на Меншчыне. У 1864 годзе сямья вярнулась ў [[Грынявічы Вялікія]]. На пачатку чэрвеня 1875 г. у [[Беласток]]у ([[Гарадзенская губэрня]], [[Паўночна-Заходні край]]) скончыў 7-клясную [[Гімназія|гімназію]] (цяпер {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ліцэй імя Жыгімонта Аўгуста||pl|VI Liceum Ogólnokształcące im. Króla Zygmunta Augusta w Białymstoku}}; {{Артыкул у іншым разьдзеле|Варшаўская вуліца (Беласток)|вул. Варшаўская|pl|Ulica Warszawska w Białymstoku}}, д. 8 ({{Каардынаты|53|08|06.29|паўночнае|23|10|02.05|усходняе|тып=пункт}})). У верасьні 1875 г. паступіў у [[Санкт-Пецярбурскі дзяржаўны тэхналягічны інстытут]], які скончыў у траўні 1880 году. Студэнтам [[Пецярбург|Пецярбурскага]] тэхналягічнага інстытуту (1875—1880) удзельнічаў у польска-беларускіх і расейскіх рэвалюцыйных гуртках, вёў прапаганду сярод рабочых, зьбіраў грошы палітычным вязьням, фабрыкаваў пашпарты рэвалюцыянэрам. З 1879 году чалец партыі «Народная воля». Адзін з заснавальнікаў яе беларускай фракцыі, што абвясьціла сябе [[Сацыяльна-рэвалюцыйная Беларуская партыя|Беларускай Сацыяльна-рэвалюцыйнай партыяй]], нацыянальная праграма якой надрукавана ў 1884 годзе ў часопісе «[[Гомон]]» (№ 2). <ref>{{Кніга|аўтар =[[Адам Станкевіч|Станкевіч, Адам.]]|частка = |загаловак =Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня : з нагоды 70-лецьця сьмерці Кастуся Каліноўскага рэдактара «Mużyckaj Praudy» (†1864) і 50-лецьця «Гоману» (1884) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =[[Шлях моладзі]] |год =1935 |том = |старонкі =|старонак =128|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> <ref>{{Кніга|аўтар =Волк, Степан Степанович.|частка = |загаловак =Народная воля : 1879-1882 |арыгінал =[http://portal.rusarchives.ru/federal/garf/nsa1.shtml#4.2 ЦГАОР, ф. 112, оп. 1, д. 528, л. 271]|спасылка = |адказны = Ш. М. Левин|выданьне =|месца =[[Масква|Москва]]; [[Санкт-Пецярбург|Ленинград]] |выдавецтва =Наука|год =1966|том = |старонкі =272 |старонак =491 |сэрыя = |isbn = |наклад =2760}}</ref> Паводле народавольца {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леў Ціхаміраў|Льва Ціхамірава|ru|Тихомиров, Лев Александрович}} (1852—1923), Грынявіцкі «называў сябе [[літвін]]ам»<ref>{{Кніга|аўтар =Тихомиров Л. А.|частка = |загаловак =Воспоминания Льва Тихомирова.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32113#mode/grid/page/8/zoom/1 |адказны =Предисл. В. И. Невского, вступ. ст. {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вера Фігнер|В.Н. Фигнер |ru|Фигнер, Вера Николаевна}} |выданьне =Центрархив |месца =[[Масква|Москва]]; [[Санкт-Пецярбург|Ленинград]] |выдавецтва =Госиздат|год =1927 |том = |старонкі =319, 366, 493 |старонак =515 |сэрыя = |isbn = |наклад =4000}}</ref>. У траўні 1880 году Грынявіцкі пакінуў інстытут і, перайшоўшы на нелегальнае становішча, вырабіў сабе пашпарт на імя віленскага мешчаніна Ельнікава. Разам з А. І. Жалябавым, С. Л. Пяроўскай і іншымі ўваходзіць у цэнтральны нарадавольскі гурток прапагандыстаў. Адзін са стваральнікаў, аўтараў і наборшчыкаў нарадавольскай «Рабочей газеты» на кансьпіратыўнай кватэры ў доме № 27 на Траецкім завулку {{Заўвага| {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вуліца Рубінштэйна (Санкт-Пецярбург)|Цяпер вуліца Рубінштэйна|ru|Улица Рубинштэйна (Санкт-Петербург)}}, д. № 27 ({{Каардынаты|59|55|37.44|паўночнае|30|20|32.61|усходняе|тып=пункт}})}} , уключыў у выданьне газэты сябра і земляка [[Антон Барэйша|Антона Барэйшу]].<ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Процессъ 17-ти народовольцевъ въ 1883 году.|арыгінал = |спасылка =|адказны =редакторы В. Я. Богучарскій, П. Е. Щеголевъ, В. Л. Бурцевъ |выданьне=«[[Былое]]» журналъ посвященный исторіи освободительнаго движенія |тып=часопіс |месца=[[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]|выдавецтва=Книгопечатня Шмидтъ|год=1906|выпуск=|том=|нумар=10 октябрь | старонкі=238—240 |isbn=}}</ref> На ўстаноўчым сходзе партыі «Народная Воля» ў жніўні 1879 году ў [[Ліпецк]]у быў зацьверджаны сьмяротны прысуд Імпэратару Аляксандру ІІ. Выкананьне прысуду стала галоўнай мэтай і прыцягнула ўсе сродкі партыі. На працягу двух гадоў была зроблена шэсьць замахаў. Ігнат уваходзіў у групу, якая ўсю зіму 1880—1881 гадоў сачыла за выездамі цара. 26 лютага 1881 году на кватэры Грынявіцкага ў доме № 59 на Сімбірскай выліцы {{Заўвага| {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вуліца Камсамола (Санкт-Пецярбург)|Цяпер вуліца Камсамола|ru|Улица Комсомола (Санкт-Петербург)}}, д. № 49 ({{Каардынаты|59|57|20.46|паўночнае|30|21|09.06|усходняе|тып=пункт}})}} Выбарскай стараны адбыўся сход арганізатараў замаху на расейскага цара [[Аляксандар II|Аляксандра ІІ]]. Грынявіцкі стаў адным з 4 выканаўцаў, якім «Народная воля» даручыла тэрарыстычную апэрацыю.<ref>[http://opisi.garf.su/default.aspbase=garf&menu=2&v=7&node=584&cd=5312305&fond=1171&opis=4058&delo=4129755 О мещанине Николае Рысакове, крестьянах Андрее Желябове, Тимофее Михайлове, сыне священника Николае Кибальчиче, дворянке Софье Перовской и мещанке Гессе Гельфман. ЦГАОР, ф. 112, оп. 1, д. 518]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> У сваім запавеце напісаў: {{пачатак цытаты}}«'''''Аляксандар ІІ мусіць памерці. Ён памрэ, а разам зь ім памрэм і мы, яго ворагі, яго забойцы… Гісторыя сьведчыць, што раскошнае дрэва свабоды вымагае чалавечых ахвяраў…'''''».<ref>{{артыкул|аўтар =Ігнат Грынявіцкі. | частка = |загаловак =Отрывокъ из завѣщанія Гриневицкаго|арыгінал = |спасылка =|адказны ={{Артыкул у іншым разьдзеле|Бурцаў Уладзімір|Бурцевъ В. Л.|ru|Бурцев, Владимир Львович}}|выданьне={{Артыкул у іншым разьдзеле|Былое (часопіс)|«Былое»|ru|Былое (журнал)}} (1900-1902). Журналъ издававшійся за границей. Выпускъ 1|тып=часопіс|месца=Растов-на-Дону |выдавецтва=Русская историческая библіотека |год=1906|выпуск=№ 4|том=|нумар= | старонкі=5 |isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак =Отрывокъ изъ завѣщанія Игнатія Акимовича Гриневецкаго|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/35275#mode/inspect/page/493/zoom/4|адказны =|выданьне=Литература партии Народной воли.|тып= |месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Типографія А. П. Поплавского|год=1907|выпуск=|том=|нумар= | старонкі=487|isbn=}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =«Народная воля» в документах и воспоминаниях. Труды кружка народовольцев при о-ве политкаторжан и ссыльно-поселенцев.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14463#mode/inspect/page/253/zoom/4 |адказны =под ред. А. В. Якимовской-Диковской; М. Ф. Фроленко; И. И. Попова и др. |выданьне = |месца =[[Масква|Москва]] |выдавецтва =Всесоюз. о-во полит. каторжан и ссыльно-поселенцев.|год =1930 |том = |старонкі =249—250 |старонак =288 |сэрыя = |isbn = |наклад =5000 }}</ref>{{канец цытаты}} На набярэжнай Кацярынінскага канала {{Заўвага| {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канал Грыбаедова |Цяпер канал Грыбаедава|ru|Канал Грибоедова}}, д. № 2 ({{Каардынаты|59|56|24.39|паўночнае|30|19|43.52|усходняе|тып=пункт}})}} {{Дата ў старым стылі|13 сакавіка|1881|1 сакавіка}} году [[бомба]]й, якую кінуў Ігнат Грынявіцкі, забіты цар [[Аляксандар II]], а Грынявіцкі сьмяротна паранены.<ref>{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Суд над цареубийцами. Дѣло о совершенномъ 1-го марта 1881 года злодѣяніи, жертвою коего палъ въ Бозѣ почившій Босударь Императоръ Александръ Николаевичъ. (Засѣданіе Особаго Присутствія Правительствующаго Сената для сужденія дѣл о государственныхъ преступленіяхъ)|арыгінал = |спасылка =https://www.runivers.ru/bookreader/book485237/#page/1/mode/1up |адказны = |выданьне =Сборник С.-Петербургских ведомостей |месца =[[Санкт-Пецярбург|Санктъ-Петербургъ]] |выдавецтва =Типографія В. В. Комарова|год =1881|том = |старонкі = |старонак =260 |сэрыя =Вып. 1. (С 15 марта по 15 апреля 1881 г.) |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак = Дѣло о совершонномъ 1-марта 1881 года злодѣяніи, жертвою коего палъ въ Бозѣ почившій Государь Императоръ Александръ Николаевичъ.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/13897|адказны = Ред.-изд. Германъ Гоппи. |выданьне=[[Всемирная иллюстрация]]|тып=штотыднёвы ілюстраваны часопіс|месца=[[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]] |выдавецтва=Тип. Эдуарда Гоппи. |год=1981|выпуск=|том=25|нумар=16 (639, 04 апрѣля 1881) | старонкі=295—302 |isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар =Тырков, Аркадий Владимирович.| частка = |загаловак =К событию 1 марта 1881 года|арыгінал = |спасылка =|адказны =редакторы В. Я. Богучарскій, П. Е. Щеголевъ, В. Л. Бурцевъ |выданьне=«[[Былое]]» журналъ посвященный исторіи освободительнаго движенія |тып=часопіс |месца=[[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]|выдавецтва=Книгопечатня Шмидтъ|год=1906|выпуск=|том=|нумар=5 май | старонкі=141-162 |isbn=}}</ref> == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> File:Assassination of Alexander II, sketch showing exactly how the emperor was attacked - ILN 1881.jpg|Выбух першай бомбы File:Всемирная иллюстрация 1881, Т.25, № 12(636) ст. 220 (14.03.1881. Рис. А. Балдингер.jpg|Выбух другой бомбы File:Всемирная иллюстрация 1881, Т.25, № 12(636) ст. 232, 14.03.1881. Рис. Г. Бухеръ.jpg|[[Санкт-Пецярбург]]. На {{Артыкул у іншым разьдзеле|Малая Садовая вуліца (Санкт-Пецярбург)|вуліцы Малой Садовай|ru|Малая Садовая улица (Санкт-Петербург)}} раскапана міна, 4-га сакавіка File:Searching for mines in front of the Winter Palace - ILN 1881.jpg|Пошук падкопа перад Зімнім палацам </gallery> == Нацыянальнае самавызначэньне == Нацыянальнае самавызначэньне Ігната Грынявіцкага засьведчыў яго расейскі паплечнік {{Артыкул у іншым разьдзеле|Леў Ціхаміраў||ru|Тихомиров, Лев Александрович}}<ref>Герасімчык В. [https://novychas.online/poviaz/hryniavicki_abo_prosta_kocik Грынявіцкі, або проста «Коцік»], [[Новы час (газэта)|Новы час]], 1 сакавіка 2016 г.</ref>: {{Цытата|Палякі ўпарта называлі яго Грунявецкі і залічалі да сваіх. Ён сам, аднак, называў сябе [[Ліцьвіны|ліцьвінам]], а не палякам; <…> Афіцыйна яго, вядома, трэба лічыць палякам, бо паводле веры ён быў каталік. {{арыгінал|pl|Поляки упорно называли его Грюневецкий и причисляли к своим. Он сам, однако, называл себя литвином, а не поляком; <…> Официально его, конечно, нужно считать поляком, потому что по вероисповеданию он был католик.}} |Воспоминания Льва Тихомирова. — М.; Л.: Гос. изд-во, 1927. С. 319. }} == Заўвагі == {{Заўвагі|3}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар =[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў, Уладзмер]].|частка = |загаловак =Прысуд выканаў невядомы. Ігнат Грынявіцкі|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5291|адказны = |выданьне =Нашы славутыя землякі |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Навука і тэхніка]] |год = 1992 |том = |старонкі = |старонак =54 |сэрыя = |isbn =5-343-00883-6 |наклад =14500 }}. * [[Міхась Біч|Біч, Міхась]]. Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч. {{Літаратура/ЭГБ|3}} — С. 164. * [[Міхась Біч|Біч, М. Я]]. Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч. {{Літаратура/БелЭн|5}} — С. 484. * {{артыкул|аўтар =Весялкоўскі, Юры.| частка = |загаловак =Нарадавольцы, Ігнат Грынявіцкі і цень К. Каліноўскага|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=15641|адказны =[[Юры Весялкоўскі]]|выданьне=[[Голас часу]]|тып=Царкоўна-грамадскі часапіс|месца=[[Лёндан]]|выдавецтва= |год=1991|выпуск=|том=|нумар=№3 (12)—№5 (14) | старонкі= |isbn=}} * {{артыкул|аўтар =[[Васіль Герасімчык|Герасімчык, Васіль]].| частка = |загаловак =Грынявіцкі, або проста «Коцік»|арыгінал = |спасылка =https://novychas.by/pdf/nch_2016_9.pdf|адказны =[[Аксана Колб]]|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|месца=[[Менск]]|выдавецтва="Час навінаў" |год=4 сакавіка 2016 |выпуск=|том=|нумар=9 (474)| старонкі=11 |isbn=}} * {{Артыкул| аўтар =[[Васіль Герасімчык|Герасімчык, Васіль]]| загаловак = Адрэзаная галава Ігната Грынявіцкага.| спасылка = https://gazeta.arche.by/article/352.html|мова=be |выданьне =ARCHE| тып =электронная газэта| год =12 сакавіка 2020 | том= |нумар = | старонкі = }} * {{артыкул|аўтар =[[Ганна Дулеба|Дулеба, Г. І. ]]| частка = |загаловак =В. Калінаўка, Віркаўскі сельсавет. № 1258. Радзіма Грынявіцкага|арыгінал = |спасылка =https://orda.of.by/.lib/spik/mog/248|адказны =Рэдкал.: [[Марцелеў|С. В. Марцелеў]] (гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1986|выпуск=|том=Магілёўская вобласьць|нумар= | старонкі=248 |isbn=}} * {{Кніга|аўтар =[[Уладзімер Ліпскі|Ліпскі, Уладзімер]].|частка = |загаловак =Невядомы: аповесць пра Ігната Грынявіцкага|арыгінал = |спасылка = |адказны =рэдактар [[Анатоль Сідарэвіч]], мастак [[Віктар Альшэўскі]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]] |год =1990 |том = |старонкі = |старонак =294 |сэрыя = |isbn =5-340-00620-4 |наклад = }} * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак =Біографія И. Гриневицкаго|арыгінал = |спасылка =|адказны = |выданьне=На Родинѣ|тып=газэта|месца=[[Лёндан|London]] |выдавецтва=Вольная русская типогр |год=1882|выпуск=|том=|нумар= 1| старонкі=|isbn=}} * {{Кніга|аўтар ={{Артыкул у іншым разьдзеле|Язэп Жукоўскі-Жук|Жуковский-Жук И. И. |ru|Жуковский-Жук, Иосиф Иванович }}.|частка = |загаловак =Игнатий Иоакимович Гриневицкий |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Масква|Москва]] |выдавецтва = Изд-во О-ва политкаторжан |год =1930 |том = |старонкі = |старонак =34 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак ="Народная воля" перед царским судом : к пятидесятилетию партии «Народная воля». 1879—1929. Труды кружка народовольцев при обществе политкаторжан и ссыльно-поселенцев.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/32153 |адказны =Под ред. А. В. Якимовой-Диковской, М. Ф. Фроленко, М. И. Дрея, И. И. Попова, Н. И. Ракитникова, В. В. Леоновича-Ангарского. |выданьне = |месца =[[Масква|Москва]] |выдавецтва =Изд-во Всесоюз. о-ва полит. каторжан и ссыльно-поселенцев|год =1930 |том =Вып. 1 |старонкі =55-88 |старонак =163 |сэрыя = |isbn = |наклад =5000 }} * {{артыкул|аўтар =| частка = |загаловак =Памяти Гриневицкаго|арыгінал = |спасылка =|адказны ={{Артыкул у іншым разьдзеле|Бурцаў Уладзімір|Бурцевъ В. Л.|ru|Бурцев, Владимир Львович}}|выданьне={{Артыкул у іншым разьдзеле|Былое (часопіс)|«Былое»|ru|Былое (журнал)}} (1900—1902). Журналъ издававшійся за границей. Выпускъ 1|тып=часопіс|месца=Растов-на-Дону |выдавецтва=Русская историческая библіотека |год=1906|выпуск=№ 4|том=|нумар= | старонкі=6-13 |isbn=}} * {{артыкул|аўтар =Тырков, Аркадий Владимирович.| частка = |загаловак =К событию 1 марта 1881 года|арыгінал = |спасылка =|адказны =составители В. Н. Гинев… и др. ; научный редактор С. С. Волк|выданьне="Народная воля" и «Черный передел» : воспоминания участников революционного движения в Петербурге в 1879—1882 гг|тып= |месца=[[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]|выдавецтва=Лениздат|год=1989|выпуск=|том=|нумар= | старонкі= 267—285|isbn=}} == Вонкавыя спасылкі == {{Крыніца Гісторыя Беларусі. Асобы}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Грынявіцкі, Ігнат}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клічаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Беларускія рэвалюцыянэры]] [[Катэгорыя:Расейскія рэвалюцыянэры]] [[Катэгорыя:Беларуская шляхта]] [[Катэгорыя:Забойцы]] 52p2o1ie6c3s41et0wfgq35p8wm9w81 0 9797 2664320 2282712 2026-04-09T06:59:52Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Arctic_Ocean?oldid=1347330844 2664320 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arctic Ocean.png|міні|200пкс|Арктычны Акіян]] '''Арктычны акіян''' ('''Паўночны Ледавіты Акіян''') — самы малы акіян на [[Зямля|Зямлі]], абмывае [[Эўразія|Эўразію]], [[Паўночная Амэрыка|Паўночную Амэрыку]]. На тэрыторыі Арктычнага акіяну знаходзіцца [[Паўночны полюс]] Зямлі. Плошча (з [[Мора|марамі]]) — 14,090 млн км². [[Міжнародная гідраграфічная арганізацыя]] (МГА) распазнае яго як [[акіян]], аднак некаторыя акіянографы называюць яго як Арктычнае мора, клясыфікуючы яго як адно з мораў [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяна]]<ref>Tomczak, Matthias; Godfrey, J. Stuart (2003). [https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ «Regional Oceanography: an Introduction»] (2 ed.). Delhi: Daya Publishing House. — ISBN 81-7035-306-8.</ref>. Акрамя таго, Арктычны акіян можна разглядаць як паўночную частку ўсёабдымнага [[Сусьветны акіян|Сусьветнага акіяна]]. Акіян амаль цалкам акружаны Эўразіяй і Паўночнай Амэрыкай, і на працягу амаль усяго году часткова пакрыты [[лёд]]ам, і амаль цалкам узімку. [[Тэмпэратура]] акіяна і ягоная салёнасьць зьмяняюцца сэзонна, бо ледзяное покрыва растае і замярзае ў розныя сэзоны<ref>[http://psc.apl.washington.edu/HLD/Lomo/OM2001AagaardWoodgate.pdf «Some Thoughts on the Freezing and Melting of Sea Ice and Their Effects on the Ocean»] K. Aagaard and R. A. Woodgate, Polar Science Center, Applied Physics Laboratory University of Washington, 2001.</ref>. Салёнасьць зьяўляецца самай нізкай у сярэднім у параўнаньні зь іншымі пяцьцю акіянамі, з-за нізкага выпарэньня, значных прытокаў прэснай вады з рэк і ручаёў, а таксама з-за абмежаванага адтоку ў навакольныя акіянічныя воды з больш высокай характарыстыкай салёнасьці. Улетку аб’ём лёду скарачаецца прыкладна на 50%<ref>Michael Pidwirny (2006). [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html «Introduction to the Oceans»]. www.physicalgeography.net.</ref>. [[Амэрыканскі цэнтар дадзеных па сьнегу і лёду|Амэрыканскі цэнтар зьвестак па сьнегу і лёду]] (NSIDC) выкарыстоўвае спадарожнікавыя дадзеныя, каб забясьпечыць штодзённыя запісы арктычнага марскога ледзянога покрыва і хуткасьць ягонага раставаньня ў параўнаньні зь сярэднім пэрыядам і за мінулыя гады. Да Арктычнага акіяну прымыкаюць тэрыторыі [[Данія|Даніі]] ([[Грэнляндыя|Грэнляндыі]]), [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]], [[Канада|Канады]], [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], [[Расея|Расеі]] і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаных Штатаў Амэрыкі]]. Прававы статус акіяну на міжнародным узроўні не рэглямэнтаваны, аднак фрагмэнтарна ён вызначаецца нацыянальным заканадаўствам арктычных краінаў і міжнародна-прававымі дамовамі. == Клімат == Пад уплывам чацьвярцічнага аблядненьня, клімат Арктычнага акіяну вызначаецца як [[арктычны клімат|арктычны]], які характарызуецца ўстойлівым холадам і адносна невялікімі дыяпазонамі гадавой тэмпэратуры. Зімы характарызуюцца [[палярная ноч|палярнай ноччу]], зь вельмі нізкімі тэмпэратурамі і стабільнымі ўмовамі надвор’я. [[Цыклён]]ы маюць месца толькі з боку [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]<ref name="simmonds">Simmonds, Ian; Burke, Craig; Keay, Kevin (2008). «Arctic climate change as manifest in cyclone behavior». Journal of Climate. — С. 21.</ref>. Лета характарызуецца бесьперапынным дзённым сьвятлом, а тэмпэратура можа падняцца вышэй кропкі плаўленьня лёду ({{ГЦэ|0}}). Цыклёны часьцей назіраюцца летам, яны могуць выклікаць дождж або сьнег<ref name="simmonds"/>. Воблачна цэлы год, хмары пакрываюць неба ў сярэднім ад 60% зімой да больш чым 80% у летні пэрыяд<ref> Serreze, Mark C; Barry, Roger G (2014). «The Arctic Climate System» (2nd ed.). New York: Cambridge University Press. — С. 56—59. — ISBN 978-1-107-03717-5.</ref>. Тэмпэратура паверхні акіяну зьяўляецца даволі сталай велічынёй і знаходзіцца паблізу пункту замярзаньня марской вады. З прычыну таго, што акіян складаецца з салёнай вады, гэтая тэмпэратура дасягае {{ГЦэ|—1,8|сп}}. == Экалягічныя праблемы == === Таяньне арктычнага лёду === [[Файл:Walruses on ice floes.jpg|значак|зьлева|Маржы на крыгах у Арктычным акіяне.]] Арктычны ледзяны полаг зьмяншаецца, а таксама часта ўзьнікаюць сэзонныя дзіркі ў [[азонавы слой|азонавым плясьце]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ec.gc.ca/cleanair-airpur/Linking_Today_into_Tomorrow-WS4D339983-1_En.htm|загаловак=Erreur HTTP 404 - Non trouvé|выдавецтва=ec.gc.ca}}</ref>. Скарачэньне плошчы арктычнага марскога лёду зьніжае сярэдняе альбэда плянэты, што, мажліва, робіцца чыньнікам глябальнага пацяпленьня ў выніку мэханізму станоўчай зваротнай сувязі<ref name="R.Black">{{спасылка|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4315968.stm|загаловак=Earth – melting in the heat?|выдавец=October 2005. BBC News. Retrieved|копія=https://web.archive.org/web/20180630003659/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4315968.stm|дата копіі=30.06.2018}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Buixadé Farré, Albert; Stephenson, Scott R.; Chen, Linling; Czub, Michael; Dai, Ying; Demchev, Denis; Efimov, Yaroslav; Graczyk, Piotr; Grythe, Henrik; Keil, Kathrin; Kivekäs, Niku; Kumar, Naresh; Liu, Nengye; Matelenok, Igor; Myksvoll, Mari; O'Leary, Derek; Olsen, Julia; Pavithran .A.P., Sachin; Petersen, Edward|загаловак=Commercial Arctic shipping through the Northeast Passage: Routes, resources, governance, technology, and infrastructure|выданьне=Polar Geography|том=37|нумар=4|старонкі=298—324|год=16.10.2014|DOI=10.1080/1088937X.2014.965769}}</ref>. Дасьледаваньні выявілі, што Арктыка можа ўпершыню ў гісторыі чалавецтва стаць вольнай ад лёду ўлетку да 2040 году<ref>[http://www.theaustralian.com.au/archive/business-old/russia-the-next-climate-recalcitrant/story-e6frg976-1111118052004 Russia the next climate recalcitrant] Peter Wilson, 17 November 2008, The Australian. Retrieved 3 November 2016.</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://nsidc.org/cryosphere/icelights/2011/05/when-will-arctic-lose-its-sea-ice|загаловак=When will the Arctic lose its sea ice?|выдавецтва=National Snow & Ice Data Center|дата публікацыі=05.2011}}</ref>. Ацэнкі таго, калі Арктыка апошні раз была вольнай ад лёду, розьняцца. Гэтак, 65 мільёнаў гадоў таму, калі выкапні сьведчаць пра тое, што расьліны існавалі там яшчэ 5500 гадоў таму, лёд і акіянічныя керны, якія датуюцца 8000 гадамі да апошняга цёплага пэрыяду, або 125 тысяч гадоў падчас [[Мікулінскае міжледавікоўе|апошняга ўнутрыледавіковага пэрыяду]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://nsidc.org/arcticseaicenews/faq/#summer_ice|загаловак=Has the Arctic Ocean always had ice in summer?|выдавецтва=National Snow & Ice Data Center|дата публікацыі=02.2012}}</ref>. Павышэньне тэмпэратуры ў Арктыцы можа прывесьці да прытоку вялікай колькасьці прэснай талай вады ў паўночную Атлянтыку, што, магчыма, парушыць [[тэрмагалінная цыркуляцыя|глябальныя акіянічныя плыні]]. Затым могуць адбыцца патэнцыйна сур’ёзныя зьмены клімату Зямлі<ref name="R.Black" />. Зь цягам зьмяншэньня плошчы марскога лёду і павышэньня ўзроўню мора ўзьдзеяньне такіх штормаў, як [[Вялікі арктычны цыклён 2012 году]], на адкрытую ваду павялічваецца, як і магчымая шкода ад салёнай вады для расьліннасьці на беразе ў такіх месцах, як то дэльта Макензі, бо больш верагоднымі робяцца больш моцныя штормавыя прыплывы<ref>{{навіна|аўтар=Lauren Morello|спасылка=http://www.climatecentral.org/news/warmer-arctic-with-less-ice-increases-storm-surge-15689|загаловак=Warmer Arctic with Less Ice Increases Storm Surge|выдавец=Climate Central|дата публікацыі=05.03.2013}}</ref>. Глябальнае пацяпленьне пачасьціла сустрэчы паміж белымі мядзьведзямі і людзьмі. Зьніжэньне марскога лёду з прычыны раставаньня прымушае [[мядзьведзь белы|белых мядзьведзяў]] шукаць новыя крыніцы ежы<ref>{{спасылка|спасылка=https://weather.com/news/news/2019-02-11-russian-archipelago-invaded-polar-bears-emergency|загаловак=Arctic Russian Town Declares Polar Bear Invasion Emergency After 52 Wander In|выдавецтва=The Weather Company|дата публікацыі=11.02.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190306043253/https://weather.com/news/news/2019-02-11-russian-archipelago-invaded-polar-bears-emergency|дата копіі=06.03.2019}}</ref>. Пачынаючы зь сьнежня 2018 году і дасягнуўшы піку ў лютым 2019 году, масавае ўварваньне белых мядзьведзяў на архіпэляг [[Новая Зямля (архіпэляг)|Новая Зямля]] змусіла мясцовыя ўлады абвесьціць надзвычайнае становішча. Дзясяткі белых мядзьведзяў пранікалі ў дамы, грамадзкія будынкі і жылыя раёны<ref>{{навіна|аўтар=Abellan Matamoros, Cristina|спасылка=https://www.euronews.com/2019/02/12/watch-polar-bear-in-russian-archipelago-peaks-inside-a-house|загаловак=Watch: Polar bear in Russian archipelago peeks inside a house|выдавец=euronews.com|дата публікацыі=13.02.2019}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Stambaugh, Alex|спасылка=https://edition.cnn.com/2019/02/11/asia/polar-bears-russia-intl/index.html|загаловак=Polar bear invasion: Parents scared to send children to school in remote Russian archipelago|выдавец=CNN|дата публікацыі=12.02.2019}}</ref>. === Распад гідратаў газу === Марскі лёд і халодныя ўмовы, якія ён падтрымлівае, стабілізуюць адклады [[мэтан]]у на берагавой лініі і паблізу яе<ref name="independent2008">{{спасылка|спасылка=https://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|загаловак=Exclusive: The methane time bomb|выдавецтва=The Independent|дата публікацыі=23.09.2008|копія=https://web.archive.org/web/20090403201120/http://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|дата копіі=03.04.2009}}</ref>, прадухіляючы распад клятратаў і вылучэньне мэтану ў атмасфэру, што прыводзіць да далейшага пацяпленьня. Раставаньне гэтага лёду можа выклікаць выкід вялікай колькасьці мэтану, магутнага [[парніковы газ|парніковага газу]], у атмасфэру, што прывядзе да далейшага пацяпленьня з больш моцным цыклем [[станоўчая зваротная сувязь|станоўчай зваротнай сувязі]] і выміраньня марскіх відаў<ref name="independent2008">{{спасылка|спасылка=https://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|загаловак=Exclusive: The methane time bomb|выдавецтва=The Independent|дата публікацыі=23.09.2008|копія=https://web.archive.org/web/20090403201120/http://www.independent.co.uk/environment/climate-change/exclusive-the-methane-time-bomb-938932.html|дата копіі=03.04.2009}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Mrasek, Volker|спасылка=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,547976,00.html|загаловак=A Storehouse of Greenhouse Gases Is Opening in Siberia|выдавец=Spiegel Online|дата публікацыі=17.04.2008|копія=https://web.archive.org/web/20090501174420/http://www.spiegel.de/international/world/0%2C1518%2C547976%2C00.html|дата копіі=01.05.2009}}</ref>. === Іншыя цяжкасьці === Іншыя экалягічныя праблемы павязаныя з [[радыяактыўнасьць|радыяактыўным]] забруджваньнем Арктычнага акіяна, напрыклад, з расейскіх сховішчаў радыяактыўных адкідаў у [[Карскае мора|Карскім моры]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://bellona.org/english_import_area/international/russia/nuke_industry/siberia/mayak/21636|загаловак=400 million cubic meters of radioactive waste threaten the Arctic area|выдавец=August 2001. Retrieved|копія=https://web.archive.org/web/20071016195202/http://bellona.org/english_import_area/international/russia/nuke_industry/siberia/mayak/21636|дата копіі=16.10.2007}}</ref>, ядзерных выпрабавальных палігонаў часоў [[халодная вайна|халоднай вайны]], якія, напрыклад, месьцяцца на Новай Зямлі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.gso.uri.edu/maritimes/Text_Only/00Summer/text/arctic.html|загаловак=Plutonium in the Russian Arctic, or How We Learned to Love the Bomb|выдавец=John N. Smith. Retrieved|копія=https://web.archive.org/web/20170202051233/http://www.gso.uri.edu/maritimes/Text_Only/00Summer/text/arctic.html|дата копіі=02.02.2017}}</ref>, забруджвальных рэчываў з [[Кэмп-Сэнчуры]] ў [[Грэнляндыя|Грэнляндыі]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.vice.com/en/article/cold-war-era-nuclear-base-camp-century-melting-climate-change-greenland/|загаловак=A Top-Secret US Military Base Will Melt Out of the Greenland Ice Sheet|выдавец=VICE Magazine|дата публікацыі=09.03.2019}}</ref>, і радыяактыўнага забруджваньня ў выніку ядзернай катастрофы на [[АЭС Фукусіма-121]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.straitstimes.com/world/radioactive-contamination-from-fukushima-found-as-far-north-as-alaskas-bering-strait|загаловак=Radioactive contamination from Fukushima found as far north as Alaska’s Bering Strait|выдавец=The Straits Times|дата публікацыі=28.03.2019}}</ref>. 16 ліпеня 2015 году пяць краінаў, сярод якіх ЗША, Расея, Канада, Нарвэгія і Данія, уклалі дэклярацыю, у якой абавязаліся не дапускаць свае рыбалоўныя судны ў зону плошчай 1,1 мільёнаў квадратных міль у цэнтральнай частцы Арктычнага акіяна блізу [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. Пагадненьне заклікае гэтыя краіны ўстрымлівацца ад рыбалавецтва там, пакуль ня будуць атрыманы лепшыя навуковыя веды аб марскіх рэсурсах і пакуль ня будзе створаная сыстэма рэгуляваньня дзеля абароны гэтых рэсурсаў<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-europe-33549606|загаловак=Arctic deal bans North Pole fishing|выдавец=BBC News|дата публікацыі=16.07.2015}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Rosen, Yereth|спасылка=https://www.adn.com/article/20150716/5-nations-sign-declaration-protect-arctic-donut-hole-unregulated-fishing|загаловак=5 nations sign declaration to protect Arctic 'donut hole' from unregulated fishing|выдавец=Alaska Dispatch News|дата публікацыі=16.07.2015}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180512022559/http://www.aari.ru/main.php Арктычны і антарктычны навукова-дасьледчы інстытут]. {{ref-ru}} {{Акіяны}} {{Рэгіёны}} [[Катэгорыя:Арктычны акіян| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 6u87oypq1hdanfxxbuxscwwx7kyezns 0 14993 2664276 2586268 2026-04-08T14:22:54Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Toronto_Raptors?oldid=1347662880 2664276 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клюб |назва = Таронта Рэптарз |выява = Таронта Рэптарз.svg |памер_выявы = 200пкс |заснаваны = |краіна = [[Канада]] |мясьціна = [[Таронта]], [[Антарыё]] |пляцоўка = [[Скотыябанк-Арэна]] |зьмяшчальнасьць = |уласьнік = |кіраўнік = |трэнэр = |чэмпіянат = [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя]] |сэзон = |становішча = |колер1 = #CE1141 |колер2 = #000000 |колер3 = #393A96 |колер_тэксту = white |колер_фону = #CE1141 |узор_вопраткі1 = _torontoraptors_association2021 |узор_шортаў1 = _torontoraptors_association2021 |узор_вопраткі2 = _torontoraptors_icon2021 |узор_шортаў2 = _torontoraptors_icon2021 }} '''Таро́нта Рэ́птарз''' ({{мова-en|Toronto Raptors}}) — прафэсійны [[баскетбол]]ьны клюб, які выступае ў [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]]. Клюб месьціцца ў горадзе [[Таронта]] з штату [[Антарыё]] [[Канада|Канады]]. Каманда была заснаваная ў 1995 годзе ў рамках пашырэньня лігі на Канаду, а поруч зь ёй пачаў фунцыянаваць клюб «[[Мэмфіс Грызьліз|Ванкувэр Грызьліз]]». З [[НБА 2001—2002 гадоў|сэзону 2001—2002 гадоў]] «Рэптарз» засталіся адзінай канадзкай камандай у лізе, бо «Грызьліз» пераехалі з Ванкувэру ў [[Мэмфіс (Тэнэсі)|Мэмфіс]] штату [[Тэнэсі]]. Свае хатнія матчы каманда гуляе на «[[Скотыябанк-Арэна|Скотыябанк-Арэне]]», якую дзеліць з клюбам «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. Як і большасьць клюбаў пашырэньня, «Рэптарз» мелі цяжкасьці ў першыя гады свайго існаваньня, але па набыцьці [[Вінс Картэр|Вінса Картэра]] праз абмен у дзень драфту ў 1998 годзе франшыза хутка ўсталявіла рэкорды лігі паводле наведвальнасьці і прабівалася ў плэй-оф НБА ў 2000, 2001 і 2002 гадах. Картэр адыграў важную ролю ў тым, што каманда дасягнула сваёй першай перамогі ў сэрыі плэй-оф у 2001 годзе, калі таронтаўцы трапілі ў паўфінал Усходняй канфэрэнцыі. Па сыходзе Картэра лідэрам каманды стаў [[Крыс Бош]]. == Гісторыя == 1 лістапада 1946 году «[[Таронта Гаскіс]]» прымалі «[[Нью-Ёрк Нікс|Нью-Ёрк Нікербокерз]]» на стадыёне [[Мэйпл-Ліф-Гардэнс]] у Таронта. Гэта быў першы матч у гісторыі НБА, але тады яшчэ пад эгідай [[Амэрыканская баскетбольная асацыяцыя|Амэрыканскай баскетбольнай асацыяцыі]]. Аднак «Гаскіс» спынілі сваё існаваньне пасьля першага сэзону 1946—1947 гадоў<ref>{{навіна|аўтар=Drolet, Mike|спасылка=https://globalnews.ca/news/5333595/first-nba-game-ever-canada/|загаловак=How Canada helped kick-start the NBA|выдавец=Corus Entertainment|дата публікацыі=06.2019|копія=https://web.archive.org/web/20200701123445/https://globalnews.ca/news/5333595/first-nba-game-ever-canada/|дата копіі=07.2020}}</ref>. З тым часоў да 1970-х гадоў у Таронта не было матчаў НБА, але «[[Лос-Анджэлес Кліпэрз|Бафала Брэйвэз]]», то бок папярэднік «Лос-Анджэлес Кліпэрз», згулялі тут у агульнай складанасьці 16 гульняў рэгулярнага сэзону з 1971 па 1975 гады<ref>{{навіна|аўтар=Brady, Erik|спасылка=https://buffalonews.com/opinion/columnists/with-nba-finals-in-toronto-recalling-the-man-who-once-shunned-the-braves/article_465e0c05-b009-5c2c-bc11-86143fbec30b.html|загаловак=With NBA Finals in Toronto, recalling the man who once shunned the Braves|дата публікацыі=05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20201102190615/https://buffalonews.com/opinion/columnists/with-nba-finals-in-toronto-recalling-the-man-who-once-shunned-the-braves/article_465e0c05-b009-5c2c-bc11-86143fbec30b.html|дата копіі=11.2020}}</ref>. [[Файл:RogersCentre Toronto Sept1-05.jpg|значак|зьлева|Першая арэна клюбу «Скайдом».]] Уласна таронтаўская каманда была афіцыйна зарэгістраваная 4 лістапада 1993 году, калі Рада кіраўнікоў НБА падтрымала пастанову Камітэту па пашырэньні і перадаў сваю 28-ю франшызу групе на чале з таронцкім бізнэсоўцам [[Джон Бітаў|Джонам Бітавам]] за рэкордную на той момант плату за пашырэньне ў суме 125 мільёнаў даляраў ЗША<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/raptors/history/raptors_history.html|загаловак=Laying the Groundwork for the NBA in Toronto|выдавецтва=NBA Media Ventures|дата публікацыі=08.2020|копія=https://web.archive.org/web/20190530223124/https://www.nba.com/raptors/history/raptors_history.html|дата копіі=05.2019}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbc.ca/archives/entry/the-nba-is-coming-to-toronto|загаловак=The NBA is coming to Toronto|выдавецтва=Canadian Broadcasting Corporation|копія=https://web.archive.org/web/20170320143606/http://www.cbc.ca/archives/entry/the-nba-is-coming-to-toronto|дата копіі=03.2017}}</ref>. «Рэптарз» згулялі свой першы матч 3 лістапада 1995 году<ref>{{спасылка|аўтар=Campigotto, Jessie|спасылка=https://www.cbc.ca/sports/the-buzzer-nba-toronto-raptors-inaugural-game-1.5786955|загаловак=On 25th anniversary, remembering stuff from the Raptors' (and Grizzlies') 1st games|выдавецтва=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=11.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210517011125/https://www.cbc.ca/sports/the-buzzer-nba-toronto-raptors-inaugural-game-1.5786955|дата копіі=05.2021}}</ref>. Таронтаўцы завяршылі свой першы сэзон з паказьнікам перамог і паразаў 21–61, хоць яны былі адной зь нямногіх камандаў, якія перамаглі «[[Чыкага Булз]]». У лістападзе [[НБА 1996—1997 гадоў|сэзону 1996—1997 гадоў]] Бітаў прадаў сваю дзель у камандзе Алану Слэйту за 65 мільёнаў даляраў. Як і ў папярэднім сэзоне, «Рэптарз» былі адной з адзінаццаці камандаў, якія перамаглі будучых чэмпіёнаў 1997 году з «Чыкага Булз»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/199697.html|загаловак=Giant Killers on the Rise|выдавецтва=NBA Media Ventures|копія=https://web.archive.org/web/20100220065039/http://www.nba.com/raptors/history/199697.html|дата копіі=02.2010}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1997_games.html|загаловак=Chicago Bulls at Toronto Raptors Box Score, December 8, 1996|выдавецтва=www.basketball-reference.com|копія=https://web.archive.org/web/20070616131102/http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1997_games.html|дата копіі=06.2007}}</ref>. 12 лютага 1998 году кампанія Мэйпл Ліфс, уладальнікі хакейнай франшызы «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]», набылі 100% акцыяў «Рэптарз» і арэну, якую каманда будавала. Пазьней Мэйпл Ліфс перайменавалася ў Мэйпл Ліфс Спортс Энд Энтэртэйнмэнт<ref>{{артыкул|аўтар=Tedesco, Theresa|загаловак=Deal between Raptors and Leafs has a|выданьне=Canwest|год=02.1998}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Tedesco, Theresa|загаловак=Raptors bought by Leafs|выданьне=The Hamilton Spectator|год=02.1998}}</ref>. Адбылася і перабудова каманды, да якой далучыліся [[Вінс Картэр]] і [[Чарлз Оўклі]]. Каманда хоць і ня трапіла ў плэй-оф, многія даволі аптымістычна паставіліся да ўражлівых выступаў пачаткоўца году Картэра, а таксама гульні [[Трэйсі Макгрэйдзі]]. [[Файл:Raptors Blazers jump ball 2004.jpg|значак|Хатні матч каманды супраць «[[Портлэнд Трэйл Блэйзэрз]]» у 2004 годзе.]] Падчас [[драфт НБА 1999 году|драфту НБА 1999 году]], лічачы, што «Рэптарз» усё яшчэ не хапае моцнай пярэдняй лініі, генэральны мэнэджар [[Глен Грунўалд]] абмяняў выбар першага раўнду [[Джонатан Бэндэр|Джонатана Бэндэра]] на цяжкога форварда [[Антоніё Дэйвіс]]а з «[[Індыяна Пэйсэрз|Індыяны Пэйсэрз]]». Дэйвіс хутка ўвайшоў у стартавы склад «Рэптарз» і ў найбліжэйшыя гады стаў удзельнікам Матчу ўсіх зорак. Зладжанасьць каманды ды прагрэс Картэра і Макгрэйдзі дапамаглі камандзе ўпершыню ў гісторыі прабіцца ў плэй-оф, а ўласна Картэр выканаў сваё абяцаньне папярэдняга сэзону, якой ён даў заўзятарам<ref name="rap9900">{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/199900.html|загаловак=1999-00: Future Looks Bright for Raptors|копія=https://web.archive.org/web/20100220065031/http://www.nba.com/raptors/history/199900.html|дата копіі=02.2010}}</ref>. Ня маючы значнага досьведу ў плэй-оф, «Рэптарз» у трох гульнях зазналі паразу ад «Нью-Ёрк Нікс» у першым раўндзе<ref name="rap9900" />. Тым ня менш, паляпшэньне каманды і ўздым Картэра, які пераканаўча перамог у конкурсе НБА «Слэм-данк» 2000 году, прыцягнулі новых заўзятараў клюбу. Гэты сэзон таксама стаў першым поўным годам, які каманда згуляла на арэне [[Эйр-Канада-Цэнтар]] пасьля чатырох гадоў гульні ў велізарным «Скайдому», які больш пасаваў для [[бэйсбол]]у і канадзкага футболу<ref name="rap9900" />. У міжсэзоньні 2000 году вольны агент Макгрэйдзі надумаў пакінуць «Рэптарз» у рамках пагадненьня аб абмене, трапіўшы ў «[[Арланда Мэджык]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/playerfile/tracy_mcgrady/bio.html|загаловак=Tracy McGrady Info Page|копія=https://web.archive.org/web/20130419063942/http://www.nba.com/playerfile/tracy_mcgrady/bio.html|дата копіі=04.2013}}</ref>. [[Файл:Chris Bosh.jpg|значак|зьлева|[[Крыс Бош]] быў лідэрам франшызы па сыходзе [[Вінс Паркер|Вінса Паркера]] і да 2010 году.]] Як і прагназавалі аналітыкі, каманда лёгка забясьпечыла сабе месца ў плэй-оф НБА 2001 году, атрымаўшы рэкордныя для франшызы 47 перамогаў. «Рэптарз» выйгралі сваю першую ў гісторыі сэрыю плэй-оф, адолеўшы «Нікс» зь лікам 3–2, і ўпершыню ў гісторыі франшызы прабіліся ў паўфінал [[Усходняя канфэрэнцыя (НБА)|Усходняй канфэрэнцыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/200001.html|загаловак=2000–01: Raptors Taste Playoff Success|копія=https://web.archive.org/web/20100220065045/http://www.nba.com/raptors/history/200001.html|дата копіі=02.2010}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/playoffs2001/quarter/east4/?nav=SiteFragment|загаловак=NBA Playoffs 2001|копія=https://web.archive.org/web/20160411000015/http://www.nba.com/playoffs2001/quarter/east4/?nav=SiteFragment|дата копіі=04.2016}}</ref>. Сэрыя зь «[[Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз|Філадэлфіяй Сэвэнці Сыксэрз]]» стала знакавай для «Рэптарз» з пункту гледжаньня гульні і відовішчнасьці. «Сэвэнці Сыксэрз» абапіраліся на [[Ален Айвэрсан|Алена Айвэрсана]] і [[Дыкембэ Мутомба|Дыкембэ Мутомбу]], у той час склад таронтаўцаў быў больш збалянсаваным. Усё вызначылася ў 7-й сустрэчы, якая скончылася на карысьць прадстаўніком [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]. Пераезд «[[Мэмфіс Грызьліз|Ванкувэр Грызьліз]]» у [[Мэмфіс (Тэнэсі)|Мэмфіс]] у 2001 годзе зрабіў «Рэптарз» адзінай канадзкай камандай НБА<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/grizzlies/about/history.html|загаловак=Grizzlies History|копія=https://web.archive.org/web/20120123053611/http://www.nba.com/grizzlies/about/history.html|дата копіі=01.2012}}</ref>. Улетку 2001 году каманда набыла [[Гакім Аладж’ювон|Гакіма Аладж’ювона]], але вэтэран ужо не трымаў узровень і выступіў расчаравальна<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/index.html|загаловак=Hakeem Olajuwon Info Page|копія=https://web.archive.org/web/20070212023525/http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/index.html|дата копіі=02.2007}}</ref>. Каманда здолела чарговы раз прасунуцца ў плэй-оф, але адразу саступіла «[[Дэтройт Пістанз]]». Новы сэзон, які для «Рэптарз» быў азмрочаны траўмамі, скончыўся з паказьнікам 24–58<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/history/standings/20022003.html|загаловак=2002–03 Standings|копія=https://web.archive.org/web/20100523134756/http://www.nba.com/history/standings/20022003.html|дата копіі=05.2010}}</ref>, таму галоўны трэнэр Ўілкенз быў звольнены. Аднак, на [[драфт НБА 2003 году|драфце НБА 2003 году]] таронтаўцы абранлі [[Крыс Бош|Крыса Боша]], які стаў новай зоркай каманды. У [[НБА 2004—2005 гадоў|сэзоне 2004—2005 гадоў]] каманда перайшла ў [[Атлянтычны дывізіён (НБА)|Атлянтычны дывізіён]], а «Рэптарз» пастанавілі сабе абнавіць склад. Аднак, хутка пасьля гэтага Картэр абвесьціў аб сваім сыходзе. Як паведамляла газэта ''[[Toronto Sun]]'', Картэр зразумеў, што падчас пошуку генэральнага мэнэджара яго ўвяла ў зман герархія кіраваньня «Рэптарз», і прыйшоў да высновы, што пакуль структура ня зьменіцца, «Рэптарз» аніколі ня стануць элітнай камандай. Бош узяў на сябе ролю галоўнага баскетбаліста франшызы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/200405.html|загаловак=2004–05: End of the Carter Era|копія=https://web.archive.org/web/20100220065033/http://www.nba.com/raptors/history/200405.html|дата копіі=02.2010}}</ref> і добра выступіў у сваім другім сэзоне, заняўшы дзясятае месца ў лізе паводле падбораў у абароне. Не зважаючы на шэраг новых гульцоў, [[НБА 2005–2006 гадоў|сэзон 2005–2006 гадоў]] для «Рэптарз» агулам быў расчаравальным. Яны ўсталявалі рэкорд франшызы, зазнаўшы паразы ў першых дзевяці гульнях<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/postup_051120.html|загаловак=Raptors Post Up|копія=https://web.archive.org/web/20080103054602/http://www.nba.com/raptors/news/postup_051120.html|дата копіі=01.2008}}</ref> і прагуляўшы ў 15-і зь першых 16-і гульняў. 15 студзеня 2006 году каманда ўсталявала рэкорд франшызы паводле пунктаў, перамогшы «Нікс» зь лікам 129:103. [[НБА 2006—2007 гадоў|Сэзон 2006—2007 гадоў]] стаў пераломным для франшызы. Склад каманды зноў быў перагледжаны, у тым ліку пад першым нумарам [[драфт НБА 2006 году|драфту НБА 2006 году]] быў абраны [[Андрэа Барньяні]], гульнёвы абаронца [[Ты-Джэй Форд]], а таксама былі падпісаны атакуючы абаронца [[Энтані Паркер]] і лёгкі форвард [[Хорхэ Гарбахоса]]<ref name="signs">{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/CP_bosh_071406.html|загаловак=Raptors re-sign star forward Chris Bosh to contract extension|копія=https://web.archive.org/web/20200509070614/http://www.nba.com/raptors/news/CP_bosh_071406.html|дата копіі=05.2020}}</ref>. Бош атрымаў новы трохгадовы кантракт<ref name="signs" />. Дружына завяршыла рэгулярны сезон з паказьнікам 47–35, забясьпечыўшы сабе трэцяе месца ва Ўсходняй канфэрэнцыі ў плэй-оф НБА 2007 году, а таксама перавагу хатняй пляцоўкі ўпершыню ў гісторыі франшызы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/postup_041507.html|загаловак=Raptors Post Up|копія=https://web.archive.org/web/20201021022846/http://www.nba.com/raptors/news/postup_041507.html|дата копіі=10.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/standings/team_record_comparison/conferenceNew_Std_Div.html|загаловак=2006–07 Standings|выдавец=Div|копія=https://web.archive.org/web/20120108044514/http://www.nba.com/standings/team_record_comparison/conferenceNew_Std_Div.html|дата копіі=01.2012}}</ref>. 24 красавіка 2007 году «Рэптарз» перамаглі ў першы матчы над «[[Бруклін Нэтс|Нью-Джэрзі Нэтс]]», але агулам зазналі паразу ў сэрыю зь лікам 4–2<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/postup_050407.html|загаловак=Raptors Post Up|копія=https://web.archive.org/web/20090106095359/http://www.nba.com/raptors/news/postup_050407.html|дата копіі=01.2009}}</ref>. == Статыстыка == ''В = выйгрышы, П = паразы, А% = адсотак выйграных матчаў'' {| class="wikitable wide collapsible collapsed" style="text-align: center;" |- !colspan="6"|'''«Таронта Рэптарз» у НБА''' |- bgcolor="#efefef" ! Сэзон !! В !! П !! А% !! Плэй-оф !! Вынікі |- |[[НБА ў сэзоне 1995/1996|1995—96]] || 21 || 61 || .256 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1996/1997|1996—97]] || 30 || 52 || .366 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1997/1998|1997—98]] || 16 || 66 || .195 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1998/1999|1998—99]] || 23 || 27 || .460 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1999/2000|1999—00]] || 45 || 37 || .549 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Нью-Ёрк Нікс|Нью-Ёрк]] 3, Таронта 0 |- |[[НБА ў сэзоне 2000/2001|2000—01]] || 47 || 35 || .573 || Выйгралі ў першым раўндзе<br />Прайгралі ў паўфінале канфэрэнцыі || Таронта 3, [[Нью-Ёрк Нікс|Нью-Ёрк]] 2<br />[[Філядэльфія 76эрз|Філядэльфія]] 4, Таронта 3 |- |[[НБА ў сэзоне 2001/2002|2001—02]] || 42 || 40 || .512 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Дэтройт Пістанз|Дэтройт]] 3, Таронта 2 |- |[[НБА ў сэзоне 2002/2003|2002—03]] || 24 || 58 || .293 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2003/2004|2003—04]] || 33 || 49 || .402 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2004/2005|2004—05]] || 33 || 49 || .402 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2005/2006|2005—06]] || 27 || 55 || .313 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2006/2007|2006—07]] || 47 || 35 || .573 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Нью-Джэрзі Нэтс|Нью-Джэрзі]] 2:4 |- |[[НБА ў сэзоне 2007/2008|2007—08]] || 41 || 41 || .500 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Арланда Мэджык|Арланда]] 1:4 |- |[[НБА ў сэзоне 2008/2009|2008—09]] || 33 || 49 || .402 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2009/2010|2009—10]] || 40 || 42 || .488 || &nbsp; || &nbsp; |- !Усяго || 502 || 696 || .419 ||colspan="2"| 1995—2010 |- !Плэй-оф || 11 || 20 || .355 ||colspan="2"| 1999—2008 |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nba.com/raptors/ Афіцыйная старонка] {{НБА}} {{Чэмпіёны НБА}} [[Катэгорыя:Клюбы НБА]] [[Катэгорыя:Канадзкія баскетбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Спартыўныя клюбы Таронта]] ksx9kag42csk04q0z4bqwvcq8cpl546 2664295 2664276 2026-04-08T18:28:05Z Dymitr 10914 артаграфія 2664295 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клюб |назва = Таронта Рэптарз |выява = Таронта Рэптарз.svg |памер_выявы = 200пкс |заснаваны = |краіна = [[Канада]] |мясьціна = [[Таронта]], [[Антарыё]] |пляцоўка = [[Скотыябанк-Арэна]] |зьмяшчальнасьць = |уласьнік = |кіраўнік = |трэнэр = |чэмпіянат = [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя]] |сэзон = |становішча = |колер1 = #CE1141 |колер2 = #000000 |колер3 = #393A96 |колер_тэксту = white |колер_фону = #CE1141 |узор_вопраткі1 = _torontoraptors_association2021 |узор_шортаў1 = _torontoraptors_association2021 |узор_вопраткі2 = _torontoraptors_icon2021 |узор_шортаў2 = _torontoraptors_icon2021 }} '''Таро́нта Рэ́птарз''' ({{мова-en|Toronto Raptors}}) — прафэсійны [[баскетбол]]ьны клюб, які выступае ў [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]]. Клюб месьціцца ў горадзе [[Таронта]] з штату [[Антарыё]] [[Канада|Канады]]. Каманда была заснаваная ў 1995 годзе ў рамках пашырэньня лігі на Канаду, а поруч зь ёй пачаў фунцыянаваць клюб «[[Мэмфіс Грызьліз|Ванкувэр Грызьліз]]». З [[НБА 2001—2002 гадоў|сэзону 2001—2002 гадоў]] «Рэптарз» засталіся адзінай канадзкай камандай у лізе, бо «Грызьліз» пераехалі з Ванкувэру ў [[Мэмфіс (Тэнэсі)|Мэмфіс]] штату [[Тэнэсі]]. Свае хатнія матчы каманда гуляе на [[Скотыябанк-Арэна|Скотыябанк-Арэне]], якую дзеліць з клюбам «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]]. Як і большасьць клюбаў пашырэньня, «Рэптарз» мелі цяжкасьці ў першыя гады свайго існаваньня, але па набыцьці [[Вінс Картэр|Вінса Картэра]] праз абмен у дзень драфту ў 1998 годзе франшыза хутка ўсталявіла рэкорды лігі паводле наведвальнасьці і прабівалася ў плэй-оф НБА ў 2000, 2001 і 2002 гадах. Картэр адыграў важную ролю ў тым, што каманда дасягнула сваёй першай перамогі ў сэрыі плэй-оф у 2001 годзе, калі таронтаўцы трапілі ў паўфінал Усходняй канфэрэнцыі. Па сыходзе Картэра лідэрам каманды стаў [[Крыс Бош]]. == Гісторыя == 1 лістапада 1946 году «[[Таронта Гаскіс]]» прымалі «[[Нью-Ёрк Нікс|Нью-Ёрк Нікербокерз]]» на стадыёне [[Мэйпл-Ліф-Гардэнз]] у Таронта. Гэта быў першы матч у гісторыі НБА, але тады яшчэ пад эгідай [[Амэрыканская баскетбольная асацыяцыя|Амэрыканскай баскетбольнай асацыяцыі]]. Аднак «Гаскіс» спынілі сваё існаваньне пасьля першага сэзону 1946—1947 гадоў<ref>{{навіна|аўтар=Drolet, Mike|спасылка=https://globalnews.ca/news/5333595/first-nba-game-ever-canada/|загаловак=How Canada helped kick-start the NBA|выдавец=Corus Entertainment|дата публікацыі=06.2019|копія=https://web.archive.org/web/20200701123445/https://globalnews.ca/news/5333595/first-nba-game-ever-canada/|дата копіі=07.2020}}</ref>. З тым часоў да 1970-х гадоў у Таронта не было матчаў НБА, але «[[Лос-Анджэлес Кліпэрз|Бафала Брэйвэз]]», то бок папярэднік «Лос-Анджэлес Кліпэрз», згулялі тут у агульнай складанасьці 16 гульняў рэгулярнага сэзону з 1971 па 1975 гады<ref>{{навіна|аўтар=Brady, Erik|спасылка=https://buffalonews.com/opinion/columnists/with-nba-finals-in-toronto-recalling-the-man-who-once-shunned-the-braves/article_465e0c05-b009-5c2c-bc11-86143fbec30b.html|загаловак=With NBA Finals in Toronto, recalling the man who once shunned the Braves|дата публікацыі=05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20201102190615/https://buffalonews.com/opinion/columnists/with-nba-finals-in-toronto-recalling-the-man-who-once-shunned-the-braves/article_465e0c05-b009-5c2c-bc11-86143fbec30b.html|дата копіі=11.2020}}</ref>. [[Файл:RogersCentre Toronto Sept1-05.jpg|значак|зьлева|Першая арэна клюбу «Скайдом».]] Уласна таронтаўская каманда была афіцыйна зарэгістраваная 4 лістапада 1993 году, калі Рада кіраўнікоў НБА падтрымала пастанову Камітэту па пашырэньні і перадаў сваю 28-ю франшызу групе на чале з таронцкім бізнэсоўцам [[Джон Бітаў|Джонам Бітавам]] за рэкордную на той момант плату за пашырэньне ў суме 125 мільёнаў даляраў ЗША<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nba.com/raptors/history/raptors_history.html|загаловак=Laying the Groundwork for the NBA in Toronto|выдавецтва=NBA Media Ventures|дата публікацыі=08.2020|копія=https://web.archive.org/web/20190530223124/https://www.nba.com/raptors/history/raptors_history.html|дата копіі=05.2019}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.cbc.ca/archives/entry/the-nba-is-coming-to-toronto|загаловак=The NBA is coming to Toronto|выдавецтва=Canadian Broadcasting Corporation|копія=https://web.archive.org/web/20170320143606/http://www.cbc.ca/archives/entry/the-nba-is-coming-to-toronto|дата копіі=03.2017}}</ref>. «Рэптарз» згулялі свой першы матч 3 лістапада 1995 году<ref>{{спасылка|аўтар=Campigotto, Jessie|спасылка=https://www.cbc.ca/sports/the-buzzer-nba-toronto-raptors-inaugural-game-1.5786955|загаловак=On 25th anniversary, remembering stuff from the Raptors' (and Grizzlies') 1st games|выдавецтва=Canadian Broadcasting Corporation|дата публікацыі=11.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210517011125/https://www.cbc.ca/sports/the-buzzer-nba-toronto-raptors-inaugural-game-1.5786955|дата копіі=05.2021}}</ref>. Таронтаўцы завяршылі свой першы сэзон з паказьнікам перамог і паразаў 21–61, хоць яны былі адной зь нямногіх камандаў, якія перамаглі «[[Чыкага Булз]]». У лістападзе [[НБА 1996—1997 гадоў|сэзону 1996—1997 гадоў]] Бітаў прадаў сваю дзель у камандзе Алану Слэйту за 65 мільёнаў даляраў. Як і ў папярэднім сэзоне, «Рэптарз» былі адной з адзінаццаці камандаў, якія перамаглі будучых чэмпіёнаў 1997 году з «Чыкага Булз»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/199697.html|загаловак=Giant Killers on the Rise|выдавецтва=NBA Media Ventures|копія=https://web.archive.org/web/20100220065039/http://www.nba.com/raptors/history/199697.html|дата копіі=02.2010}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1997_games.html|загаловак=Chicago Bulls at Toronto Raptors Box Score, December 8, 1996|выдавецтва=www.basketball-reference.com|копія=https://web.archive.org/web/20070616131102/http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_1997_games.html|дата копіі=06.2007}}</ref>. 12 лютага 1998 году кампанія Мэйпл Ліфс, уладальнікі хакейнай франшызы «[[Таронта Мэйпл Ліфс]]», набылі 100% акцыяў «Рэптарз» і арэну, якую каманда будавала. Пазьней Мэйпл Ліфс перайменавалася ў Мэйпл Ліфс Спортс Энд Энтэртэйнмэнт<ref>{{артыкул|аўтар=Tedesco, Theresa|загаловак=Deal between Raptors and Leafs has a|выданьне=Canwest|год=02.1998}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Tedesco, Theresa|загаловак=Raptors bought by Leafs|выданьне=The Hamilton Spectator|год=02.1998}}</ref>. Адбылася і перабудова каманды, да якой далучыліся [[Вінс Картэр]] і [[Чарлз Оўклі]]. Каманда хоць і ня трапіла ў плэй-оф, многія даволі аптымістычна паставіліся да ўражлівых выступаў пачаткоўца году Картэра, а таксама гульні [[Трэйсі Макгрэйдзі]]. [[Файл:Raptors Blazers jump ball 2004.jpg|значак|Хатні матч каманды супраць «[[Портлэнд Трэйл Блэйзэрз]]» у 2004 годзе.]] Падчас [[драфт НБА 1999 году|драфту НБА 1999 году]], лічачы, што «Рэптарз» усё яшчэ не хапае моцнай пярэдняй лініі, генэральны мэнэджар [[Глен Грунўалд]] абмяняў выбар першага раўнду [[Джонатан Бэндэр|Джонатана Бэндэра]] на цяжкога форварда [[Антоніё Дэйвіс]]а з «[[Індыяна Пэйсэрз|Індыяны Пэйсэрз]]». Дэйвіс хутка ўвайшоў у стартавы склад «Рэптарз» і ў найбліжэйшыя гады стаў удзельнікам Матчу ўсіх зорак. Зладжанасьць каманды ды прагрэс Картэра і Макгрэйдзі дапамаглі камандзе ўпершыню ў гісторыі прабіцца ў плэй-оф, а ўласна Картэр выканаў сваё абяцаньне папярэдняга сэзону, якой ён даў заўзятарам<ref name="rap9900">{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/199900.html|загаловак=1999-00: Future Looks Bright for Raptors|копія=https://web.archive.org/web/20100220065031/http://www.nba.com/raptors/history/199900.html|дата копіі=02.2010}}</ref>. Ня маючы значнага досьведу ў плэй-оф, «Рэптарз» у трох гульнях зазналі паразу ад «Нью-Ёрк Нікс» у першым раўндзе<ref name="rap9900" />. Тым ня менш, паляпшэньне каманды і ўздым Картэра, які пераканаўча перамог у конкурсе НБА «Слэм-данк» 2000 году, прыцягнулі новых заўзятараў клюбу. Гэты сэзон таксама стаў першым поўным годам, які каманда згуляла на арэне [[Эйр-Канада-Цэнтар]] пасьля чатырох гадоў гульні ў велізарным «Скайдому», які больш пасаваў для [[бэйсбол]]у і канадзкага футболу<ref name="rap9900" />. У міжсэзоньні 2000 году вольны агент Макгрэйдзі надумаў пакінуць «Рэптарз» у рамках пагадненьня аб абмене, трапіўшы ў «[[Арланда Мэджык]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/playerfile/tracy_mcgrady/bio.html|загаловак=Tracy McGrady Info Page|копія=https://web.archive.org/web/20130419063942/http://www.nba.com/playerfile/tracy_mcgrady/bio.html|дата копіі=04.2013}}</ref>. [[Файл:Chris Bosh.jpg|значак|зьлева|[[Крыс Бош]] быў лідэрам франшызы па сыходзе [[Вінс Паркер|Вінса Паркера]] і да 2010 году.]] Як і прагназавалі аналітыкі, каманда лёгка забясьпечыла сабе месца ў плэй-оф НБА 2001 году, атрымаўшы рэкордныя для франшызы 47 перамогаў. «Рэптарз» выйгралі сваю першую ў гісторыі сэрыю плэй-оф, адолеўшы «Нікс» зь лікам 3–2, і ўпершыню ў гісторыі франшызы прабіліся ў паўфінал [[Усходняя канфэрэнцыя (НБА)|Усходняй канфэрэнцыі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/200001.html|загаловак=2000–01: Raptors Taste Playoff Success|копія=https://web.archive.org/web/20100220065045/http://www.nba.com/raptors/history/200001.html|дата копіі=02.2010}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/playoffs2001/quarter/east4/?nav=SiteFragment|загаловак=NBA Playoffs 2001|копія=https://web.archive.org/web/20160411000015/http://www.nba.com/playoffs2001/quarter/east4/?nav=SiteFragment|дата копіі=04.2016}}</ref>. Сэрыя зь «[[Філадэлфія Сэвэнці Сыксэрз|Філадэлфіяй Сэвэнці Сыксэрз]]» стала знакавай для «Рэптарз» з пункту гледжаньня гульні і відовішчнасьці. «Сэвэнці Сыксэрз» абапіраліся на [[Ален Айвэрсан|Алена Айвэрсана]] і [[Дыкембэ Мутомба|Дыкембэ Мутомбу]], у той час склад таронтаўцаў быў больш збалянсаваным. Усё вызначылася ў 7-й сустрэчы, якая скончылася на карысьць прадстаўніком [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]. Пераезд «[[Мэмфіс Грызьліз|Ванкувэр Грызьліз]]» у [[Мэмфіс (Тэнэсі)|Мэмфіс]] у 2001 годзе зрабіў «Рэптарз» адзінай канадзкай камандай НБА<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/grizzlies/about/history.html|загаловак=Grizzlies History|копія=https://web.archive.org/web/20120123053611/http://www.nba.com/grizzlies/about/history.html|дата копіі=01.2012}}</ref>. Улетку 2001 году каманда набыла [[Гакім Аладж’ювон|Гакіма Аладж’ювона]], але вэтэран ужо не трымаў узровень і выступіў расчаравальна<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/index.html|загаловак=Hakeem Olajuwon Info Page|копія=https://web.archive.org/web/20070212023525/http://www.nba.com/playerfile/hakeem_olajuwon/index.html|дата копіі=02.2007}}</ref>. Каманда здолела чарговы раз прасунуцца ў плэй-оф, але адразу саступіла «[[Дэтройт Пістанз]]». Новы сэзон, які для «Рэптарз» быў азмрочаны траўмамі, скончыўся з паказьнікам 24–58<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/history/standings/20022003.html|загаловак=2002–03 Standings|копія=https://web.archive.org/web/20100523134756/http://www.nba.com/history/standings/20022003.html|дата копіі=05.2010}}</ref>, таму галоўны трэнэр Ўілкенз быў звольнены. Аднак, на [[драфт НБА 2003 году|драфце НБА 2003 году]] таронтаўцы абранлі [[Крыс Бош|Крыса Боша]], які стаў новай зоркай каманды. У [[НБА 2004—2005 гадоў|сэзоне 2004—2005 гадоў]] каманда перайшла ў [[Атлянтычны дывізіён (НБА)|Атлянтычны дывізіён]], а «Рэптарз» пастанавілі сабе абнавіць склад. Аднак, хутка пасьля гэтага Картэр абвесьціў аб сваім сыходзе. Як паведамляла газэта ''[[Toronto Sun]]'', Картэр зразумеў, што падчас пошуку генэральнага мэнэджара яго ўвяла ў зман герархія кіраваньня «Рэптарз», і прыйшоў да высновы, што пакуль структура ня зьменіцца, «Рэптарз» аніколі ня стануць элітнай камандай. Бош узяў на сябе ролю галоўнага баскетбаліста франшызы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/history/200405.html|загаловак=2004–05: End of the Carter Era|копія=https://web.archive.org/web/20100220065033/http://www.nba.com/raptors/history/200405.html|дата копіі=02.2010}}</ref> і добра выступіў у сваім другім сэзоне, заняўшы дзясятае месца ў лізе паводле падбораў у абароне. Не зважаючы на шэраг новых гульцоў, [[НБА 2005–2006 гадоў|сэзон 2005–2006 гадоў]] для «Рэптарз» агулам быў расчаравальным. Яны ўсталявалі рэкорд франшызы, зазнаўшы паразы ў першых дзевяці гульнях<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/postup_051120.html|загаловак=Raptors Post Up|копія=https://web.archive.org/web/20080103054602/http://www.nba.com/raptors/news/postup_051120.html|дата копіі=01.2008}}</ref> і прагуляўшы ў 15-і зь першых 16-і гульняў. 15 студзеня 2006 году каманда ўсталявала рэкорд франшызы паводле пунктаў, перамогшы «Нікс» зь лікам 129:103. [[НБА 2006—2007 гадоў|Сэзон 2006—2007 гадоў]] стаў пераломным для франшызы. Склад каманды зноў быў перагледжаны, у тым ліку пад першым нумарам [[драфт НБА 2006 году|драфту НБА 2006 году]] быў абраны [[Андрэа Барньяні]], гульнёвы абаронца [[Ты-Джэй Форд]], а таксама былі падпісаны атакуючы абаронца [[Энтані Паркер]] і лёгкі форвард [[Хорхэ Гарбахоса]]<ref name="signs">{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/CP_bosh_071406.html|загаловак=Raptors re-sign star forward Chris Bosh to contract extension|копія=https://web.archive.org/web/20200509070614/http://www.nba.com/raptors/news/CP_bosh_071406.html|дата копіі=05.2020}}</ref>. Бош атрымаў новы трохгадовы кантракт<ref name="signs" />. Дружына завяршыла рэгулярны сезон з паказьнікам 47–35, забясьпечыўшы сабе трэцяе месца ва Ўсходняй канфэрэнцыі ў плэй-оф НБА 2007 году, а таксама перавагу хатняй пляцоўкі ўпершыню ў гісторыі франшызы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/postup_041507.html|загаловак=Raptors Post Up|копія=https://web.archive.org/web/20201021022846/http://www.nba.com/raptors/news/postup_041507.html|дата копіі=10.2020}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/standings/team_record_comparison/conferenceNew_Std_Div.html|загаловак=2006–07 Standings|выдавец=Div|копія=https://web.archive.org/web/20120108044514/http://www.nba.com/standings/team_record_comparison/conferenceNew_Std_Div.html|дата копіі=01.2012}}</ref>. 24 красавіка 2007 году «Рэптарз» перамаглі ў першы матчы над «[[Бруклін Нэтс|Нью-Джэрзі Нэтс]]», але агулам зазналі паразу ў сэрыю зь лікам 4–2<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nba.com/raptors/news/postup_050407.html|загаловак=Raptors Post Up|копія=https://web.archive.org/web/20090106095359/http://www.nba.com/raptors/news/postup_050407.html|дата копіі=01.2009}}</ref>. == Статыстыка == ''В = выйгрышы, П = паразы, А% = адсотак выйграных матчаў'' {| class="wikitable wide collapsible collapsed" style="text-align: center;" |- !colspan="6"|'''«Таронта Рэптарз» у НБА''' |- bgcolor="#efefef" ! Сэзон !! В !! П !! А% !! Плэй-оф !! Вынікі |- |[[НБА ў сэзоне 1995/1996|1995—96]] || 21 || 61 || .256 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1996/1997|1996—97]] || 30 || 52 || .366 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1997/1998|1997—98]] || 16 || 66 || .195 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1998/1999|1998—99]] || 23 || 27 || .460 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 1999/2000|1999—00]] || 45 || 37 || .549 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Нью-Ёрк Нікс|Нью-Ёрк]] 3, Таронта 0 |- |[[НБА ў сэзоне 2000/2001|2000—01]] || 47 || 35 || .573 || Выйгралі ў першым раўндзе<br />Прайгралі ў паўфінале канфэрэнцыі || Таронта 3, [[Нью-Ёрк Нікс|Нью-Ёрк]] 2<br />[[Філядэльфія 76эрз|Філядэльфія]] 4, Таронта 3 |- |[[НБА ў сэзоне 2001/2002|2001—02]] || 42 || 40 || .512 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Дэтройт Пістанз|Дэтройт]] 3, Таронта 2 |- |[[НБА ў сэзоне 2002/2003|2002—03]] || 24 || 58 || .293 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2003/2004|2003—04]] || 33 || 49 || .402 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2004/2005|2004—05]] || 33 || 49 || .402 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2005/2006|2005—06]] || 27 || 55 || .313 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2006/2007|2006—07]] || 47 || 35 || .573 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Нью-Джэрзі Нэтс|Нью-Джэрзі]] 2:4 |- |[[НБА ў сэзоне 2007/2008|2007—08]] || 41 || 41 || .500 || Прайгралі ў першым раўндзе || [[Арланда Мэджык|Арланда]] 1:4 |- |[[НБА ў сэзоне 2008/2009|2008—09]] || 33 || 49 || .402 || &nbsp; || &nbsp; |- |[[НБА ў сэзоне 2009/2010|2009—10]] || 40 || 42 || .488 || &nbsp; || &nbsp; |- !Усяго || 502 || 696 || .419 ||colspan="2"| 1995—2010 |- !Плэй-оф || 11 || 20 || .355 ||colspan="2"| 1999—2008 |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nba.com/raptors/ Афіцыйная старонка] {{НБА}} {{Чэмпіёны НБА}} [[Катэгорыя:Клюбы НБА]] [[Катэгорыя:Канадзкія баскетбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Спартыўныя клюбы Таронта]] 3mxf8lnqxpwaf1mbn6y3cxin8hz9lee 0 19113 2664303 2379611 2026-04-08T21:02:56Z Prasalovich 2394 /* Гісторыя */ 2664303 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Быхаўскі раён |Назва ў родным склоне = Быхаўскага раёну |Герб = |Сьцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласьць]] |Від адміністрацыйнага падзелу = |Улучае = |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = [[Быхаў]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = 17 ліпеня 1924 |Кіраўнік = Дзьмітры Марціновіч |Назва пасады кіраўніка = Старшыня райвыканкаму |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |Насельніцтва = 29 254<ref name="belstat2018" /> |Год перапісу = 2018 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 13 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = {{лік|2263.16}}<ref name="bykhov.gov.by"/> |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Mogilev-Oblast-Byhov.png |Загаловак мапы = |Памер мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = http://bykhov.gov.by/ |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Беларусь}} |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Бы́хаўскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Быхаўскі раён мяжуе з [[Качэрыцкі раён|Качэрыцкім]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскім]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]], [[Прапойскі раён|Прапойскім]], [[Чавускі раён|Чавускім]] раёнамі Магілёўскай вобласьці і [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім]] раёнамі [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Гісторыя == Да 1852 году [[Быхаўскі павет]] называўся [[Старабыхаўскі павет|Старабыхаўскім]]. Існаваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў 1772—1796 і 1802—1919 гадах. Цэнтар — места [[Быхаў]] ([[Стары Быхаў]]). 23 сьнежня 1796 году пры скасаваньні [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай губэрні]] павет скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Беларуская губэрня|Беларускай губэрні]]. Адноўлены 11 сакавіка 1802 году з аднаўленьнем Магілёўскай губэрні. Плошча павету 4105,8 кв. верстаў, насельніцтва 124 820 чалавек (1897 год). У павеце было 10 валасьцей: [[Баханская воласьць|Баханская]], [[Бычанская воласьць|Бычанская]] (раней [[Новабычанская воласьць|Новабычанская]]), [[Гарадзецкая воласьць|Гарадзецкая]] (пазьней [[Старабыхаўская воласьць|Старабыхаўская]]), [[Гарадзішчанская воласьць|Гарадзішчанская]], [[Глухаўская воласьць|Глухаўская]], [[Грудзінаўская воласьць|Грудзінаўская]] (раней [[Царкоўнаасавецкая воласьць|Царкоўнаасавецкая]]), [[Даўгамоская воласьць|Даўгамоская]], [[Навабыхаўская воласьць|Навабыхаўская]], [[Прапойская воласьць|Прапойская]], [[Чыгірынская воласьць|Чыгірынская]]. 476 населеных пунктаў (1897 год). З 26 красавіка 1919 году ў складзе [[Гомельская губэрня|Гомельскай губэрні]]. 9 лютага 1923 году Быхаўскі павет быў ліквідаваны, тэрыторыі Гарадзішчанскай, Глускай, Грудзінаўскай, Старабыхаўскай валасьцей і сам Быхаў былі перададзены [[Магілёўскі павет|Магілёўскаму павету]]; тэрыторыя Баханскай, Бычанскай, Навабыхаўскай і Чыгірынскай валасьцей — [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскаму]]; Даўгамоскай і Прапойскай — [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскаму]] паветам. 17 ліпеня 1924 году ўтвораны Быхаўскі раён. У 1935 годзе ў Быхаўскім раёне [[Быхаўскі гарсавет]], 25 сельсаветаў: [[Абідавіцкі сельсавет|Абідавіцкі]], Балонава-Сялецкі (цяпер проста [[Балонавасялецкі сельсавет|Балонавасялецкі]], [[Баркулабаўскі сельсавет|Баркулабаўскі]], [[Баханскі сельсавет (Прапойскі раён)|Баханскі]], [[Вузьненскі сельсавет|Вузьненскі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкі]], [[Глухаўскі сельсавет|Глухаўскі]], [[Грудзінаўскі 1-ы сельсавет|Грудзінаўскі 1-ы]], [[Грудзінаўскі 2-і сельсавет|Грудзінаўскі 2-і]], [[Дунайкоўскі сельсавет|Дунайкоўскі]], [[Зімніцкі сельсавет|Зімніцкі]], [[Клятнянскі сельсавет|Клятнянскі]], [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкі]], [[Макранскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Макранскі]], [[Ніканавіцкі сельсавет|Ніканавіцкі]], [[Навабыхаўскі сельсавет|Навабыхаўскі]], [[Падсёльскі сельсавет|Падсёльскі]], [[Студзёнкаўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Студзёнкаўскі]], [[Сялец-Халапееўскі сельсавет|Сялец-Халапееўскі]], [[Тайманаўскі сельсавет|Тайманаўскі]], Трылесінскі (цяпер [[Смаліцкі сельсавет|Смаліцкі]]), [[Хатаўнянскі сельсавет|Хатаўнянскі]], [[Чачэвіцкі сельсавет|Чачэвіцкі]], [[Чыгірынскі сельсавет|Чыгірынскі]], [[Чырвонаасавецкі сельсавет|Чырвонаасавецкі]]. 17 лістапада 1948 году ліквідаваны працоўны пасёлак [[Ветранка]], тэрыторыя далучана да [[Смаліцкі сельсавет|Трылесінскага сельсавету]]. 16 ліпеня 1954 году ліквідаваны [[Красьніцкі сельсавет|Красьніцкі]], [[Кучынскі сельсавет|Кучынскі]], [[Ніжнетошчыцкі сельсавет|Ніжнетошчыцкі]], [[Ніканавіцкі сельсавет|Ніканавіцкі]], [[Студзёнкаўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Студзёнкаўскі]], [[Тайманаўскі сельсавет|Тайманаўскі]], [[Чырвонаасавецкі сельсавет|Чырвонаасавецкі]], [[Чырвонабераскі сельсавет|Чырвонабераскі]] сельсаветы, створаны Верхнятошчыцкі сельсавет (цяпер [[Ніжнятошчыцкі сельсавет|Ніжнятошчыцкі]]), Кузькавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Сьледзюкоўскі сельсавет|Сьледзюкоўскі]]. 17 сьнежня 1956 году да раёну далучаны [[Абідавіцкі сельсавет|Абідавіцкі]], [[Баханскі сельсавет (Прапойскі раён)|Баханскі]], [[Вяліказімніцкі сельсавет|Вяліказімніцкі]], [[Палянінавіцкі сельсавет]]ы [[Журавіцкі раён|Журавіцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. 31 сакавіка 1958 году Вяліказімніцкі і Баханскі сельсаветы далучаны да [[Прапойскі раён|Прапойскага раёну]]. 11 красавіка 1960 году ліквідаваны Гарадзецкі, Глускі, Дунайкоўскі, Клятнянскі, Лудчыцкі, Мокраўскі, Палянінавіцкі, Чачэвіцкі, створаны [[Ямніцкі сельсавет]]. 25 сьнежня 1962 году да раёну далучаны места Прапойск, Баханскі, Васькавіцкі, Кульшыцкі і Сьвенскі сельсаветы Прапойскага раёну. 5 красавіка 1963 году створаны [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкі сельсавет]]. 6 студзеня 1965 году места [[Прапойск]], [[Баханскі сельсавет (Прапойскі раён)|Баханскі]], [[Васькавіцкі сельсавет|Васькавіцкі]], [[Кульшыцкі сельсавет|Кульшыцкі]], [[Сьвенскі сельсавет]]ы далучаны да [[Прапойскі раён|Прапойскага раёну]]. 15 студзеня 1965 году створаны сельсаветы Глускі і Лудчыцкі, 4 чэрвеня 1965 — [[Мокраўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Мокраўскі]], які 18 сакавіка 1966 году перайменаваны ў [[Холстаўскі сельсавет]]. 10 студзеня 1969 году створаны [[Дунайкоўскі сельсавет]]. 18 лютага 1972 году [[Балонавасялецкі сельсавет|Балонавасялецкі]] перайменаваны ў [[Чарнаборскі сельсавет]]. На 1 студзеня 1981 году раён уключаў места [[Быхаў]], 15 сельсаветаў: [[Абідавіцкі сельсавет|Абідавіцкі]], [[Баркулабаўскі сельсавет|Баркулабаўскі]], [[Ніжнятошчыцкі сельсавет|Верхнятошчыцкі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкі]], [[Глускі сельсавет|Глускі]], [[Грудзінаўскі сельсавет|Грудзінаўскі]], [[Дунайкоўскі сельсавет|Дунайкоўскі]], [[Узьніцкі сельсавет|Краснаслабадзкі]], [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкі]], [[Навабыхаўскі сельсавет|Навабыхаўскі]], [[Сьледзюкоўскі сельсавет|Сьледзюкоўскі]], [[Смаліцкі сельсавет|Трылесінскі]], [[Холстаўскі сельсавет|Холстаўскі]], [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскі]], [[Ямніцкі сельсавет|Ямніцкі]]<ref>Быхаўскае Падруцьце: https://radavodblog.wordpress.com/</ref>. У сьнежні 1991 году Трылесінскі сельсавет перайменаваны ў [[Смаліцкі сельсавет|Смаліцкі]]. == Геаграфія == Разьмешчаны на поўдні Магілёўскай вобласьці. Плошча раёну складае {{лік|2263.16}} км². Асноўныя рэкі — [[Дняпро]] з прытокамі [[Чарнаўка]]й, [[Баброўка (прыток Дняпра)|Баброўкай]], [[Трэсна]]й, [[Ухлясьць (рака)|Ухлясьць]] з [[Варонінка]]й, [[Тошчыца]], [[Адаменка (рака)|Адаменка]], [[Рдзіца]], [[Лахва (рака)|Лахва]], [[Друць]] (на ёй створана [[Чыгірынскае вадасховішча]]), [[Грэза]] і [[Балонаўка (рака)|Балонаўка]]. == Насельніцтва == * XXI стагодзьдзе: 2009 год — 35 148 чалавек<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20161020120114/http://www.belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/1.2-7.pdf Перепись населения — 2009. Могилевская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2015 год — 30 900 чал.<ref name="bykhov.gov.by">{{Спасылка|url=http://bykhov.gov.by/index.php/modules-menu/geographfy|загаловак=Геаграфія|выдавец=Быхаўскі раённы выканаўчы камітэт|дата=9 лютага 2016}}</ref>; 2016 год — 30 225 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 29 753 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 29 254 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> == Паселішчы == Агулам на тэрыторыі раёну налічваецца 182 паселішчаў. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] (1986) частка тэрыторыі раёну забруджана радыёактыўнымі элемэнтамі<ref>{{Артыкул|аўтар=Лихачева, С. Н.|загаловак=Последствия Чернобыльской Аварии в Могилевской Области как фактор формирования региональной идентичности |выданьне=Регионалистика|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/137013-254199.pdf#page=197|год=2008|выдавец=ГрГУ им. Я. Купалы|мова=ru|старонкі=197}}</ref>. Жыхары в. [[Аляксандраў]] адселены. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * {{Глёбус Беларусі|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}} * [http://bykhov.gov.by/ Сайт раённага выканаўчага камітэту]{{Ref-ru}} {{Быхаўскі раён}} {{Магілёўская вобласьць}} [[Катэгорыя:Быхаўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 1924 годзе]] ofrrr7km7qfwxnyk2b4gwtbx7ga1ygq 0 57179 2664328 2640814 2026-04-09T07:29:20Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664328 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Навасёлкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Навасёлкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Навасёлкаў |Трансьлітараваная назва = Navasiołki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 38 |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247620 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 314</ref> — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Навасёлкі ўваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|зьлева|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх).]] Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў лісьце караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 3 сакавіка 1532 году{{заўвага|М. К. Любаўскі ў свой час памылкова атаясаміў сяло з [[Навасёлкі (Каленкавіцкі раён)|Навасёлкамі]] Іпскай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. С. 185, 191</ref>.}} Мазырскай воласьці<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 644</ref>, аддадзенымі каралём у трыманьне пісару Федку Сьвятошу ў 1514 г.<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511–1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508–1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). – Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 478; Любавский, М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 238</ref>, а каля 1535 г. — князю Уладзімеру Пуціўльскаму. Тады як нашыя Навасёлкі месьціліся на тэрыторыі Брагінскай воласьці. Памылка была запазычана С. В. Марцэлевым<ref>Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2005. С. 451</ref>.}}, якім маёнткі нябожчыка пана [[Сямён Палазовіч|Сямёна Палазовіча]] перадаваліся яго зяцю князю Дзьмітрыю Відэніцкаму (Любецкаму)<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69 – 70</ref>: {{пачатак цытаты}}''Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану [[Андрэй Неміровіч|Андрею Якубовичу Немировича]]. Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Нараўлянскі раён)|Белыи Берегъ]], Виточов, Мартиновичи, [[Хвойнікі|Хвоиники]], [[Астрагляды|Остроглядовичи]], Новоселки а двор с пустовщинами у замку [[Кіеў|Киеве]] и на месте, и во [[Оўруч|Вручомъ]]. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого [[Казімір Ягелончык|Казимера]], короля, и брата нашого [[Аляксандр Ягелончык|Александра]], королеи ихъ милости и нашими... и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ...''{{канец цытаты}} 6 кастрычніка 1541 году паміж князем Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, дзедзічам Брагінскіх добраў, і князем Дзмітрыем Раманавічам Відэніцкім, уладальнікам добраў Астраглядавіцкіх, было дасягнута пагадненьне, згодна зь якім, першы саступіў грунт для вёскі Навасёлкі, наўзамен чаго атрымаў грунты для вёсак [[Веляцін]] і [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]]<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565–1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павету на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласьць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека. Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. – Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>. Навасёлкі — у Кіеўскім павеце і намінальна{{заўвага|Астраглядавічы і Хвойнікі, зь якімі Навасёлкі непарыўна зьвязаныя, вылучаныя з Брагінскай воласьці яшчэ ў 1504 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>}} ў Брагінскай воласьці. Увогуле, ад свайго заснаваньня і да парэформавага пэрыяду ўжо ў Расейскай імпэрыі Навасёлкі належалі тым уладальнікам, што і Хвойнікі з Астраглядамі, г. зн. пасьля Любецкіх, — Харлінскім, Абрамовічу, Бжазоўскім, Шуйскім і Прозарам<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>.[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту вёскі Навасёлкі і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]] біскупа кіеўскага [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]]<ref name="fn1">AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазовічаўны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, якая пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з вышэйзгаданым Шчасным Харлінскім гербу Бонча, у сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (у тым ліку Навасёлкі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 7 цяглых дымоў і 1 [[агароднікі|агародніка]] у сяле Навасёлкі пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 7 днём верасьня 1572 году датаваны ліст біскупа кіеўскага Мікалая Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. 6 красавіка 1590 году ў Кіеўскі [[гродзкі суд]] накіраваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, на адрас князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў некалькі соцень падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Навасёлкі, [[Храпкаў]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 7</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, [[Лісьцьвін]], а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў. Крыху раней, 20 чэрвеня 1600 году, Ш. Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў Кіеўскім ваяводзтве Кароны: двор Астраглядавічы з «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Навасёлкі, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 60; АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Навасёлкі і іншыя пана Мікалая Харлінскага, а таксама сёлы Брагінскай воласці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]] 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], Навасёлкі, [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{заўвага|Яшчэ названыя 14 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з 8 дымоў вёсак Дворышча і Навасёлкі, якія былі ў заставе ў пана Зыгмунта Копэця, выплачвалася па 3 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 396—397</ref>. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названыя і Навасёлкі<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59</ref>. [[File:Фрагмэнт падымнага 1640 г.png|значак|зьлева|Фрагмэнт падымнага 1640 г.]] Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч «ze wsi Dworiszcz z Nowosiełok z dymów sta dwadziestu z Rudnego z dymów piąciu» плаціў па 15 грошаў з кожнага дыму, усяго — 62 злотых і 15 грошаў<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. 16 красавіка 1637 году М. Абрамовіч за плату ў 12 000 злотых перадаў фальварак і сяло Руднае ды сёлы Дворышча і Навасёлкі на тры гады ў карыстаньне зямяніну Стэфану Воўку<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Księga wpisów MK184 z Archiwum Głównego Akt Dawnych [Electronic resource] / Oprac. Janusz Dąbrowski. № 62 – Mode of access: [http://www.agad.gov.pl/inwentarze/6SumariuszMK184.pdf]</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, С. Воўк з 43 дымоў сяла Навасёлак выплачваў 43 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 197</ref>. [[File:Падданыя вёскі Навасёлкі ў 1698 г.png|значак|Падданыя вёскі Навасёлкі ў інвэнтары 1698 г.]] Паводле інвэнтару Хвойніцкага маёнтку 1698 году, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у вёсцы Навасёлкі, налічвалася 15 двароў, зь якіх было выбрана 97 злотых і 15 грошаў [[чынш]]у, даніны мядовай 19 з паловай бельцаў, а таксама рознага [[дзякла]] жытам, грэчкай, талькамі{{заўвага|Талькай называлі маток прадзіва, які атрымліваўся з 1 фунта (450 г.) лёну.}} нітак, курамі. Прычым, двое сялянаў, якія плацілі па 10 злотых і па 1 бельцу, уцеклі, а яшчэ адзін плацельшчык 5 зл. і 1 бельца памёр. Зазначана, што навасёлкаўцы выконвалі тыя ж павіннасьці, што і [[Валокі (Хвойнікі)|валоцкія]] сяляне, г. зн. адпрацоўвалі [[паншчына|паншчыну]] ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. Згодна таксама з рэвізіяй 1716 г. і інвэнтаром 1721 г., прозьвішчы вяскоўцаў — Сацура, Гатчанка, Пінчук, Мікуленка, Гунчанка, Цярэшка, Хвошчанка (Хвешчанка, Хвішчанка), Барун, Лешчанка, Кот, Улай, Пастушэнка, Ключанец, Басёнак<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125, 131адв., 140адв., 141</ref>. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што вёска Навасёлкі ў складзе Хвойніцкай воласьці належала князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 285</ref>. У 1754 годзе з 26 двароў (×6 — прыкладна 156 жыхароў) вёскі Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 4 злотых і 1 грош, «na milicję» (пераважна на супрацьдзеяньне гайдамакам) 16 злотых і 4 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192</ref>. 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апякуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі]] Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў і Кажушкі стражніка Аскеркі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Навасёлкі — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вёска Навасёлкі згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>, спадчыннай іх уладальніцы. Паводле сьведчаньня шляхціча-эканома Андрэя Дабранскага, тады тут было 46 аседлых двароў, а разам зь 5 сем'ямі неаседлымі налічвалася 190 душ мужчынскага і 179 душ жаночага полу сялянаў<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп.9. Спр. 59. А. 139—147адв.</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, [[Тульгавічы]] харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася, калі маёнткам валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Грунты хвойніцкіх Навасёлак у тым дакуменце ў чарговы раз разьмяжоўваліся з угодзьдзямі прылегласьці Barborowszczyzny Кажушак, а таксама Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць Навасёлак з 68 сем’ямі ў складзе фальварку [[Дэлістаў]] пану Юзафу, сыну Караля, Прозару<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 25 і наст.</ref>. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што ў 1850 годзе ў вёсцы было 68 двароў, 494 жыхары. «Список населённых мест Минской губернии на 1857 год» паказвае, што 443 жыхары Навасёлак абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы ў сяле Стралічаў<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696</ref>. У парэформавы пэрыяд Навасёлкі адміністрацыйна належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 218 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Навасёлкаўскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Навасёлках — 135 двароў, 819 жыхароў, капліца, школа граматы і хлебазапасны магазын. На 1909 год у вёсцы было 155 двароў, 913 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 136</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Навасёлкі, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Навасёлкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 63 і 122 вучні<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. 1 сьнежня 2009 году сельсавет, у склад якога ўваходзяць Навасёлкі, перайменаваны з [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага]] ў [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 168 чалавек * 2010 год — 99 чалавек * 2021 год — 26 двароў, 38 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20211020015326/http://hoiniki.gov.by/ru/sudkovskiy/ Інфармацыя аб насельніцтве Судкоўскага сельсавету на 01.01.2021г.]</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 2eyeomyd830ilwctdt06po587aptr8z 2664330 2664328 2026-04-09T07:30:20Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664330 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Навасёлкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Навасёлкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Навасёлкаў |Трансьлітараваная назва = Navasiołki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 38 |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247620 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 314</ref> — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Навасёлкі ўваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|зьлева|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх).]] Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў лісьце караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 3 сакавіка 1532 году{{заўвага|М. К. Любаўскі ў свой час памылкова атаясаміў сяло з [[Навасёлкі (Каленкавіцкі раён)|Навасёлкамі]] Іпскай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. С. 185, 191</ref>.}} Мазырскай воласьці<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 644</ref>, аддадзенымі каралём у трыманьне пісару Федку Сьвятошу ў 1514 г.<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511–1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508–1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). – Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 478; Любавский, М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 238</ref>, а каля 1535 г. — князю Уладзімеру Пуціўльскаму. Тады як нашыя Навасёлкі месьціліся на тэрыторыі Брагінскай воласьці. Памылка была запазычана С. В. Марцэлевым<ref>Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2005. С. 451</ref>.}}, якім маёнткі нябожчыка пана [[Сямён Палазовіч|Сямёна Палазовіча]] перадаваліся яго зяцю князю Дзьмітрыю Відэніцкаму (Любецкаму)<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69 – 70</ref>: {{пачатак цытаты}}''Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану [[Андрэй Неміровіч|Андрею Якубовичу Немировича]]. Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Нараўлянскі раён)|Белыи Берегъ]], Виточов, Мартиновичи, [[Хвойнікі|Хвоиники]], [[Астрагляды|Остроглядовичи]], Новоселки а двор с пустовщинами у замку [[Кіеў|Киеве]] и на месте, и во [[Оўруч|Вручомъ]]. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого [[Казімір Ягелончык|Казимера]], короля, и брата нашого [[Аляксандр Ягелончык|Александра]], королеи ихъ милости и нашими... и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ...''{{канец цытаты}} 6 кастрычніка 1541 году паміж князем Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, дзедзічам Брагінскіх добраў, і князем Дзмітрыем Раманавічам Відэніцкім, уладальнікам добраў Астраглядавіцкіх, было дасягнута пагадненьне, згодна зь якім, першы саступіў грунт для вёскі Навасёлкі, наўзамен чаго атрымаў грунты для вёсак [[Веляцін]] і [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]]<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565–1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павету на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласьць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека. Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. – Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>. Навасёлкі — у Кіеўскім павеце і намінальна{{заўвага|Астраглядавічы і Хвойнікі, зь якімі Навасёлкі непарыўна зьвязаныя, вылучаныя з Брагінскай воласьці яшчэ ў 1504 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>}} ў Брагінскай воласьці. Увогуле, ад свайго заснаваньня і да парэформавага пэрыяду ўжо ў Расейскай імпэрыі Навасёлкі належалі тым уладальнікам, што і Хвойнікі з Астраглядамі, г. зн. пасьля Любецкіх, — Харлінскім, Абрамовічу, Бжазоўскім, Шуйскім і Прозарам<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>.[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту вёскі Навасёлкі і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]] біскупа кіеўскага [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]]<ref name="fn1">AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазовічаўны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, якая пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з вышэйзгаданым Шчасным Харлінскім гербу Бонча, у сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (у тым ліку Навасёлкі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px| Навасёлкі і Паселічы ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 7 цяглых дымоў і 1 [[агароднікі|агародніка]] у сяле Навасёлкі пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 7 днём верасьня 1572 году датаваны ліст біскупа кіеўскага Мікалая Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. 6 красавіка 1590 году ў Кіеўскі [[гродзкі суд]] накіраваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, на адрас князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў некалькі соцень падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Навасёлкі, [[Храпкаў]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 7</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, [[Лісьцьвін]], а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў. Крыху раней, 20 чэрвеня 1600 году, Ш. Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў Кіеўскім ваяводзтве Кароны: двор Астраглядавічы з «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Навасёлкі, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 60; АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Навасёлкі і іншыя пана Мікалая Харлінскага, а таксама сёлы Брагінскай воласці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]] 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], Навасёлкі, [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{заўвага|Яшчэ названыя 14 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з 8 дымоў вёсак Дворышча і Навасёлкі, якія былі ў заставе ў пана Зыгмунта Копэця, выплачвалася па 3 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 396—397</ref>. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названыя і Навасёлкі<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59</ref>. [[File:Фрагмэнт падымнага 1640 г.png|значак|зьлева|Фрагмэнт падымнага 1640 г.]] Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч «ze wsi Dworiszcz z Nowosiełok z dymów sta dwadziestu z Rudnego z dymów piąciu» плаціў па 15 грошаў з кожнага дыму, усяго — 62 злотых і 15 грошаў<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. 16 красавіка 1637 году М. Абрамовіч за плату ў 12 000 злотых перадаў фальварак і сяло Руднае ды сёлы Дворышча і Навасёлкі на тры гады ў карыстаньне зямяніну Стэфану Воўку<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Księga wpisów MK184 z Archiwum Głównego Akt Dawnych [Electronic resource] / Oprac. Janusz Dąbrowski. № 62 – Mode of access: [http://www.agad.gov.pl/inwentarze/6SumariuszMK184.pdf]</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, С. Воўк з 43 дымоў сяла Навасёлак выплачваў 43 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 197</ref>. [[File:Падданыя вёскі Навасёлкі ў 1698 г.png|значак|Падданыя вёскі Навасёлкі ў інвэнтары 1698 г.]] Паводле інвэнтару Хвойніцкага маёнтку 1698 году, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у вёсцы Навасёлкі, налічвалася 15 двароў, зь якіх было выбрана 97 злотых і 15 грошаў [[чынш]]у, даніны мядовай 19 з паловай бельцаў, а таксама рознага [[дзякла]] жытам, грэчкай, талькамі{{заўвага|Талькай называлі маток прадзіва, які атрымліваўся з 1 фунта (450 г.) лёну.}} нітак, курамі. Прычым, двое сялянаў, якія плацілі па 10 злотых і па 1 бельцу, уцеклі, а яшчэ адзін плацельшчык 5 зл. і 1 бельца памёр. Зазначана, што навасёлкаўцы выконвалі тыя ж павіннасьці, што і [[Валокі (Хвойнікі)|валоцкія]] сяляне, г. зн. адпрацоўвалі [[паншчына|паншчыну]] ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. Згодна таксама з рэвізіяй 1716 г. і інвэнтаром 1721 г., прозьвішчы вяскоўцаў — Сацура, Гатчанка, Пінчук, Мікуленка, Гунчанка, Цярэшка, Хвошчанка (Хвешчанка, Хвішчанка), Барун, Лешчанка, Кот, Улай, Пастушэнка, Ключанец, Басёнак<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125, 131адв., 140адв., 141</ref>. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што вёска Навасёлкі ў складзе Хвойніцкай воласьці належала князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 285</ref>. У 1754 годзе з 26 двароў (×6 — прыкладна 156 жыхароў) вёскі Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 4 злотых і 1 грош, «na milicję» (пераважна на супрацьдзеяньне гайдамакам) 16 злотых і 4 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192</ref>. 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апякуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі]] Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў і Кажушкі стражніка Аскеркі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Навасёлкі — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вёска Навасёлкі згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>, спадчыннай іх уладальніцы. Паводле сьведчаньня шляхціча-эканома Андрэя Дабранскага, тады тут было 46 аседлых двароў, а разам зь 5 сем'ямі неаседлымі налічвалася 190 душ мужчынскага і 179 душ жаночага полу сялянаў<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп.9. Спр. 59. А. 139—147адв.</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, [[Тульгавічы]] харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася, калі маёнткам валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Грунты хвойніцкіх Навасёлак у тым дакуменце ў чарговы раз разьмяжоўваліся з угодзьдзямі прылегласьці Barborowszczyzny Кажушак, а таксама Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць Навасёлак з 68 сем’ямі ў складзе фальварку [[Дэлістаў]] пану Юзафу, сыну Караля, Прозару<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 25 і наст.</ref>. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што ў 1850 годзе ў вёсцы было 68 двароў, 494 жыхары. «Список населённых мест Минской губернии на 1857 год» паказвае, што 443 жыхары Навасёлак абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы ў сяле Стралічаў<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696</ref>. У парэформавы пэрыяд Навасёлкі адміністрацыйна належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 218 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Навасёлкаўскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Навасёлках — 135 двароў, 819 жыхароў, капліца, школа граматы і хлебазапасны магазын. На 1909 год у вёсцы было 155 двароў, 913 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 136</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Навасёлкі, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Навасёлкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 63 і 122 вучні<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. 1 сьнежня 2009 году сельсавет, у склад якога ўваходзяць Навасёлкі, перайменаваны з [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага]] ў [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 168 чалавек * 2010 год — 99 чалавек * 2021 год — 26 двароў, 38 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20211020015326/http://hoiniki.gov.by/ru/sudkovskiy/ Інфармацыя аб насельніцтве Судкоўскага сельсавету на 01.01.2021г.]</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 02avuuzdy7ughpvaad4lvwzm14s5qqt 2664331 2664330 2026-04-09T07:31:06Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664331 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Навасёлкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Навасёлкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Навасёлкаў |Трансьлітараваная назва = Navasiołki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 38 |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247620 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 314</ref> — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Навасёлкі ўваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|зьлева|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх).]] Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў лісьце караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 3 сакавіка 1532 году{{заўвага|М. К. Любаўскі ў свой час памылкова атаясаміў сяло з [[Навасёлкі (Каленкавіцкі раён)|Навасёлкамі]] Іпскай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. С. 185, 191</ref>.}} Мазырскай воласьці<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 644</ref>, аддадзенымі каралём у трыманьне пісару Федку Сьвятошу ў 1514 г.<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511–1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508–1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). – Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 478; Любавский, М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 238</ref>, а каля 1535 г. — князю Уладзімеру Пуціўльскаму. Тады як нашыя Навасёлкі месьціліся на тэрыторыі Брагінскай воласьці. Памылка была запазычана С. В. Марцэлевым<ref>Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2005. С. 451</ref>.}}, якім маёнткі нябожчыка пана [[Сямён Палазовіч|Сямёна Палазовіча]] перадаваліся яго зяцю князю Дзьмітрыю Відэніцкаму (Любецкаму)<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69 – 70</ref>: {{пачатак цытаты}}''Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану [[Андрэй Неміровіч|Андрею Якубовичу Немировича]]. Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Нараўлянскі раён)|Белыи Берегъ]], Виточов, Мартиновичи, [[Хвойнікі|Хвоиники]], [[Астрагляды|Остроглядовичи]], Новоселки а двор с пустовщинами у замку [[Кіеў|Киеве]] и на месте, и во [[Оўруч|Вручомъ]]. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого [[Казімір Ягелончык|Казимера]], короля, и брата нашого [[Аляксандр Ягелончык|Александра]], королеи ихъ милости и нашими... и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ...''{{канец цытаты}} 6 кастрычніка 1541 году паміж князем Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, дзедзічам Брагінскіх добраў, і князем Дзмітрыем Раманавічам Відэніцкім, уладальнікам добраў Астраглядавіцкіх, было дасягнута пагадненьне, згодна зь якім, першы саступіў грунт для вёскі Навасёлкі, наўзамен чаго атрымаў грунты для вёсак [[Веляцін]] і [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]]<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565–1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павету на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласьць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека. Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. – Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>. Навасёлкі — у Кіеўскім павеце і намінальна{{заўвага|Астраглядавічы і Хвойнікі, зь якімі Навасёлкі непарыўна зьвязаныя, вылучаныя з Брагінскай воласьці яшчэ ў 1504 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>}} ў Брагінскай воласьці. Увогуле, ад свайго заснаваньня і да парэформавага пэрыяду ўжо ў Расейскай імпэрыі Навасёлкі належалі тым уладальнікам, што і Хвойнікі з Астраглядамі, г. зн. пасьля Любецкіх, — Харлінскім, Абрамовічу, Бжазоўскім, Шуйскім і Прозарам<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>.[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту вёскі Навасёлкі і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]] біскупа кіеўскага [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]]<ref name="fn1">AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазовічаўны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, якая пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з вышэйзгаданым Шчасным Харлінскім гербу Бонча, у сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (у тым ліку Навасёлкі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px| Навасёлкі і Паселічы ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 7 цяглых дымоў і 1 [[агароднікі|агародніка]] у сяле Навасёлкі пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 7 днём верасьня 1572 году датаваны ліст біскупа кіеўскага Мікалая Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. 6 красавіка 1590 году ў Кіеўскі [[гродзкі суд]] накіраваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, на адрас князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў некалькі соцень падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Навасёлкі, [[Храпкаў]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 7</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, [[Лісьцьвін]], а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў. Крыху раней, 20 чэрвеня 1600 году, Ш. Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў Кіеўскім ваяводзтве Кароны: двор Астраглядавічы з «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Навасёлкі, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 60; АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Навасёлкі і іншыя пана Мікалая Харлінскага, а таксама сёлы Брагінскай воласці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]] 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], Навасёлкі, [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{заўвага|Яшчэ названыя 14 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з 8 дымоў вёсак Дворышча і Навасёлкі, якія былі ў заставе ў пана Зыгмунта Копэця, выплачвалася па 3 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 396—397</ref>. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названыя і Навасёлкі<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59</ref>. [[File:Фрагмэнт падымнага 1640 г.png|значак|зьлева|Фрагмэнт падымнага 1640 г.]] Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч «ze wsi Dworiszcz z Nowosiełok z dymów sta dwadziestu z Rudnego z dymów piąciu» плаціў па 15 грошаў з кожнага дыму, усяго — 62 злотых і 15 грошаў<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. 16 красавіка 1637 году М. Абрамовіч за плату ў 12 000 злотых перадаў фальварак і сяло Руднае ды сёлы Дворышча і Навасёлкі на тры гады ў карыстаньне зямяніну Стэфану Воўку<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Księga wpisów MK184 z Archiwum Głównego Akt Dawnych [Electronic resource] / Oprac. Janusz Dąbrowski. № 62 – Mode of access: [http://www.agad.gov.pl/inwentarze/6SumariuszMK184.pdf]</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, С. Воўк з 43 дымоў сяла Навасёлак выплачваў 43 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 197</ref>. [[File:Падданыя вёскі Навасёлкі ў 1698 г.png|значак|Падданыя вёскі Навасёлкі ў інвэнтары 1698 г.]] Паводле інвэнтару Хвойніцкага маёнтку 1698 году, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у вёсцы Навасёлкі, налічвалася 15 двароў, зь якіх было выбрана 97 злотых і 15 грошаў [[чынш]]у, даніны мядовай 19 з паловай бельцаў, а таксама рознага [[дзякла]] жытам, грэчкай, талькамі{{заўвага|Талькай называлі маток прадзіва, які атрымліваўся з 1 фунта (450 г.) лёну.}} нітак, курамі. Прычым, двое сялянаў, якія плацілі па 10 злотых і па 1 бельцу, уцеклі, а яшчэ адзін плацельшчык 5 зл. і 1 бельца памёр. Зазначана, што навасёлкаўцы выконвалі тыя ж павіннасьці, што і [[Валокі (Хвойнікі)|валоцкія]] сяляне, г. зн. адпрацоўвалі [[паншчына|паншчыну]] ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. Згодна таксама з рэвізіяй 1716 г. і інвэнтаром 1721 г., прозьвішчы вяскоўцаў — Сацура, Гатчанка, Пінчук, Мікуленка, Гунчанка, Цярэшка, Хвошчанка (Хвешчанка, Хвішчанка), Барун, Лешчанка, Кот, Улай, Пастушэнка, Ключанец, Басёнак<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125, 131адв., 140адв., 141</ref>. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што вёска Навасёлкі ў складзе Хвойніцкай воласьці належала князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 285</ref>. У 1754 годзе з 26 двароў (×6 — прыкладна 156 жыхароў) вёскі Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 4 злотых і 1 грош, «na milicję» (пераважна на супрацьдзеяньне гайдамакам) 16 злотых і 4 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192</ref>. 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апякуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі]] Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў і Кажушкі стражніка Аскеркі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Навасёлкі — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вёска Навасёлкі згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>, спадчыннай іх уладальніцы. Паводле сьведчаньня шляхціча-эканома Андрэя Дабранскага, тады тут было 46 аседлых двароў, а разам зь 5 сем'ямі неаседлымі налічвалася 190 душ мужчынскага і 179 душ жаночага полу сялянаў<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп.9. Спр. 59. А. 139—147адв.</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, [[Тульгавічы]] харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася, калі маёнткам валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Грунты хвойніцкіх Навасёлак у тым дакуменце ў чарговы раз разьмяжоўваліся з угодзьдзямі прылегласьці Barborowszczyzny Кажушак, а таксама Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць Навасёлак з 68 сем’ямі ў складзе фальварку [[Дэлістаў]] пану Юзафу, сыну Караля, Прозару<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 25 і наст.</ref>. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што ў 1850 годзе ў вёсцы было 68 двароў, 494 жыхары. «Список населённых мест Минской губернии на 1857 год» паказвае, што 443 жыхары Навасёлак абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы ў сяле Стралічаў<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696</ref>. У парэформавы пэрыяд Навасёлкі адміністрацыйна належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 218 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Навасёлкаўскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Навасёлках — 135 двароў, 819 жыхароў, капліца, школа граматы і хлебазапасны магазын. На 1909 год у вёсцы было 155 двароў, 913 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 136</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Навасёлкі, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Навасёлкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 63 і 122 вучні<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. 1 сьнежня 2009 году сельсавет, у склад якога ўваходзяць Навасёлкі, перайменаваны з [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага]] ў [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 168 чалавек * 2010 год — 99 чалавек * 2021 год — 26 двароў, 38 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20211020015326/http://hoiniki.gov.by/ru/sudkovskiy/ Інфармацыя аб насельніцтве Судкоўскага сельсавету на 01.01.2021г.]</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 394bzfizqelkxog07jbfk2gep3rlawx 2664332 2664331 2026-04-09T07:32:50Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2664332 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Навасёлкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Навасёлкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Навасёлкаў |Трансьлітараваная назва = Navasiołki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 38 |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247620 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 314</ref> — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Навасёлкі ўваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|зьлева|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх).]] Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў лісьце караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 3 сакавіка 1532 году{{заўвага|М. К. Любаўскі ў свой час памылкова атаясаміў сяло з [[Навасёлкі (Каленкавіцкі раён)|Навасёлкамі]] Іпскай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. С. 185, 191</ref>.}} Мазырскай воласьці<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 644</ref>, аддадзенымі каралём у трыманьне пісару Федку Сьвятошу ў 1514 г.<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511–1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508–1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). – Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 478; Любавский, М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 238</ref>, а каля 1535 г. — князю Уладзімеру Пуціўльскаму. Тады як нашыя Навасёлкі месьціліся на тэрыторыі Брагінскай воласьці. Памылка была запазычана С. В. Марцэлевым<ref>Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2005. С. 451</ref>.}}, якім маёнткі нябожчыка пана [[Сямён Палазовіч|Сямёна Палазовіча]] перадаваліся яго зяцю князю Дзьмітрыю Відэніцкаму (Любецкаму)<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69 – 70</ref>: {{пачатак цытаты}}''Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану [[Андрэй Неміровіч|Андрею Якубовичу Немировича]]. Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Нараўлянскі раён)|Белыи Берегъ]], Виточов, Мартиновичи, [[Хвойнікі|Хвоиники]], [[Астрагляды|Остроглядовичи]], Новоселки а двор с пустовщинами у замку [[Кіеў|Киеве]] и на месте, и во [[Оўруч|Вручомъ]]. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого [[Казімір Ягелончык|Казимера]], короля, и брата нашого [[Аляксандр Ягелончык|Александра]], королеи ихъ милости и нашими... и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ...''{{канец цытаты}} 6 кастрычніка 1541 году паміж князем Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, дзедзічам Брагінскіх добраў, і князем Дзмітрыем Раманавічам Відэніцкім, уладальнікам добраў Астраглядавіцкіх, было дасягнута пагадненьне, згодна зь якім, першы саступіў грунт для вёскі Навасёлкі, наўзамен чаго атрымаў грунты для вёсак [[Веляцін]] і [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]]<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565–1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павету на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласьць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека. Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. – Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>. Навасёлкі — у Кіеўскім павеце і намінальна{{заўвага|Астраглядавічы і Хвойнікі, зь якімі Навасёлкі непарыўна зьвязаныя, вылучаныя з Брагінскай воласьці яшчэ ў 1504 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>}} ў Брагінскай воласьці. Увогуле, ад свайго заснаваньня і да парэформавага пэрыяду ўжо ў Расейскай імпэрыі Навасёлкі належалі тым уладальнікам, што і Хвойнікі з Астраглядамі, г. зн. пасьля Любецкіх, — Харлінскім, Абрамовічу, Бжазоўскім, Шуйскім і Прозарам<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>.[[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту вёскі Навасёлкі і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]] біскупа кіеўскага [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]]<ref name="fn1">AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазовічаўны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, якая пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з вышэйзгаданым Шчасным Харлінскім гербу Бонча, у сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (у тым ліку Навасёлкі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px| Навасёлкі і Паселічы ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 7 цяглых дымоў і 1 [[агароднікі|агародніка]] у сяле Навасёлкі пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 7 днём верасьня 1572 году датаваны ліст біскупа кіеўскага Мікалая Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. 6 красавіка 1590 году ў Кіеўскі [[гродзкі суд]] накіраваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, на адрас князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў некалькі соцень падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Навасёлкі, [[Храпкаў]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 7</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, [[Лісьцьвін]], а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў. Крыху раней, 20 чэрвеня 1600 году, Ш. Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў Кіеўскім ваяводзтве Кароны: двор Астраглядавічы з «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Навасёлкі, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 60; АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Навасёлкі і іншыя пана Мікалая Харлінскага, а таксама сёлы Брагінскай воласці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]] 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], Навасёлкі, [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{заўвага|Яшчэ названыя 14 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з 8 дымоў вёсак Дворышча і Навасёлкі, якія былі ў заставе ў пана Зыгмунта Копэця, выплачвалася па 3 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 396—397</ref>. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названыя і Навасёлкі<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59</ref>. [[File:Фрагмэнт падымнага 1640 г.png|значак|зьлева|Фрагмэнт падымнага 1640 г.]] Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч «ze wsi Dworiszcz z Nowosiełok z dymów sta dwadziestu z Rudnego z dymów piąciu» плаціў па 15 грошаў з кожнага дыму, усяго — 62 злотых і 15 грошаў<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. 16 красавіка 1637 году М. Абрамовіч за плату ў 12 000 злотых перадаў фальварак і сяло Руднае ды сёлы Дворышча і Навасёлкі на тры гады ў карыстаньне зямяніну Стэфану Воўку<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Księga wpisów MK184 z Archiwum Głównego Akt Dawnych [Electronic resource] / Oprac. Janusz Dąbrowski. № 62 – Mode of access: [http://www.agad.gov.pl/inwentarze/6SumariuszMK184.pdf]</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, С. Воўк з 43 дымоў сяла Навасёлак выплачваў 43 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 197</ref>. [[File:Падданыя вёскі Навасёлкі ў 1698 г.png|значак|Падданыя вёскі Навасёлкі ў інвэнтары 1698 г.]] Паводле інвэнтару Хвойніцкага маёнтку 1698 году, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у вёсцы Навасёлкі, налічвалася 15 двароў, зь якіх было выбрана 97 злотых і 15 грошаў [[чынш]]у, даніны мядовай 19 з паловай бельцаў, а таксама рознага [[дзякла]] жытам, грэчкай, талькамі{{заўвага|Талькай называлі маток прадзіва, які атрымліваўся з 1 фунта (450 г.) лёну.}} нітак, курамі. Прычым, двое сялянаў, якія плацілі па 10 злотых і па 1 бельцу, уцеклі, а яшчэ адзін плацельшчык 5 зл. і 1 бельца памёр. Зазначана, што навасёлкаўцы выконвалі тыя ж павіннасьці, што і [[Валокі (Хвойнікі)|валоцкія]] сяляне, г. зн. адпрацоўвалі [[паншчына|паншчыну]] ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. Згодна таксама з рэвізіяй 1716 г. і інвэнтаром 1721 г., прозьвішчы вяскоўцаў — Сацура, Гатчанка, Пінчук, Мікуленка, Гунчанка, Цярэшка, Хвошчанка (Хвешчанка, Хвішчанка), Барун, Лешчанка, Кот, Улай, Пастушэнка, Ключанец, Басёнак<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125, 131адв., 140адв., 141</ref>. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што вёска Навасёлкі ў складзе Хвойніцкай воласьці належала князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 285</ref>. У 1754 годзе з 26 двароў (×6 — прыкладна 156 жыхароў) вёскі Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 4 злотых і 1 грош, «na milicję» (пераважна на супрацьдзеяньне гайдамакам) 16 злотых і 4 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192</ref>. 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апякуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі]] Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў і Кажушкі стражніка Аскеркі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Навасёлкі — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вёска Навасёлкі згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>, спадчыннай іх уладальніцы. Паводле сьведчаньня шляхціча-эканома Андрэя Дабранскага, тады тут было 46 аседлых двароў, а разам зь 5 сем'ямі неаседлымі налічвалася 190 душ мужчынскага і 179 душ жаночага полу сялянаў<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп.9. Спр. 59. А. 139—147адв.</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, [[Тульгавічы]] харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася, калі маёнткам валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Грунты хвойніцкіх Навасёлак у тым дакуменце ў чарговы раз разьмяжоўваліся з угодзьдзямі прылегласьці Barborowszczyzny Кажушак, а таксама Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць Навасёлак з 68 сем’ямі ў складзе фальварку [[Дэлістаў]] пану Юзафу, сыну Караля, Прозару<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 25 і наст.</ref>. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што ў 1850 годзе ў вёсцы было 68 двароў, 494 жыхары. «Список населённых мест Минской губернии на 1857 год» паказвае, што 443 жыхары Навасёлак абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы ў сяле Стралічаў<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696</ref>. У парэформавы пэрыяд Навасёлкі адміністрацыйна належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 218 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Навасёлкаўскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Навасёлках — 135 двароў, 819 жыхароў, капліца, школа граматы і хлебазапасны магазын. На 1909 год у вёсцы было 155 двароў, 913 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 136</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Навасёлкі, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Навасёлкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 63 і 122 вучні<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. 1 сьнежня 2009 году сельсавет, у склад якога ўваходзяць Навасёлкі, перайменаваны з [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага]] ў [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 168 чалавек * 2010 год — 99 чалавек * 2021 год — 26 двароў, 38 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20211020015326/http://hoiniki.gov.by/ru/sudkovskiy/ Інфармацыя аб насельніцтве Судкоўскага сельсавету на 01.01.2021г.]</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 2kmt852er4rouqylyjcycxrh2fvcja0 2664333 2664332 2026-04-09T07:34:27Z Дамінік 64057 2664333 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Навасёлкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Навасёлкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Навасёлкаў |Трансьлітараваная назва = Navasiołki |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 38 |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247620 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 26 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 314</ref> — [[вёска]] ў [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Навасёлкі ўваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[File:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|зьлева|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб «Друцк» князёў Друцкіх (Любецкіх).]] Ці не ўпершыню паселішча згаданае ў лісьце караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 3 сакавіка 1532 году{{заўвага|М. К. Любаўскі ў свой час памылкова атаясаміў сяло з [[Навасёлкі (Каленкавіцкі раён)|Навасёлкамі]] Іпскай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Мазырская воласьць, як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці<ref>Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли / П. Г. Клепатский. Т. 1. Литовский период. — Одесса, 1912. С. 185, 191</ref>.}} Мазырскай воласьці<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 644</ref>, аддадзенымі каралём у трыманьне пісару Федку Сьвятошу ў 1514 г.<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511–1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508–1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). – Vilnius: Žara, 2002 [2004]. № 478; Любавский, М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 238</ref>, а каля 1535 г. — князю Уладзімеру Пуціўльскаму. Тады як нашыя Навасёлкі месьціліся на тэрыторыі Брагінскай воласьці. Памылка была запазычана С. В. Марцэлевым<ref>Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2005. С. 451</ref>.}}, якім маёнткі нябожчыка пана [[Сямён Палазовіч|Сямёна Палазовіча]] перадаваліся яго зяцю князю Дзьмітрыю Відэніцкаму (Любецкаму)<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського. // Україна в Центрально-Східній Европі. 2008. № 8. С. 69 – 70</ref>: {{пачатак цытаты}}''Воеводе киевъскому, державцы свислоцкому пану [[Андрэй Неміровіч|Андрею Якубовичу Немировича]]. Жаловалъ нам дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романовичъ Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, [[Белы Бераг (Нараўлянскі раён)|Белыи Берегъ]], Виточов, Мартиновичи, [[Хвойнікі|Хвоиники]], [[Астрагляды|Остроглядовичи]], Новоселки а двор с пустовщинами у замку [[Кіеў|Киеве]] и на месте, и во [[Оўруч|Вручомъ]]. И тые деи онъ вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого [[Казімір Ягелончык|Казимера]], короля, и брата нашого [[Аляксандр Ягелончык|Александра]], королеи ихъ милости и нашими... и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ...''{{канец цытаты}} 6 кастрычніка 1541 году паміж князем Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, дзедзічам Брагінскіх добраў, і князем Дзмітрыем Раманавічам Відэніцкім, уладальнікам добраў Астраглядавіцкіх, было дасягнута пагадненьне, згодна зь якім, першы саступіў грунт для вёскі Навасёлкі, наўзамен чаго атрымаў грунты для вёсак [[Веляцін]] і [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]]<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565–1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павету на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласьць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека. Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. – Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>. Навасёлкі — у Кіеўскім павеце і намінальна{{заўвага|Астраглядавічы і Хвойнікі, зь якімі Навасёлкі непарыўна зьвязаныя, вылучаныя з Брагінскай воласьці яшчэ ў 1504 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>}} ў Брагінскай воласьці. Увогуле, ад свайго заснаваньня і да парэформавага пэрыяду ўжо ў Расейскай імпэрыі Навасёлкі належалі тым уладальнікам, што і Хвойнікі з Астраглядамі, г. зн. пасьля Любецкіх, — Харлінскім, Абрамовічу, Бжазоўскім, Шуйскім і Прозарам<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>. [[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту вёскі Навасёлкі і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]] біскупа кіеўскага [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]]<ref name="fn1">AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазовічаўны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, якая пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з вышэйзгаданым Шчасным Харлінскім гербу Бонча, у сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (у тым ліку Навасёлкі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px| Навасёлкі і Паселічы ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 7 цяглых дымоў і 1 [[агароднікі|агародніка]] у сяле Навасёлкі пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 7 днём верасьня 1572 году датаваны ліст біскупа кіеўскага Мікалая Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. 6 красавіка 1590 году ў Кіеўскі [[гродзкі суд]] накіраваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, на адрас князя Аляксандра Вішнявецкага, старосты чаркаскага, які наслаў быў некалькі соцень падданых сваіх брагінскіх на чале з ураднікам Кірыянам Вайніловічам на вёскі Навасёлкі, [[Храпкаў]], [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і [[Руднае (Гомельская вобласьць)|Руднае]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, а яны людзей зьбілі і скалечылі, каморы і іншыя будынкі пашкодзілі, начыньне рознае, худобу з быдлам пазабіралі і да [[Брагін|ключа Брагінскага]] адвялі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 7</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, [[Лісьцьвін]], а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў. Крыху раней, 20 чэрвеня 1600 году, Ш. Харлінскі выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў Кіеўскім ваяводзтве Кароны: двор Астраглядавічы з «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Навасёлкі, [[Дворышча (Хвойніцкі раён)|Дворышча]], [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікі Бор]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 60; АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 гадоў мястэчка і вёску Хвойнікі, сяло Навасёлкі і іншыя пана Мікалая Харлінскага, а таксама сёлы Брагінскай воласці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засьведчылі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. Dział I-szy. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]] 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], Навасёлкі, [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{заўвага|Яшчэ названыя 14 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе з 8 дымоў вёсак Дворышча і Навасёлкі, якія былі ў заставе ў пана Зыгмунта Копэця, выплачвалася па 3 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. — С. 396—397</ref>. 8 ліпеня 1631 году запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{заўвага|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродзкім судзе.}} нарэшце засьведчана пагадненьне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названыя і Навасёлкі<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59</ref>. [[File:Фрагмэнт падымнага 1640 г.png|значак|зьлева|Фрагмэнт падымнага 1640 г.]] Згодна з дакумэнтам пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634», пан Мікалай Абрамовіч «ze wsi Dworiszcz z Nowosiełok z dymów sta dwadziestu z Rudnego z dymów piąciu» плаціў па 15 грошаў з кожнага дыму, усяго — 62 злотых і 15 грошаў<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. 16 красавіка 1637 году М. Абрамовіч за плату ў 12 000 злотых перадаў фальварак і сяло Руднае ды сёлы Дворышча і Навасёлкі на тры гады ў карыстаньне зямяніну Стэфану Воўку<ref>Sumariusz Metryki Koronnej. Księga wpisów MK184 z Archiwum Głównego Akt Dawnych [Electronic resource] / Oprac. Janusz Dąbrowski. № 62 – Mode of access: [http://www.agad.gov.pl/inwentarze/6SumariuszMK184.pdf]</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, С. Воўк з 43 дымоў сяла Навасёлак выплачваў 43 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 197</ref>. [[File:Падданыя вёскі Навасёлкі ў 1698 г.png|значак|Падданыя вёскі Навасёлкі ў інвэнтары 1698 г.]] Паводле інвэнтару Хвойніцкага маёнтку 1698 году, перададзенага ў кіраваньне пана Зыгмунта Шукшты, у вёсцы Навасёлкі, налічвалася 15 двароў, зь якіх было выбрана 97 злотых і 15 грошаў [[чынш]]у, даніны мядовай 19 з паловай бельцаў, а таксама рознага [[дзякла]] жытам, грэчкай, талькамі{{заўвага|Талькай называлі маток прадзіва, які атрымліваўся з 1 фунта (450 г.) лёну.}} нітак, курамі. Прычым, двое сялянаў, якія плацілі па 10 злотых і па 1 бельцу, уцеклі, а яшчэ адзін плацельшчык 5 зл. і 1 бельца памёр. Зазначана, што навасёлкаўцы выконвалі тыя ж павіннасьці, што і [[Валокі (Хвойнікі)|валоцкія]] сяляне, г. зн. адпрацоўвалі [[паншчына|паншчыну]] ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да сьв. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масьцілі, з падводамі езьдзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. Згодна таксама з рэвізіяй 1716 г. і інвэнтаром 1721 г., прозьвішчы вяскоўцаў — Сацура, Гатчанка, Пінчук, Мікуленка, Гунчанка, Цярэшка, Хвошчанка (Хвешчанка, Хвішчанка), Барун, Лешчанка, Кот, Улай, Пастушэнка, Ключанец, Басёнак<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125, 131адв., 140адв., 141</ref>. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1734 году сказана, што вёска Навасёлкі ў складзе Хвойніцкай воласьці належала князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасьцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 285</ref>. У 1754 годзе з 26 двароў (×6 — прыкладна 156 жыхароў) вёскі Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 4 злотых і 1 грош, «na milicję» (пераважна на супрацьдзеяньне гайдамакам) 16 злотых і 4 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192</ref>. 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апякуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі]] Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў і Кажушкі стражніка Аскеркі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Навасёлкі — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на матэрыялах рэвізіі 1795 году, вёска Навасёлкі згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>, спадчыннай іх уладальніцы. Паводле сьведчаньня шляхціча-эканома Андрэя Дабранскага, тады тут было 46 аседлых двароў, а разам зь 5 сем'ямі неаседлымі налічвалася 190 душ мужчынскага і 179 душ жаночага полу сялянаў<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп.9. Спр. 59. А. 139—147адв.</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, [[Тульгавічы]] харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася, калі маёнткам валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Грунты хвойніцкіх Навасёлак у тым дакуменце ў чарговы раз разьмяжоўваліся з угодзьдзямі прылегласьці Barborowszczyzny Кажушак, а таксама Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. Інвэнтар Юзафаўскага (Езапоўскага) маёнтку 1844 году засьведчыў прыналежнасьць Навасёлак з 68 сем’ямі ў складзе фальварку [[Дэлістаў]] пану Юзафу, сыну Караля, Прозару<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1481. А. 25 і наст.</ref>. У энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што ў 1850 годзе ў вёсцы было 68 двароў, 494 жыхары. «Список населённых мест Минской губернии на 1857 год» паказвае, што 443 жыхары Навасёлак абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы ў сяле Стралічаў<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696</ref>. У парэформавы пэрыяд Навасёлкі адміністрацыйна належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году ў вёсцы налічвалася 218 гаспадароў зь сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да Навасёлкаўскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Навасёлках — 135 двароў, 819 жыхароў, капліца, школа граматы і хлебазапасны магазын. На 1909 год у вёсцы было 155 двароў, 913 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 136</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Навасёлкі, аднак, у складзе Хвойніцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Навасёлкаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 63 і 122 вучні<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. 1 сьнежня 2009 году сельсавет, у склад якога ўваходзяць Навасёлкі, перайменаваны з [[Дварышчанскі сельсавет (Хвойніцкі раён)|Дварышчанскага]] ў [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 168 чалавек * 2010 год — 99 чалавек * 2021 год — 26 двароў, 38 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20211020015326/http://hoiniki.gov.by/ru/sudkovskiy/ Інфармацыя аб насельніцтве Судкоўскага сельсавету на 01.01.2021г.]</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] nfilf36pd3wkzv7cr1o13obazdpx11x 0 71575 2664282 2662185 2026-04-08T17:18:33Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2664282 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Зьміцер Жылуновіч |Лацінка = Źmicier Žyłunovič |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = Цішка Гартны і інш. |Дэбют = у газэце «[[Наша ніва]]» (1908); першая кніга — «Pieśni» (1913) |Значныя творы = |Прэміі = |Палічка = http://knihi.com/Ciska_Hartny/ |Сайт = }} '''Зьмі́цер Хве́даравіч Жылуно́віч''' (псэўд. '''Ці́шка Га́ртны'''; {{Дата ў старым стылі|4 лістапада|1887|23 кастрычніка}}, мяст. [[Капыль]] [[Слуцкі павет (Расейская імпэрыя)|Слуцкага пав.]] [[Менская губэрня|Менскай губ.]], цяпер [[Менская вобласьць]] — 11 красавіка 1937, [[Магілёў]]) — беларускі пісьменьнік, грамадзкі і дзяржаўны дзяяч. Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. Іншыя псэўданімы і крыптанімы: ''Авадзень''; ''Авадзён''; ''Аглядальнік''; ''В.Аса''; ''Беларус''; ''Беларус-Камуніст''; ''Бэйгар''; ''Вар''; ''П.Вартавы''; ''Паўлюк Вартавы''; ''Васа''; ''Сымон Гляк''; ''Габрусь Друк''; ''Сымон Друк''; ''Зета''; ''Зьміжыла''; ''Зьміцер''; ''Знаёмы''; ''Зьмітро Капылянін''; ''Янка Кліч''; ''Мешчанін''; ''Мінчанін''; ''Цішка Г.''; ''Мужык''; ''С.Смык''; ''Я.Смык''; ''Стары С-Д''; ''Твой сын Зьмітро''; ''Чырвонь''; ''Язэп Чырвонь''; ''Шулятнік''; ''А.''; ''Ц. Г.''; ''Д. Ж.''; ''З. Ж.''; ''У. Ж.''; ''Ул. Ж.''; ''Д.Ж-ч''; ''З.Ж-ч''; ''Я.К-іч'' і інш. == Праца == Працаваў рамесьнікам-гарбаром у [[Капыль|Капылі]], [[Летува|Летуве]], [[Украіна|Украіне]], на заводзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Друкавацца пачаў з 1908 году ў газэце «[[Наша ніва]]». Першая кніга «Pieśni» выйшла ў 1913 годзе. Прадстаўляў беларускія інтарэсы ў Дэмакратычнай нарадзе ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] з 14(27) верасьня па 23 верасьня(6 кастрычніка) 1917 году, як прадстаўнік [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]].<ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Ізвѣщенія. 22 авг. въ 7 ч. веч. въ помѣщеніи «Бѣлорусской Соціалистической Грамады» (Знаменская ул. 36, кв. 54), состоится общее собраніе всѣхъ членовъ «Б. С. Г.» и сочувствующихъ, на которомъ будутъ сдѣланы слѣдующіе доклады: 1. Члена Особаго Совѣщанія—1. Я. Воронко на тему «Государственное Совѣщаніе въ Москвѣ и національный вопросъ». II. Старшины «Б. С. Г».—Д. Ф. Жилуновича—«Конференція Национально-Соціалистическихъ Партій». III. І. А. Лавриновича—Центральная Бѣлорусская Рада въ Минскѣ.|арыгінал = |спасылка =https://www.rsl.ru/ru/all-news/07082013|адказны =Фёдар Дан|выданьне=[[Известия|Извѣстія Петроградскаго Совѣта Рабочихъ и Солдатскихъ Депутатовъ]].|тып=газэта|месца= |выдавецтва=Копейка |год=22.08.1917/02.09.1917 |выпуск=|том=|нумар=150 | старонкі=12 |isbn=}}</ref> Быў абраны ў склад Дэмакратычнай Рады, што была пераўтворана ў [[Часовая Рада Расейскай рэспублікі|Часовую Раду Расейскай рэспублікі]] (Перадпарлямэнт).<ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Демократическое совѣщаніе. Засѣданіе 22 сентября.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/28640|адказны =Ф. А. Степунъ|выданьне=Армія и Флотъ Свободной Россіи([[Русскій инвалид]])|тып=газэта|месца=Петроградъ |выдавецтва= |год=23 верасьня (6 кастрычніка) 1917 |выпуск=|том=|нумар=218 | старонкі=2 |isbn=}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =Руднева С.Е.|частка = |загаловак =Демократическое совещание (сентябрь 1917 г.): История форума.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Москва|выдавецтва =Наука|год =2000 |том = |старонкі =148 |старонак =256 |сэрыя = |isbn =5-02-010200-8 |наклад =500 }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Дѣйствія правительства. Объ учрежденіи Временнаго Совѣта Россійской Республики.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/31274-167-3-okt#page/1/mode/inspect/zoom/4|адказны =М. Б. Войцеховичъ|выданьне=[[Вестник Временного правительства]]|тып=газэта|месца=Петроград |выдавецтва= |год=1917, 03 окт. (16 окт.) |выпуск=|том=|нумар=№ 167(213) | старонкі=1 |isbn=}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =Руднева С.Е.|частка = |загаловак =Предпарламент. Октябрь 1917 г.: опыт исторической реконструкции.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Москва|выдавецтва =Наука|год =2006 |том = |старонкі =|старонак =279 |сэрыя = |isbn =5-02-035534-8 |наклад =500 }}</ref> У 1918 годзе сакратар [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]]. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газэты «[[Дзяньніца (газэта)|Дзяньніца]]». З кастрычніка 1918 году ў [[РКП(б)]]. З 1 студзеня па 3 лютага 1919 году — старшыня Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]]. Потым — палітработнік Чырвонай Арміі. У 1921 годзе ў [[Бэрлін]]е наладзіў выданьне беларускіх кніг. Пасьля вяртаньня ў Менск — рэдактар газэты «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]», ініцыятар стварэньня літаратурнага аб’яднаньня і часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», узначальваў [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржвыдавецтва БССР]] і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральны архіў БССР]], працаваў намесьнікам [[Наркамат асьветы БССР|наркама асьветы БССР]], у [[Інстытут гісторыі|Інстытуце гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]. У 1923 годзе пленум [[ЦК КП(б)Б]] прыняў пастанову пра прысваеньне Ц. Гартнаму званьня [[Народны паэт БССР|Народнага паэта Беларусі]], але яна так і не была выкананая<ref>Дзве даты // «[[Звязда]]» №216 (26824) 4 лістапада 2010</ref>. Акадэмік [[БелАН]] з 1928 году. Быў знаёмы і падтрымліваў сяброўскія, творчыя сувязі й вёў перапіску зь [[Юліюс Фучык|Юліасам Фучыкам]], [[Здэнек Неедлы|Здэнекам Неедлым]], [[Ёханес Робэрт Бехер|Ёханесам Бехерам]], [[Франц Карл Вайскопф|Францам Вайскопфам]] і інш. Апрача [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Расейская мова|расейскай]], ведаў [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Польская мова|польскую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы. === Рэпрэсіі === [[Файл:Бюст Цішкі Гартнага ў Капыльскім музеі.jpg|значак|справа|270пкс|Бюст Цішкі Гартнага (скульптар [[Заір Азгур]])]] [[Файл:Помнік Цішку Гартнаму, Капыль.jpg|значак|270пкс|Помнік Цішку Гартнаму (Капыль, 2000 год)]] [[Файл:!Магіла Цішкі Гартнага (Магілёў, 2020 г.).jpg|значак|270пкс|Магіла Цішкі Гартнага з помнікам 1989 году (Магілёў, 2020 год)]] Выключаны з ВКП(б) 16 студзеня 1931 году з фармулёўкай «''за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элемэнтамі''». Арыштаваны 15 лістапада 1936 году. 7 красавіка 1937 году пераведзены ў Магілёўскую псыхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (паводле афіцыйнай вэрсіі ад гангрэны лёгкіх; паводле іншых зьвестак — скончыў жыцьцё самагубствам). Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў [[Магілёў|Магілёве]]<ref>{{Артыкул| аўтар =[[Эла Дзьвінская]]. | загаловак =Да 100-годдзя БССР. Літаратурны вобраз кіраўніка першага ўраду БССР. (Размова зь пісьменьнікам Эрнэстам Ялугіным). | спасылка =https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/2asanash1i.pdf | мова = | выданьне =[[Наша слова]] | тып =штотыднёвая газэта | год =2 студзеня 2019 | том = | нумар =1 (1412) | старонкі =4 }}</ref>. Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15 кастрычніка 1955 году. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10 верасьня 1987 году. == Творчасьць == Цішка Гартны аўтар раманаў: першы беларускі вялікі эпічны твор «Сокі цаліны» і «Перагуды»; зборнікаў вершаў: «Pieśni», «Песьні працы і змаганьня», «Урачыстасьць»; зборнікаў п’есаў: «Хвалі жыцьця», «Сацыялістка», «На стыку», «Дзьве сілы»; зборнікаў апавяданьняў: «Трэскі на хвалях» і «Прысады»; публіцыстычных нарысаў «Па чатырох краінах»; артыкулаў па літаратурнай крытыцы й пра падзеі сьведкам якіх ён быў. [[Мікола Равенскі]] вельмі ўдала паклаў на музыку верш Зьмітра Жылуновіча «Ах ты, Нёман-рака», які тады й доўга пасьля меў вялікую папулярнасьць, ня меншую хіба за «Люблю наш край» [[Канстанцыя Буйло|Канстацыі Буйлы]] — так блізкімі ўсім былі, у праніклым музычным агучэньні Равенскага, ягоныя заключныя словы пра тое, {{Цытата|<br/>…Што надыйдзе пара — Зьнемажэньне міне,<br/> Адраджэньня зара<br/> Над народам блісьне,<br/> І з збалелых грудзей<br/> Беларусі дзяцей<br/> Над табой загудзе<br/> Песьня вольных людзей…|Цішка Гартны|<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Мікола Равенскі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/mikola-ravenski-yurevich-lyavon-ukladalnik |адказны = Укладальнік [[Лявон Юрэвіч]]; Навуковы рэдактар [[Натальля Гардзіенка]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = «[[Беларускі кнігазбор|Кнігазбор]]» |год = 2020 |том = |старонкі = 47 |старонак = 164 |сэрыя = |isbn = 978-985-7227-83-9 |наклад = 200}}</ref>}} Песьні на словы Цішкі Гартнага яшчэ стварылі: [[Міхаіл Мацісон]]<ref>{{Кніга|аўтар =[[Міхаіл Мацісон]].|частка = |загаловак = Словы Цішкі Гартнага. Рэвалюцыйныя песьнi. (Ноты) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1929 |том = Выпуск 1 |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}, [[Рыгор Пукст]]</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны. | загаловак = Калысная песня. | спасылка =https://kamunikat.org/dzyannitsa-vestka-belaruskago-natsyyanalnago-kamisaryyatu-37-1918 | мова = | выданьне =[[Дзяньніца|Дзянніца]] | тып = газэта | год = 1918, 7 лістапада | том = | нумар = 37 | старонкі = 3 | issn = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = [[Рыгор Пукст]]. |частка = |загаловак = Словы Цішкі Гартнага. Калысная песня (Калыханка): «Спі, дзіцятка, люлі, люлі...»: |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Масква|М]]|выдавецтва = Музгиз |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =[[Рыгор Пукст]].|частка = |загаловак = Рамансы (Ноты) : для голасу з фартэпіяна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]], Рэдакцыя музычнай літаратуры |год = 1958 |том = |старонкі = |старонак = 128|сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}}</ref>, [[Несьцер Сакалоўскі]], [[Альбін Стаповіч]], [[Аляксей Туранкоў]]<ref>{{Кніга|аўтар =[[Аляксей Туранкоў]].|частка = |загаловак = Песьні будаўніцтва (Ноты): 6 масавых песень з нотамі на 2 голасы (без суправадж). |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = |год = 1931 |том = |старонкі = |старонак = 14|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Жылуновіч Надзея Сьцяпанаўна (народжаная ў верасьні 1894 г. у Ленінградзе ў сям’і рабочага). 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры [[НКУС БССР]] асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасьці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы [[Ленінградзкая вобласьць|Ленін­град­зкай вобласьці]]. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР. Дачка Галіна нарадзілася 21 лютага 1917 году ў [[Ленінград]]зе. Сябра ВЛКСМ, паступіла ў [[Менскі мэдычны інстытут]]. 25 жніўня 1937 году ў Менску арыштавана, 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры [[НКУС БССР]] разам з маці асу­джана за «неданясеньне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградзкай вобласьці. Пасьля вызваленьня жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР<ref>[https://web.archive.org/web/20210723180959/https://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=27737 ГАРТНЫ Цішка]</ref>. Беларускі мовазнавец (беларуская, расейская мовы), кандыдат філялягічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага. == Памяць == * На выяўленым месцы пахаваньня 11 красавіка 1989 году пастаўлены мэмарыяльны помнік. * У 2000 годзе побач з [[Капыльскі раённы краязнаўчы музэй|Капыльскім раённым краязнаўчым музэем]] устаноўлены помнік Цішку Гартнаму (скульптар Уладзімер Бандарэнка)<ref>{{Артыкул| аўтар = Саша Дорская. | загаловак = Гістарычная майстэрня. | спасылка = | мова = | выданьне =[[ЛіМ]] | тып = газэта| год = 18 студзеня 2008 | том = | нумар = 3 (4446)| старонкі = 5 | issn =0024—4686}}</ref>. * Бюст Цішкі Гартнага. Зроблены [[Заір Азгур|Заірам Азгурам]] у бронзе. Выстаўлены ў Капыльскім краязнаўчым музэі<ref>{{Спасылка | аўтар =Уля Шубзда, Ганна Шарэнда. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =27 кастрычніка 2018 | url = https://www.racyja.com/padarozhzhy/tym-shto-pajshli-pamirats-kab-zhyla-bats/ | копія = | дата копіі = | загаловак = «Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына». | фармат = | назва праекту = | выдавец =БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. * Мэмарыяльная шыльда Зьмітру Жылуновічу на доме па вул. Карла Маркса, 30 у Менску. * Імем Жылуновіча названы вуліцы ў [[Вуліца Зьмітра Жылуновіча (Менск)|Менску]], Капылі. * [https://www.youtube.com/watch?v=cZ1XRaQvNBc&t=30s Без эпітафіі] дакумэнтальны фільм пра Зьмітра Жылуновіча ад [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]] * {{Спасылка | аўтар =[[Васіль Дранько-Майсюк]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =27 кастрычніка 2018. | url =https://www.youtube.com/watch?v=UINAhOyNJF0 | копія = | дата копіі = | загаловак =Цішка Гартны (1887-1937). Адкрытая лекцыя Васіля Дранько-Майсюка | фармат = | назва праекту =Лекцыі праекту «(Не)расстраляная паэзія» | выдавец =TuzinFM | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Паэзія === * {{Кніга|аўтар = Ciška Hartny. |частка = |загаловак = Pieśni |арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Pie%C5%9Bni_%281913%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца = [[Санкт-Пецярбург|Pieciarburh]] |выдавецтва =«[[Загляне сонца і ў наша аконца|Zahlanie sonce i ŭ naše wakonce]]» |год = 1913 |том = |старонкі = |старонак = 50 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Песьні працы і змаганьня |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Бэрлін]] |выдавецтва = выданьне Навукова-літэрацкага адзьдзела [[Народны камісарыят асьветы Беларускай ССР|Камісарыяту асьветы БССР]] |год = 1922 |том = |старонкі = |старонак = 102 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Урачыстасць. Цыклы: 1. Урачыстасць рэвалюцыі; 2. Урачыстасць жыцьця. (Вершы) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е дапоўненае выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 133 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Вершы. Са зьместу: Да Нёмна; Бяздольны; Сявец; Сонейка вечнае зіяе...; Пажарыска; Восень; Роднай краіне; Красуй, збожжа!; У дарозе; Восень і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік і аўтар прадмовы [[Сьцяпан Александровіч]]; рэдкалегія: [[Пімен Панчанка]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1967 |том = |старонкі = |старонак = 142 |сэрыя = Бібліятэка беларускай паэзіі |isbn = |наклад = 5300}} === П'есы === * {{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны.| загаловак = Хвалі жыцьця: Драма ў 3 дзеях. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Зажынкі | тып = Першы збор твораў беларускіх песняроў і пісьменнікаў, выйшаўшых з сям’і працоўнага народу | месца =[[Масква]] | выдавецтва = Выданьне [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]] | год = 1918 | том = | старонкі = |старонак = 142 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны. | загаловак = Сацыялістка. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Сцэнічныя творы: у 2 кніжках | тып = | месца =[[Менск]]| выдавецтва =Беларускае каапэрацыйнае выдавецкае таварыства «[[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Савецкая Беларусь]]» | год =1924 | выпуск =Кніга 2 | том = | нумар = | старонкі =| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні. На стыку: п'еса ў 5 дзеях; Дзьве сілы: драматычныя сцэны з жыцьця прамысловага цэнтру |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 273 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000 }} === Апавяданьні, аповесьці === * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Трэскі на хвалях : апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Беларускае кааперацыйна-выдавецкае таварыства «[[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Савецкая Беларусь]]» |год = 1924 |том = |старонкі = |старонак = 254 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Выбраныя апавяданні: Лайдак; Вялікодная каробка; «Дойдзем, сынок»; Сымонка ― інжынер; Бягунец |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926 |том = |старонкі = |старонак = 60 |сэрыя =Сялянская бібліятэка; № 58 |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Трэскі на хвалях : апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 309 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні. Зьмест: Прысады; Ядзя-Жучок; Праводзіны; Хільшчык Шлёма Брыкер; Чапіла душы; Таварыш інспэктар; Дыягназ; Таварышы; Свае блінцы; На стыку: п'еса ў 5 дзеях; Дзьве сілы: драматычныя сцэны з жыцьця прамысловага цэнтру |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 273 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000 }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 287 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Гаспадар: апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = Прадмова [[Міхаіл Пятуховіч|Міхаіла Пятуховіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 90 |сэрыя = Мастацкае слова — масам |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =На новым месцы: аповесьць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 93 |сэрыя = Мастацкае слова — масам |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні. Зьмест: Прысады; Больш за ўсіх; Спатканьне; Распусьніца; Дойдзем, сынок; Лайдак |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 104 |сэрыя = Мастацкае слова масам |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Зялёны шум: Аповесьць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1931|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Гоман зарніц: апавяданьні. Зьмест: Гаспадар; Напевы Сірэн; Зялёны шум; Пахучы зяб; Круты паварот Смерць Германа Васэрмана |арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том = |старонкі = |старонак = 297 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Выбраныя апавяданні. Зьмест: Лайдак; Велікодная каробка; Штрэйхбрэхер; Дойдзем, сынок; Грэскі на хвалях; Свае блінцы; Прысады; Гаспадар; Смерць Германа Васэрмана; Касьян Рулін |арыгінал = |спасылка = |адказны = Складаньне,падрыхтоўка тэкста, прадмова, камэнты і заўвагі Аляксей Клачко |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1962 |том = |старонкі = |старонак = 279 |сэрыя = |isbn = |наклад = 6000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. .|частка = |загаловак = Насустрач сонцу: Выбраныя апавяданні. Змест: Насустрач узышоўшаму сонцу; Думкі; На ўсходзе сонца; Адвячоркам; Шукаючы працы; Штрэйкбрэхер; Лайдак; Велікодная каробка; Распусніца; Дойдзем, сынок і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладаньне Аляксея Клачко |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1978 |том = |старонкі = |старонак = 365 |сэрыя = Бібліятэка беларускай прозы |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Завяўшая краса: Апавяданні |арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладаньне: Роліч Г. В. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2001 |том = |старонкі = |старонак = 223 |сэрыя = |isbn = 985-02-0510-5 |наклад =2500 }} === Раманы === * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны : раман у 3 ч. Частка 1: Бацькава воля |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Бэрлін]]|выдавецтва = Выданьне Навукова-літэрацкага аддзела Камісарыяту асветы БССР |год = 1922 |том = |старонкі = |старонак = 158 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 3 квадрах. Вып. 2: На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926 |том = |старонкі = |старонак = 323 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 3 квадрах. Вып. 2: На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 338 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 3 квадрах. Вып. 3: Крыжавыя дарогі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 541 |сэрыя = |isbn = |наклад = 4000}} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-08.pdf_48 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, жнівень | том = | нумар = 8 | старонкі = 6—46 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-09.pdf_5 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, верасень | том = | нумар = 9 | старонкі = 3—37 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-10.pdf_32 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, кастрычнік | том = | нумар = 10 | старонкі = 29—66 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-11.pdf_34 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, лістапад | том = | нумар = 11 | старонкі = 32—75 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 4 квадрах |арыгінал = |спасылка = |адказны = уступны артыкул [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1957 |том = 1 |старонкі = |старонак = 480 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 4 квадрах |арыгінал = |спасылка = |адказны = уступны артыкул [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1958 |том = 2 |старонкі = |старонак = 523 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. Квадры 1―2: Бацькава воля; На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Барыс Праказаў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 446 |сэрыя =Школьная бібліятэка |isbn = 5-7880-0526-4 |наклад = 24000 }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. Квадры 3―4: Крыжавыя дарогі; Чырвоныя зарніцы |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Барыс Праказаў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 446 |сэрыя =Школьная бібліятэка |isbn = 5-7880-0629-5 |наклад = 24000 }} === Артыкулы === * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч.| загаловак = Алесь Бурбіс. (Рэвалюцыйная характарыстыка)| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.1927-02.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1927| том = | нумар = 2| старонкі = 180—195 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = З Менску у Парыж. (Гутарка з пісьменьнікам Ц. Гартным).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-238.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 19 кастрычніка | том = | нумар = 238 (2130)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Сапраўднасьць і ўражаньне. Мэты падарожжа. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-240.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 21 кастрычніка | том = | нумар = 240 (2132)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Сапраўднасьць і ўражаньне. Рыга. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-242.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 23 кастрычніка | том = | нумар = 242 (2134)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рыга. Культурныя справы. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-243.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 25 кастрычніка | том = | нумар = 243 (2135)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Спатканьне з песьняром Л. Лайценам. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-245.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 27 кастрычніка | том = | нумар = 245 (2137)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Нацыянальны музэй. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-248.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 30 кастрычніка | том = | нумар = 248 (2140)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Беларускае пытаньне ў Латвіі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-250.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 2 лістапада | том = | нумар = 250 (2142)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рыга — Бэрлін. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-252.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 4 лістапада | том = | нумар = 252 (2144)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Бэрлін. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-255.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 11 лістапада | том = | нумар = 255 (2147)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Бэрлін на фоне апошніх дзесяці гадоў. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-257.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 13 лістапада | том = | нумар = 277 (2149)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. У рабочым раёне. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-258.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 15 лістапада | том = | нумар = 258 (2150)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Спатканьне з І. Бэхерам. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-264.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 22 лістапада | том = | нумар = 264 (2156)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Гутарка з песьняром Іаганам Бэхерам. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-267.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 25 лістапада | том = | нумар = 267 (2159)| старонкі = 3 | issn = }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Тэатр у Бэрліне. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-270.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 29 лістапада | том = | нумар = 270 (2162)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Бэрлін — Карлсбад. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-273.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 2 сьнежня | том = | нумар = 273 (2165)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Карлавы Вары (Карлсбад). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-276.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 6 сьнежня | том = | нумар = 276 (2168)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Спынка ў Карлавых Варах. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-279.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 9 сьнежня | том = | нумар = 279 (2171)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Прага-Чэская. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-281.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 11 сьнежня | том = | нумар = 281 (2173)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Культурная прысутнасьць. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-283.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 14 сьнежня | том = | нумар = 283 (2175)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць.У прыяцялей беларускае культуры. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-285.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 16 сьнежня | том = | нумар = 285 (2177)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць.Чэха-Славаччына. Некалькі агульных заўваг. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-287.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 18 сьнежня | том = | нумар = 287 (2179)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. У беларускіх студэнтаў. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-289.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 21 сьнежня | том = | нумар = 289 (2181)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рэшткі беларускае эміграцыі ў Празе. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-292.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 24 сьнежня | том = | нумар = 292 (2184)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Прага — Парыж. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-294.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 28 сьнежня | том = | нумар = 294 (2186)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. За аглядам Парыжу. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-003.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 4 студзеня | том = | нумар = 3 (2191)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Парыскія музэі — Луўр. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-005.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 6 студзеня | том = | нумар = 5 (2193)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Парыскія музэі — Люксэмбургскі, Родэна, Клюні і музэй Рэвалюцыі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-007.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 8 студзеня | том = | нумар = 7 (2195)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Notre-Dame de Paris, Пантэон, Дом Інвалідаў (Hotel des Invalides). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-009.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 11 студзеня | том = | нумар = 9 (2197)| старонкі = 6 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Трыумфальная арка. Могілкі Пэр-Ляшэз. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-010.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 12 студзеня | том = | нумар = 10 (2198)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Вэрсаль. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-014.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 17 студзеня | том = | нумар = 14 (2202)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рэўю (Агляд). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-015.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 18 студзеня | том = | нумар = 15 (2203)| старонкі = 4 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Парыж — Бэрлін — Варшава — Негарэлае. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-017.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 20 студзеня | том = | нумар = 17 (2205)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар =З. Ж. | загаловак = Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацый. 25 сакавіка 1917 г. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/72110fdfe515f1b1ef2eac4ce4c9a5bc.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 6 | старонкі = 202—206 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Беларуская сэкцыя РКП і стварэньне Беларускай Савецкай Рэспублікі. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 73—93 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =«Узгоркі і нізіны: крытычныя нарысы»|арыгінал = |спасылка =https://www.nlb.by/content/projects/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya-/public/325429/ |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год =1928|том = |старонкі = |старонак =321 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }} === Зборы твораў === * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1929 |том =2: Трэскі на хвалях: апавяданьні |старонкі = |старонак = 316 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў |арыгінал = |спасылка = |адказны = Прадмова [[Міхаіл Пятуховіч|Міхаіла Пятуховіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том =1: |старонкі = |старонак = 340 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў. Зьмест: 1. Бацькава воля; 2. На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том =3: Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. |старонкі = |старонак = 455 |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў. Зьмест: 3. Крыжавыя дарогі; 4. Чырвоныя зарніцы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том = 4: Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. |старонкі = |старонак = 506 |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар =Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Збор твораў: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciska_Hartny/Zbor_tvorau,_t_1.html | адказны = прадмова [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]], [[Ганны Жылуновіч|Г. З. Жылуновіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1987 |том =1: Вершы, 1909―1935. Апавяданні, 1909―1927. |старонкі = |старонак = 438 |сэрыя = |isbn = |наклад =6600 }} * {{Кніга|аўтар =Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Збор твораў: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciska_Hartny/Zbor_tvorau,_t_2.html | адказны = прадмова [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]], [[Ганна Жылуновіч|Г. З. Жылуновіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1988 |том = 2: Сокі цаліны: раман у 4 квадрах (квадры першая і другая) |старонкі = |старонак = 463 |сэрыя = |isbn = 5-340-00091-5 |наклад =6600 }} * {{Кніга|аўтар =Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Збор твораў: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciska_Hartny/Zbor_tvorau,_t_3.html | адказны = прадмова [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]], [[Ганна Жылуновіч|Г. З. Жылуновіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1989 |том = 3: Сокі цаліны: раман у 4 квадрах (квадры трэцяя і чацвёртая) |старонкі = |старонак = 463 |сэрыя = |isbn = 5-340-00092-3 |наклад =6600 }} * {{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны.| загаловак = Вершы: Бяздольны; Роднай краіне; Каля бору сонца ходзіць. Апавяданьне: «Лайдак». | спасылка = https://kamunikat.org/rasstralyanaya-litaratura | мова = | аўтар выданьня = Аўтар праекта і галоўны рэдактар [[Кастусь Цьвірка]]; укладаньне [[Лідзія Савік|Лідзіі Савік]], [[Міхась Скобла|Міхася Скоблы]], [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]]; прадмова [[Анатоль Сідарэвіч|Анатоля Сідарэвіча]]; камэнтар [[Міхась Скобла|Міхася Скоблы]], [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]] | выданьне = Расстраляная літаратура | тып = творы беларускіх пісьменнікаў, загубленых карнымі органамі бальшавіцкай улады | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор|Кнігазбор]] | год = 2008 | том = | старонкі = 143—152 | isbn = 978-985-6852-74-2 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Выбраныя творы: Паэзія; Проза: Сокі цаліны — раман; апавяданні: На ўсходзе сонца; Думкі; Адвячоркам; Велікодная каробка; Штрэйкбрэхер; Чырвонаармеец Панкел Ліпа; Трэскі на хвалях; «Больш за ўсіх»; Прысады |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/vybranyya-tvory-gartny-tsishka |адказны = укладаньне, прадмова і камэнтар Серафіма Андраюка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 604 |сэрыя = Беларускі кнігазбор |isbn = 978-985-08-1411-1 |наклад = 1200}} === Пераклады зь іншых моў === * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Статут аб выбарах у Устаноўны збор : (пастанова Часовага ураду аб зацьвярджэньні раздзелу I Статуту аб выбарах у Устаноўны збор). Усерасійская па справам аб выбарах у Устаноўны збор камісія ; ператлумачыў з даручэньня Усерасійскай па справам аб выбарах у Устаноўны збор камісіі Зьмітро Жылуновіч; зацьвярдзіў сябрук Асобай парады для загатоўкі праекту Статуту аб выбарах у Устаноўны збор [[Язэп Варонка]]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cf/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%B0%D0%B1_%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%A3%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%281917%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Петраград]] |выдавецтва = |год =1917 |том = |старонкі = |старонак = 16|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Дыкштэйн, Сямён Рафаілавіч. |частка = |загаловак = Хто чым жыве. |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з рускай Змітро Капылянін |выданьне = |месца = [[Масква]] |выдавецтва = Выданьне [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]] |год = 1918 |том = |старонкі = |старонак = 35 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Аляксандар Фадзееў. |частка = |загаловак =Апошні з удэге : раман |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з рускай мовы Цішкі Гартнага |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]], [[ЛіМ]] |год = 1932 |том = |старонкі = |старонак = 156 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар = [[Уладзіслаў Чаржынскі|Ул. Дзяржынскі]]. | загаловак = З. Жылуновіч — крытык. (Подлуг арт. Ул. Дзяржынскага ў зборніку «Цішка Гартны да 20-ці гадавога юбілею». Выд. 1928 г.) | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/fc57625984754e6a941c7be4a1878a1f.pdf | мова = | выданьне =[[Асьвета (часопіс)|Асьвета]] | тып = часопіс | год = 1928 | том = | нумар = 8 | старонкі = 135—145 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Чаржынскі|Ул. Дзяржынскі]]. | загаловак = Дзейнасьць З. Жылуновіча ў абсягу беларускае літаратурнае крытыкі. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/9b46a93ed882e8f9dbf738d02e391aee.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928 | том = | нумар = 9 | старонкі = 168—186 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Чарвякоў|А. Чарвякоў]]. | загаловак = Пясьняр змаганьня і змагар за Савецкую Беларусь. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 113—119 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = С. Замбржыцкі. | загаловак = Першы беларускі пролетарскі поэта і пісьменьнік. (Творчасьць Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 120—158 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Леў Клейнбарт|Л. Клейнборт]]. | загаловак = З мінуўшчыны беларускай грамадзкаьці. (Да дваццацігодзьдзя літарратурнай дзейнасьці Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 159—185 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Міхась Мялешка|М. Мялешка]]. | загаловак = З. Жылуновіч, як гісторык. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 186—205 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Аркадзь Галь]]. | загаловак = Тры этапы. (Пра мастацкую прозу Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 206—211 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Язэп Лёсік|Я. Лёсік]]. | загаловак = Граматычны склад мовы Ц. Гартнага. Юбілейны нарыс. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 212—224 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Язэп Лёсік|Я. Лёсік]]. | загаловак = Граматычны склад мовы Ц. Гартнага. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/4d06a4a17bf4e7d694840592b474bbca.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1929, студзень | том = | нумар = 3 | старонкі = 140—153 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Міхаіл Пятуховіч|Проф. М. Піотуховіч]]. | загаловак = Пад знакам рэвалюцыйнай грамадзкасьці і загатаванасьці. (Да 20-годззьдзя літаратурнай дзейнасьці Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/4d06a4a17bf4e7d694840592b474bbca.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1929, студзень | том = | нумар = 1 | старонкі = 159—165 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Хведар Імшэнік|Хв. Імшэньнік]]. | загаловак = Цішкі Гартны, як селькор «Нашае нівы» 1908—1910. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/4d06a4a17bf4e7d694840592b474bbca.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1929, студзень | том = | нумар = 1 | старонкі = 166—179 | issn = }} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Гартны, Цішка | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_2.djvu_129 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — [[Аляксей Рагуля|А. У. Рагуля]]; бібліяграфія — В. І. Козіч | аўтар выданьня = пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1993 | выпуск = | том =2, Верабей—Іваноў | нумар = | старонкі = 128—138| isbn =5-85700-060-2 | issn = }} * Гартны, Цішка. // {{Літаратура/БелСЭ|2}} С. 367, 368. * [http://slounik.org/80910.html Гартны, Цішка] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} * [https://web.archive.org/web/20150612155849/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19363 ГАРТНЫ, Цішка] {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =[[Сымон Кандыбовіч|Кандыбовіч, Сымон]].|частка = |загаловак =Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі |арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3658 |адказны =Рэдактар: Шчадровіч, Максім |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларускі Гістарычны Агляд]] |год =2000 |том = |старонкі =13, 36, 42—44|старонак = |сэрыя =Матэрыялы да беларускай гісторыі |isbn =985-6374-15-4 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Успаміны пра Цішку Гартнага: зборнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: [[Галіна Жылуновіч|Жылуновіч Г. Д.]], [[Сьцяпан Александровіч|Александровіч С. Х]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]] |год =1984 |том = |старонкі = |старонак = 173|сэрыя = |isbn = |наклад =4000 }} * {{Кніга|аўтар =[[Эрнэст Ялугін|Ялугін, Эрнест]].|частка = |загаловак =Без эпітафіі. Дакументальная аповесць.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мінск|выдавецтва =Беларусь|год =1989 |том = |старонкі = |старонак =256 |сэрыя = |isbn =5-338-00517-4 |наклад =12000 }} * [http://slounik.org/27692.html Žyłunovič Źmicier] // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Гартны, Цішка.{{Ref-ru}}|арыгінал = |спасылка = https://ngphehpfehdmjellohmlojkplilekadg/pages/pdf/web/viewer.html?file=https%3A%2F%2Fwww.1543.su%2Fpub%2Fbse%2FBSE-1%2F14_Visshee-Geyl.pdf|адказны =Глав. ред. [[Ота Шміт|О. Ю. Шмидт]]|выданьне=[[Большая советская энциклопедия]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Советская энциклопедия |год=1929|выпуск=|том=14 (Высшее—Гейлинкс )|нумар= | старонкі=648 |isbn=}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://knihi.com/Ciska_Hartny/ Творы на «Беларускай Палічцы»] * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://kamunikat.org/hartny-ciszka?page=1| копія = | дата копіі = | загаловак = Гартны, Цішка. Творы| фармат = | назва праекту =[[Kamunikat.org]] | выдавец =Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка| дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}} {{Старшыні ўраду БССР}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жылуновіч, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]] [[Катэгорыя:Беларускія раманісты]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Літаратары-самагубцы]] [[Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы]] r3f2uz3ko712m5vg9xpmbil4i406alf 2664301 2664282 2026-04-08T20:42:42Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2664301 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Зьміцер Жылуновіч |Лацінка = Źmicier Žyłunovič |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = |Псэўданімы = Цішка Гартны і інш. |Дэбют = у газэце «[[Наша ніва]]» (1908); першая кніга — «Pieśni» (1913) |Значныя творы = |Прэміі = |Палічка = http://knihi.com/Ciska_Hartny/ |Сайт = }} '''Зьмі́цер Хве́даравіч Жылуно́віч''' (псэўд. '''Ці́шка Га́ртны'''; {{Дата ў старым стылі|4 лістапада|1887|23 кастрычніка}}, мяст. [[Капыль]] [[Слуцкі павет (Расейская імпэрыя)|Слуцкага пав.]] [[Менская губэрня|Менскай губ.]], цяпер [[Менская вобласьць]] — 11 красавіка 1937, [[Магілёў]]) — беларускі пісьменьнік, грамадзкі і дзяржаўны дзяяч. Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. Іншыя псэўданімы і крыптанімы: ''Авадзень''; ''Авадзён''; ''Аглядальнік''; ''В.Аса''; ''Беларус''; ''Беларус-Камуніст''; ''Бэйгар''; ''Вар''; ''П.Вартавы''; ''Паўлюк Вартавы''; ''Васа''; ''Сымон Гляк''; ''Габрусь Друк''; ''Сымон Друк''; ''Зета''; ''Зьміжыла''; ''Зьміцер''; ''Знаёмы''; ''Зьмітро Капылянін''; ''Янка Кліч''; ''Мешчанін''; ''Мінчанін''; ''Цішка Г.''; ''Мужык''; ''С.Смык''; ''Я.Смык''; ''Стары С-Д''; ''Твой сын Зьмітро''; ''Чырвонь''; ''Язэп Чырвонь''; ''Шулятнік''; ''А.''; ''Ц. Г.''; ''Д. Ж.''; ''З. Ж.''; ''У. Ж.''; ''Ул. Ж.''; ''Д.Ж-ч''; ''З.Ж-ч''; ''Я.К-іч'' і інш. == Праца == Працаваў рамесьнікам-гарбаром у [[Капыль|Капылі]], [[Летува|Летуве]], [[Украіна|Украіне]], на заводзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Друкавацца пачаў з 1908 году ў газэце «[[Наша ніва]]». Першая кніга «Pieśni» выйшла ў 1913 годзе. Прадстаўляў беларускія інтарэсы ў Дэмакратычнай нарадзе ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] з 14(27) верасьня па 23 верасьня(6 кастрычніка) 1917 году, як прадстаўнік [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]].<ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Ізвѣщенія. 22 авг. въ 7 ч. веч. въ помѣщеніи «Бѣлорусской Соціалистической Грамады» (Знаменская ул. 36, кв. 54), состоится общее собраніе всѣхъ членовъ «Б. С. Г.» и сочувствующихъ, на которомъ будутъ сдѣланы слѣдующіе доклады: 1. Члена Особаго Совѣщанія—1. Я. Воронко на тему «Государственное Совѣщаніе въ Москвѣ и національный вопросъ». II. Старшины «Б. С. Г».—Д. Ф. Жилуновича—«Конференція Национально-Соціалистическихъ Партій». III. І. А. Лавриновича—Центральная Бѣлорусская Рада въ Минскѣ.|арыгінал = |спасылка =https://www.rsl.ru/ru/all-news/07082013|адказны =Фёдар Дан|выданьне=[[Известия|Извѣстія Петроградскаго Совѣта Рабочихъ и Солдатскихъ Депутатовъ]].|тып=газэта|месца= |выдавецтва=Копейка |год=22.08.1917/02.09.1917 |выпуск=|том=|нумар=150 | старонкі=12 |isbn=}}</ref> Быў абраны ў склад Дэмакратычнай Рады, што была пераўтворана ў [[Часовая Рада Расейскай рэспублікі|Часовую Раду Расейскай рэспублікі]] (Перадпарлямэнт).<ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Демократическое совѣщаніе. Засѣданіе 22 сентября.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/28640|адказны =Ф. А. Степунъ|выданьне=Армія и Флотъ Свободной Россіи([[Русскій инвалид]])|тып=газэта|месца=Петроградъ |выдавецтва= |год=23 верасьня (6 кастрычніка) 1917 |выпуск=|том=|нумар=218 | старонкі=2 |isbn=}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =Руднева С.Е.|частка = |загаловак =Демократическое совещание (сентябрь 1917 г.): История форума.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Москва|выдавецтва =Наука|год =2000 |том = |старонкі =148 |старонак =256 |сэрыя = |isbn =5-02-010200-8 |наклад =500 }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак =Дѣйствія правительства. Объ учрежденіи Временнаго Совѣта Россійской Республики.|арыгінал = |спасылка =http://elib.shpl.ru/ru/nodes/31274-167-3-okt#page/1/mode/inspect/zoom/4|адказны =М. Б. Войцеховичъ|выданьне=[[Вестник Временного правительства]]|тып=газэта|месца=Петроград |выдавецтва= |год=1917, 03 окт. (16 окт.) |выпуск=|том=|нумар=№ 167(213) | старонкі=1 |isbn=}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =Руднева С.Е.|частка = |загаловак =Предпарламент. Октябрь 1917 г.: опыт исторической реконструкции.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Москва|выдавецтва =Наука|год =2006 |том = |старонкі =|старонак =279 |сэрыя = |isbn =5-02-035534-8 |наклад =500 }}</ref> У 1918 годзе сакратар [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]]. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газэты «[[Дзяньніца (газэта)|Дзяньніца]]». З кастрычніка 1918 году ў [[РКП(б)]]. З 1 студзеня па 3 лютага 1919 году — старшыня Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]]. Потым — палітработнік Чырвонай Арміі. У 1921 годзе ў [[Бэрлін]]е наладзіў выданьне беларускіх кніг. Пасьля вяртаньня ў Менск — рэдактар газэты «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]», ініцыятар стварэньня літаратурнага аб’яднаньня і часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», узначальваў [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржвыдавецтва БССР]] і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральны архіў БССР]], працаваў намесьнікам [[Наркамат асьветы БССР|наркама асьветы БССР]], у [[Інстытут гісторыі|Інстытуце гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]. У 1923 годзе пленум [[ЦК КП(б)Б]] прыняў пастанову пра прысваеньне Ц. Гартнаму званьня [[Народны паэт БССР|Народнага паэта Беларусі]], але яна так і не была выкананая<ref>Дзве даты // «[[Звязда]]» №216 (26824) 4 лістапада 2010</ref>. Акадэмік [[БелАН]] з 1928 году. Быў знаёмы і падтрымліваў сяброўскія, творчыя сувязі й вёў перапіску зь [[Юліюс Фучык|Юліасам Фучыкам]], [[Здэнек Неедлы|Здэнекам Неедлым]], [[Ёханес Робэрт Бехер|Ёханесам Бехерам]], [[Франц Карл Вайскопф|Францам Вайскопфам]] і інш. Апрача [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Расейская мова|расейскай]], ведаў [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Польская мова|польскую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы. === Рэпрэсіі === [[Файл:Бюст Цішкі Гартнага ў Капыльскім музеі.jpg|значак|справа|270пкс|Бюст Цішкі Гартнага (скульптар [[Заір Азгур]])]] [[Файл:Помнік Цішку Гартнаму, Капыль.jpg|значак|270пкс|Помнік Цішку Гартнаму (Капыль, 2000 год)]] [[Файл:!Магіла Цішкі Гартнага (Магілёў, 2020 г.).jpg|значак|270пкс|Магіла Цішкі Гартнага з помнікам 1989 году (Магілёў, 2020 год)]] Выключаны з ВКП(б) 16 студзеня 1931 году з фармулёўкай «''за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элемэнтамі''». Арыштаваны 15 лістапада 1936 году. 7 красавіка 1937 году пераведзены ў Магілёўскую псыхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (паводле афіцыйнай вэрсіі ад гангрэны лёгкіх; паводле іншых зьвестак — скончыў жыцьцё самагубствам). Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў [[Магілёў|Магілёве]]<ref>{{Артыкул| аўтар =[[Эла Дзьвінская]]. | загаловак =Да 100-годдзя БССР. Літаратурны вобраз кіраўніка першага ўраду БССР. (Размова зь пісьменьнікам Эрнэстам Ялугіным). | спасылка =https://www.nslowa.by/wp-content/uploads/2018/08/2asanash1i.pdf | мова = | выданьне =[[Наша слова]] | тып =штотыднёвая газэта | год =2 студзеня 2019 | том = | нумар =1 (1412) | старонкі =4 }}</ref>. Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15 кастрычніка 1955 году. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10 верасьня 1987 году. == Творчасьць == Цішка Гартны аўтар раманаў: першы беларускі вялікі эпічны твор «Сокі цаліны» і «Перагуды»; зборнікаў вершаў: «Pieśni», «Песьні працы і змаганьня», «Урачыстасьць»; зборнікаў п’есаў: «Хвалі жыцьця», «Сацыялістка», «На стыку», «Дзьве сілы»; зборнікаў апавяданьняў: «Трэскі на хвалях» і «Прысады»; публіцыстычных нарысаў «Па чатырох краінах»; артыкулаў па літаратурнай крытыцы й пра падзеі сьведкам якіх ён быў. [[Мікола Равенскі]] вельмі ўдала паклаў на музыку верш Зьмітра Жылуновіча «Ах ты, Нёман-рака», які тады й доўга пасьля меў вялікую папулярнасьць, ня меншую хіба за «Люблю наш край» [[Канстанцыя Буйло|Канстацыі Буйлы]] — так блізкімі ўсім былі, у праніклым музычным агучэньні Равенскага, ягоныя заключныя словы пра тое, {{Цытата|<br/>…Што надыйдзе пара — Зьнемажэньне міне,<br/> Адраджэньня зара<br/> Над народам блісьне,<br/> І з збалелых грудзей<br/> Беларусі дзяцей<br/> Над табой загудзе<br/> Песьня вольных людзей…|Цішка Гартны|<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Мікола Равенскі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/mikola-ravenski-yurevich-lyavon-ukladalnik |адказны = Укладальнік [[Лявон Юрэвіч]]; Навуковы рэдактар [[Натальля Гардзіенка]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = «[[Беларускі кнігазбор|Кнігазбор]]» |год = 2020 |том = |старонкі = 47 |старонак = 164 |сэрыя = |isbn = 978-985-7227-83-9 |наклад = 200}}</ref>}} Песьні на словы Цішкі Гартнага яшчэ стварылі: [[Міхаіл Мацісон]]<ref>{{Кніга|аўтар =[[Міхаіл Мацісон]].|частка = |загаловак = Словы Цішкі Гартнага. Рэвалюцыйныя песьнi. (Ноты) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1929 |том = Выпуск 1 |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}, [[Рыгор Пукст]]</ref><ref>{{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны. | загаловак = Калысная песня. | спасылка =https://kamunikat.org/dzyannitsa-vestka-belaruskago-natsyyanalnago-kamisaryyatu-37-1918 | мова = | выданьне =[[Дзяньніца|Дзянніца]] | тып = газэта | год = 1918, 7 лістапада | том = | нумар = 37 | старонкі = 3 | issn = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = [[Рыгор Пукст]]. |частка = |загаловак = Словы Цішкі Гартнага. Калысная песня (Калыханка): «Спі, дзіцятка, люлі, люлі...»: |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Масква|М]]|выдавецтва = Музгиз |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =[[Рыгор Пукст]].|частка = |загаловак = Рамансы (Ноты) : для голасу з фартэпіяна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва БССР]], Рэдакцыя музычнай літаратуры |год = 1958 |том = |старонкі = |старонак = 128|сэрыя = |isbn = |наклад = 1000}}</ref>, [[Несьцер Сакалоўскі]], [[Альбін Стаповіч]], [[Аляксей Туранкоў]]<ref>{{Кніга|аўтар =[[Аляксей Туранкоў]].|частка = |загаловак = Песьні будаўніцтва (Ноты): 6 масавых песень з нотамі на 2 голасы (без суправадж). |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = |год = 1931 |том = |старонкі = |старонак = 14|сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Жылуновіч Надзея Сьцяпанаўна (народжаная ў верасьні 1894 г. у Ленінградзе ў сям’і рабочага). 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры [[НКУС БССР]] асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасьці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы [[Ленінградзкая вобласьць|Ленін­град­зкай вобласьці]]. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР. Дачка Галіна нарадзілася 21 лютага 1917 году ў [[Ленінград]]зе. Сябра ВЛКСМ, паступіла ў [[Менскі мэдычны інстытут]]. 25 жніўня 1937 году ў Менску арыштавана, 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры [[НКУС БССР]] разам з маці асу­джана за «неданясеньне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградзкай вобласьці. Пасьля вызваленьня жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР<ref>[https://web.archive.org/web/20210723180959/https://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=27737 ГАРТНЫ Цішка]</ref>. Беларускі мовазнавец (беларуская, расейская мовы), кандыдат філялягічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага. == Памяць == * На выяўленым месцы пахаваньня 11 красавіка 1989 году пастаўлены мэмарыяльны помнік. * У 2000 годзе побач з [[Капыльскі раённы краязнаўчы музэй|Капыльскім раённым краязнаўчым музэем]] устаноўлены помнік Цішку Гартнаму (скульптар Уладзімер Бандарэнка)<ref>{{Артыкул| аўтар = Саша Дорская. | загаловак = Гістарычная майстэрня. | спасылка = | мова = | выданьне =[[ЛіМ]] | тып = газэта| год = 18 студзеня 2008 | том = | нумар = 3 (4446)| старонкі = 5 | issn =0024—4686}}</ref>. * Бюст Цішкі Гартнага. Зроблены [[Заір Азгур|Заірам Азгурам]] у бронзе. Выстаўлены ў Капыльскім краязнаўчым музэі<ref>{{Спасылка | аўтар =Уля Шубзда, Ганна Шарэнда. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =27 кастрычніка 2018 | url = https://www.racyja.com/padarozhzhy/tym-shto-pajshli-pamirats-kab-zhyla-bats/ | копія = | дата копіі = | загаловак = «Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына». | фармат = | назва праекту = | выдавец =БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref>. * Мэмарыяльная шыльда Зьмітру Жылуновічу на доме па вул. Карла Маркса, 30 у Менску. * Імем Жылуновіча названы вуліцы ў [[Вуліца Зьмітра Жылуновіча (Менск)|Менску]], Капылі. * [https://www.youtube.com/watch?v=cZ1XRaQvNBc&t=30s Без эпітафіі] дакумэнтальны фільм пра Зьмітра Жылуновіча ад [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]] * {{Спасылка | аўтар =[[Васіль Дранько-Майсюк]]. | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =27 кастрычніка 2018. | url =https://www.youtube.com/watch?v=UINAhOyNJF0 | копія = | дата копіі = | загаловак =Цішка Гартны (1887-1937). Адкрытая лекцыя Васіля Дранько-Майсюка | фармат = | назва праекту =Лекцыі праекту «(Не)расстраляная паэзія» | выдавец =TuzinFM | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} == Бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} === Паэзія === * {{Кніга|аўтар = Ciška Hartny. |частка = |загаловак = Pieśni |арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/30/Pie%C5%9Bni_%281913%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца = [[Санкт-Пецярбург|Pieciarburh]] |выдавецтва =«[[Загляне сонца і ў наша аконца|Zahlanie sonce i ŭ naše wakonce]]» |год = 1913 |том = |старонкі = |старонак = 50 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Песьні працы і змаганьня |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Бэрлін]] |выдавецтва = выданьне Навукова-літэрацкага адзьдзела [[Народны камісарыят асьветы Беларускай ССР|Камісарыяту асьветы БССР]] |год = 1922 |том = |старонкі = |старонак = 102 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Урачыстасць. Цыклы: 1. Урачыстасць рэвалюцыі; 2. Урачыстасць жыцьця. (Вершы) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е дапоўненае выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 133 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Вершы. Са зьместу: Да Нёмна; Бяздольны; Сявец; Сонейка вечнае зіяе...; Пажарыска; Восень; Роднай краіне; Красуй, збожжа!; У дарозе; Восень і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік і аўтар прадмовы [[Сьцяпан Александровіч]]; рэдкалегія: [[Пімен Панчанка]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1967 |том = |старонкі = |старонак = 142 |сэрыя = Бібліятэка беларускай паэзіі |isbn = |наклад = 5300}} === П'есы === * {{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны.| загаловак = Хвалі жыцьця: Драма ў 3 дзеях. | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Зажынкі | тып = Першы збор твораў беларускіх песняроў і пісьменнікаў, выйшаўшых з сям’і працоўнага народу | месца =[[Масква]] | выдавецтва = Выданьне [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]] | год = 1918 | том = | старонкі = |старонак = 142 | isbn = | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны. | загаловак = Сацыялістка. | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Сцэнічныя творы: у 2 кніжках | тып = | месца =[[Менск]]| выдавецтва =Беларускае каапэрацыйнае выдавецкае таварыства «[[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Савецкая Беларусь]]» | год =1924 | выпуск =Кніга 2 | том = | нумар = | старонкі =| isbn = | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні. На стыку: п'еса ў 5 дзеях; Дзьве сілы: драматычныя сцэны з жыцьця прамысловага цэнтру |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 273 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000 }} === Апавяданьні, аповесьці === * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Трэскі на хвалях : апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =Беларускае кааперацыйна-выдавецкае таварыства «[[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Савецкая Беларусь]]» |год = 1924 |том = |старонкі = |старонак = 254 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Артыкул| аўтар =Цішка Гартны. | загаловак = Ядзя Жучок. ''Эскіз''. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.1925-06.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 6 | старонкі = 41—58 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Выбраныя апавяданні: Лайдак; Вялікодная каробка; «Дойдзем, сынок»; Сымонка ― інжынер; Бягунец |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926 |том = |старонкі = |старонак = 60 |сэрыя =Сялянская бібліятэка; № 58 |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Трэскі на хвалях : апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 309 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні. Зьмест: Прысады; Ядзя-Жучок; Праводзіны; Хільшчык Шлёма Брыкер; Чапіла душы; Таварыш інспэктар; Дыягназ; Таварышы; Свае блінцы; На стыку: п'еса ў 5 дзеях; Дзьве сілы: драматычныя сцэны з жыцьця прамысловага цэнтру |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1927 |том = |старонкі = |старонак = 273 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000 }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 287 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Гаспадар: апавяданьні |арыгінал = |спасылка = |адказны = Прадмова [[Міхаіл Пятуховіч|Міхаіла Пятуховіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 90 |сэрыя = Мастацкае слова — масам |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =На новым месцы: аповесьць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 93 |сэрыя = Мастацкае слова — масам |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Прысады: апавяданьні. Зьмест: Прысады; Больш за ўсіх; Спатканьне; Распусьніца; Дойдзем, сынок; Лайдак |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 104 |сэрыя = Мастацкае слова масам |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Зялёны шум: Аповесьць |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1931|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Гоман зарніц: апавяданьні. Зьмест: Гаспадар; Напевы Сірэн; Зялёны шум; Пахучы зяб; Круты паварот Смерць Германа Васэрмана |арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том = |старонкі = |старонак = 297 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Выбраныя апавяданні. Зьмест: Лайдак; Велікодная каробка; Штрэйхбрэхер; Дойдзем, сынок; Грэскі на хвалях; Свае блінцы; Прысады; Гаспадар; Смерць Германа Васэрмана; Касьян Рулін |арыгінал = |спасылка = |адказны = Складаньне,падрыхтоўка тэкста, прадмова, камэнты і заўвагі Аляксей Клачко |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1962 |том = |старонкі = |старонак = 279 |сэрыя = |isbn = |наклад = 6000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. .|частка = |загаловак = Насустрач сонцу: Выбраныя апавяданні. Змест: Насустрач узышоўшаму сонцу; Думкі; На ўсходзе сонца; Адвячоркам; Шукаючы працы; Штрэйкбрэхер; Лайдак; Велікодная каробка; Распусніца; Дойдзем, сынок і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладаньне Аляксея Клачко |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1978 |том = |старонкі = |старонак = 365 |сэрыя = Бібліятэка беларускай прозы |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Завяўшая краса: Апавяданні |арыгінал = |спасылка = |адказны = Укладаньне: Роліч Г. В. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2001 |том = |старонкі = |старонак = 223 |сэрыя = |isbn = 985-02-0510-5 |наклад =2500 }} === Раманы === * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны : раман у 3 ч. Частка 1: Бацькава воля |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Бэрлін]]|выдавецтва = Выданьне Навукова-літэрацкага аддзела Камісарыяту асветы БССР |год = 1922 |том = |старонкі = |старонак = 158 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 3 квадрах. Вып. 2: На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926 |том = |старонкі = |старонак = 323 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 3 квадрах. Вып. 2: На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 2-е выданьне |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1928 |том = |старонкі = |старонак = 338 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 3 квадрах. Вып. 3: Крыжавыя дарогі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том = |старонкі = |старонак = 541 |сэрыя = |isbn = |наклад = 4000}} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-08.pdf_48 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, жнівень | том = | нумар = 8 | старонкі = 6—46 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-09.pdf_5 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, верасень | том = | нумар = 9 | старонкі = 3—37 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-10.pdf_32 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, кастрычнік | том = | нумар = 10 | старонкі = 29—66 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Ц. Гартны. | загаловак = Перагуды: раман. | спасылка = https://knihi.com/none/Polymia_zip.html#Polymia.1935-11.pdf_34 | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя рэвалюцыі]] | тып =часопіс | год = 1935, лістапад | том = | нумар = 11 | старонкі = 32—75 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 4 квадрах |арыгінал = |спасылка = |адказны = уступны артыкул [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1957 |том = 1 |старонкі = |старонак = 480 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны: раман у 4 квадрах |арыгінал = |спасылка = |адказны = уступны артыкул [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1958 |том = 2 |старонкі = |старонак = 523 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. Квадры 1―2: Бацькава воля; На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Барыс Праказаў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 446 |сэрыя =Школьная бібліятэка |isbn = 5-7880-0526-4 |наклад = 24000 }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. Квадры 3―4: Крыжавыя дарогі; Чырвоныя зарніцы |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Барыс Праказаў |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 446 |сэрыя =Школьная бібліятэка |isbn = 5-7880-0629-5 |наклад = 24000 }} === Артыкулы === * {{Артыкул| аўтар =З. Ж. | загаловак = Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацый. 25 сакавіка 1917 г. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.1925-06.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1925 | том = | нумар = 6 | старонкі = 202—206 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч.| загаловак = Літаратурныя падзеі ў 1926 г. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.1927-01.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1927| том = | нумар = 1| старонкі = 191—199 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч.| загаловак = Алесь Бурбіс. (Рэвалюцыйная характарыстыка)| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.1927-02.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1927| том = | нумар = 2| старонкі = 180—195 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = З Менску у Парыж. (Гутарка з пісьменьнікам Ц. Гартным).| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-238.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 19 кастрычніка | том = | нумар = 238 (2130)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Сапраўднасьць і ўражаньне. Мэты падарожжа. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-240.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 21 кастрычніка | том = | нумар = 240 (2132)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Сапраўднасьць і ўражаньне. Рыга. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-242.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 23 кастрычніка | том = | нумар = 242 (2134)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рыга. Культурныя справы. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-243.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 25 кастрычніка | том = | нумар = 243 (2135)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Спатканьне з песьняром Л. Лайценам. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-245.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 27 кастрычніка | том = | нумар = 245 (2137)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Нацыянальны музэй. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-248.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 30 кастрычніка | том = | нумар = 248 (2140)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Беларускае пытаньне ў Латвіі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-250.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 2 лістапада | том = | нумар = 250 (2142)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рыга — Бэрлін. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-252.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 4 лістапада | том = | нумар = 252 (2144)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Бэрлін. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-255.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 11 лістапада | том = | нумар = 255 (2147)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Бэрлін на фоне апошніх дзесяці гадоў. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-257.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 13 лістапада | том = | нумар = 277 (2149)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. У рабочым раёне. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-258.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 15 лістапада | том = | нумар = 258 (2150)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Спатканьне з І. Бэхерам. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-264.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 22 лістапада | том = | нумар = 264 (2156)| старонкі = 3 | issn = }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Гутарка з песьняром Іаганам Бэхерам. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-267.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 25 лістапада | том = | нумар = 267 (2159)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Тэатр у Бэрліне. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-270.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 29 лістапада | том = | нумар = 270 (2162)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Бэрлін — Карлсбад. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-273.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 2 сьнежня | том = | нумар = 273 (2165)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Карлавы Вары (Карлсбад). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-276.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 6 сьнежня | том = | нумар = 276 (2168)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Спынка ў Карлавых Варах. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-279.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 9 сьнежня | том = | нумар = 279 (2171)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Прага-Чэская. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-281.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 11 сьнежня | том = | нумар = 281 (2173)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Культурная прысутнасьць. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-283.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 14 сьнежня | том = | нумар = 283 (2175)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць.У прыяцялей беларускае культуры. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-285.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 16 сьнежня | том = | нумар = 285 (2177)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць.Чэха-Славаччына. Некалькі агульных заўваг. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-287.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 18 сьнежня | том = | нумар = 287 (2179)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. У беларускіх студэнтаў. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-289.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 21 сьнежня | том = | нумар = 289 (2181)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рэшткі беларускае эміграцыі ў Празе. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-292.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 24 сьнежня | том = | нумар = 292 (2184)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Прага — Парыж. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-294.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 28 сьнежня | том = | нумар = 294 (2186)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. За аглядам Парыжу. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-003.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 4 студзеня | том = | нумар = 3 (2191)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Парыскія музэі — Луўр. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-005.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 6 студзеня | том = | нумар = 5 (2193)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Парыскія музэі — Люксэмбургскі, Родэна, Клюні і музэй Рэвалюцыі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-007.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 8 студзеня | том = | нумар = 7 (2195)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Notre-Dame de Paris, Пантэон, Дом Інвалідаў (Hotel des Invalides). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-009.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 11 студзеня | том = | нумар = 9 (2197)| старонкі = 6 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Трыумфальная арка. Могілкі Пэр-Ляшэз. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-010.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 12 студзеня | том = | нумар = 10 (2198)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Вэрсаль. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-014.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 17 студзеня | том = | нумар = 14 (2202)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Рэўю (Агляд). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-015.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 18 студзеня | том = | нумар = 15 (2203)| старонкі = 4 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Па чатырох краінах. Уражаньні і сапраўднасьць. Парыж — Бэрлін — Варшава — Негарэлае. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-017.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 20 студзеня | том = | нумар = 17 (2205)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = З. Жылуновіч. | загаловак = Беларуская сэкцыя РКП і стварэньне Беларускай Савецкай Рэспублікі. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 73—93 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =«Узгоркі і нізіны: крытычныя нарысы»|арыгінал = |спасылка =https://www.nlb.by/content/projects/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya-/public/325429/ |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год =1928|том = |старонкі = |старонак =321 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }} === Зборы твораў === * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1929 |том =2: Трэскі на хвалях: апавяданьні |старонкі = |старонак = 316 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў |арыгінал = |спасылка = |адказны = Прадмова [[Міхаіл Пятуховіч|Міхаіла Пятуховіча]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1930 |том =1: |старонкі = |старонак = 340 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў. Зьмест: 1. Бацькава воля; 2. На перагібе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том =3: Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. |старонкі = |старонак = 455 |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак =Збор твораў. Зьмест: 3. Крыжавыя дарогі; 4. Чырвоныя зарніцы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1932 |том = 4: Сокі цаліны : раман : у 4 квадрах. |старонкі = |старонак = 506 |сэрыя = |isbn = |наклад = 5000}} * {{Кніга|аўтар =Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Збор твораў: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciska_Hartny/Zbor_tvorau,_t_1.html | адказны = прадмова [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]], [[Ганны Жылуновіч|Г. З. Жылуновіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1987 |том =1: Вершы, 1909―1935. Апавяданні, 1909―1927. |старонкі = |старонак = 438 |сэрыя = |isbn = |наклад =6600 }} * {{Кніга|аўтар =Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Збор твораў: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciska_Hartny/Zbor_tvorau,_t_2.html | адказны = прадмова [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]], [[Ганна Жылуновіч|Г. З. Жылуновіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1988 |том = 2: Сокі цаліны: раман у 4 квадрах (квадры першая і другая) |старонкі = |старонак = 463 |сэрыя = |isbn = 5-340-00091-5 |наклад =6600 }} * {{Кніга|аўтар =Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Збор твораў: у 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/Ciska_Hartny/Zbor_tvorau,_t_3.html | адказны = прадмова [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі [[Сьцяпан Александровіч|С. Х. Александровіча]], [[Ганна Жылуновіч|Г. З. Жылуновіч]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1989 |том = 3: Сокі цаліны: раман у 4 квадрах (квадры трэцяя і чацвёртая) |старонкі = |старонак = 463 |сэрыя = |isbn = 5-340-00092-3 |наклад =6600 }} * {{Артыкул| аўтар = Цішка Гартны.| загаловак = Вершы: Бяздольны; Роднай краіне; Каля бору сонца ходзіць. Апавяданьне: «Лайдак». | спасылка = https://kamunikat.org/rasstralyanaya-litaratura | мова = | аўтар выданьня = Аўтар праекта і галоўны рэдактар [[Кастусь Цьвірка]]; укладаньне [[Лідзія Савік|Лідзіі Савік]], [[Міхась Скобла|Міхася Скоблы]], [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]]; прадмова [[Анатоль Сідарэвіч|Анатоля Сідарэвіча]]; камэнтар [[Міхась Скобла|Міхася Скоблы]], [[Кастусь Цьвірка|Кастуся Цьвіркі]] | выданьне = Расстраляная літаратура | тып = творы беларускіх пісьменнікаў, загубленых карнымі органамі бальшавіцкай улады | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Беларускі кнігазбор|Кнігазбор]] | год = 2008 | том = | старонкі = 143—152 | isbn = 978-985-6852-74-2 | issn = }} * {{Кніга|аўтар = Цішка Гартны. |частка = |загаловак = Выбраныя творы: Паэзія; Проза: Сокі цаліны — раман; апавяданні: На ўсходзе сонца; Думкі; Адвячоркам; Велікодная каробка; Штрэйкбрэхер; Чырвонаармеец Панкел Ліпа; Трэскі на хвалях; «Больш за ўсіх»; Прысады |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/vybranyya-tvory-gartny-tsishka |адказны = укладаньне, прадмова і камэнтар Серафіма Андраюка |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 604 |сэрыя = Беларускі кнігазбор |isbn = 978-985-08-1411-1 |наклад = 1200}} === Пераклады зь іншых моў === * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Статут аб выбарах у Устаноўны збор : (пастанова Часовага ураду аб зацьвярджэньні раздзелу I Статуту аб выбарах у Устаноўны збор). Усерасійская па справам аб выбарах у Устаноўны збор камісія ; ператлумачыў з даручэньня Усерасійскай па справам аб выбарах у Устаноўны збор камісіі Зьмітро Жылуновіч; зацьвярдзіў сябрук Асобай парады для загатоўкі праекту Статуту аб выбарах у Устаноўны збор [[Язэп Варонка]]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cf/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%B0%D0%B1_%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83_%D0%A3%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%281917%29.pdf |адказны = |выданьне = |месца =[[Петраград]] |выдавецтва = |год =1917 |том = |старонкі = |старонак = 16|сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Дыкштэйн, Сямён Рафаілавіч. |частка = |загаловак = Хто чым жыве. |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з рускай Змітро Капылянін |выданьне = |месца = [[Масква]] |выдавецтва = Выданьне [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]] |год = 1918 |том = |старонкі = |старонак = 35 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга|аўтар = Аляксандар Фадзееў. |частка = |загаловак =Апошні з удэге : раман |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з рускай мовы Цішкі Гартнага |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]], [[ЛіМ]] |год = 1932 |том = |старонкі = |старонак = 156 |сэрыя = |isbn = |наклад = 3000}} === Крытыка, рэцэнзіі === * {{Артыкул| аўтар = [[Уладзіслаў Чаржынскі|Ул. Дзяржынскі]]. | загаловак = З. Жылуновіч — крытык. (Подлуг арт. Ул. Дзяржынскага ў зборніку «Цішка Гартны да 20-ці гадавога юбілею». Выд. 1928 г.) | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/fc57625984754e6a941c7be4a1878a1f.pdf | мова = | выданьне =[[Асьвета (часопіс)|Асьвета]] | тып = часопіс | год = 1928 | том = | нумар = 8 | старонкі = 135—145 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Чаржынскі|Ул. Дзяржынскі]]. | загаловак = Дзейнасьць З. Жылуновіча ў абсягу беларускае літаратурнае крытыкі. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/9b46a93ed882e8f9dbf738d02e391aee.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928 | том = | нумар = 9 | старонкі = 168—186 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Чарвякоў|А. Чарвякоў]]. | загаловак = Пясьняр змаганьня і змагар за Савецкую Беларусь. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 113—119 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = С. Замбржыцкі. | загаловак = Першы беларускі пролетарскі поэта і пісьменьнік. (Творчасьць Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 120—158 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Леў Клейнбарт|Л. Клейнборт]]. | загаловак = З мінуўшчыны беларускай грамадзкаьці. (Да дваццацігодзьдзя літарратурнай дзейнасьці Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 159—185 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Міхась Мялешка|М. Мялешка]]. | загаловак = З. Жылуновіч, як гісторык. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 186—205 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Аркадзь Галь]]. | загаловак = Тры этапы. (Пра мастацкую прозу Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 206—211 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Язэп Лёсік|Я. Лёсік]]. | загаловак = Граматычны склад мовы Ц. Гартнага. Юбілейны нарыс. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/1413f64ed8e2e3759be8183c532cf1d6.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 10 | старонкі = 212—224 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Язэп Лёсік|Я. Лёсік]]. | загаловак = Граматычны склад мовы Ц. Гартнага. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/4d06a4a17bf4e7d694840592b474bbca.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1929, студзень | том = | нумар = 3 | старонкі = 140—153 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Міхаіл Пятуховіч|Проф. М. Піотуховіч]]. | загаловак = Пад знакам рэвалюцыйнай грамадзкасьці і загатаванасьці. (Да 20-годззьдзя літаратурнай дзейнасьці Цішкі Гартнага). | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/4d06a4a17bf4e7d694840592b474bbca.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1929, студзень | том = | нумар = 1 | старонкі = 159—165 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = [[Хведар Імшэнік|Хв. Імшэньнік]]. | загаловак = Цішкі Гартны, як селькор «Нашае нівы» 1908—1910. | спасылка = https://digital.nlb.by/files/original/4d06a4a17bf4e7d694840592b474bbca.pdf | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 1929, студзень | том = | нумар = 1 | старонкі = 166—179 | issn = }} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = | загаловак = Гартны, Цішка | арыгінал = | спасылка =https://knihi.com/none/Bielaruskija_pismienniki_zip.html#Bielaruskija_pismienniki_6_2.djvu_129 | мова = | адказны =біяграфічныя зьвесткі — [[Аляксей Рагуля|А. У. Рагуля]]; бібліяграфія — В. І. Козіч | аўтар выданьня = пад рэдакцыяй [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]. | выданьне =Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т.| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі| год =1993 | выпуск = | том =2, Верабей—Іваноў | нумар = | старонкі = 128—138| isbn =5-85700-060-2 | issn = }} * Гартны, Цішка. // {{Літаратура/БелСЭ|2}} С. 367, 368. * [http://slounik.org/80910.html Гартны, Цішка] // {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1917—1990)}} * [https://web.archive.org/web/20150612155849/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19363 ГАРТНЫ, Цішка] {{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар =[[Сымон Кандыбовіч|Кандыбовіч, Сымон]].|частка = |загаловак =Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі |арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=3658 |адказны =Рэдактар: Шчадровіч, Максім |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларускі Гістарычны Агляд]] |год =2000 |том = |старонкі =13, 36, 42—44|старонак = |сэрыя =Матэрыялы да беларускай гісторыі |isbn =985-6374-15-4 |наклад = }} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Успаміны пра Цішку Гартнага: зборнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнікі: [[Галіна Жылуновіч|Жылуновіч Г. Д.]], [[Сьцяпан Александровіч|Александровіч С. Х]]|выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]] |год =1984 |том = |старонкі = |старонак = 173|сэрыя = |isbn = |наклад =4000 }} * {{Кніга|аўтар =[[Эрнэст Ялугін|Ялугін, Эрнест]].|частка = |загаловак =Без эпітафіі. Дакументальная аповесць.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =Мінск|выдавецтва =Беларусь|год =1989 |том = |старонкі = |старонак =256 |сэрыя = |isbn =5-338-00517-4 |наклад =12000 }} * [http://slounik.org/27692.html Žyłunovič Źmicier] // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * {{артыкул|аўтар = | частка = |загаловак = Гартны, Цішка.{{Ref-ru}}|арыгінал = |спасылка = https://ngphehpfehdmjellohmlojkplilekadg/pages/pdf/web/viewer.html?file=https%3A%2F%2Fwww.1543.su%2Fpub%2Fbse%2FBSE-1%2F14_Visshee-Geyl.pdf|адказны =Глав. ред. [[Ота Шміт|О. Ю. Шмидт]]|выданьне=[[Большая советская энциклопедия]]|тып=энцыкляпэдыя|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Советская энциклопедия |год=1929|выпуск=|том=14 (Высшее—Гейлинкс )|нумар= | старонкі=648 |isbn=}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://knihi.com/Ciska_Hartny/ Творы на «Беларускай Палічцы»] * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://kamunikat.org/hartny-ciszka?page=1| копія = | дата копіі = | загаловак = Гартны, Цішка. Творы| фармат = | назва праекту =[[Kamunikat.org]] | выдавец =Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка| дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }} {{Пісьменьнікі і паэты Беларусі}} {{Старшыні ўраду БССР}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Жылуновіч, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты і паэткі]] [[Катэгорыя:Беларускія публіцысты]] [[Катэгорыя:Беларускія раманісты]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Літаратары-самагубцы]] [[Катэгорыя:Палітыкі-самагубцы]] nege4j4l8kshyd8gk9oxdtgf79uesmb 0 73087 2664279 2664158 2026-04-08T16:46:58Z ~2026-21571-10 96752 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664279 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году [[Шчасны Харлінскі]] падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="Zielankouski">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> <br /> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|150px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] glx9ux4vnnp1skl0lnf19t0rozu55ml 2664280 2664279 2026-04-08T17:05:58Z Дамінік 64057 2664280 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году [[Шчасны Харлінскі]] падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="Zielankouski">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> <br /> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 7rmia50c9ouowh36mues8msfgxyie9s 2664281 2664280 2026-04-08T17:08:32Z Дамінік 64057 2664281 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году [[Шчасны Харлінскі]] падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="Zielankouski">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> <br /> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="Zielankouski"<br /> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] o6vvzlzliam95cxc0hrpb7p8lllydqo 2664283 2664281 2026-04-08T17:30:34Z Дамінік 64057 /* Вуліцы і пляцы */ 2664283 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году [[Шчасны Харлінскі]] падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn2">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn2"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn2"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn2"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] m0dafdn7kctw7x8pxonij0bmb8htge4 2664284 2664283 2026-04-08T17:35:42Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664284 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn2">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn2"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn2"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn2"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] hpbakaefipqtudy107bxsml89r4jblu 2664285 2664284 2026-04-08T17:36:59Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2664285 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn2">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn2"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn2"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn2"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] erttupmvxs5xfwee0v4ykluu0ue1xk8 2664286 2664285 2026-04-08T17:38:39Z Дамінік 64057 2664286 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn3">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn3"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn3"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn3"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 8voafbm2a2ge6hno17b3rouhru7bw0b 2664288 2664286 2026-04-08T17:40:18Z Дамінік 64057 /* Вуліцы і пляцы */ 2664288 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn4">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn4"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn4"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn4"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] k9tvud0f04fh4eratlip6ez63f2icx1 2664289 2664288 2026-04-08T17:42:26Z Дамінік 64057 /* Вуліцы і пляцы */ 2664289 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn4">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> | '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn4"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn4"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn4"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 410o6pm04jh6ysdzbmq9bo6g7p5i27o 2664308 2664289 2026-04-09T05:14:19Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664308 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 цяглых дымоў і 6 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn4">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> | '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn4"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn4"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn4"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] pq2n61rlpcmso17s84181woyxxk4iy0 2664309 2664308 2026-04-09T05:15:05Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664309 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Хвойнікі |Лацінка = Chvojniki |Статус = места |Назва ў родным склоне = Хвойнікаў |Герб = Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg |Сьцяг = Flag of Chojniki.svg{{!}}border |Гімн |Дата заснаваньня = перад 1504 годам |Статус з = 1967 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Хвоиники |Мясцовая назва = Хвайнікі |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 13278 |Год падліку колькасьці = 2022 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_46933.pdf Численность населения на 1 января 2022 г. и среднегодовая численность населения за 2021 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2022.]</ref> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247600 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = Сядзіба Аўраамавых |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Хво́йнікі''' (афіцыйная назва — ''Хо́йнікі''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref>) — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 103 км на поўдзень ад [[Гомель|Гомля]], чыгуначная станцыя на адгалінаваньні Васілевічы — Хвойнікі лініі [[Каленкавічы]] — [[Гомель]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Рэчыца|Рэчыцу]], [[Каленкавічы]], [[Брагін]]. Хвойнікі — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); [[Хвойніцкі замак|невялікі прыватнаўласьніцкі замак]] часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна [[клясыцызм]]у і [[нэаготыка|нэаготыкі]] канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. == Назва == [[Файл:Месца, дзе паўстала сяло Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Месца на краю асушанага на сёньня балота, дзе калісьці паўстала сяло Хвойнікі.]][[Файл:Узвышша Хвайнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Гэтае ўзвышша на заднім пляне, калісьці парослае хваёвым лесам, досыць аддаленае ад прыбалотнага сяла Хвойнікі, «перадало» яму сваю назву.]][[Файл:Караль Прозар з Хвойнікаў кумам у Барбарове. 1790 г.png|значак|зьлева|170px|Караль Прозар з Хвойнікаў і Міхал Паўша зь Лісьцьвіна кумамі ў Барбарове. 1790 г.]] [[Тапонім]] Хвойнікі ўтварыўся ад паняцьцяў [[хвоя|хвоі]], [[хваёвыя лясы|хваёвых лясоў]]<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 393.</ref>{{Заўвага|А яшчэ ў кнізе «Памяць» заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі прыводзіў «і іншую думку», г. зн. сваю ўласную. Маўляў, у апісаньні межаў Брагінскага графства 1512 г. у адным месцы паселішча значыцца як Хвайнічок, у іншым — як Хойнічак{{Заўвага|Гэта ня дзьве назвы аднаго паселішча, а два розныя ўрочышчы, геаграфічна аддаленыя адно ад аднаго і яшчэ больш ад Хвойнікаў, гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 7 — 11; [http://hojniki.ucoz.ru/index/braginski_akt_1512_g/0-140# С. Бельскі. Акт абмежавання Брагінскай воласці]}}. І далей: «Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона, выдадзены ў 1903, сцвярджае: «Хойнік — старажытнагрэцкая мера сыпучых целаў, што згадваецца ўжо ў Гамера, які X. вызначае колькасць збожжа, патрэбнага для пракармлення аднаму чалавеку на дзень...»<ref name="fn1">Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26</ref>. Маецца на ўвазе хеніка альбо хойніка (менавіта так, бо гэта назоўнік жаночага роду, гл. [https://biblehub.com/thayers/5518.htm χοῖνιξ, χοινικος, ἡ]) – адзінка аб’ёму, роўная 1,08 л. І ці ж гэта можна прызнаць за вэрсію?! Аднак, на стэндзе ў будынку райвыканкаму і на ўездзе ў Хвойнікі з боку Рэчыцы ў новым «пашпарце» раёну напісана такое.}}, хоць самое паселішча ўзьнікла ў нізкім месцы, сярод балота, дзе хвоя суцэльна не расьце. Імаверна, на новае сяло была перанесеная назва парослага хвайнікамі ўзвышша (ёсьць і сёньня, але даўно разаранае), якое аддзяляла яго ад даўняга брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]а. Жыхары апошняга «''дубровы собе на поля розробили и вычертили''»<ref>Спиридонов М. Ф. Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік. Вып. 1. — Мінск, 2000. С. 192.</ref>, адкуль і гэткая назва, кантрастная з будучай мястэчкавай. Таму, пэўна, і сымболіка сучасных Хвойнікаў збольшага адпаведная ня іх месцазнаходжаньню побач з хвайнікамі, як здаўна меркавалася, а набытай імі назве, даволі дзіўнай для селішча, паўсталага на краю балота. Традыцыйная гістарычная назва места — Хво́йнікі<ref>[https://www.svaboda.org/a/viaczorka-u-bierasci/28062505.html «Беларускія назвы вернуцца і для Хвойнікаў, і для Берасьця», — Вінцук Вячорка прэзэнтаваў кнігу ў Берасьці], [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2016 г.</ref><ref name="rohaleu">Аляксандар Рогалеў. Пра назву горада Хойнікі] // Хойнікшчыны спеўная душа. Народная духоўная культура Хойніцкага краю: Фальклорна-этнаграфічны зборнік / пад агул. рэд. В. Новак. — {{Менск (Мінск)}}: «Выдавецкі цэнтр БДУ», 2010. С. 287—288.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 78.</ref><ref>{{Літаратура/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласьць}} С. 204.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190816003258/http://dspace.mspu.by/handle/123456789/1415 Пра змены ў сістэме айконімаў Мазырскага Палесся] / В. В. Шур // Слово. Текст. Социум : сборник научных трудов преподавателей филологического факультета / Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Мозырский государственный педагогический университет имени И. П. Шамякина»; [редколлегия: Л. В. Исмайлова (ответственный редактор) и др.]. — Мозырь : МГПУ им. И. П. Шамякина, 2011. С. 148—154.</ref> або ''Хвайнікі́''<ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 11.</ref>. [[наркамаўка|Цяперашняя афіцыйная]] назва ''Хойнікі'' ({{мова-pl|Chojniki|скарочана}} ад {{мова-pl|chojnik|скарочана}} — хвойнік, {{мова-ru|Хойники|скарочана}}) ёсьць замацаванай у расейскай мове польскай формай тапоніму<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref><ref>{{Літаратура/Тапанімія Гомельшчыны|к}} С. 129, 157.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30137752.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Хойнікі ці Хвойнікі?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 1 верасьня 2019 г.</ref>. Адбывалася гэта паволі. Неаднаразова ў польска- і лацінамоўных крыніцах выкарыстоўвалася беларуская форма. Напрыклад, яшчэ і ў канцы 1790 году пра [[Караль Прозар|Караля Прозара]], як аднаго з кумоў пры зьдзяйсьненьні таямніцы хросту сына сужэнцаў Клішэўскіх у [[Барбароў|Барбарове]], у мэтрычных кнігах [[Юравічы|Юравіцкага касьцёлу]] запісана, што ён «з Хвойнікаў» (''de Chwoyniki'')<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/pra_nazvu_khvojniki/0-217 Бельскі С. Пра назвы Хвойнікі/Хойнікі і Лісцвін.]</ref>. Была і няўдалая спроба пана Мікалая Харлінскага ў пачатку XVII ст. пераназваць мястэчка і ўвесь маёнтак у ''Новы Харленж'' на гонар Харленжу — гнязда яго роду ў Люблінскім ваяводзтве («''dobra Chojniki czyli Nowy Charlęż''» — 1618 год, «''m. Nowy Charlęż''», але «''wieś Chojniki''» — 1623 год; зрэдку ў дакумэнтах Харлінскіх сустракаліся і «''Chwojniki''» — 1600, 1618 гады)<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57, 234, 279, 281, 637.</ref>. Аднак, празь некалькі гадоў рыма-каталікоў Харлінскіх заступіў новы ўладальнік кальвініст М. Абрамовіч, пазьней праваслаўны М. Бжазоўскі, далей незацікаўленыя ў перайменаваньнях рыма-каталікі Шуйскія, і тую спробу спасьціг лёс іншых новых назоваў, якія мусілі — пісаў А. Ябланоўскі — «''przed żywotnością starych ustąpić''»<ref>ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 176—177.</ref>. Паводле Чэслава Пяткевіча, які жыў на Палесьсі ад свайго нараджэньня ў 1856 годзе і, згодна з аўтографам, на працягу 36 наступных, а апошні раз наведаў мястэчка ў 1912 годзе, тутэйшы люд звычайна называў яго ''Хвайнікамі''<ref>Pietkiewicz Cz. Chojniki // Ziemia: Ilustrowany miesięznik krajoznawczy. — Warszawa, 1927. T. 12. Nr. 1—24. S. 249—252.</ref>. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» традыцыйная гістарычная назва Хвойнікі фіксуецца як варыянтная. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Хвойнікаў}} === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170px|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|100px|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза. 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 году{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя [[Хабнае|Ухобное]], [[Гладкавічы|Углядковичи]], [[Белы Бераг (Гомельская вобласьць)|Белыи Берегъ]], [[Вітачоў|Виточов]], [[Мартыновічы (Палескі раён)|Мартиновичи]], Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…'' {{канец цытаты}}Дасьледчыкі чамусьці не зважаюць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго o 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам як у прывілеях што да іншых маёнткаў яны ёсьць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, выкарыстанай укладальнікамі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага — 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму ваяку Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла Лісьцьвін{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 426</ref>. Што і казаць — «блізкі сьвет»! Гэта, аднак, не зьбянтэжыла ўкладальнікаў яшчэ адной, больш новай энцыкляпэдыі<ref>Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия / ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. — Минск: БЭ, 2009. С. 292</ref>}}. [[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў]]скага павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 12 — 18.</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі А. М. Зелянкоўскі і У. Ф. Ісаенка (<ref name="fn1"/>; Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. – Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму не аматары-энтузыясты, а гісторыкі-дасьледчыкі. Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (чаму?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363.</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227.</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009).</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хвойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 цяглых дымоў і 6 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы князя [[Аляксандар Вішнявецкі|Аляксандра Вішнявецкага]] за гвалтоўны вывад дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі з Астраглядавічаў, Хвойнікаў, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушоў]] і Паселічаў з наступным пасяленьнем у вёсках свайго Брагінскага маёнтку<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6.</ref>. У 1598 годзе сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''Кіеўскай зямлі'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372.</ref>. У трыбунальскім акце ад 22 чэрвеня 1600 году што да Кіеўскага ваяводзтва засьведчаная нязгода Ш. Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю [[Адам Вішнявецкі|Адаму Аляксандравічу Вішнявецкаму]] сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю [[Міхаіл Вішнявецкі|Міхаілу Міхайлавічу Вішнявецкаму]] Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, [[Урочышча|урочышчы]], з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>ŹD. T. XXI. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''вечны запіс'', прызнаны ў [[Люблін]]скім трыбунале, на валоданьне Астраглядаўскім ключом (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47.</ref>. Зь імёнамі [[сужэнства]] Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе Гальшка Мікалаевая Харлінская склала [[тэстамэнт]], паводле якога Астраглядавічы разам з Хвойнікамі пераходзілі ў пасэсію да яе зяця-кальвініста [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56.</ref>. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397.</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хвойнікаў і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога хвойніцкі прэсьвітэр Лука Чачотка ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141.</ref>, і Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох хвойніцкім настаяцелем названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151.</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170px|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''вечнага продажу'' пагразлых у даўгах Астраглядавічаў і Хвойнікаў кіеўскаму падстолію [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], пра што Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67.</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках умацаваную сядзібу, званую замкам, дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты{{заўвага|Даволі дзіўна, але на гербе места Хвойнікі выяўлены сымбаль мураванага замку з трыма акруглымі ў пляне вежамі і ўязной брамай з характэрным зубчастым верхам. Але ж тут існаваў хіба сьціплы драўляны замак.}}. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя Курпскі паведамляў, што стаў у надта дрыгвяністай мясьціне з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што 5 харугваў, а папраўдзе і на 3 сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару 2-х палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431.</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  — [[Юравічы]]  — [[Брагін]]  — [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69.</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Хоць, магчыма, ініцыяваў перамену яшчэ ў першай палове XVII ст. ваявода берасьцейскі Максыміліян Бжазоўскі, збудаваўшы ў Хвойніках замак. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам’яті. Чернігівський полк. У 2 т. — Київ.: ДЦ "НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Расейскі дакумэнт 1676 году засьведчыў, што пасланец казацкага гетмана Барыс Маршэўскі летась да [[Львоў|Львова]] ехаў накіроўваючыся ''«на [[Брагін|Брагинъ]], на Загалье, на Хвойники, на [[Мазыр|Мозырь]]…»''<ref>Акты, относящиеся к Южной и Западной России. Т. 12 (1675—1676). — С.-Петербург, 1882. Стб. 831</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі без уліку сьвятароў князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505).</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей з Хвойнікаў пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553.</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва інаўроцлаўскага ваяводзіча Шчавінскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні [[Стрэчаньне|стрэчанскага]] кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзю, закупіўшы на [[кірмаш]]ы правіянт, спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі [[Валокі (Хвойнікі)|на Валоках]]. Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў зьбіць, потым узяў пад варту і трымаў у замкавай турме ледзьве ня 3 месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287.</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя [[Дамінік Шуйскі|Дамініка Шуйскага]]. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, аканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а хвойніцкага баярына Стафана Пятроўскага з мушкету 2 разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352.</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170px|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 годзе маёнтак Хвойнікі і [[Загальле]] (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізіі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя [[Станіслаў Шуйскі|Станіслава Шуйскага]] налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў, гаспадары яшчэ 2-х адпрацавалі [[чынш]] у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў і 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''з прылегласьцямі'' ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю [[Мікалай Шуйскі|Мікалаю Шуйскаму]] ў мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «сялянскіх камораў», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 [[міля]]ў, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па 2 копы замкавага жыта і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці [[паркан]]ам таксама сіламі насельнікаў, каб між 2-ма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гадоў экспартэрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С. 160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700.</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286.</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]][[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|170px|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170px|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў у двары Хвойніцкім Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170px|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1748 годзе мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466.</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага Загароўскага, абвінавачваных у [[Гайдамак|гайдамацтве]]. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512.</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойніках, пэўна, разам зь вёскай Валокамі, якой няма ў тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх да Оўруцкага замку выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. У 1750—1770 гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апякунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму]] і яго жонцы Тэклі (з Радзівілаў), а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага [[кагал]]у, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710.</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году, паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «толькі вадой» без далейшых касьцельных цырымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8; НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30.</ref>. Хвойніцкі маёнтак з Астраглядаўскім ключом знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны князя [[Войцех Шуйскі|Войцеха Шуйскага]] і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадкаеміца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць [[наезд]]. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref>. На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170px|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 году варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле{{Заўвага|Да парафіяльнага касьцёлу сьвяточная працэсія мусіла пераадолець крыху меней як 20 км, але ж і людзі ў навакольлі пра тое сьвята пачулі!}}, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170px|Сядзібны дом напярэдадні 1-й сусьветнай вайны каля вуліцы У. В. Жыляка]] У выніку 2-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, соймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] [[Ян Мікалай Аскерка]], [[абат]] оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. [[Жытомір]]а Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам 20 асобаў. Імёныя астатніх засталіся невядомыя расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез 25 000 [[дукат]]аў, сабраных патрыётамі. У 2-й палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ 8000, а ў канцы сьнежня — 16 000 чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў 2000 дукатаў на ўтрыманьне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26.</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217.</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з 2-х бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і [[падпалкоўнік]] Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі 10-месячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З прычыны сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236.}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229.</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6.}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвіскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14.</ref>. У пачатку 1831 году оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай ідэі сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, што нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66).</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 годзе ў Хвойніках паўстанцкія манэты 1831 году, пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, сьведчаць аб тым. Цікава: пра «flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli», як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышальскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59.</ref>. 15 сакавіка 1835 году, згодна з мэтрычным запісам у кнігах Мікуліцкай Багаяўленскай царквы, у фальварку [[Лянтарня]] (Лянтэрня), арандаваным шляхцічам Ігнацыем Стравінскім, нарадзіўся сын Аляксандар, старэйшы брат Хведара, будучага знакамітага артыста Марыінскага тэатру ў Пецярбургу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 537. А. 404</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся 2 штогадовыя кірмашы: 1—3 лютага і 1—4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. — С. Петербург, 1834. С. 190.</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 году ў Хвойніках, хутчэй ад старасьці, чым ад хваробы, у 81-гадовым веку памёр вялікі абозны ВКЛ Караль Прозар. 24 кастрычніка Мазырскі і Рэчыцкі дэкан Францішак Пазьняк, які быў астраглядаўскім пробашчам, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў радавым склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481.</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 — 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да Ўладыслава. Паводле рэвізіі 1847 году «Хвойніцкае габрэйскае таварыства» складалі 2393 душы<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref> Згодна з кнігай «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна», на 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзеялі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 113 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859—1862 гадох намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках вымуравалі нэагатычныя касьцёл і капліцу, вядомыя са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17—18 верасьня 1860 году мястэчка наведаў менскі архіяпіскап [[Міхал Галубовіч]]. У. Прозар прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. — Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 году Ўладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209.</ref>, сястра якога Зофія была замужам за сынам нябожчыка Мечыславам. У 1864 годзе Мечыслаў Прозар памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва «жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў» і знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Чэслава<ref>Паўстанне 1863—1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. — Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450—452.</ref>. У 1864 годзе дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта 2-клясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 году, «паводле мясцовага прадстаўленьня» праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі дабрачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і «цудоўнай структуры» мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў і мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15.</ref>. Удава Мечыслава Прозара Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць радавога склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадкаемца Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з [[Арлоўская губэрня|Арлоўскай губэрні]], [[Карачаў|карачаўскаму]] Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і [[Трубчэўск|трубчэўскаму]] Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102.</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 373.</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. «Dziennik Kujawski» у верасьнёўскім нумары за 1895 год паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў [[лёх]], выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, — уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. — Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3.</ref>. [[Файл:Копія запісу аб продажы маёнтку хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт).jpg|значак|зьлева|170px|Копія запісу аб продажы маёнтку Хвойнікі ў 1887 г. (фрагмэнт)<ref>Выпись из крепостной Минского Нотариального Архива. Книга по Речицкому уезду за 1887 год. № 18. С. 87 — 98. № 15</ref>]] [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170px|Капліца. Час выкананьня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы пэрыяд Хвойнікі сталі цэнтрам аднайменнай воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі ў лютым і [[Пакроў]]скі ў кастрычніку. У 1863 і 1864 гадох на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. — Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. — С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў{{заўвага|Згодна зь іншымі зьвесткамі, у Хвойніках тады было 2685 жыхароў, зь якіх 1668 складалі габрэі<ref>Еврейская энциклопедия. Т. 15. — Санкт-Петебург: Брокгауз-Ефрон, 1913. Стб. 653</ref>.}}, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзеялі царква і капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170px|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170px|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54.</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1.</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзеяць чыгуначная станцыя. У 1912 годзе А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы драўлянай сядзібы ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейская мірная дамова|Берасьцейскай мірнай дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня [[Палеская акруга (1918—1919)|Палескай акругі (староства)]] з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзеяла «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922 // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85.</ref>. У сьнежні 1918 году нямецкія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 году жаўнерамі [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]], абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170px|Местачковы дом, 1929 г.]][[Файл: Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170px|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РККА]] 1926 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хвойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19.</ref>. У чэрвені 1921 году непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўрамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102.</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. Напярэдадні Другой сусьветнай вайны ў мястэчку і на станцыі дзеялі 2 пачатковыя і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170px|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, чтó они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 году Хвойнікі — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/1956 навучальны год у раённым цэнтры дзеялі 2 беларускія (№ 1 і 3) і 1 расейскамоўная (№ 2) сярэднія школы<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы . Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12</ref>. 10 лістапада 1967 году Хвойнікі атрымалі статус [[места]]. У 1972 годзе да места далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == Максымальная колькасьць насельніцтва ў Хвойніках засьведчаная на 1989 год, калі тут жылі 17113 чалавек (згодна зь перапісам). === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:140 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1849 from:0 till:580 bar:1858 from:0 till:449 bar:1886 from:0 till:580 bar:1897 from:0 till:2596 bar:1909 from:0 till:2891 bar:1939 from:0 till:3400 bar:1970 from:0 till:9500 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2002 from:0 till:14600 bar:2006 from:0 till:13500 bar:2009 from:0 till:13844 bar:2018 from:0 till:12472 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1849 год — 580 чал., зь іх мяшчанаў 1-га разраду — 4, 2-га — 13, 3-га — 63; 1858 год — 449 чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 426.</ref>; 1880 год — 500 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Chojniki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/620 620].</ref>; 1886 год — 580 чал.; 1897 год — 2596 чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1906 год — 2685 чал. (1250 муж. і 1435 жан.), зь іх 717 каталікоў, 299 праваслаўных, 1668 юдэяў<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}}</ref>; 1939 год — 3,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 42.</ref>; 1970 год — 9,5 тыс. чал.; 1991 год — 15 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2002 год — 14,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|17к}} С. 41.</ref>; 2004 год — 14,2 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}} С. 425.</ref>; 2005 год — 13,9 тыс. чал.; 2006 год — 13,5 тыс. чал.; 2008 год — 13,2 тыс. чал.; 1 студзеня 2009 году — 13,1 тыс. чал.; 2009 год — 13 844 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918172105/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-3.pdf Перепись населения — 2009. Гомельская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 12 698 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 12 500 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 12 472 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У 1990-я гады ў Хвойніках узьведзеныя новыя будынкі царквы Пакрова Багародзіцы і касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. === Адукацыя === У Хвойніках працуюць прафэсійны ліцэй, 4 сярэднія (у іх ліку гімназія), дзьве спартовыя школы і Школа мастацтваў. === Культура === Раённы Дом культуры, яго філія Цэнтр культуры м. Хвойнікі, дзее народны тэатр, народны ансамбль «Спадчына», пры Школе мастацтваў — дзіцячы ўзорны ансамбль «Верасок», ансамбль народнай музыкі «Крыніца», пры Цэнтры творчасьці дзяцей і моладзі адзьдзелу адукацыі райвыканкаму ўзорны ансамбль эстраднага танцу «DRIVE», Дом рамёстваў, раённая і местачковая бібліятэкі, раённы краязнаўчы музэй, выдаецца раённая газэта «Хойніцкія навіны». == Забудова == === Плян === Забудова Хвойнікаў злучылася з блізкімі паселішчамі, у выніку чаго склаліся раёны Старыя Хвойнікі, Новыя Хвойнікі і паўночна-заходні. Паводле генэральнага пляну ўзводзіліся 2—5-павярховыя будынкі. Шматпавярховы мікрараён Юбілейны збудаваны ў Новых Хвойніках. У зьвязку з [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофай]] новае будаваньне ў месьце нязначнае. === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Вакзальная вуліца || '''Замкавы''' завулак<ref name="fn4">Зелянкоўскі А. М. Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. С. 10</ref> | '''Карчомная''' вуліца<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Плян Хвойнікаў 1886 году]]</ref> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Домнікава вуліца || '''Кавальская''' вуліца<ref name="fn4"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Царкоўная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Івана Мележа вуліца || '''Школьная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Піянэрская вуліца || '''Янава''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Пагарэлая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''' вуліца<ref name="fn4"/> і '''Зялёная''' вуліца 1864 г.<ref name="plan-1864">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|Плян Хвойнікаў 1864 году]]</ref><br /> У 1886 г. апошняя пазначана як '''Валоцкая''' вуліца<ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сялянская вуліца || '''Забалоцкая''' вуліца<ref name="plan-1864"/><ref name="plan-1886"/> || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Танкістаў плошча || '''Замкавая''' вуліца<ref name="fn4"/> || Працы плошча |} == Эканоміка == Аўтарамонтны завод, завод гідраапаратуры ў складзе «МТЗ-ХОЛДЫНГ», завод ЖБВ — філія ААТ «Мазырскі ДБК», фабрыка мастацкіх вырабаў, Палескі вытворчы ўчастак ААТ «Мілкавіта». == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|значак|зьлева|170px|Хвойніцкі краязнаўчы музэй, вул. Карла Маркса, 19]][[Файл:Ivan Melezh Ludzi na bolote Hoiniki 01.jpg|значак|170px|Скульптурная кампазыцыя «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» ў Хвойніках.]] Хвойнікі — цэнтар традыцыйнага мастацкага рамяства (ткацтва, вышыўка і інш.)<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Дзее Хвойніцкі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Журавінка». У месьце да 10-й гадавіны [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] паставілі помнік Смутку. === Адметныя мясьціны === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты). * Сядзібна-паркавы комплекс спадчынных ганаровых грамадзян Аўраамавых (пачатак XX ст.) на месцы сядзібы фальварку Валокі. === Страчаная спадчына === * Касьцёл (1859—1862), пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. * Капліца на могілках (1859—1862), пераўтвораная ў царкву. * Сядзіба Прозараў (канец XVIII ст.) у мясьціне, якая называлася Замкам. * Царква Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы (XVIII ст.){{Заўвага|Яе драўляны будынак зь лядашчымі, паводле сьвятара М. Ярэміча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 17</ref>, страхой і купалам, які стаяў «почти в болоте» (на пляне 1864 г. пазначаны на вуліцы Царкоўнай), праблематычна ўважаць за страчаную архітэктурную каштоўнасьць, бо разабраны ён быў з нагоды пераўтварэньня ў Пакроўскую царкву нэагатычнага мураванага касьцёла ў самым цэнтры мястэчка Хвойнікі.}} == Асобы == * [[Караль Прозар]] (1759—1841) — на думку Т. Касцюшкі, — «рэдкі грамадзянін» Рэчы Паспалітай, паводле расейскай імпэратрыцы Кацярыны ІІ, — «в числе первейших бунтовщиков почитаемый»<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-30 Абозны Караль Прозар] Хойнікшчына</ref> * Аляксандар Стравінскі (1835—1911) — удзельнік расейска-турэцкай вайны 1787—1788 гг., генэрал-маёр (1898)<ref>[https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8F%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F Больш падрабязна гл.: Лянтарня]</ref> * Мікалай Селіваноўскі (1901—1997) — намесьнік міністра Дзяржбясьпекі СССР (1946—1951), генэрал-лейтэнант (1943)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/selivanowski/0-141 Николай Николаевич Селивановский] Хойнікшчына</ref>. * [[Якаў Жыліцкі]] (1909—1993) — вынаходнік, кандыдат сельскагаспадарчых навук, Заслужаны вынаходнік РСФСР * Ірына (нар. Тышкевіч) Бяляўская (1913—1975) — гісторык-славіст, прафэсар Маскоўскага унівэрсытэту імя М. В. Ламаносава <ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kniga_pamjati/0-42# Ірына Бяляўская]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * Ізраіль Рабіновіч (1914—2001) — доктар хімічных навук, прафэсар Ніжагародзкага унівэрсытэту, заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР, лаурэат Дзяржаўнай прэміі РФ (пасьмяротна). * Ізраіль Фішман (1914—2004) — доктар фізыка-матэматычных навук, прафэсар Казанскага унівэрсытэту<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/izrail_samuilovich_fishman/0-122 Израиль Самуилович Фишман], Хойнікшчына</ref> * Іван (Ян) Цішкевіч (1919—2001) — правазнаўца, доктар юрыдычных навук, прафэсар БДУ. Заслужаны юрыст БССР (1971)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-424 Иван (Ян) Станиславович Тишкевич] Хойнікшчына</ref> * Уладзімер Чачот (1919—2004) — гісторык, дэкан факультэту польскай мовы і літаратуры Віленскага пэдагагічнага унівэрсытэту, прафэсар, заслужаны выкладчык Літоўскай Рэспублікі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/czeczot/0-145# Уладзімер Чачот]{{ref-pl}}, Хойнікшчына</ref>. * Іосіф Тойбін (1919—1988) — літаратуразнаўца, дасьледчык творчасьці А. С. Пушкіна, доктар філялягічных навук, прафэсар Курскага пэдагагічнага інстытуту, выдатнік народнай асьветы РСФСР. * Міхаіл Пізенгольц (1926—2003) — эканаміст, пэдагог. Спэцыяліст у галіне фінансавай дзейнасьці буйных сельгаспрадпрыемстваў. Доктар эканамічных навук, прафэсар. * [[Рыгор Арцюшэнка]] (1927—2004) — дзяяч беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[Інэса Вінаградава]] (нар. 1934) — беларускі харавы дырыжор, Заслужаны работнік культуры БССР (1975) * [[Мікалай Асаўляк]] (1937—2008) — беларускі мастак, выкладчык СШ № 3 г. Хвойнікі, сябра Беларускага саюзу мастакоў<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/asauljak/0-130 ЧЕЛОВЕК, превративший маленькие уголки РОДНОГО КРАЯ в шедевры живописи]</ref> * [[Уладзімер Багінскі]] (нар. 1938) — навуковец у галіне лясной гаспадаркі, член-карэспандэнт НАН Беларусі, прафэсар ГДУ імя Ф. Скарыны<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/baginski/0-153 Уладзімір Феліксавіч Багінскі] Хойнікшчына</ref>. * [[Віктар Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/viktar_dashuk/0-142 Віктар Нікіфаравіч Дашук] Хойнікшчына</ref>. * [[Алег Берасьнеў]] (1940—2014) — навуковец ў галіне дынамікі трываласьці і надзейнасьці машынаў, член-карэспандэнт НАН Беларусі<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/berasnew/0-179 Олег Васильевич Берестнев] Хойнікшчына</ref>. * [[Аляксандар Варабей]] (1957—2007) — удзельнік Алімпійскіх гульняў у Маскве (1980), рэкардсмен Беларусі ў бегу на 3000 м з перашкодамі (1980 і дагэтуль)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/alvaralvar/0-310 Метеором промелькнул по небосклону] Хойнікшчына</ref> * [[Сяргей Кухарэнка]] (нар. 1976) — дзюдаіст, удзельнік Алімпійскіх гульняў у Сіднэі (2000) і Афінах (2004)<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/kukharehnka/0-476 Сергей Петрович Кухаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Віктар Ганчарэнка]] (нар. 1977) — футбаліст, трэнэр<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/gancharehnka/0-247 Виктор Михайлович Гончаренко] Хойнікшчына</ref> * [[Маргарыта Махнева]] (у Хвойніках — Цішкевіч) (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/cishkevich/0-305# Маргарыта Махнева]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> * [[Вольга Худзенка]] (нар. 1992) — вясьлярка на байдарцы<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/volga_khudzenka/0-300 Вольга Худзенка]{{ref-ru}}, Хойнікшчына</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // [http://familyclubs.greencross.by/sites/default/files/files-for-download/braginshina-sbornik-fin.pdf Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34]. * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://hojniki.ucoz.ru/ Хойнікшчына] — краязнаўчы сайт {{Навігацыйная група |назоў = Хвойнікі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Хвойніцкі раён |Гомельская вобласьць }} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Хвойнікі| ]] [[Катэгорыя:Гарады Гомельскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] gk9ss7agayn76egif8qfk2e4fi1b74l 0 87407 2664329 2532397 2026-04-09T07:30:09Z Dymitr 10914 артаграфія 2664329 wikitext text/x-wiki [[Файл:Respiratory system complete ru.svg|міні|220пкс|Дыхальная сыстэма чалавека]] '''Дыхальная сыстэма''' — сукупнасьць [[орган (анатомія)|органаў]], якія забясьпечваюць вонкавае дыханьне (газаабмен паміж удыханым атмасфэрным паветрам і [[Кроў|крывёю]]). Газаабмен выконваецца [[лёгкія|лёгкімі]], і ў норме накіраваны на паглынаньне з удыханага паветра [[тлен]]у і выдзяленьня ў навакольле ўтворанага ў арганізьме [[вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Акрамя таго, дыхальная сыстэма ўдзельнічае ў такіх важных функцыях чалавечага арганізма, як [[тэрмарэгуляваньне]], [[голасаўтварэньне]], [[абаняньне]] і ўвільгатненьне ўдыханага паветра. Дыхальная сыстэма таксама забясьпечвае мэханічную і імунную ахову ад фактараў навакольля. Дарослы чалавек, знаходзячыся ў стане спакою, зьдзяйсьняе ў сярэднім 14 дыхальных рухаў у хвіліну, аднак часьцяком дыханьне можа перажываць значныя ваганьні (ад 10 да 18 за хвіліну)<ref>Физиология человека. В 3-х т. Т. 2. Пер с англ. / Под ред. Р. Шмидта и Г. Тевса. — М.: Мир, N 5-03-002544-8.</ref>. Вэнтыляцыя [[альвэля]]ў ажыцьцяўляецца чаргаваньнем удыху ([[інсьпірацыя]]) і выдыху ([[эксьпірацыя]]). Пры ўдыху ў альвэлі паступае атмасфэрнае [[паветра]], а пры выдыху з альвеолаў выдаляецца паветра, насычанае [[вуглякіслы газ|вуглякіслым газам]]. Дыханьне не перастае працаваць ад нараджэньня чалавека да ягонай [[сьмерць|сьмерці]], бо без дыханьня арганізм існаваць ня можа. Даказана, што дарослы чалавек выдыхае 4 шклянкі [[вада|вады]] ў суткі (≈ 800 мл), а дзіця — каля двух (≈ 400 мл). Для падтрыманьня дыхальнай сыстэмы ў нармальным стане мае значэньне правільная арганізацыя [[побыт]]у, захаваньне рэжыму [[дзейнасьць чалавека|працы]] й адпачынку, [[харчаваньне|харчаваньня]]. Спрыяльна ўплываюць на працу дыхальнай сыстэмы фізычная праца, заняткі [[фізкультура]]й і [[спорт]]ам. Трэба вучыцца правільна дыхаць. Для гэтага трэба ўжываць комплексы фізычных практыкаваньняў, якія разьвіваюць дыханьне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110602021337/http://medarticle.moslek.ru/articles/16898.htm Дыхальная сыстэма]{{ref-ru}} Малая мэдычная энцыкляпэдыя * [https://web.archive.org/web/20091124061952/http://www.leeds.ac.uk/chb/lectures/anatomy7.html Introduction to Respiratory System]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090326024545/http://www.scienceaid.co.uk/biology/humans/lungs.html Science aid: Respiratory System]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070807215651/http://www.bio.umass.edu/biology/bemis/FAOV4/Ch18.doc The Respiratory System]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Дыхальная сыстэма| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 8et4yu08nj83bjes47ah1c6o5ebvrrp 4 91685 2664334 2663932 2026-04-09T07:36:28Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2664334 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|09.04.2026 07:36 UTC|44,23|44,27|+0,04}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">2658 сымб. → </span>3721 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">2684 сымб. → </span>3758 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">2737 сымб. → </span>3832 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2749 сымб. → </span>3849 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2761 сымб. → </span>3865 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2762 сымб. → </span>3867 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">2882 сымб. → </span>4035 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">2917 сымб. → </span>4084 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">2947 сымб. → </span>4126 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">3119 сымб. → </span>4367 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">3132 сымб. → </span>4385 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3189 сымб. → </span>4465 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">3237 сымб. → </span>4532 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3294 сымб. → </span>4612 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3310 сымб. → </span>4634 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3336 сымб. → </span>4670 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3346 сымб. → </span>4684 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3474 сымб. → </span>4864 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3480 сымб. → </span>4872 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3529 сымб. → </span>4941 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3578 сымб. → </span>5009 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3618 сымб. → </span>5065 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3708 сымб. → </span>5191 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3837 сымб. → </span>5372 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3858 сымб. → </span>5401 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3901 сымб. → </span>5461 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3931 сымб. → </span>5503 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3945 сымб. → </span>5523 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">3968 сымб. → </span>5555 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4138 сымб. → </span>5793 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">4164 сымб. → </span>5830 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4277 сымб. → </span>5988 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4278 сымб. → </span>5989 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">4348 сымб. → </span>6087 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4363 сымб. → </span>6108 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4393 сымб. → </span>6150 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4492 сымб. → </span>6289 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4539 сымб. → </span>6355 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">4599 сымб. → </span>6439 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4770 сымб. → </span>6678 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4828 сымб. → </span>6759 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5002 сымб. → </span>7003 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5006 сымб. → </span>7008 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">5091 сымб. → </span>7127 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5138 сымб. → </span>7193 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5230 сымб. → </span>7322 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5246 сымб. → </span>7344 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5270 сымб. → </span>7378 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5331 сымб. → </span>7463 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5415 сымб. → </span>7581 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5459 сымб. → </span>7643 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5521 сымб. → </span>7729 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">5699 сымб. → </span>7979 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5755 сымб. → </span>8057 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">5796 сымб. → </span>8114 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5802 сымб. → </span>8123 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5952 сымб. → </span>8333 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6054 сымб. → </span>8476 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6195 сымб. → </span>8673 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6202 сымб. → </span>8683 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6512 сымб. → </span>9117 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6547 сымб. → </span>9166 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6793 сымб. → </span>9510 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">7044 сымб. → </span>9862 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7044 сымб. → </span>9862 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7100 сымб. → </span>9940 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7341 сымб. → </span>10277 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">7434 сымб. → </span>10408 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">7450 сымб. → </span>10430 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7481 сымб. → </span>10473 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7516 сымб. → </span>10522 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7646 сымб. → </span>10704 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7778 сымб. → </span>10889 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7875 сымб. → </span>11025 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7976 сымб. → </span>11166 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8176 сымб. → </span>11446 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8575 сымб. → </span>12005 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8663 сымб. → </span>12128 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8750 сымб. → </span>12250 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">8880 сымб. → </span>12432 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">8914 сымб. → </span>12480 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9017 сымб. → </span>12624 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9056 сымб. → </span>12678 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9187 сымб. → </span>12862 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9233 сымб. → </span>12926 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9267 сымб. → </span>12974 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9347 сымб. → </span>13086 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9454 сымб. → </span>13236 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9905 сымб. → </span>13867 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10104 сымб. → </span>14146 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10160 сымб. → </span>14224 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10236 сымб. → </span>14330 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10259 сымб. → </span>14363 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10276 сымб. → </span>14386 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10335 сымб. → </span>14469 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10337 сымб. → </span>14472 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10388 сымб. → </span>14543 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10602 сымб. → </span>14843 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">10612 сымб. → </span>14857 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">10887 сымб. → </span>15242 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">10965 сымб. → </span>15351 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11021 сымб. → </span>15429 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">11206 сымб. → </span>15688 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11304 сымб. → </span>15826 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11368 сымб. → </span>15915 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11769 сымб. → </span>16477 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11823 сымб. → </span>16552 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12121 сымб. → </span>16969 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">12394 сымб. → </span>17352 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">12602 сымб. → </span>17643 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13009 сымб. → </span>18213 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13015 сымб. → </span>18221 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">13398 сымб. → </span>18757 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">14188 сымб. → </span>19863 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14384 сымб. → </span>20138 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14513 сымб. → </span>20318 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14871 сымб. → </span>20819 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15466 сымб. → </span>21652 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15602 сымб. → </span>21843 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16048 сымб. → </span>22467 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16472 сымб. → </span>23061 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17529 сымб. → </span>24541 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18071 сымб. → </span>25299 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18456 сымб. → </span>25838 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18580 сымб. → </span>26012 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18908 сымб. → </span>26471 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19672 сымб. → </span>27541 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20598 сымб. → </span>28837 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20667 сымб. → </span>28934 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20858 сымб. → </span>29201 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20951 сымб. → </span>29331 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">21533 сымб. → </span>30146 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">21762 сымб. → </span>30467 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">21816 сымб. → </span>30542 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21868 сымб. → </span>30615 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21882 сымб. → </span>30635 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21999 сымб. → </span>30799 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22064 сымб. → </span>30890 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22079 сымб. → </span>30911 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22117 сымб. → </span>30964 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22167 сымб. → </span>31034 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22178 сымб. → </span>31049 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">22519 сымб. → </span>31527 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22694 сымб. → </span>31772 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22697 сымб. → </span>31776 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23006 сымб. → </span>32208 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23052 сымб. → </span>32273 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23156 сымб. → </span>32418 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">23284 сымб. → </span>32598 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23532 сымб. → </span>32945 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23663 сымб. → </span>33128 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23693 сымб. → </span>33170 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">23715 сымб. → </span>33201 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23766 сымб. → </span>33272 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">23795 сымб. → </span>33313 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23939 сымб. → </span>33515 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24039 сымб. → </span>33655 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24191 сымб. → </span>33867 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24211 сымб. → </span>33895 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24349 сымб. → </span>34089 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24489 сымб. → </span>34285 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24807 сымб. → </span>34730 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25054 сымб. → </span>35076 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25140 сымб. → </span>35196 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25212 сымб. → </span>35297 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25559 сымб. → </span>35783 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">25696 сымб. → </span>35974 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25829 сымб. → </span>36161 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26199 сымб. → </span>36679 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26379 сымб. → </span>36931 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26514 сымб. → </span>37120 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">26976 сымб. → </span>37766 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27068 сымб. → </span>37895 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27792 сымб. → </span>38909 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29075 сымб. → </span>40705 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">29982 сымб. → </span>41975 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30657 сымб. → </span>42920 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31391 сымб. → </span>43947 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31680 сымб. → </span>44352 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31871 сымб. → </span>44619 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32242 сымб. → </span>45139 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33296 сымб. → </span>46614 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">34318 сымб. → </span>48045 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34761 сымб. → </span>48665 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35086 сымб. → </span>49120 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">35881 сымб. → </span>50233 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">36461 сымб. → </span>51045 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36540 сымб. → </span>51156 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36584 сымб. → </span>51218 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38029 сымб. → </span>53241 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42836 сымб. → </span>59970 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44461 сымб. → </span>62245 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44935 сымб. → </span>62909 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46878 сымб. → </span>65629 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">48989 сымб. → </span>68585 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51107 сымб. → </span>71550 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">51408 сымб. → </span>71971 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">52940 сымб. → </span>74116 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53080 сымб. → </span>74312 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53657 сымб. → </span>75120 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53786 сымб. → </span>75300 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54014 сымб. → </span>75620 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56606 сымб. → </span>79248 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56640 сымб. → </span>79296 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">56929 сымб. → </span>79701 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57097 сымб. → </span>79936 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60673 сымб. → </span>84942 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63234 сымб. → </span>88528 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">63657 сымб. → </span>89120 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66576 сымб. → </span>93206 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69502 сымб. → </span>97303 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">70461 сымб. → </span>98645 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73782 сымб. → </span>103295 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">75339 сымб. → </span>105475 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">76814 сымб. → </span>107540 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80951 сымб. → </span>113331 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90224 сымб. → </span>126314 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92396 сымб. → </span>129354 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">96748 сымб. → </span>135447 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96832 сымб. → </span>135565 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98121 сымб. → </span>137369 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">100872 сымб. → </span>141221 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">101832 сымб. → </span>142565 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">109683 сымб. → </span>153556 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111082 сымб. → </span>155515 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">116987 сымб. → </span>163782 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128232 сымб. → </span>179525 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162545 сымб. → </span>227563 сымб.) e3f0t4u1l2xfytst1jx7adrbgr3hpve 0 109263 2664300 2664265 2026-04-08T20:22:52Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Бібліяграфія 2664300 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Зьміцер Прышчэпаў |выява = Zmicer-Pryshchepau.jpg |памер = 200пкс |подпіс_пад_выявай = |пасада = {{Сьцяг БССР 1919}} намесьнік старшыні Дзяржпляну БССР |пачатак_тэрміну = 1929 |канец_тэрміну = верасень 1929 |прэзыдэнт = |прэм’ер-міністар = |папярэднік = |наступнік = |пасада2 = {{Сьцяг БССР 1919}} наркам земляробства БССР |пачатак_тэрміну2 = сьнежань 1924 |канец_тэрміну2 = 1929 |папярэднік2 = |наступнік2 = |прэм’ер-міністар2 = |прэзыдэнт2 = |нацыянальнасьць = [[беларусы|беларус]] |партыя = [[КПБ]] |сужэнец = |дзеці = |адукацыя = |рэлігія = |бацька = |маці = |подпіс = |узнагароды = }} '''Зьміцер Філімонавіч Прышчэпаў''' (21 лістапада 1896, в. [[Калодніца]], цяпер [[Крупскі раён]] — 31 студзеня 1940, [[Менск]]) — дзяржаўны і грамадзкі дзяяч БССР. == Біяграфія == [[Файл:З. Прышчэпаў. Сельская гаспадарка і сялянка.jpg|міні|зьлева|250пкс|Вокладка працы Зьмітра Прышчэпава<br /> «Сельская гаспадарка<br /> і сялянка». 1926]] Здаў экстэрнам іспыты на званьне народнага настаўніка. У 1915-м быў мабілізаваны на вайсковую службу ў царскую армію. Прайшоўшы паскораны курс навучаньня ў [[Віленская вайсковая вучэльня|Віленскай вайсковай вучэльні]], быў [[прапаршчык]]ам, потым — камандзірам роты 698-га Шыргародзкага палка. Пасьля рэвалюцыі салдаты абралі яго сваім палкавым камандзірам. У 1918 годзе ўзначальваў [[антыбальшавіцкае паўстаньне ў Сяньне]]<ref>[http://old.knihi.com/pytanni/115.html 115. Дзе ў Беларусі былі арганізаваныя паўстанні супраць камуністаў?]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // 150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі</ref>. Ад імя губвыканкаму падпісаў у 1924-м акт пра вяртаньне Віцебскай губэрні (адарванай бальшавікамі ад Беларусі ўзімку 1919-га) у склад [[БССР]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/755093.html Імёны Свабоды: Зьміцер Прышчэпаў] [[Радыё Свабода]]</ref>. У 1924—1929 — наркам земляробства БССР. Прыхільнік ідэі «хутарызацыі» і абароны моцных сялянскіх гаспадарак пры абмежаваньні калгаснага ладу. З 1926 году пачаў выдаваць свае працы выключна на беларускай мове. Восьмым Усебеларускім Зьездам Саветаў БССР у красавіку 1927 году Зьміцер Прышчэпаў абраны ў Цэнтральны Выканаўчы Камітэт БССР<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Новы склад Цэнтральнага Выканаўчага Камітэту БССР. Сьпіс членаў ЦВК, абраных VIII Усебеларускім Зьездам Саветаў.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-084.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 13 красавіка 1927 | том = | нумар = 34 (1976)| старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. На першай сэсіі абраны ў склад прэзыдыюму ЦВК і прызначаны Народным камісарам земляробства<ref>{{Артыкул| аўтар = | загаловак = 1-я сэсія ЦВК VIII скліканьня.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-084.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 13 красавіка 1927 | том = | нумар = 34 (1976)| старонкі = 4 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. Таксама ён быў адказным рэдактарам часопісаў [[Плуг (часопіс)|Плуг]] (1925—1928) і [[Сельская і лясная гаспадарка]] (1927—1929). У верасьні 1929 арыштаваны па справе «[[Саюз вызваленьня Беларусі|Саюзу вызваленьня Беларусі]]». Спрабаваў скончыць жыцьцё самагубствам, але паўжывога яго выцягнулі зь пятлі, каб засудзіць на 10 гадоў лягераў. Пазьней справа [[Аляксандар Адамовіч|Адамовіча]], Прышчэпава, [[Антон Баліцкі|Баліцкага]] і [[Усевалад Ігнатоўскі|Ігнатоўскага]] была выдзеленая ў асобнае справаводзтва. 18 траўня 1931 году прысуджаныя да 10 гадоў пазбаўленьня волі. 3 чэрвеня 1937 году Галоўная ўправа ў справах літаратуры і выдавецтваў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] (Галоўліт БССР) выдала Загад № 33 «Сьпіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі зь бібліятэк грамадзкага карыстаньня, навучальных установаў і кнігагандлю». Паводле Загаду, «усе кнігі» Зьмітра Прышчэпава прадугледжвалася «спальваць»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алесь Лукашук]].|загаловак=Мова гарыць (Загад № 33)|спасылка=http://imperiaduhu.by/gistoryia/gist-novychas/novy%20-20-1-BSSR/novy-20-1-BSSR/mova-garyc.html|выданьне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=часопіс|год=1996|нумар=3|старонкі=76—91|issn=0236-1019}}</ref>. У чэрвені 1937-га Прышчэпава выпусьцілі на волю, але праз 2 месяцы ізноў арыштавалі ў [[Магадан]]е. У 1939 яго вярнулі ў БССР, асудзілі паўторна і прыгаварылі да расстрэлу па этапу, дзе ён не дачакаўся выкананьня сьмяротнага прысуду — памёр у турэмным шпіталі<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011434/http://jivebelarus.net/at_this_day/birth-of-zmicer-pryshchepau.html «Чырвоны» Сталыпін з Беларусі]</ref>. == Працы == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў.| загаловак = Аб зямельным кодэксе БССР. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Зьвязда]] | тып = газэта | год = 1924 | том = | нумар = 164 (1771)| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў.| загаловак = Мерапрыемствы па аднаўленню сельскай гаспадаркі Беларусі. | спасылка = https://ekonomika.by/downloads/Pryshchepau.pdf | мова = | выданьне =[[Беларуская думка|Вперед]] | тып = часопіс | год = 1924 | том = | нумар = 2 | старонкі = 52—59 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Сельское хозяйство Белорусской ССР и мероприятия по его восстановлению |арыгінал = |спасылка = |адказны = под общей редакцией Д. Прищепова |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Наркомзем БССР |год = 1925|том = |старонкі = |старонак = 76 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} * {{Кніга|аўтар =Д. Прищепов.|частка = |загаловак =Крестьянка в сельском хозяйстве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва = ЦК КП(б)Б |год =1925 |том = |старонкі = |старонак = 20|сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Бліжэй да сялянскай гаспадаркі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1925-01.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1925, студзень | том = | нумар = 1| старонкі = 1—2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Чарговыя пытаньні с.-г. і зямельнай політыкі. (3 дакладу наркома Земляробства тав. Прышчэпава III-му ўсебеларускаму звезду зямельных працаўнікоў, 6 лютага 1926 г.). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1926-02.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1926, люты | том = | нумар = 2| старонкі = 1—3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = У якім кірунку праводзіць працу па пасеўнай кампаніі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1926-03.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1926, сакавік | том = | нумар = 3| старонкі = 1—2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Сельскагаспадарчае будаўнiцтва пасьля Кастрычнiка. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1926-11.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1926, лістапад | том = | нумар = 11| старонкі = 1—4 | issn = }} * {{Кніга|аўтар =З. Прышчэпаў.|частка = |загаловак =Сельская гаспадарка і сялянка|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]]|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларускае дзяржаўнае выдавецтва]] |год =1927 (вокладка 1926)|том = |старонкі = |старонак = 82|сэрыя =Бібліятэчка работніцы і сялянкі |isbn = |наклад =5000 }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Больш сялянскай актыўнасьці. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1927-03.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1927, сакавік | том = | нумар = 3| старонкі = 1—2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Аб Навукова-Дасьледчым Інстытуце. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Sielskaja_i_lasnaja_haspadarka.zip/1927-001.pdf | мова = | выданьне =[[Сельская і лясная гаспадарка]] | тып =часопіс | год = 1927, чэрвень—ліпень | том = кніга 1| нумар = 1| старонкі = 2—6 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў.| загаловак = Зямельная палітыка на далучанай тэрыторыі і нашы задачы. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.pdf.zip/1927-170.pdf | мова = | выданьне =[[Зьвязда]] | тып = газэта | год = 1927, 28 ліпеня | том = | нумар = 170| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў.| загаловак = Зямельная палітыка на далучанай тэрыторыі і нашы задачы. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.pdf.zip/1927-170.pdf | мова = | выданьне =[[Зьвязда]] | тып = газэта | год = 1927, 29 ліпеня | том = | нумар = 171| старонкі = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Нашы дасягненьні ў аграрнай палітыцы. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Sielskaja_i_lasnaja_haspadarka.zip/1927-002.pdf | мова = | выданьне =[[Сельская і лясная гаспадарка]] | тып =часопіс | год = 1927, жнівень—кастрычнік | том = кніга 2| нумар = 2| старонкі = 3—9 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Сельская гаспадарка Прусіі і Даніі ў параўнаньні з Беларускай. (З замежных уражаньняў). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Sielskaja_i_lasnaja_haspadarka.zip/1927-002.pdf | мова = | выданьне =[[Сельская і лясная гаспадарка]] | тып =часопіс | год = 1927, жнівень—кастрычнік | том = кніга 2| нумар = 2| старонкі = 66—82 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Там, дзе пан і капіталісты. (Агульныя ўражаньні з падарожжа па Заходняй Эўропе). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-223.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 1 кастрычніка | том = | нумар = 223 (2115)| старонкі = 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Там, дзе пан і капіталісты. (Агульныя ўражаньні з падарожжа па Заходняй Эўропе). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-224.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 2 кастрычніка | том = | нумар = 224 (2116)| старонкі = 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак =Сельская гаспадарка Прусіі і Даніі ў параўнаньні з беларускай. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-239.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 20 кастрычніка | том = | нумар = 239 (2131)| старонкі = 2 | issn = }} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак =Сельская гаспадарка Прусіі і Даніі ў параўнаньні з беларускай. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-240.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 21 кастрычніка | том = | нумар = 240 (2132)| старонкі = 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак =Сельская гаспадарка Прусіі і Даніі ў параўнаньні з беларускай. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-241.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 22 кастрычніка | том = | нумар = 241 (2133)| старонкі = 2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак =Сельская гаспадарка Прусіі і Даніі ў параўнаньні з беларускай. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1927-242.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1927, 23 кастрычніка | том = | нумар = 242 (2134)| старонкі = 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Нашы дасягненьні ў аграрнай палітыцы. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1927-10.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1927, кастрычнік | том = | нумар = 10| старонкі = 1—8 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў.| загаловак = Дыферэнцыяцыя беларускай вёскі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Balsavik_Bielarusi.zip/1927-011.pdf | мова = | выданьне =[[Беларуская думка|Большевик Белоруссии]] | тып = часопіс | год = 1927 | том = | нумар = 11 | старонкі = 13—25 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = 3. Ф. Прышчэпаў. | загаловак = Асноўныя моманты водна-мэліарацыйнага кодэксу БССР. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Sielskaja_i_lasnaja_haspadarka.zip/1927-003.pdf | мова = | выданьне =[[Сельская і лясная гаспадарка]] | тып =часопіс | год = 1927, лістапад—сьнежань | том = кніга 3| нумар = 3| старонкі = 55—83 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Некалькі слоў аб дасьледчых станцыях. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1927-12.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1927, сьнежань | том = | нумар = 12| старонкі = 1—2 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Чарговыя задачы с.-г. і зямельнай палітыкі. (3 дакладу Наркома Земляробства тав. Прышчэпава на Нарадзе Зямельных працаўнікоў, 7-га лютага 1928 г.). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1928-03.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1928, сакавік | том = | нумар = 3| старонкі = 1—3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў.| загаловак = Задачы рэканструкцыі сельскай гаспадаркі ў сёлетнюю пасеўкампанію. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Savieckaje_budaunictva.zip/1928-003_004.pdf| мова = | выданьне =[[Савецкае будаўніцтва]] | тып = часопіс | год = 1928, сакавік—красавік | том = | нумар = 3—4 | старонкі = 53—62 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Задачы спэцыялістаў сельскае і лясное гаспадаркі. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-088a.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (газэта)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 13 красавіка | том = | нумар = 88 (2276)| старонкі = 2, 3 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = «За калектывізацыю, за ўздым ураджайнасьці». | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Sielskaja_i_lasnaja_haspadarka.zip/1928-007.pdf | мова = | выданьне =[[Сельская і лясная гаспадарка]] | тып =часопіс | год = 1928, верасень—сьнежань | том = кніга 7| нумар = 5—6 | старонкі = 12—27 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = З. Прышчэпаў.| загаловак = За пашырэньне і ўзмацненьне калектывізацыі.| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Savieckaja_Bielarus.pdf.zip/1928-276a.pdf | мова = | выданьне =[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]] | тып = газэта | год = 1928, 1 сьнежня | том = | нумар = 276 (2464)| старонкі = 3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = За калектывізацыю, за ўздым ураджайнасьці. (3 прамовы Наркома Земляробства тав. Прышчэпава). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1928-12.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 12| старонкі = 24—28 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зьм. Прышчэпаў. | загаловак = Вынікі абгаварэньня ў БССР праэкту Саюзнага закону аб асновах земляўпарадкаваньня і землякарыстаньня. (3 дакладу Наркома Зямляробства т. Прышчэпава на пасяджэньні прэзыдыуму ЦВК БССР 1-га кастрычніка 1928 г.). | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Pluh.zip/1928-12.pdf | мова = | выданьне =[[Плуг (часопіс)|Плуг]] | тып = часопіс | год = 1928, сьнежань | том = | нумар = 12| старонкі = 48—50 | issn = }} * {{Артыкул| аўтар = Зм. Прышчэпаў, [[Сьцяпан Журык|Сц. Журык]].| загаловак = Сельская гаспадарка Даніі ў параўнанні з Беларускай| спасылка = https://ekonomika.by/downloads/Glava%204.pdf| мова = | аўтар выданьня = аўтар-укладальнік У. А. Акуліч; пад навуковай рэдакцыяй П. Г. Нікіценкі | выданьне = Сацыяльна-эканамічныя праекты ў працах беларускіх эканамістаў : (2-я палова XIX―1-я трэць XX ст.)| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] | год = 2008 | том = | старонкі = 137—165 | isbn = 978-985-08-0906-3 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Бараноўскі|Бараноўскі А. В.]] | загаловак = Дзмітрый Прышчэпаў на чале Беларускага навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі імя У. І. Леніна пры СНК БССР | спасылка = | мова = | аўтар выданьня = рэдкалегія: Ю. А. Каракулька (адказны рэдактар) і інш. | выданьне = Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований (XIX-начало XXI в.)| тып =доклады Международной научной конференции, Минск, 23 сентября 2021 г. | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = ІВЦ Мінфіна | год = 2021 | том = | старонкі = 283—288 | isbn = | issn = 978-985-880-155-7| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Бараноўскі|Бараноўскі А. В.]] | загаловак = Жыццёвы лёс Дзмітрыя Прышчэпава (1924–1940)| спасылка = https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_195878.pdf| мова = | выданьне = Беларуская думка | тып =часопіс | год = 2022 | том = | нумар = | старонкі = 79—86 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Аляксандар Бараноўскі|А. В. Бараноўскі]]. |частка = |загаловак = Дзмітрый Прышчэпаў: старонкі жыцця |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2023|том = |старонкі = |старонак = 290+16 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-2969-6|наклад = 120}} * {{Артыкул| аўтар = [[Аляксандар Бараноўскі|Бараноўскі А. В.]] | загаловак = Унёсак Д. Ф Прышчэпава ў дзяржаўнае будаўніцтва Савецкай Беларусі і яе сацыяльна-эканамічнае разьвіцьцё. | спасылка = https://belal.by/images/Conference2023/Sbornik2023/Sbornik2023-239-247.pdf | мова = | аўтар выданьня = рэдкалегія: Ю. А. Каракулька (адказны рэдактар) і інш. | выданьне = Сельское хозяйство Беларуси сквозь призму научных исследований| тып =доклады Международной научной конференции пруроченой к 95-летию Национальной академии наук Беларуси, Минск, 29 сентября 2023 г. | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = ІВЦ Мінфіна | год = 2023 | том = | старонкі = 239—247 | isbn = | issn = 978-985-880-361-2| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = Бусько В. Н. | загаловак = Прышчэпаў З. Сельская гаспадарка і сялянка| спасылка = | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = «Научно-реферативный бюллетень» | тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва = Беларускі навукова-дасьледчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі й тэхніка-эканамічных дасьледаваньняў | год = 1989 | том = 97 | старонкі = 136—140 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Марыя Бяспалая|Бяспалая М. А.]]. |частка = |загаловак = Эканамічнае і сацыякультурнае развіццё беларускай вёскі ў гады нэпа (1921–1927) |арыгінал = |спасылка = http://repository.buk.by:8080/bitstream/handle/123456789/23655/%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F%20%D0%9C.%D0%90.pdf?sequence=1&isAllowed=y|адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт культуры і мастацтваў]] |год = |том = |старонкі = 38, 48, 158, 230, 253, |старонак = 325 |сэрыя = |isbn = 978-985-6798-72-9|наклад = }} * {{Кніга|аўтар=[[Алег Дзьячкоў]].|частка=Беларускія эканамісты Зьміцер Прышчэпаў і Ян Кісьлякоў па дакумэнтах Дзяржаўнага архіва Магілёўскай вобласьці|загаловак=Гісторыя Магілёва : мінулае і сучаснасьць : зборнік прац Х міжнар. навук. канф. 25-26 траўня 2017 г., Магілёў|арыгінал=|спасылка=|адказны=уклад. [[Аляксей Бацюкоў]], [[Ігар Пушкін]]|выданьне=|месца=Магілёў|выдавецтва=[[Магілёўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт харчаваньня]]|год=2017|старонкі=|старонак=482|isbn=978-985-6985-85-3|наклад=}} * {{Артыкул| аўтар = У. А. Акуліч.| загаловак = Забыты рэнесанс. Беларуская эканамічная школа 1920-х г. | спасылка = | мова = | выданьне =[[Arche]] | тып =часопіс | год = 2005 | том = | нумар = 2 | старонкі = 129—138 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * Эдуард Карніловіч, Уладзімер Міхнюк. Прышчэпаў Дзмітрый Філімонавіч. // {{Літаратура/ЭГБ|5|585}} * {{Артыкул| аўтар = Алена Ляўковіч.| загаловак = Дзмітрый Прышчэпаў. Чырвоны сейбіт. Ён не зрабіў ваенную кар' еру, падпісаў дакумент аб далучэнні Віцебшчыны да БССР і марыў ператварыць Беларусь у «Данію на ўсходзе Еўропы»| спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.pdf.zip/2018-229.pdf | мова = | выданьне =[[Звязда]] | тып = газээта | год = 2018, 28 лістапада | том = | нумар = 229 (28845)| старонкі = 7 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = [[Анатоль Мясьнікоў|Мяснікоў, Анатоль Фёдаравіч]]. |частка = |загаловак = Айчыны верныя сыны: Гістарычныя нарысы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Дзярж. прадпрыемства «Дом прэсы» |год = 1977 |том = |старонкі = |старонак = 95 |сэрыя = Бібліятэка часопіса «Маладосць» № 5 (107)|isbn = |наклад = 500}} * {{Артыкул| аўтар = [[Сяргей Ходзін|Ходзін, С. М.]] | загаловак = Прышчэпаў: гісторыя асобы як гісторыя краіны| спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/116908/1/Khodzin_SN.pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне = Российские и славянские исследования: науч. сб. Вып. 9| тып = | месца ={{Менск (Мінск)}}| выдавецтва =[[БДУ]] | год = 2014 | том = | старонкі = 131—142 | isbn = | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Сяргей Ходзін|С. М. Ходзін]]. | загаловак = Прынцып працы ў Беларускай нацыянальнай ідэі. | спасылка = https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/320001/1/Journal%20of%20the%20Belarusian%20State%20University.%20History_2018_No.4.pdf | мова = | выданьне = Гісторыя | тып = часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсытэта| год = 2018 | том = | нумар = 4| старонкі = 28—35 | issn = 2308-9172| архіўная спасылка = | недасяжны}} * Прышчэпаў Дзмітрый Філімонавіч. {{Літаратура/БелЭн|13}} — С. 89. * {{Кніга|аўтар = Игорь Акшевский. |частка = |загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1991|том = |старонкі = |старонак = 127 |сэрыя = |isbn = 5-338-00835-1 |наклад = 2300}} * {{Кніга|аўтар = В. Н. Бусько. |частка = |загаловак = Экономическая мысль Беларуси в период НЭПа (20-е годы)|арыгінал = |спасылка = |адказны = научный редактор П. Г. Никитенко |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Право и экономика |год = 2000 |том = |старонкі = 158—159, 175, 177—178, 181—182, 192—193, 196, 214, 223—224, 227—230, 232, 237—238 |старонак = 280 |сэрыя = |isbn = 985-442-029-9|наклад = 300}} * {{Кніга|аўтар = В. Н. Бусько. |частка = |загаловак = Экономическая наука Беларуси в 30-е годы XX в. |арыгінал = |спасылка = |адказны = научный редактор П. Г. Никитенко |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Право и экономика |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = 300 |сэрыя = |isbn = 985-442-206-2|наклад = 150}} * {{Кніга|аўтар = В. Н. Бусько. |частка = |загаловак = Экономическая мысль Беларуси в период 1861―1939 гг. |арыгінал = |спасылка = |адказны = научный редактор П. Г. Никитенко |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = Право и экономика |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 630 |сэрыя = Научные труды белорусских ученых|isbn = 978-985-442-701-0|наклад = 150}} {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Прышчэпаў, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў Менску]] [[Катэгорыя:Міністры БССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары земляробства БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі»]] 3iymb572s20i7m0hyesj27ixmvtkkp9 0 112866 2664287 2649112 2026-04-08T17:39:10Z Jarash 794 вікіфікацыя 2664287 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні/прозьвішча|Найдзюк}} {{Асоба |імя = Язэп Найдзюк |лацінка = Jazep Najdziuk |партрэт = Язэп Найдзюк (партрэт).jpg |апісаньне = «Язэп Найдзюк. Дзяяч нацыянальна-дэмакратычнага Адраджэньня ў Заходняй Беларусі. Выдавец, гісторык». 1996. [[Драўнянавалакністая пліта|ДВП]], алей. 40х30 см. Мастак [[Анатоль Крывенка]]. |маці = |жонка = жанаты |дзеці = некалькі }} '''Язэ́п Найдзюк''' (пс. ''Бойдацкі'', ''Цыпрыяновіч, Станіслаў''<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Лявон Юрэвіч]].|загаловак=Слоўнічак псэўдонімаў і крыптонімаў|спасылка=http://belarus8.tripod.com/hazeta/psewdonim.htm|выданьне=[[Беларус (газэта)|Беларус]]|тып=[[газэта]]|год=Верасень 2003|нумар=[http://belarus8.tripod.com/hazeta/488.htm 488]|старонкі=|issn=1054-9455}}</ref>, ''Юзаф Аляксандровіч''; 12 ці 15 траўня 1909, в. Бойдаты<ref>Вайсковае пасьведчаньне 1934, Czasopis 2/2004</ref> ці [[Рэпля]]<ref>Энцыкляпэдыя Гісторыі Беларусі 5т.</ref>, цяпер [[Ваўкавыскі раён]], [[Беларусь]] — 13 лютага 1984, [[Інаўроцлаў]], [[Польшча]]) — беларускі грамадзкі і культурны дзяяч, рэдактар, гісторык. == У Заходняй Беларусі == Вучыўся ў сярэдняй школе ў [[Бойдаты|Бойдатах]] і [[Вярэйкі|Вярэйках]] Ваўкавыскага павету. Па сканчэньні школы ў 1923 годзе паступіў у Ваўкавыскую настаўніцкую семінарыю, аднак зь фінансавых прычын быў вымушаны перапыніць навучаньне. З дапамогаю крэўнага [[Фабіян Ярэміч|Фабіяна Ярэміча]] з 1926 году працаваў у [[Беларуская друкарня імя Францішка Скарыны|Беларускай друкарні імя Ф. Скарыны]] ў [[Вільня|Вільні]], быў яе дырэктарам. Апекаваўся кнігарняй «Пагоня». Рэдагаваў часопіс «[[Шлях моладзі]]» (1929—1939). Належаў да БХД. Ладзіў культурныя і рэлігійныя імпрэзы. == [[Другая сусьветная вайна]] == Арыштаваны польскімі ўладамі ў з пачаткам вайны ў верасьні 1939 году і зьняволены ў [[Бяроза-Картускі канцлягер|лягеры Картуз-Бяроза]]. Вызвалены пасьля падыходу савецкіх войск. Вярнуўся ў Вільню. Працягваючы працу ў беларускіх арганізацыях пасьля перадачы Вільні [[Летува|Летуве]]. Аўтар папулярнага нарысу гісторыі Беларусі «[[Беларусь учора і сяньня|Беларусь учора і сягоньня]]» (1940, [[лацінка]]й). Увесну 1941 году беларуская друканя была зачынена. Пасьля пачатку вайны фашыстаў з СССР увосень 1941 году пераехаў у [[Менск]]. Працаваў у «[[Выдавецтва падручнікаў і літаратуры для моладзі ў Менску|Выдавецтве падручнікаў і літаратуры для моладзі ў Менску]]», школьным інспэктарам, быў сябрам Цэнтральнай рады [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. Заняўся выдавецтвам часопіса «[[Беларуская школа (часопіс)|Беларуская школа]]». У 1943 годзе пісаў ў [[Менская газэта|менскай газэце]]: «''У гэтых варунках кожная новая беларуская кніга цешыць толькі сваім фактам зьяўленьня''»<ref>Wspołczesny Skaryna, [[Юры Туронак]], Czasopis 2-2004</ref>. За годы акупацыі яго выдавецтва здолела выдаць 24 беларускія кнігі. У 1943 годзе (на вокладцы 1944 год) выдаў у [[Менск]]у падручнік па гісторыі «[[Беларусь учора і сяньня]]» кірыліцай. Выданьне кнігі выйшла пад рэдакцыяй І. Сівіцы, польскага немца, працаўніка аддзелу культуры і палітыкі генэральнага камісарыяту «Беларусь». Сівіца паправіў тэкст падручніка ў кірунку, які адпавядаў нямецкай палітыцы ў [[Генэральная акруга Беларусь|Генеральнай акрузе Беларусь]]. Да гэтага часткі кнігі друкаваліся ў газэце «[[Голас вёскі]]». == У Народнай Польшчы == [[Файл:EX Najdzuk .jpg|міні|[[Эксьлібрыс]] Язэпа Найдзюка, які пасьля вайны жыў у Польшчы пад прозьвішчам Юзэф Александровіч.]] Летам 1944 году выехаў у [[Нямеччына|Нямеччыну]], пакінуўшы жонку і дзяцей на Беларусі. Па вайне таемна пераехаў у Польшчу. Спыніўся ў горадзе [[Інаўроцлаў]], дзе працаваў дырэктарам Куяўскай друкарні, якую пабудаваў у пачатку 1970-х, быў вядомым у горадзе адмыслоўцам-паліграфістам. Займаўся мясцовым краязнаўствам<ref>{{Навіна|аўтар=[[Яна Запольская]]|загаловак=У межах беларускіх чацьвяргоў пагутарым пра Язэпа Найдзюка|спасылка=http://new.racyja.com/print/news/u-mezhakh-belaruskikh-chatsvyargou-pagutarym-pra-yazepa-naidzyuka|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=24 сакавіка 2011|дата доступу=25 студзеня 2014}}</ref>. Пакінуў дзёньнік і рукапіс «''Paznavajma historyju biełaruskaha narodu''» па гісторыі Беларусі, напісаную ў 1960-х і выдадзеную ў 2010 годзе ў Беластоку<ref>{{Навіна|аўтар=[[Зьміцер Косьцін]]|загаловак=Пабачыла сьвет кніга Язэпа Найдзюка па гісторыі Беларусі|спасылка=http://new.racyja.com/print/news/pabachyla-svet-kniga-yazepa-naidzyuka-pa-gistoryi-belarusi|выдавец=Радыё «Рацыя»|дата публікацыі=9 кастрычніка 2010|дата доступу=25 студзеня 2014}}</ref>. Сувязь зь беларускім рухам падтрымліваў праз свайго брата [[Чэслаў Найдзюк|Чэслава Найдзюка]], які жыў у ЗША. Вёў ліставаньне з [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Геніюш]].|загаловак=Думаю, што я з каменьня ці з жалеза (часткі: 1; 2)|спасылка=|выданьне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]|тып=[[часопіс]]|год=Ліпень, верасень 2010|нумар=[http://pdf.kamunikat.org/15141-1.pdf 4 (47)]; [http://pdf.kamunikat.org/16346-1.pdf 5 (48)]|старонкі=282-294; 212-233|issn=1054-9455}}</ref>, [[Юры Туронак|Юрыем Туронкам]], Казімірам Грынкевічам і інш. Тое, хто ён на самой справе, польская служба бясьпекі выявіла толькі ў 1963 годзе, на той час ужо не чапала<ref>Польскі этап, Алена Казлоўская, Czasopis 2-2004</ref>. На 20-я ўгодкі (14 лютага 2004) сьмерці грамадзкасьць Інаўроцлава ўшанавала яго памяць адкрыцьцём памятнай шыльды на друкарні, імшой у касьцеле сьв. Юзафа, навукова-папулярнай сэсіяй («'Józef Aleksandrowicz — Jazep Najdziuk (1909—1984). Osoba i dzieło'») і выставай прысьвечанай Язэпу Найдзюку (Юзэфу Александровічу). На мерапрыемствах прысутнічалі: генэральны консул Рэспублікі Беларусь у Гданьску [[Міхаіл Аляксейчык]], знаёмыя зь Я. Найдзюком — [[Сакрат Яновіч]], прафэсар [[Мікола Давідзюк]] з Лодзі, прадстаўніца беларусаў [[Вільня|Вільні]] Людвіка Кардзіс-Вітушкава, дочкі Я. Найдзюка — Луцыя Харытон з унукам Андрэем зь Вільні і Люцына Александровіч-Пендіхова з сынам Марцінам зь Беластока, а таксама [[Алег Латышонак]], [[Юры Туронак]], [[Зьміцер Бартосік]] і іншыя<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алена Глагоўская]].|загаловак=Ушанаваньні ў Інаўроцлаве|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/czasopis/2004-03/08.htm|выданьне=[[Czasopis]]|тып=[[часопіс]]|год=2004|нумар=[http://pdf.kamunikat.org/1465-1.pdf 3]|старонкі=19-21|issn=1230-1876}}</ref>. У 2006 годзе на доме, дзе жыў Найдзюк, была таксама ўсталяваня памятная шыльда<ref>{{Навіна|аўтар=[[Аляксей Дзікавіцкі]]|загаловак=У Польшчы ўшанавалі памяць Язэпа Найдзюка|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/757939.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=19 траўня 2007|дата доступу=25 студзеня 2014}}</ref>. == Кнігапіс == * {{Артыкул| аўтар = Я. Н. | загаловак = Прыкладная постаць Каруся Каганца. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1938-016.mab.pdf| мова = be| выданьне = [[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]] | тып =часопіс | год = 1938, 25 ліпеня| том = | нумар = 16 (132)| старонкі = 1, 2 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20111119172639/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19683 Слоўнік Маракова] * [http://slounik.org/120484.html Слоўнік.орг] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9008 Беларусь учора і сяньня] на Камунікаце * [https://web.archive.org/web/20160630040712/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.mamoniczy.najdziuk Беларусь УЧОРА І СЯНЬНЯ на Google Play] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Найдзюк, Язэп}} [[Катэгорыя:Сябры Беларускай хрысьціянскай дэмакратыі (Польшча)]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Беларускія рэдактары]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] 7d72hxenxha85vxsysov08yg4rqpri4 0 115503 2664323 2248819 2026-04-09T07:14:11Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]], стыль 2664323 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Мастацтва вайны | Назва-арыгінал = 孫子兵法 | Выява = Inscribed bamboo-slips of Art of War.jpg | Памер = | Подпіс выявы = Бамбукавыя лісткі, на якія быў запісаны твор | Жанр = ваенная стратэгія | Аўтар = [[Сунь Цзы]] | Мова арыгіналу = кітайская | Напісаны = | Публікацыя = V стагодзьдзе да н. э. | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = | Электронная вэрсія = | ВікіКрыніца-тэкст = }} '''Мастацтва вайны''' ({{мова-zh|孫子兵法|孙子兵法}}) — старажытны [[кітай]]скі вайсковы трактат, які быў напісаны [[Сунь Цзы]], высокапастаўленым генэралам і стратэгам у канцы [[Пэрыяд Чунь-цю|вясновага й восеньскага пэрыяду]], але некаторыя навукоўцы лічаць, што ''«Мастацтва вайны»'' не было завершана да наступнага пэрыяду [[Пэрыяд Ваюючых царстваў|Ваюючых царстваў]]<ref>[http://books.google.com/books?id=lYwJqWYT3t0C&pg=PA18&dq=%22Sun+Tzu%22+%22warring+states%22&cd=4#v=onepage&q=%22Sun%20Tzu%22%20%22warring%20states%22&f=false Griffith, Illustrated Art of War. — С. 17—18].</ref>. Твор складаецца з 13 частак, кожная зь якіх прысьвечана аднаму з аспэктаў вайны, ён, як кажуць, зьяўляецца дасканалай і скончанай працай па [[вайсковая стратэгія|ваеннай стратэгіі]] й [[вайсковая тактыка|тактыкі]] свайго часу, і да гэтага часу твор не згубіў сваёй актуальнасьці. ''«Мастацтва вайны»'' ёсьць адной з найстарэйшых і самых пасьпяховых кнігаў па вайсковай стратэгіі ў сьвеце. Твор быў самым вядомым і ўплывовым зь сямі вайсковых клясычных твораў [[Кітай|Кітая]]: «за апошнія 2 тысячы гадоў ён заставаўся самым важным вайсковым трактатам у [[Азія|Азіі]], дзе нават простыя людзі ведалі яго па назову»<ref>Sawyer, Ralph D. (2007). The Seven Military Classics of Ancient China. New York: Basic Books. — С. 149.</ref>. Твор меў велізарны ўплыў на ўсходняе вайсковае мысьленьне, бізнэсовую тактыку, і нават у іншых сфэрах жыцьця. Сунь-цзы падкрэсьліваў важнасьць пазыцыянаваньня ў вайсковай стратэгіі, і што рашэньне пра выбар пазыцыі войска павінна быць заснавана як на аб’ектыўных умовах, паводле дадзеных пра фізыка-геаграфічнае асяродзьдзе, гэтак і на суб’ектыўных перакананьнях іншых аспэктаў у гэтым асяродзьдзі. Ён меркаваў, што [[стратэгія]] ня ёсьць плянаваньне ў сэнсе працы праз устаноўленыя перакананьні й дзеяньні, а тое, што яна патрабуе хуткіх і адэкватных мераў рэагаваньня на зьменлівыя ўмовы. Плянаваньне працы павінна праводзіцца ня толькі ў кантраляваным асяродзьдзі, але й у зьменлівых умовах, якія ствараюць нечаканыя сытуацыі. Кніга была ўпершыню перакладзеная на [[француская мова|францускую мову]] ў 1772 годзе францускім [[езуіты|езуітам]] [[Жан Жазэф Мары Аміё|Жанам Жазэфам Мары Аміё]], і на [[ангельская мова|ангельскую мову]] брытанскім афіцэрам [[Эвэрард Фэрг’юсан Калтроп|Эвэрардам Фэрг’юсанам Калтропам]] у 1905 годзе. Разнастайныя лідэры, як то [[Мао Дзэ-дун]], генэрал [[Во Нгуен Зіяп]], барон [[Антуан-Анры Жаміні]], генэрал [[Дуглас Макартур]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]], і кіраўнікі [[Японія|імпэратарскай Японіі]], чэрпалі [[натхненьне]] з гэтай працы. ''«Мастацтва вайны»'' ўжываецца таксама як дапаможнік па [[бізнэс]]е й кіраўніцкай стратэгіі<ref>[http://ieeexplore.ieee.org/iel5/6378/17495/00808535.pdf «Art of War for Business Management Strategic Planning»]</ref><ref>Floyd, Raymond E. [https://web.archive.org/web/20110822084026/http://www.allbusiness.com/management/benchmarking-strategic-planning/338250-1.html «The art of war and the art of management»].</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://archive.org/details/suntzy Сунь-Цзи. Кантата "МІСТЕЦТВО ВІЙНИ"] {{ref-ua}} * [http://ctext.org/art-of-war «The Art of War»]. Выданьне на кітайскай і ангельскай мовах. * [http://www.gutenberg.org/etext/132 «The Art of War»]. У перакладзе на ангельскую. «Праект Гутэнбэрг». * [http://www.archive.org/details/art_of_war_librivox «Art of War»]. Аўдыё-кніга на ангельскай мове на сайце ''Internet Archive''. * [https://web.archive.org/web/20111006202435/http://www.paxlibrorum.com/ebooks/ List of eBooks]. Спасылка на электронную кнігу на ангельскай мове ў фармаце [[PDF]]. [[Катэгорыя:Кітайская літаратура]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] jfu781zv6hswiig62jrekjnxrxvdfee 0 126410 2664311 2654196 2026-04-09T05:46:55Z Дамінік 64057 /* Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай */ 2664311 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Астрагляды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Астраглядаў |Лацінка = Astrahlady |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = каля сярэдзіны XV ст. |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Астраглядавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 52.3 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 36.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Астрагля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:POL COA Leliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ляліва роду Манівідавічаў.]][[Файл:Пра царкву Ўваскрасеньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пра царкву Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.]][[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Запіс 1879 г.png|значак|170пкс|Запіс Браніслава Клечыньскага падчас рэвізіі 1879 г. архіву Прозараў у Астраглядах і Хвойніках.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]] Найранейшая згадка пра Астрагляды (арыгінальная назва — Астраглядавічы{{Заўвага|У «Вялікім гістарычным атласе Беларусі» (Мінск: Белкартаграфія, 2009. Т. 1. С. 193) аўтары-укладальнікі падалі назву нібыта зь яе варыянтам – Остроглядовичи (Глядовичи), што ёсьць недарэчнасьцю. Запазычана яна з выдадзенай Ю. Вольфам кнігі графа К. Ажароўскага<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. – Warszawa, 1895. S. 206</ref>, у якой узьнікла памылка пры перадачы зьместу каралеўскага ліста 1532 г. Тут побач згаданыя Hladowicze (а былі яшчэ Hładkowicze), Nowosielki, далей жа Chwojniki, Ostrodwory, хоць у арыгінале крыніцы побач названыя Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки (ёсьць там і Углядковичи, што на тэрыторыі Украіны). Астрадворы ўтварыліся шляхам разрыву назвы Астра-глядавічы і далучэньня да Астра- першага слова згадкі пра «''двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ''». Другая ж частка назвы ператварылася ў асобнае паселішча Глядавічы.}}) можа быць датаваная прыкладна сярэдзінай XV ст. У Генэральнай візыце Брагінскай пратапопіі (дэканату), пачатай 30 студзеня 1743 году, ёсьць запіс, згодна зь якім, царква Ўваскрашэньня Хрыстова{{заўвага|Тытул названы менавіта такі.}} ў Астраглядавічах, «як паведамляецца» (ut fertur), існавала перад тым ужо 300 гадоў{{заўвага|У візытах Брагінскага дэканату 1740 г. і 1752 г. запісана, ізноў хіба «z powiesci ludzkiey», пра больш, як 200-гадовы ўзрост царквы, а ўзьвядзеньне будынку зьвязана чамусьці з князямі Вішнявецкімі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (далей: ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 782. Ф. 1. Спр. 2464. А. 288</ref>, якія Астраглядавічамі ніколі не валодалі. Але гэта — што да царкоўнага будынку. Самое паселішча магло існаваць і за 300 гадоў да візытаў сярэдзіны XVIII ст., бо пісьмова згаданае ў 1504 г.}}. Кім збудаваная і асьвечаная невядома<ref name="fn2">ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 287, 287адв.</ref>, але Брагінскай воласьцю тады валодаў [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Іван Манівід|Ян (Іван) Манівідавіч]]<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261, 267</ref>. Пасьля сьмерці ў 1475 годзе яго сына [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]]а, [[Ваяводы наваградзкія|ваяводы наваградзкага]] і [[Падстолі вялікі літоўскі|падстолія вялікага літоўскага]], [[Брагін]]ам з воласьцю, відавочна, ізноў пачаў кіраваць вялікакняскі намесьнік, пра што маецца зьвестка на 1496 год<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397</ref>. 3 чэрвеня 1504 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы Астраглядавічы і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950</ref>). Вядомы ён пакуль што з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Адміністрацыйна Астраглядавічы належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладальнікамі іх і Хвойнікаў ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як уважаецца пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Ostrohlady // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1886. Т. VII. S. 690), князям Вішнявецкім і панам Ракіцкім Астрагляды ніколі не належалі.}}. 3-га сакавіка 1532 году кароль [[Жыгімонт І Стары|Жыгімонт Стары]] сваім лістом загадаў ваяводзе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref> (Любецкаму). Потым Астраглядавіцкі маёнтак князя Дз. Відыніцкага і яго жонкі Фенны Палазовічаўны згаданы ў дакумэнце ад 6 кастрычніка 1541 году з запісам аб узаемных саступках грунтоў у ім і ў Брагінскіх добрах князя Аляксандра Міхайлавіча Вішнявецкага<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну «''людей моих села Остроглядовского о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра), сьцьвярджаў , нібы «''тое село Остроглядовичи не ест у повете Киевского воеводства, але Троцкого повету, не повинен бых тут с того именя отказывати''»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 5, 37</ref>. 5 студзеня 1560 году князь Богуш Любецкі, ад імя свайго і маці-удавы княгіні Дзьмітравай Любецкай, падаў судовы пратэст супраць князя Міхаіла Аляксандравіча Вішнявецкага, старосты чаркаскага, за тое, што людзі яго гвалтоўна ўварваліся ў межы астраглядавіцкія, дзеля ўласнай карысьці палі разрабілі, пакасілі сенажаці і іншыя крыўды ўчынілі<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 4</ref>. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб Боньча роду Харлінскіх]] Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Бонча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Астраглядавічы) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 24 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Астраглядавічы (Ostrohladowicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 82зв.-83зв.</ref>. У 1570—1590-я гады добры Астраглядавічы пана Шчаснага Харлінскага шматразова згаданыя ў судовых справах з-за нанесеных ім брагінскімі падданымі князёў Вішнявецкіх маёмасных стратаў, з-за ўчыненага гвалту над людзьмі. 25 сакавіка 1579 года кароль [[Стэфан Баторы]] нават даслаў ліст княгіні-удаве Аляксандравай Вішнявецкай, у якім загадаў, каб яе людзі не ўдзіраліся ў дзедзічныя грунты астраглядавіцкія пана Ш. Харлінскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 5—15</ref>. У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год запісана, што ў сяле Астраглядавічы пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з 1 двара [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася 15 грошаў, з 6 [[агароднікі|агароднікаў]] — па 6 грошаў, яшчэ з 4 — па 4 грошы<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. У датаваным 13 днём сакавіка месяца 1581 г. дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў Астраглядавічаў, [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Варацец|Варатца]] пана Ш. Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, местам Брагін, сёламі [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын|Бабчын]]<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст]: регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]], Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушэвічаў (Багушоў)]], Плоскага, [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлак]] з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын|Бабчынам]], з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды (Астраглядавічы) на мапе ВКЛ 1613 г. (фрагмэнт).]] 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Вялікі Бор, Дворышча, Храпкаў і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор з 5 часткай зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>ŹD. T. XXI. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі сужэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах і стварэньне найбольш раньняй у рэгіёне каталіцкай парафіі. Першым зь вядомых настаяцелем быў ксёндз Станіслаў Зданоўскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref>. Недзе ў гэты ж час Астрагляды апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. У 1623 годзе ўдава Гальшка Мікалаевая Харлінская судзілася з сваякамі Харлінскімі за іх наезд на замак Астраглядаўскі{{Заўвага|На мапе ВКЛ 1613 г. у дачыненьні да Астраглядавічаў выкарыстаная выява, адсутная ў легендзе пад гербам Пагоня, відавочна, дзеля таго, што Астрагляды – па-за межамі ВКЛ. На існаваньне замку альбо ўмацаванай сядзібы яна, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава на рацэ Славечне]], як быццам не ўказвае. Але ж на гэтай мапе з найменш значных паселішчаў пазначаныя хіба цэнтры маёнткаў, зразумела, з панскімі сядзібамі, сярод якіх неўмацаваных у тыя часы не магло быць. Адсюль сьведчаньні пра замкі нават і пры невялікіх аднайменных сёлах. Тут важна не перабольшваць іх абарончыя здольнасьці і ўсьведамляць выключна надзённае прызначэньне — абарона маёмасьці ад тутэйшых сялянаў-бунтаўнікоў, суседніх паноў-братоў шляхты, прыхадняў-казакоў, пазьнейшых гайдамакаў і г. д.}}, вёску Астраглядавічы, на мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёску Хойнікі і інш<ref>ŹD. T. XXI. S. 637 </ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] 11 лютага 1627 году Гальшка Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да яе зяця [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]], ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з пятнаццаці дымоў ў Астраглядавічах плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пры гэтым яму яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Дзеля ўтрыманьня ў Астраглядах касьцёла і плябана на іх сталы прыбытак Мікалаем і Гальшкай Харлінскімі раней была запісана вёска Багушы. Але спадчыньнік маёнтку, зяць іх, пан Мікалай Абрамовіч, кальвініст, відавочна, не ўважаў той запіс абавязковым да выкананьня. Таму маем справу ад 6 чэрвеня 1635 году ксяндза Заклічынскага, плябана астраглядаўскага, якая разглядалася не адно ў Кіеўскім гродзе, але і ў каронным Люблінскім трыбунале. М. Абрамовіч, як высьвятляецца, наслаў на добра Багушы сваіх людзей, каб яны ўчынілі там розныя гвалты і рабункі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. У актавай кнізе Жытомірскага гродзкага суда 1635 году са слоў вознага сказана, што з-за няўплаты [[чопавае|чопавага]] падатку ён «''Перши позовъ по его милостъ пна Абрамовича, воеводича смоленъского, до села Оcтроглядовичъ, маетности его милости, того року и дня деветнастого мца сепътемъбра однеслъ и въ дворе тамошнимъ урядникови в руки одъдалъ''»<ref>Акти Житомирського гродського уряду: 1590 р., 1635 р. / В. М. Мойсієнко. – Житомир, 2004. № 40</ref>. Валодаў маёнткам М. Абрамовіч і ў 1639 годзе, калі заставіў Астраглядавічы гданьскаму мешчаніну Ежаму Гэўлу за 33 600 злотых, і ў канцы 1641 году, калі вяртаў доўг сыну нябожчыка Ісааку Гэўлу. Уражаньне такое, нібы генэрал артылерыі ВКЛ М. Абрамовіч ці ня кожны раз пазычаў грошы дзеля таго, каб аддаваць папярэднія даўгі то дзяржаве, то прыватным асобам, застаўляючы Астрагляды<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 14—15, 35—36</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 47 дымоў{{заўвага|Такая колькасьць дымоў была і пры адзіным паборы 1634 г.<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>}} сяла Астраглядавічаў кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 47 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі праваслаўнаму пану Максыміліяну Бразоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. З запісу ў абозным дзёньніку польнага гетмана ВКЛ князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] ад 26 ліпеня 1649 году вядома, што паказачаны селянін Улас з Астраглядавічаў, спайманы ў сваёй хаце за дзень да таго, прызнаў: далучыўся ён да казакоў, як тыя летась ішлі ў Літву, быў у Бабруйску і Быхаве ў палку Гаркушы; а пра казакоў паведаміў, што трое заходзілі ў іхнае сяло яшчэ "''ў мінулую суботу''"<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648 – 1658 рр. Т. 1 (1648 – 1649). – Київ, 2012. С. 296</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяна Бжазоўскага]], берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на свайго мужа-католіка князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёлу Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы. 14 студзеня наступнага 1683 г. харунжы берасьцейскі князь Канстанцін Шуйскі ў маёнтку Тэрэбунь склаў айцам-дамініканам астраглядаўскім фундуш, паводле якога абяцаў касьцёл у Астраглядавічах wystawić і вёску Багушы з грунтам і ўсялякімі пажыткамі на іх запісаць<ref>АGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 10 дымоў у Астраглядавічах князя Шуйскага выплачвалася 9 злотых. А яшчэ ў вёсцы было 9 дымоў, якія належалі баярам (асабіста вольным слугам)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 489. Другі пабор — 9 злотых з 9 дымоў (С. 506)</ref>. 2 траўня 1697 году ў Оўруцкі гродзкі суд астраглядаўскім земянінам панам Аляксандрам Галаскім ад імя князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага, была пададзена скарга, у якой сьцьвярджалася, што казацкага палку Ярэмы сотнік Лабада, аніяк не паважаючы вайсковыя артыкулы і права паспалітае, наехаў на двор Астраглядаўскі пана Дамініка году 1697 дня 10 лютага месяца, а наехаўшы, валоў, коней, авечак, сьвіней і дабро ўсякае пазабіраў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 26, 36</ref>. 23 красавіка 1738 году князь Ігнацы Шуйскі ў замку Хвойніцкім выдаў фундуш царкве Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядавіцкім ключы<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 289адв.-291адв.</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Астраглядавіцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 29 дымоў у Астраглядавічах, 8 у вёсцы Багушы, 4 у хутары Варацец, з 6 у Плоскім, 11 у Вязку, 3 у Паселічах, 3 у Дуброўным, 7 у Рашаўцах, 2 у Бардаках і{{заўвага|У іншых выпадках пісалі alias (альбо).}} Лахані, 3 у Шчарбінах. Душ да споведзі — каля 200<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова сяла Астраглядавічаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася plus minus 80 двароў, дапушчаных да споведзі 164 душы. Узначальваў прыход сьвятар Якаб Тышко(ў)скі (Tyszkoski)<ref name="fn2"/>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1740-я гады і надалей Астраглядавіцкі касьцёл аб'ядноўваў рыма-каталіцкую парафію ў [[Оўруч|Оўруцкім]] дэканаце Кіеўскай дыяцэзіі, да якой належалі жыхары (у асноўным шляхта) зь мястэчкаў Астраглядавічы{{Заўвага|Астраглядавічы тут названыя «мястэчкам» дзеля таго хіба, што былі цэнтрам парафіі, бо адпаведнага статусу, у адрозьненьне ад Брагіна і Хвойнікаў, ня мелі.}}, Хвойнікі, Брагін, вёсак Храпкаў, Руднае, Дворышча, Стралічаў, Вялікі Бор, Рудня Вялікаборская, Паселічы, Багушы, Сялец, Крыўча, Рудакоў, Лісцьвін, Мікулічы, Шкураты, Рудня Удалёўская, Буда Удалёўская, Глухавічы, Губарэвічы, Краснасельле, Масаны, Баршчоўка, Аравічы<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова налічвалася 104 двары «z pułogrodnikami», у тым ліку 50 у самым мястэчку{{заўвага|Так паселішча, цэнтар анкляву ў атачэньні Брагінскіх добраў, названае князем І. Шуйскім у фундушы 1738 г., адкуль перанесенае ў тэкст візыты. Але ў абсалютнай большасьці крыніцаў яно называлася сялом.}} Астраглядавічах. Да споведзі дапушчана 567 душ, зь якіх у тым годзе не спавядаліся 124, а былі ў споведзі 443<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref>. 22 сакавіка 1753 году князем Шуйскім запісаны фундуш Астраглядавіцкай царкве<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 63</ref>. На 1754 год у Астраглядавічах было 48 двароў (×6 — каля 288 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 7 злотых, 13 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 29 злотых і 24 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Астраглядавічах жылі адпаведна 7, 5 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. У 1776 годзе ў Астраглядавічах узьведзены новы будынак царквы, імаверна, ужо пад тытулам Сьвята-Траецкай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 30</ref>{{заўвага|У больш позьніх даведніках пазначаны 1779 г.<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 303</ref><ref name="fn1">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>}}. На 1777 год Астраглядаўская каталіцкая парафія, паводле графа Дз. Талстога, налічвала 252 верных<ref>Le Catholicisme Romain en Russie. Études historiques par M. le comte Dmitry Tolstoy. Tome premier. – Paris, 1863. P. 478</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] На 1789 год пры Астраглядаўскай Сьвята-Траецкай прыходзкай царкве згадваецца капліца сьв. апостала Іаана ў Багушах<ref>Табэлі дэканатаў Кіеўскай мітраполіі, прэзэнтаваныя генэральнай кангрэгацыяй ў Радамышлю. 1789. // ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 12 чэрвеня патрыёты Рэчы Паспалітай, госьці Караля і Людвікі Прозараў з Мазырскага, Оўруцкага і Рэчыцкага паветаў бралі ўдзел у сьвяточнай імшы з нагоды прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць гаротную Айчыну. Урачыстасьць адбылася ў Астраглядаўскім парафіяльным касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. Казань, прымеркаваную да падзеі, прамовіў ксёндз-пробашч Францішак Глінскі. Па яе заканчэньні ўсе прысутныя, пад няспынныя гарматныя салюты, прасьпявалі гімн Te Deum laudamus (Цябе, Бога, услаўляем) <ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[файл:Астрагляды на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|значак|170пкс|Астраглядавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Астраглядавічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У рэвізіі 1795 г. запісана, што Астраглядавічы Людвікі з Шуйскіх Прозар былі здадзены ў «арэндную пасэсію» Яну, сыну Уладыслава, Ястшэмбскаму (Ястржэмбскаму) тэрмінам на 3 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1797) за 1 833 дукаты і 6 злотых польскіх<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 208; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 71</ref>. [[Файл:Бліскучы канцэрт, прысвечаны Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Тытульны аркуш Канцэрту для фартэпіяна, прысьвечанага Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.]] У шляхецкай рэвізіі 1811 года эканомам фальварка Астраглядаўскага названы Юзаф Парыкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. Пасля сьмерці жонкі Людвікі і свайго вяртаньня зь няволі ў 1829 годзе К. Прозар уступіў ва ўладаньне маёнткамі, хоць вельмі хутка запісаў іх на сыноў Уладыслава і Юзафа. Уважаецца, што менавіта Уладыслаў, жанаты з Тэкляй Ракіцкай, якому дасталіся Астрагляды, ініцыяваў ўзьвядзеньне тут мураванага палацу ў стылі ампір паводле праэкту Генрыка Марконі<ref>Кулагін А. Астраглядская сядзіба. // Габрусь Т. Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, А. Квітніцкая, М. Ткачоў – Мінск: Полымя, 1998. С. 176</ref>{{Заўвага|А. Кулагін памылкова назваў сына К. Прозара Уладзімерам.}}. Спачыў абозны, паводле запісу ў мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёла, 20 кастрычніка (1 лістапада) 1841 года<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 17</ref>. [[Файл:Запіс аб смерці і пахаванні Юзафа Дашчынскага.png|значак|170пкс|Запіс аб сьмерці і пахаваньні ў Астраглядах Юзафа Дашчынскага.]] 29 ст. ст. жніўня 1844 году ў двары Астраглядавіцкім спачыў, а 31 жніўня быў пахаваны 70-гадовы мэтр музыкі шляхетны [[Юзаф Дашчынскі]]<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 33адв.</ref>. Згодна зь інвэнтаром таго ж 1844 году, Астрагляды належалі да маёнтку Хвойнікі, гаспадаром якога быў малодшы сын Караля Прозара Уладыслаў. Пасьля двара ў [[Сігневічы|Сігневічах]], ад сярэдзіны XIX ст. карціна «Сям’я Прозараў», напісаная зь ініцыятывы і на замову самога К. Прозара знакамітым мастаком Францішкам Смуглевічам у 1789 годзе, пэўны час знаходзілася ў Астраглядаўскім палацы пана Уладыслава і яго нашчадкаў<ref>Michalczyk Z. Franciszek Smuglewicz, Jan Chrystian Kampsetzer i pamięć synów o Józefie Prozorze. // Biuletyn Historii Sztuki. Rocznik LXXVI. – Warszawa, 2014. Nr 2. S. 197 – 217</ref>{{Заўвага|Хто ёсьць хто на карціне? У цэнтры партрэт бацькі – віцебскага ваяводы Юзафа Прозара, побач зьлева абозны Караль прамаўляе верш Францішка Карпінскага, прысьвечаны нябожчыку, па другі бок партрэту яго сярэдні брат Ігнацы і жонка Людвіка Канстанцыя, каля яе старэйшая дачка Юзэфа, зьлева малодшая Марыяна, крайні зьлева швагер Францішак Букаты, сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, побач малодшы брат Караля Антоні (адзіны ў сармацкім строі). Швагра Станіслава Ельскага (з падачы яго праўнука Яна Ельскага, блыталі раней з Антоніем<ref>Tadeusz Mikulski. Karpinsciana w Archiwum Prozorów. // Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej. – Wrocław, 1950. 41/2. S. 509; Федорук А. Т. Старинные усадьбы Берестейщины / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. – 2-е изд. – Минск: БелЭн, 2006. С. 202</ref>) тут, як пераканаўча давёў Зьбігнеў Міхальчык, няма. Цікава заўважыць, што прысутныя на палатне дочкі Юзэфа і Марыяна (з распазнаваньнем дзяцей таксама існавала праблема), у адрозьненьне ад дарослых, пісаныя не з натуры, народжаныя 13 чэрвеня 1786 г. і 23 кастрычніка 1787 г. w Poniemuniu, атрымалі імёны ў гонар адпаведна бацькі Караля і маці Людвікі. Народжаны ў Хвойніках 23 кастрычніка ў год стварэньня карціны сын іменаваны ізноў жа, у гонар дзядка-ваяводы, Юзафам.}}{{Заўвага|Улічыўшы пэрспэктыву страты Канстанцінам Прозарам Астраглядаўскай фартуны, карціну набыў адзін з сваякоў Прозараў, энцыкляпэдыст [[Аляксандар Ельскі]] з [[Замосьце (Пухавіцкі раён)|Замосьця]] Ігуменскага павету, а яго сын Ян вывез палатно ў гады Першай сусьветнай вайны да Варшавы. У 1929 г. ён перадаў твор на захаваньне ў Нацыянальны музэй, які пасьля Другой сусьветнай вайны і набыў яго для сваёй калекцыі.}}. [[Файл:Бабчын на трохвярстовай мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды і навакольле ажно да Стралічава і Мокіша на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 356 жыхароў сяла Астраглядавічы абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Сьвята-Траецкай царквы, 21 мужчына і 22 жанчыны зь сяла, 10 мужчын і 9 жанчын з фальварку былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 700</ref>. 18 верасьня 1860 году Астрагляды наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі і бабруйскі [[Міхал Галубовіч]], запіс якога засьведчыў, што ў палацы тады жыла сям'я рэчыцкага маршалка Мечыслава, сына Уладыслава, Прозара: «''Па абедзе я ад’ехаў у Астраглядавічы [з Хвойнікаў]. Засьпеў там толькі гаспадыню дома, жонку маршалка пані Прозараву, яе матку Аскеркаву, брата, глухога і барадатага, Эміля Аскерку, і валынскага Прозара. Вельмі гасцінна быў прыйманы''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч – Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Астрагляды адміністрацыйна належала да Мікуліцкай воласьці. З 1864 году арганізавана народная вучэльня. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы названыя настаяцель а. Дамецій Ляляўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Пігулеўскі, просьфірня Дар'я Грыгаровіч. Да прыходу, акрамя сяла Астрагляды, належалі вёскі Вязок, Дуброўнае, Плоскае, Шчарбіны, Варацец (прозараўскі), Бакуны, Багушы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 812 верных мужчынскага і 852 жаночага полу<ref name="fn1"/>. У 1887 годзе{{Заўвага|А. Ельскі апярэдзіў падзею, пазначыўшы яе 1885 годам<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1886. T. VII. S. 690</ref>.}} Астраглядаўскі маёнтак, калі ім валодаў Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар, быў прададзены «съ торговъ» пану Брэшчынскаму<ref name="fn3">РДГА. Ф. 592. Воп. 18. Спр. 2639. А. 4-4адв.</ref>. Каля 1895 году парафія Астраглядаўскага касьцёла, якая абыймала вялікую тэрыторыю, налічвала 3230 верных<ref>Кароль М. М. Перавод у праваслаўе на тэрыторыі беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 г.: палітыка ўрада і адносіны насельніцтва. Магістарская дысертацыя. – Мінск, 2017. С. 87</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле Астрагляды дзейнічалі царква, касьцёл, капліца, народная вучэльня, хлебазапасная крама, вятрак, карчма. Побач быў аднайменны фальварак. У тым жа 1897 годзе аднайменны маёнтак набыў за 137 000 рублёў расейскі купец Дорахаў, які зусім не жадаў займацца гаспадаркай, але па-драпежніцку хіба высякаў лес. У 1899 годзе ён прадаў Астраглядаўскія добры за 300 000 рублёў «г. Рыбникову.., который занимался скупкой больших имений, приводил их в кой какой порядок и по возможности продавал за бóльшие деньги»<ref name="fn3"/>. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Астрагляды спадчынны дваранін Валерыян Рафаілавіч Рыбнікаў<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 58</ref>. У 1905 годзе В. Р. Рыбнікаў прадаў за 620 000 рублёў маёнтак Астрагляды ў 6117 дзесяцін 1668 кв. сажэняў Любові Маркаўне Завойка, адначасова набыўшы ад яе маёнтак Магільнае ў Падольскай губэрні{{Заўвага|Адбыўся гэткі, на карысьць Рыбнікава, абмен. Да таго часу м-к Астрагляды быў закладзены ў Маскоўскім Замельным банку ў суме 246 000 руб.; мелася яшчэ і закладная Рыбнікава на 150 000 руб.}}<ref name="fn3"/><ref>НГАБ. Ф. 324. Воп. 1. Спр. 411. А. 2</ref>. Пасьля маёнтак перайшоў да Васіля Сьцяпанавіча Завойка і быў прапанаваны для набыцьця Менскаму адзьдзяленьню Сялянскага Пазямельнага банку. Уладальнікам 1 746 дзесяцін зямлі ў Астраглядах «Список землевладельцев Минской губернии 1911 г.» называе Аляксандра Іванавіча Цямніцкага<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911. – Минск: Мин. губ. стат. ком., 1911. С. 3</ref>. У 1912 г. «па найвысачэйшаму дазволу» маёнтак Астрагляды набыў Альгерд Гардзялкоўскі, апошні іх прыватны ўладальнік<ref>Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej. Tom 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1–10. /R. Aftanazy – Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo, 1997. S. 280; Кулагін А. Астраглядская сядзіба. С. 176</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Астрагляды ў складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Зах| С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. З 8 сьнежня 1926 да 1987 году – цэнтр Астраглядаўскага сельсавету Брагінскага раёну Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 году) акругі, з 20 лютага 1938 году Палескай, з 8 студзеня 1954 году Гомельскай вобласьці БССР. [[Файл:Варацец на мапе 1924-1926 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Рудакоў, Бабчын, Варацец, Астрагдяды, Зьвяняцкае на мапе 1926 г.]] У 2-й палове 1920-х гадоў арганізаваны саўгас «Астрагляды», дзейнічалі пачатковая школа, хата-чытальня, адзьдзяленьне спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства. У 1930 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Варашылава, працавалі 2 гамарні, цыркулярка, вятрак (з 1928 году), сталярная майстэрня (з 1930 году). Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 389 жыхароў вёскі, у памяць пра якіх у 1967 годзе ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск. У 1962 годзе да вёскі далучаныя пасёлак Двор Астрагляды, хутар Папаратнае. Была цэнтрам саўгаса «Астрагляды», існавалі сярэдняя школа, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі. 20 жніўня 2008 году вёска была ліквідавана<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Асобы == * [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (1774, Вільня — 1844, двор Астраглядавічы) — піяніст, кампазытар, дырыжор, кіраўнік аркестра. * Кардаш Дзяменці (1904-?) — беларускі настаўнік, гісторык. * Бельман Яўхім (1906—1977) — савецкі беларускі нэўрапатоляг<ref>[https://web.archive.org/web/20211225090552/https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Belman.htm]</ref>. * Палескі Вячаслаў (сапр. Станкевіч; 1912—1971) — беларускі драматург, заслужаны дзеяч культуры БССР (яго імем была названа Бабчынская сярэдняя школа Хвойніцкага раёну, дзе ён вучыўся). == Галерэя == <gallery caption="Памяць пра даўнія Астраглядавічы" widths="200" heights="200" class="center"> File:Ікона Маці Божая Снежная.png|Ікона Маці Божая Сьнежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.{{заўвага|[[Аляксандар Ярашэвіч]] некалі задаваўся пытаньнем: а ці не старая гэта алтарная ікона, якая пасьля зачыненьня 19 ліпеня 1865 г. каталіцкай капліцы ў Юравічах, была перададзеная ў Астраглядаўскі касьцёл?.. http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm. Паводле акту ад 31 траўня 1967 г., падпісанага дырэктарам Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР пані Аладавай (Е. Аладовой), парамэтры іконы адпавядаюць той, што атрыманая зь вёскі Сялец, таксама Брагінскага раёну. У картатэцы музэю, аднак, запісана, што абраз нібыта паходзіць з маёнтку Патонаў (з двара Гарадзішча?). І якімі ж былі шляхі іконы?..}} File:Smuglewicz Prozor Family.jpg|Ф. Смуглевіч. Сям'я Прозараў (1789) File:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|Карціна Сям'я Прозараў у музэі сядзібы Замосьце А. Ельскага (1910 – 1914). File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|Палац Прозараў у Астраглядах. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 год. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910).jpg|Палац у Астраглядах. Фота каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (2).jpg|Госьці Альгерда і Ванды Гардзялкоўскіх каля палацу ў Астраглядах. 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (4).jpg|Альгерд і Ванда Гардзялкоўскія сярод руінаў палацу, які меркавалі аднавіць. Каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (3).jpg|Каля руінаў. File:Афіцына ў Астраглядах. Фота У. Смольскага.jpg|Афіцына ў Астраглядах. Стрэлкай пазначанае месца бяроставай гідраізаляцыі. Фота Уладзімера Смольскага. 2021 г. File:Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны.jpg|Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны. Здымак У. Смольскага. 2021 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914).jpg|Касьцёл у Астраглядах. 1914 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2|}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0 {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] 0tzu4gq1yb9wxic2iylo0la5t3jlvlt 2664312 2664311 2026-04-09T05:49:26Z Дамінік 64057 2664312 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Астрагляды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Астраглядаў |Лацінка = Astrahlady |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = каля сярэдзіны XV ст. |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Астраглядавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 52.3 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 36.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Астрагля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ляліва роду Манівідавічаў.]][[Файл:Пра царкву Ўваскрасеньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пра царкву Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.]][[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Запіс 1879 г.png|значак|170пкс|Запіс Браніслава Клечыньскага падчас рэвізіі 1879 г. архіву Прозараў у Астраглядах і Хвойніках.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]][[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найранейшая згадка пра Астрагляды (арыгінальная назва — Астраглядавічы{{Заўвага|У «Вялікім гістарычным атласе Беларусі» (Мінск: Белкартаграфія, 2009. Т. 1. С. 193) аўтары-укладальнікі падалі назву нібыта зь яе варыянтам – Остроглядовичи (Глядовичи), што ёсьць недарэчнасьцю. Запазычана яна з выдадзенай Ю. Вольфам кнігі графа К. Ажароўскага<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. – Warszawa, 1895. S. 206</ref>, у якой узьнікла памылка пры перадачы зьместу каралеўскага ліста 1532 г. Тут побач згаданыя Hladowicze (а былі яшчэ Hładkowicze), Nowosielki, далей жа Chwojniki, Ostrodwory, хоць у арыгінале крыніцы побач названыя Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки (ёсьць там і Углядковичи, што на тэрыторыі Украіны). Астрадворы ўтварыліся шляхам разрыву назвы Астра-глядавічы і далучэньня да Астра- першага слова згадкі пра «''двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ''». Другая ж частка назвы ператварылася ў асобнае паселішча Глядавічы.}}) можа быць датаваная прыкладна сярэдзінай XV ст. У Генэральнай візыце Брагінскай пратапопіі (дэканату), пачатай 30 студзеня 1743 году, ёсьць запіс, згодна зь якім, царква Ўваскрашэньня Хрыстова{{заўвага|Тытул названы менавіта такі.}} ў Астраглядавічах, «як паведамляецца» (ut fertur), існавала перад тым ужо 300 гадоў{{заўвага|У візытах Брагінскага дэканату 1740 г. і 1752 г. запісана, ізноў хіба «z powiesci ludzkiey», пра больш, як 200-гадовы ўзрост царквы, а ўзьвядзеньне будынку зьвязана чамусьці з князямі Вішнявецкімі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (далей: ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 782. Ф. 1. Спр. 2464. А. 288</ref>, якія Астраглядавічамі ніколі не валодалі. Але гэта — што да царкоўнага будынку. Самое паселішча магло існаваць і за 300 гадоў да візытаў сярэдзіны XVIII ст., бо пісьмова згаданае ў 1504 г.}}. Кім збудаваная і асьвечаная невядома<ref name="fn2">ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 287, 287адв.</ref>, але Брагінскай воласьцю тады валодаў [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Іван Манівід|Ян (Іван) Манівідавіч]]<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261, 267</ref>. Пасьля сьмерці ў 1475 годзе яго сына [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]]а, [[Ваяводы наваградзкія|ваяводы наваградзкага]] і [[Падстолі вялікі літоўскі|падстолія вялікага літоўскага]], [[Брагін]]ам з воласьцю, відавочна, ізноў пачаў кіраваць вялікакняскі намесьнік, пра што маецца зьвестка на 1496 год<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397</ref>. 3 чэрвеня 1504 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы Астраглядавічы і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950</ref>). Вядомы ён пакуль што з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Адміністрацыйна Астраглядавічы належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладальнікамі іх і Хвойнікаў ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як уважаецца пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Ostrohlady // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1886. Т. VII. S. 690), князям Вішнявецкім і панам Ракіцкім Астрагляды ніколі не належалі.}}. 3-га сакавіка 1532 году кароль [[Жыгімонт І Стары|Жыгімонт Стары]] сваім лістом загадаў ваяводзе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref> (Любецкаму). Потым Астраглядавіцкі маёнтак князя Дз. Відыніцкага і яго жонкі Фенны Палазовічаўны згаданы ў дакумэнце ад 6 кастрычніка 1541 году з запісам аб узаемных саступках грунтоў у ім і ў Брагінскіх добрах князя Аляксандра Міхайлавіча Вішнявецкага<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну «''людей моих села Остроглядовского о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра), сьцьвярджаў , нібы «''тое село Остроглядовичи не ест у повете Киевского воеводства, але Троцкого повету, не повинен бых тут с того именя отказывати''»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 5, 37</ref>. 5 студзеня 1560 году князь Богуш Любецкі, ад імя свайго і маці-удавы княгіні Дзьмітравай Любецкай, падаў судовы пратэст супраць князя Міхаіла Аляксандравіча Вішнявецкага, старосты чаркаскага, за тое, што людзі яго гвалтоўна ўварваліся ў межы астраглядавіцкія, дзеля ўласнай карысьці палі разрабілі, пакасілі сенажаці і іншыя крыўды ўчынілі<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 4</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Бонча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Астраглядавічы) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 24 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Астраглядавічы (Ostrohladowicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 82зв.-83зв.</ref>. У 1570—1590-я гады добры Астраглядавічы пана Шчаснага Харлінскага шматразова згаданыя ў судовых справах з-за нанесеных ім брагінскімі падданымі князёў Вішнявецкіх маёмасных стратаў, з-за ўчыненага гвалту над людзьмі. 25 сакавіка 1579 года кароль [[Стэфан Баторы]] нават даслаў ліст княгіні-удаве Аляксандравай Вішнявецкай, у якім загадаў, каб яе людзі не ўдзіраліся ў дзедзічныя грунты астраглядавіцкія пана Ш. Харлінскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 5—15</ref>. У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год запісана, што ў сяле Астраглядавічы пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з 1 двара [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася 15 грошаў, з 6 [[агароднікі|агароднікаў]] — па 6 грошаў, яшчэ з 4 — па 4 грошы<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. У датаваным 13 днём сакавіка месяца 1581 г. дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў Астраглядавічаў, [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Варацец|Варатца]] пана Ш. Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, местам Брагін, сёламі [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын|Бабчын]]<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст]: регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]], Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушэвічаў (Багушоў)]], Плоскага, [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлак]] з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын|Бабчынам]], з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды (Астраглядавічы) на мапе ВКЛ 1613 г. (фрагмэнт).]] 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Вялікі Бор, Дворышча, Храпкаў і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор з 5 часткай зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>ŹD. T. XXI. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі сужэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах і стварэньне найбольш раньняй у рэгіёне каталіцкай парафіі. Першым зь вядомых настаяцелем быў ксёндз Станіслаў Зданоўскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref>. Недзе ў гэты ж час Астрагляды апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. У 1623 годзе ўдава Гальшка Мікалаевая Харлінская судзілася з сваякамі Харлінскімі за іх наезд на замак Астраглядаўскі{{Заўвага|На мапе ВКЛ 1613 г. у дачыненьні да Астраглядавічаў выкарыстаная выява, адсутная ў легендзе пад гербам Пагоня, відавочна, дзеля таго, што Астрагляды – па-за межамі ВКЛ. На існаваньне замку альбо ўмацаванай сядзібы яна, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава на рацэ Славечне]], як быццам не ўказвае. Але ж на гэтай мапе з найменш значных паселішчаў пазначаныя хіба цэнтры маёнткаў, зразумела, з панскімі сядзібамі, сярод якіх неўмацаваных у тыя часы не магло быць. Адсюль сьведчаньні пра замкі нават і пры невялікіх аднайменных сёлах. Тут важна не перабольшваць іх абарончыя здольнасьці і ўсьведамляць выключна надзённае прызначэньне — абарона маёмасьці ад тутэйшых сялянаў-бунтаўнікоў, суседніх паноў-братоў шляхты, прыхадняў-казакоў, пазьнейшых гайдамакаў і г. д.}}, вёску Астраглядавічы, на мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёску Хойнікі і інш<ref>ŹD. T. XXI. S. 637 </ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] 11 лютага 1627 году Гальшка Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да яе зяця [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]], ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з пятнаццаці дымоў ў Астраглядавічах плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пры гэтым яму яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Дзеля ўтрыманьня ў Астраглядах касьцёла і плябана на іх сталы прыбытак Мікалаем і Гальшкай Харлінскімі раней была запісана вёска Багушы. Але спадчыньнік маёнтку, зяць іх, пан Мікалай Абрамовіч, кальвініст, відавочна, не ўважаў той запіс абавязковым да выкананьня. Таму маем справу ад 6 чэрвеня 1635 году ксяндза Заклічынскага, плябана астраглядаўскага, якая разглядалася не адно ў Кіеўскім гродзе, але і ў каронным Люблінскім трыбунале. М. Абрамовіч, як высьвятляецца, наслаў на добра Багушы сваіх людзей, каб яны ўчынілі там розныя гвалты і рабункі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. У актавай кнізе Жытомірскага гродзкага суда 1635 году са слоў вознага сказана, што з-за няўплаты [[чопавае|чопавага]] падатку ён «''Перши позовъ по его милостъ пна Абрамовича, воеводича смоленъского, до села Оcтроглядовичъ, маетности его милости, того року и дня деветнастого мца сепътемъбра однеслъ и въ дворе тамошнимъ урядникови в руки одъдалъ''»<ref>Акти Житомирського гродського уряду: 1590 р., 1635 р. / В. М. Мойсієнко. – Житомир, 2004. № 40</ref>. Валодаў маёнткам М. Абрамовіч і ў 1639 годзе, калі заставіў Астраглядавічы гданьскаму мешчаніну Ежаму Гэўлу за 33 600 злотых, і ў канцы 1641 году, калі вяртаў доўг сыну нябожчыка Ісааку Гэўлу. Уражаньне такое, нібы генэрал артылерыі ВКЛ М. Абрамовіч ці ня кожны раз пазычаў грошы дзеля таго, каб аддаваць папярэднія даўгі то дзяржаве, то прыватным асобам, застаўляючы Астрагляды<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 14—15, 35—36</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 47 дымоў{{заўвага|Такая колькасьць дымоў была і пры адзіным паборы 1634 г.<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>}} сяла Астраглядавічаў кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 47 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі праваслаўнаму пану Максыміліяну Бразоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. З запісу ў абозным дзёньніку польнага гетмана ВКЛ князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] ад 26 ліпеня 1649 году вядома, што паказачаны селянін Улас з Астраглядавічаў, спайманы ў сваёй хаце за дзень да таго, прызнаў: далучыўся ён да казакоў, як тыя летась ішлі ў Літву, быў у Бабруйску і Быхаве ў палку Гаркушы; а пра казакоў паведаміў, што трое заходзілі ў іхнае сяло яшчэ "''ў мінулую суботу''"<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648 – 1658 рр. Т. 1 (1648 – 1649). – Київ, 2012. С. 296</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяна Бжазоўскага]], берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на свайго мужа-католіка князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёлу Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы. 14 студзеня наступнага 1683 г. харунжы берасьцейскі князь Канстанцін Шуйскі ў маёнтку Тэрэбунь склаў айцам-дамініканам астраглядаўскім фундуш, паводле якога абяцаў касьцёл у Астраглядавічах wystawić і вёску Багушы з грунтам і ўсялякімі пажыткамі на іх запісаць<ref>АGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 10 дымоў у Астраглядавічах князя Шуйскага выплачвалася 9 злотых. А яшчэ ў вёсцы было 9 дымоў, якія належалі баярам (асабіста вольным слугам)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 489. Другі пабор — 9 злотых з 9 дымоў (С. 506)</ref>. 2 траўня 1697 году ў Оўруцкі гродзкі суд астраглядаўскім земянінам панам Аляксандрам Галаскім ад імя князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага, была пададзена скарга, у якой сьцьвярджалася, што казацкага палку Ярэмы сотнік Лабада, аніяк не паважаючы вайсковыя артыкулы і права паспалітае, наехаў на двор Астраглядаўскі пана Дамініка году 1697 дня 10 лютага месяца, а наехаўшы, валоў, коней, авечак, сьвіней і дабро ўсякае пазабіраў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 26, 36</ref>. 23 красавіка 1738 году князь Ігнацы Шуйскі ў замку Хвойніцкім выдаў фундуш царкве Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядавіцкім ключы<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 289адв.-291адв.</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Астраглядавіцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 29 дымоў у Астраглядавічах, 8 у вёсцы Багушы, 4 у хутары Варацец, з 6 у Плоскім, 11 у Вязку, 3 у Паселічах, 3 у Дуброўным, 7 у Рашаўцах, 2 у Бардаках і{{заўвага|У іншых выпадках пісалі alias (альбо).}} Лахані, 3 у Шчарбінах. Душ да споведзі — каля 200<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова сяла Астраглядавічаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася plus minus 80 двароў, дапушчаных да споведзі 164 душы. Узначальваў прыход сьвятар Якаб Тышко(ў)скі (Tyszkoski)<ref name="fn2"/>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1740-я гады і надалей Астраглядавіцкі касьцёл аб'ядноўваў рыма-каталіцкую парафію ў [[Оўруч|Оўруцкім]] дэканаце Кіеўскай дыяцэзіі, да якой належалі жыхары (у асноўным шляхта) зь мястэчкаў Астраглядавічы{{Заўвага|Астраглядавічы тут названыя «мястэчкам» дзеля таго хіба, што былі цэнтрам парафіі, бо адпаведнага статусу, у адрозьненьне ад Брагіна і Хвойнікаў, ня мелі.}}, Хвойнікі, Брагін, вёсак Храпкаў, Руднае, Дворышча, Стралічаў, Вялікі Бор, Рудня Вялікаборская, Паселічы, Багушы, Сялец, Крыўча, Рудакоў, Лісцьвін, Мікулічы, Шкураты, Рудня Удалёўская, Буда Удалёўская, Глухавічы, Губарэвічы, Краснасельле, Масаны, Баршчоўка, Аравічы<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова налічвалася 104 двары «z pułogrodnikami», у тым ліку 50 у самым мястэчку{{заўвага|Так паселішча, цэнтар анкляву ў атачэньні Брагінскіх добраў, названае князем І. Шуйскім у фундушы 1738 г., адкуль перанесенае ў тэкст візыты. Але ў абсалютнай большасьці крыніцаў яно называлася сялом.}} Астраглядавічах. Да споведзі дапушчана 567 душ, зь якіх у тым годзе не спавядаліся 124, а былі ў споведзі 443<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref>. 22 сакавіка 1753 году князем Шуйскім запісаны фундуш Астраглядавіцкай царкве<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 63</ref>. На 1754 год у Астраглядавічах было 48 двароў (×6 — каля 288 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 7 злотых, 13 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 29 злотых і 24 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Астраглядавічах жылі адпаведна 7, 5 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. У 1776 годзе ў Астраглядавічах узьведзены новы будынак царквы, імаверна, ужо пад тытулам Сьвята-Траецкай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 30</ref>{{заўвага|У больш позьніх даведніках пазначаны 1779 г.<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 303</ref><ref name="fn1">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>}}. На 1777 год Астраглядаўская каталіцкая парафія, паводле графа Дз. Талстога, налічвала 252 верных<ref>Le Catholicisme Romain en Russie. Études historiques par M. le comte Dmitry Tolstoy. Tome premier. – Paris, 1863. P. 478</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] На 1789 год пры Астраглядаўскай Сьвята-Траецкай прыходзкай царкве згадваецца капліца сьв. апостала Іаана ў Багушах<ref>Табэлі дэканатаў Кіеўскай мітраполіі, прэзэнтаваныя генэральнай кангрэгацыяй ў Радамышлю. 1789. // ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 12 чэрвеня патрыёты Рэчы Паспалітай, госьці Караля і Людвікі Прозараў з Мазырскага, Оўруцкага і Рэчыцкага паветаў бралі ўдзел у сьвяточнай імшы з нагоды прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць гаротную Айчыну. Урачыстасьць адбылася ў Астраглядаўскім парафіяльным касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. Казань, прымеркаваную да падзеі, прамовіў ксёндз-пробашч Францішак Глінскі. Па яе заканчэньні ўсе прысутныя, пад няспынныя гарматныя салюты, прасьпявалі гімн Te Deum laudamus (Цябе, Бога, услаўляем) <ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[файл:Астрагляды на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|значак|170пкс|Астраглядавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Астраглядавічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У рэвізіі 1795 г. запісана, што Астраглядавічы Людвікі з Шуйскіх Прозар былі здадзены ў «арэндную пасэсію» Яну, сыну Уладыслава, Ястшэмбскаму (Ястржэмбскаму) тэрмінам на 3 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1797) за 1 833 дукаты і 6 злотых польскіх<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 208; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 71</ref>. [[Файл:Бліскучы канцэрт, прысвечаны Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Тытульны аркуш Канцэрту для фартэпіяна, прысьвечанага Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.]] У шляхецкай рэвізіі 1811 года эканомам фальварка Астраглядаўскага названы Юзаф Парыкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. Пасля сьмерці жонкі Людвікі і свайго вяртаньня зь няволі ў 1829 годзе К. Прозар уступіў ва ўладаньне маёнткамі, хоць вельмі хутка запісаў іх на сыноў Уладыслава і Юзафа. Уважаецца, што менавіта Уладыслаў, жанаты з Тэкляй Ракіцкай, якому дасталіся Астрагляды, ініцыяваў ўзьвядзеньне тут мураванага палацу ў стылі ампір паводле праэкту Генрыка Марконі<ref>Кулагін А. Астраглядская сядзіба. // Габрусь Т. Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, А. Квітніцкая, М. Ткачоў – Мінск: Полымя, 1998. С. 176</ref>{{Заўвага|А. Кулагін памылкова назваў сына К. Прозара Уладзімерам.}}. Спачыў абозны, паводле запісу ў мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёла, 20 кастрычніка (1 лістапада) 1841 года<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 17</ref>. [[Файл:Запіс аб смерці і пахаванні Юзафа Дашчынскага.png|значак|170пкс|Запіс аб сьмерці і пахаваньні ў Астраглядах Юзафа Дашчынскага.]] 29 ст. ст. жніўня 1844 году ў двары Астраглядавіцкім спачыў, а 31 жніўня быў пахаваны 70-гадовы мэтр музыкі шляхетны [[Юзаф Дашчынскі]]<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 33адв.</ref>. Згодна зь інвэнтаром таго ж 1844 году, Астрагляды належалі да маёнтку Хвойнікі, гаспадаром якога быў малодшы сын Караля Прозара Уладыслаў. Пасьля двара ў [[Сігневічы|Сігневічах]], ад сярэдзіны XIX ст. карціна «Сям’я Прозараў», напісаная зь ініцыятывы і на замову самога К. Прозара знакамітым мастаком Францішкам Смуглевічам у 1789 годзе, пэўны час знаходзілася ў Астраглядаўскім палацы пана Уладыслава і яго нашчадкаў<ref>Michalczyk Z. Franciszek Smuglewicz, Jan Chrystian Kampsetzer i pamięć synów o Józefie Prozorze. // Biuletyn Historii Sztuki. Rocznik LXXVI. – Warszawa, 2014. Nr 2. S. 197 – 217</ref>{{Заўвага|Хто ёсьць хто на карціне? У цэнтры партрэт бацькі – віцебскага ваяводы Юзафа Прозара, побач зьлева абозны Караль прамаўляе верш Францішка Карпінскага, прысьвечаны нябожчыку, па другі бок партрэту яго сярэдні брат Ігнацы і жонка Людвіка Канстанцыя, каля яе старэйшая дачка Юзэфа, зьлева малодшая Марыяна, крайні зьлева швагер Францішак Букаты, сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, побач малодшы брат Караля Антоні (адзіны ў сармацкім строі). Швагра Станіслава Ельскага (з падачы яго праўнука Яна Ельскага, блыталі раней з Антоніем<ref>Tadeusz Mikulski. Karpinsciana w Archiwum Prozorów. // Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej. – Wrocław, 1950. 41/2. S. 509; Федорук А. Т. Старинные усадьбы Берестейщины / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. – 2-е изд. – Минск: БелЭн, 2006. С. 202</ref>) тут, як пераканаўча давёў Зьбігнеў Міхальчык, няма. Цікава заўважыць, што прысутныя на палатне дочкі Юзэфа і Марыяна (з распазнаваньнем дзяцей таксама існавала праблема), у адрозьненьне ад дарослых, пісаныя не з натуры, народжаныя 13 чэрвеня 1786 г. і 23 кастрычніка 1787 г. w Poniemuniu, атрымалі імёны ў гонар адпаведна бацькі Караля і маці Людвікі. Народжаны ў Хвойніках 23 кастрычніка ў год стварэньня карціны сын іменаваны ізноў жа, у гонар дзядка-ваяводы, Юзафам.}}{{Заўвага|Улічыўшы пэрспэктыву страты Канстанцінам Прозарам Астраглядаўскай фартуны, карціну набыў адзін з сваякоў Прозараў, энцыкляпэдыст [[Аляксандар Ельскі]] з [[Замосьце (Пухавіцкі раён)|Замосьця]] Ігуменскага павету, а яго сын Ян вывез палатно ў гады Першай сусьветнай вайны да Варшавы. У 1929 г. ён перадаў твор на захаваньне ў Нацыянальны музэй, які пасьля Другой сусьветнай вайны і набыў яго для сваёй калекцыі.}}. [[Файл:Бабчын на трохвярстовай мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды і навакольле ажно да Стралічава і Мокіша на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 356 жыхароў сяла Астраглядавічы абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Сьвята-Траецкай царквы, 21 мужчына і 22 жанчыны зь сяла, 10 мужчын і 9 жанчын з фальварку былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 700</ref>. 18 верасьня 1860 году Астрагляды наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі і бабруйскі [[Міхал Галубовіч]], запіс якога засьведчыў, што ў палацы тады жыла сям'я рэчыцкага маршалка Мечыслава, сына Уладыслава, Прозара: «''Па абедзе я ад’ехаў у Астраглядавічы [з Хвойнікаў]. Засьпеў там толькі гаспадыню дома, жонку маршалка пані Прозараву, яе матку Аскеркаву, брата, глухога і барадатага, Эміля Аскерку, і валынскага Прозара. Вельмі гасцінна быў прыйманы''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч – Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Астрагляды адміністрацыйна належала да Мікуліцкай воласьці. З 1864 году арганізавана народная вучэльня. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы названыя настаяцель а. Дамецій Ляляўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Пігулеўскі, просьфірня Дар'я Грыгаровіч. Да прыходу, акрамя сяла Астрагляды, належалі вёскі Вязок, Дуброўнае, Плоскае, Шчарбіны, Варацец (прозараўскі), Бакуны, Багушы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 812 верных мужчынскага і 852 жаночага полу<ref name="fn1"/>. У 1887 годзе{{Заўвага|А. Ельскі апярэдзіў падзею, пазначыўшы яе 1885 годам<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1886. T. VII. S. 690</ref>.}} Астраглядаўскі маёнтак, калі ім валодаў Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар, быў прададзены «съ торговъ» пану Брэшчынскаму<ref name="fn3">РДГА. Ф. 592. Воп. 18. Спр. 2639. А. 4-4адв.</ref>. Каля 1895 году парафія Астраглядаўскага касьцёла, якая абыймала вялікую тэрыторыю, налічвала 3230 верных<ref>Кароль М. М. Перавод у праваслаўе на тэрыторыі беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 г.: палітыка ўрада і адносіны насельніцтва. Магістарская дысертацыя. – Мінск, 2017. С. 87</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле Астрагляды дзейнічалі царква, касьцёл, капліца, народная вучэльня, хлебазапасная крама, вятрак, карчма. Побач быў аднайменны фальварак. У тым жа 1897 годзе аднайменны маёнтак набыў за 137 000 рублёў расейскі купец Дорахаў, які зусім не жадаў займацца гаспадаркай, але па-драпежніцку хіба высякаў лес. У 1899 годзе ён прадаў Астраглядаўскія добры за 300 000 рублёў «г. Рыбникову.., который занимался скупкой больших имений, приводил их в кой какой порядок и по возможности продавал за бóльшие деньги»<ref name="fn3"/>. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Астрагляды спадчынны дваранін Валерыян Рафаілавіч Рыбнікаў<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 58</ref>. У 1905 годзе В. Р. Рыбнікаў прадаў за 620 000 рублёў маёнтак Астрагляды ў 6117 дзесяцін 1668 кв. сажэняў Любові Маркаўне Завойка, адначасова набыўшы ад яе маёнтак Магільнае ў Падольскай губэрні{{Заўвага|Адбыўся гэткі, на карысьць Рыбнікава, абмен. Да таго часу м-к Астрагляды быў закладзены ў Маскоўскім Замельным банку ў суме 246 000 руб.; мелася яшчэ і закладная Рыбнікава на 150 000 руб.}}<ref name="fn3"/><ref>НГАБ. Ф. 324. Воп. 1. Спр. 411. А. 2</ref>. Пасьля маёнтак перайшоў да Васіля Сьцяпанавіча Завойка і быў прапанаваны для набыцьця Менскаму адзьдзяленьню Сялянскага Пазямельнага банку. Уладальнікам 1 746 дзесяцін зямлі ў Астраглядах «Список землевладельцев Минской губернии 1911 г.» называе Аляксандра Іванавіча Цямніцкага<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911. – Минск: Мин. губ. стат. ком., 1911. С. 3</ref>. У 1912 г. «па найвысачэйшаму дазволу» маёнтак Астрагляды набыў Альгерд Гардзялкоўскі, апошні іх прыватны ўладальнік<ref>Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej. Tom 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1–10. /R. Aftanazy – Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo, 1997. S. 280; Кулагін А. Астраглядская сядзіба. С. 176</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Астрагляды ў складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Зах| С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. З 8 сьнежня 1926 да 1987 году – цэнтр Астраглядаўскага сельсавету Брагінскага раёну Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 году) акругі, з 20 лютага 1938 году Палескай, з 8 студзеня 1954 году Гомельскай вобласьці БССР. [[Файл:Варацец на мапе 1924-1926 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Рудакоў, Бабчын, Варацец, Астрагдяды, Зьвяняцкае на мапе 1926 г.]] У 2-й палове 1920-х гадоў арганізаваны саўгас «Астрагляды», дзейнічалі пачатковая школа, хата-чытальня, адзьдзяленьне спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства. У 1930 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Варашылава, працавалі 2 гамарні, цыркулярка, вятрак (з 1928 году), сталярная майстэрня (з 1930 году). Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 389 жыхароў вёскі, у памяць пра якіх у 1967 годзе ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск. У 1962 годзе да вёскі далучаныя пасёлак Двор Астрагляды, хутар Папаратнае. Была цэнтрам саўгаса «Астрагляды», існавалі сярэдняя школа, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі. 20 жніўня 2008 году вёска была ліквідавана<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Асобы == * [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (1774, Вільня — 1844, двор Астраглядавічы) — піяніст, кампазытар, дырыжор, кіраўнік аркестра. * Кардаш Дзяменці (1904-?) — беларускі настаўнік, гісторык. * Бельман Яўхім (1906—1977) — савецкі беларускі нэўрапатоляг<ref>[https://web.archive.org/web/20211225090552/https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Belman.htm]</ref>. * Палескі Вячаслаў (сапр. Станкевіч; 1912—1971) — беларускі драматург, заслужаны дзеяч культуры БССР (яго імем была названа Бабчынская сярэдняя школа Хвойніцкага раёну, дзе ён вучыўся). == Галерэя == <gallery caption="Памяць пра даўнія Астраглядавічы" widths="200" heights="200" class="center"> File:Ікона Маці Божая Снежная.png|Ікона Маці Божая Сьнежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.{{заўвага|[[Аляксандар Ярашэвіч]] некалі задаваўся пытаньнем: а ці не старая гэта алтарная ікона, якая пасьля зачыненьня 19 ліпеня 1865 г. каталіцкай капліцы ў Юравічах, была перададзеная ў Астраглядаўскі касьцёл?.. http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm. Паводле акту ад 31 траўня 1967 г., падпісанага дырэктарам Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР пані Аладавай (Е. Аладовой), парамэтры іконы адпавядаюць той, што атрыманая зь вёскі Сялец, таксама Брагінскага раёну. У картатэцы музэю, аднак, запісана, што абраз нібыта паходзіць з маёнтку Патонаў (з двара Гарадзішча?). І якімі ж былі шляхі іконы?..}} File:Smuglewicz Prozor Family.jpg|Ф. Смуглевіч. Сям'я Прозараў (1789) File:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|Карціна Сям'я Прозараў у музэі сядзібы Замосьце А. Ельскага (1910 – 1914). File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|Палац Прозараў у Астраглядах. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 год. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910).jpg|Палац у Астраглядах. Фота каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (2).jpg|Госьці Альгерда і Ванды Гардзялкоўскіх каля палацу ў Астраглядах. 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (4).jpg|Альгерд і Ванда Гардзялкоўскія сярод руінаў палацу, які меркавалі аднавіць. Каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (3).jpg|Каля руінаў. File:Афіцына ў Астраглядах. Фота У. Смольскага.jpg|Афіцына ў Астраглядах. Стрэлкай пазначанае месца бяроставай гідраізаляцыі. Фота Уладзімера Смольскага. 2021 г. File:Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны.jpg|Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны. Здымак У. Смольскага. 2021 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914).jpg|Касьцёл у Астраглядах. 1914 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2|}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0 {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] 5qtfob6f8c9lynga89uibznb4dpgcql 2664313 2664312 2026-04-09T05:52:57Z Дамінік 64057 2664313 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Астрагляды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Астраглядаў |Лацінка = Astrahlady |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = каля сярэдзіны XV ст. |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Астраглядавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 52.3 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 36.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Астрагля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ляліва роду Манівідавічаў.]][[Файл:Пра царкву Ўваскрасеньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пра царкву Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.]][[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Запіс 1879 г.png|значак|170пкс|зьлева|Запіс Браніслава Клечыньскага падчас рэвізіі 1879 г. архіву Прозараў у Астраглядах і Хвойніках.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|зьлева|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]][[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб Боньча роду Харлінскіх]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найранейшая згадка пра Астрагляды (арыгінальная назва — Астраглядавічы{{Заўвага|У «Вялікім гістарычным атласе Беларусі» (Мінск: Белкартаграфія, 2009. Т. 1. С. 193) аўтары-укладальнікі падалі назву нібыта зь яе варыянтам – Остроглядовичи (Глядовичи), што ёсьць недарэчнасьцю. Запазычана яна з выдадзенай Ю. Вольфам кнігі графа К. Ажароўскага<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. – Warszawa, 1895. S. 206</ref>, у якой узьнікла памылка пры перадачы зьместу каралеўскага ліста 1532 г. Тут побач згаданыя Hladowicze (а былі яшчэ Hładkowicze), Nowosielki, далей жа Chwojniki, Ostrodwory, хоць у арыгінале крыніцы побач названыя Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки (ёсьць там і Углядковичи, што на тэрыторыі Украіны). Астрадворы ўтварыліся шляхам разрыву назвы Астра-глядавічы і далучэньня да Астра- першага слова згадкі пра «''двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ''». Другая ж частка назвы ператварылася ў асобнае паселішча Глядавічы.}}) можа быць датаваная прыкладна сярэдзінай XV ст. У Генэральнай візыце Брагінскай пратапопіі (дэканату), пачатай 30 студзеня 1743 году, ёсьць запіс, згодна зь якім, царква Ўваскрашэньня Хрыстова{{заўвага|Тытул названы менавіта такі.}} ў Астраглядавічах, «як паведамляецца» (ut fertur), існавала перад тым ужо 300 гадоў{{заўвага|У візытах Брагінскага дэканату 1740 г. і 1752 г. запісана, ізноў хіба «z powiesci ludzkiey», пра больш, як 200-гадовы ўзрост царквы, а ўзьвядзеньне будынку зьвязана чамусьці з князямі Вішнявецкімі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (далей: ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 782. Ф. 1. Спр. 2464. А. 288</ref>, якія Астраглядавічамі ніколі не валодалі. Але гэта — што да царкоўнага будынку. Самое паселішча магло існаваць і за 300 гадоў да візытаў сярэдзіны XVIII ст., бо пісьмова згаданае ў 1504 г.}}. Кім збудаваная і асьвечаная невядома<ref name="fn2">ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 287, 287адв.</ref>, але Брагінскай воласьцю тады валодаў [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Іван Манівід|Ян (Іван) Манівідавіч]]<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261, 267</ref>. Пасьля сьмерці ў 1475 годзе яго сына [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]]а, [[Ваяводы наваградзкія|ваяводы наваградзкага]] і [[Падстолі вялікі літоўскі|падстолія вялікага літоўскага]], [[Брагін]]ам з воласьцю, відавочна, ізноў пачаў кіраваць вялікакняскі намесьнік, пра што маецца зьвестка на 1496 год<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397</ref>. 3 чэрвеня 1504 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы Астраглядавічы і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950</ref>). Вядомы ён пакуль што з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Адміністрацыйна Астраглядавічы належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладальнікамі іх і Хвойнікаў ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як уважаецца пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Ostrohlady // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1886. Т. VII. S. 690), князям Вішнявецкім і панам Ракіцкім Астрагляды ніколі не належалі.}}. 3-га сакавіка 1532 году кароль [[Жыгімонт І Стары|Жыгімонт Стары]] сваім лістом загадаў ваяводзе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref> (Любецкаму). Потым Астраглядавіцкі маёнтак князя Дз. Відыніцкага і яго жонкі Фенны Палазовічаўны згаданы ў дакумэнце ад 6 кастрычніка 1541 году з запісам аб узаемных саступках грунтоў у ім і ў Брагінскіх добрах князя Аляксандра Міхайлавіча Вішнявецкага<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну «''людей моих села Остроглядовского о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра), сьцьвярджаў , нібы «''тое село Остроглядовичи не ест у повете Киевского воеводства, але Троцкого повету, не повинен бых тут с того именя отказывати''»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 5, 37</ref>. 5 студзеня 1560 году князь Богуш Любецкі, ад імя свайго і маці-удавы княгіні Дзьмітравай Любецкай, падаў судовы пратэст супраць князя Міхаіла Аляксандравіча Вішнявецкага, старосты чаркаскага, за тое, што людзі яго гвалтоўна ўварваліся ў межы астраглядавіцкія, дзеля ўласнай карысьці палі разрабілі, пакасілі сенажаці і іншыя крыўды ўчынілі<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 4</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Бонча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Астраглядавічы) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 24 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Астраглядавічы (Ostrohladowicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 82зв.-83зв.</ref>. У 1570—1590-я гады добры Астраглядавічы пана Шчаснага Харлінскага шматразова згаданыя ў судовых справах з-за нанесеных ім брагінскімі падданымі князёў Вішнявецкіх маёмасных стратаў, з-за ўчыненага гвалту над людзьмі. 25 сакавіка 1579 года кароль [[Стэфан Баторы]] нават даслаў ліст княгіні-удаве Аляксандравай Вішнявецкай, у якім загадаў, каб яе людзі не ўдзіраліся ў дзедзічныя грунты астраглядавіцкія пана Ш. Харлінскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 5—15</ref>. У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год запісана, што ў сяле Астраглядавічы пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з 1 двара [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася 15 грошаў, з 6 [[агароднікі|агароднікаў]] — па 6 грошаў, яшчэ з 4 — па 4 грошы<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. У датаваным 13 днём сакавіка месяца 1581 г. дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў Астраглядавічаў, [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Варацец|Варатца]] пана Ш. Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, местам Брагін, сёламі [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын|Бабчын]]<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст]: регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]], Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушэвічаў (Багушоў)]], Плоскага, [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлак]] з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын|Бабчынам]], з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды (Астраглядавічы) на мапе ВКЛ 1613 г. (фрагмэнт).]] 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Вялікі Бор, Дворышча, Храпкаў і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор з 5 часткай зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>ŹD. T. XXI. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі сужэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах і стварэньне найбольш раньняй у рэгіёне каталіцкай парафіі. Першым зь вядомых настаяцелем быў ксёндз Станіслаў Зданоўскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref>. Недзе ў гэты ж час Астрагляды апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. У 1623 годзе ўдава Гальшка Мікалаевая Харлінская судзілася з сваякамі Харлінскімі за іх наезд на замак Астраглядаўскі{{Заўвага|На мапе ВКЛ 1613 г. у дачыненьні да Астраглядавічаў выкарыстаная выява, адсутная ў легендзе пад гербам Пагоня, відавочна, дзеля таго, што Астрагляды – па-за межамі ВКЛ. На існаваньне замку альбо ўмацаванай сядзібы яна, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава на рацэ Славечне]], як быццам не ўказвае. Але ж на гэтай мапе з найменш значных паселішчаў пазначаныя хіба цэнтры маёнткаў, зразумела, з панскімі сядзібамі, сярод якіх неўмацаваных у тыя часы не магло быць. Адсюль сьведчаньні пра замкі нават і пры невялікіх аднайменных сёлах. Тут важна не перабольшваць іх абарончыя здольнасьці і ўсьведамляць выключна надзённае прызначэньне — абарона маёмасьці ад тутэйшых сялянаў-бунтаўнікоў, суседніх паноў-братоў шляхты, прыхадняў-казакоў, пазьнейшых гайдамакаў і г. д.}}, вёску Астраглядавічы, на мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёску Хойнікі і інш<ref>ŹD. T. XXI. S. 637 </ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] 11 лютага 1627 году Гальшка Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да яе зяця [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]], ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з пятнаццаці дымоў ў Астраглядавічах плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пры гэтым яму яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Дзеля ўтрыманьня ў Астраглядах касьцёла і плябана на іх сталы прыбытак Мікалаем і Гальшкай Харлінскімі раней была запісана вёска Багушы. Але спадчыньнік маёнтку, зяць іх, пан Мікалай Абрамовіч, кальвініст, відавочна, не ўважаў той запіс абавязковым да выкананьня. Таму маем справу ад 6 чэрвеня 1635 году ксяндза Заклічынскага, плябана астраглядаўскага, якая разглядалася не адно ў Кіеўскім гродзе, але і ў каронным Люблінскім трыбунале. М. Абрамовіч, як высьвятляецца, наслаў на добра Багушы сваіх людзей, каб яны ўчынілі там розныя гвалты і рабункі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. У актавай кнізе Жытомірскага гродзкага суда 1635 году са слоў вознага сказана, што з-за няўплаты [[чопавае|чопавага]] падатку ён «''Перши позовъ по его милостъ пна Абрамовича, воеводича смоленъского, до села Оcтроглядовичъ, маетности его милости, того року и дня деветнастого мца сепътемъбра однеслъ и въ дворе тамошнимъ урядникови в руки одъдалъ''»<ref>Акти Житомирського гродського уряду: 1590 р., 1635 р. / В. М. Мойсієнко. – Житомир, 2004. № 40</ref>. Валодаў маёнткам М. Абрамовіч і ў 1639 годзе, калі заставіў Астраглядавічы гданьскаму мешчаніну Ежаму Гэўлу за 33 600 злотых, і ў канцы 1641 году, калі вяртаў доўг сыну нябожчыка Ісааку Гэўлу. Уражаньне такое, нібы генэрал артылерыі ВКЛ М. Абрамовіч ці ня кожны раз пазычаў грошы дзеля таго, каб аддаваць папярэднія даўгі то дзяржаве, то прыватным асобам, застаўляючы Астрагляды<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 14—15, 35—36</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 47 дымоў{{заўвага|Такая колькасьць дымоў была і пры адзіным паборы 1634 г.<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>}} сяла Астраглядавічаў кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 47 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі праваслаўнаму пану Максыміліяну Бразоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. З запісу ў абозным дзёньніку польнага гетмана ВКЛ князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] ад 26 ліпеня 1649 году вядома, што паказачаны селянін Улас з Астраглядавічаў, спайманы ў сваёй хаце за дзень да таго, прызнаў: далучыўся ён да казакоў, як тыя летась ішлі ў Літву, быў у Бабруйску і Быхаве ў палку Гаркушы; а пра казакоў паведаміў, што трое заходзілі ў іхнае сяло яшчэ "''ў мінулую суботу''"<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648 – 1658 рр. Т. 1 (1648 – 1649). – Київ, 2012. С. 296</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяна Бжазоўскага]], берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на свайго мужа-католіка князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёлу Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы. 14 студзеня наступнага 1683 г. харунжы берасьцейскі князь Канстанцін Шуйскі ў маёнтку Тэрэбунь склаў айцам-дамініканам астраглядаўскім фундуш, паводле якога абяцаў касьцёл у Астраглядавічах wystawić і вёску Багушы з грунтам і ўсялякімі пажыткамі на іх запісаць<ref>АGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 10 дымоў у Астраглядавічах князя Шуйскага выплачвалася 9 злотых. А яшчэ ў вёсцы было 9 дымоў, якія належалі баярам (асабіста вольным слугам)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 489. Другі пабор — 9 злотых з 9 дымоў (С. 506)</ref>. 2 траўня 1697 году ў Оўруцкі гродзкі суд астраглядаўскім земянінам панам Аляксандрам Галаскім ад імя князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага, была пададзена скарга, у якой сьцьвярджалася, што казацкага палку Ярэмы сотнік Лабада, аніяк не паважаючы вайсковыя артыкулы і права паспалітае, наехаў на двор Астраглядаўскі пана Дамініка году 1697 дня 10 лютага месяца, а наехаўшы, валоў, коней, авечак, сьвіней і дабро ўсякае пазабіраў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 26, 36</ref>. 23 красавіка 1738 году князь Ігнацы Шуйскі ў замку Хвойніцкім выдаў фундуш царкве Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядавіцкім ключы<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 289адв.-291адв.</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Астраглядавіцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 29 дымоў у Астраглядавічах, 8 у вёсцы Багушы, 4 у хутары Варацец, з 6 у Плоскім, 11 у Вязку, 3 у Паселічах, 3 у Дуброўным, 7 у Рашаўцах, 2 у Бардаках і{{заўвага|У іншых выпадках пісалі alias (альбо).}} Лахані, 3 у Шчарбінах. Душ да споведзі — каля 200<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова сяла Астраглядавічаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася plus minus 80 двароў, дапушчаных да споведзі 164 душы. Узначальваў прыход сьвятар Якаб Тышко(ў)скі (Tyszkoski)<ref name="fn2"/>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1740-я гады і надалей Астраглядавіцкі касьцёл аб'ядноўваў рыма-каталіцкую парафію ў [[Оўруч|Оўруцкім]] дэканаце Кіеўскай дыяцэзіі, да якой належалі жыхары (у асноўным шляхта) зь мястэчкаў Астраглядавічы{{Заўвага|Астраглядавічы тут названыя «мястэчкам» дзеля таго хіба, што былі цэнтрам парафіі, бо адпаведнага статусу, у адрозьненьне ад Брагіна і Хвойнікаў, ня мелі.}}, Хвойнікі, Брагін, вёсак Храпкаў, Руднае, Дворышча, Стралічаў, Вялікі Бор, Рудня Вялікаборская, Паселічы, Багушы, Сялец, Крыўча, Рудакоў, Лісцьвін, Мікулічы, Шкураты, Рудня Удалёўская, Буда Удалёўская, Глухавічы, Губарэвічы, Краснасельле, Масаны, Баршчоўка, Аравічы<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова налічвалася 104 двары «z pułogrodnikami», у тым ліку 50 у самым мястэчку{{заўвага|Так паселішча, цэнтар анкляву ў атачэньні Брагінскіх добраў, названае князем І. Шуйскім у фундушы 1738 г., адкуль перанесенае ў тэкст візыты. Але ў абсалютнай большасьці крыніцаў яно называлася сялом.}} Астраглядавічах. Да споведзі дапушчана 567 душ, зь якіх у тым годзе не спавядаліся 124, а былі ў споведзі 443<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref>. 22 сакавіка 1753 году князем Шуйскім запісаны фундуш Астраглядавіцкай царкве<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 63</ref>. На 1754 год у Астраглядавічах было 48 двароў (×6 — каля 288 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 7 злотых, 13 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 29 злотых і 24 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Астраглядавічах жылі адпаведна 7, 5 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. У 1776 годзе ў Астраглядавічах узьведзены новы будынак царквы, імаверна, ужо пад тытулам Сьвята-Траецкай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 30</ref>{{заўвага|У больш позьніх даведніках пазначаны 1779 г.<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 303</ref><ref name="fn1">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>}}. На 1777 год Астраглядаўская каталіцкая парафія, паводле графа Дз. Талстога, налічвала 252 верных<ref>Le Catholicisme Romain en Russie. Études historiques par M. le comte Dmitry Tolstoy. Tome premier. – Paris, 1863. P. 478</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] На 1789 год пры Астраглядаўскай Сьвята-Траецкай прыходзкай царкве згадваецца капліца сьв. апостала Іаана ў Багушах<ref>Табэлі дэканатаў Кіеўскай мітраполіі, прэзэнтаваныя генэральнай кангрэгацыяй ў Радамышлю. 1789. // ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 12 чэрвеня патрыёты Рэчы Паспалітай, госьці Караля і Людвікі Прозараў з Мазырскага, Оўруцкага і Рэчыцкага паветаў бралі ўдзел у сьвяточнай імшы з нагоды прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць гаротную Айчыну. Урачыстасьць адбылася ў Астраглядаўскім парафіяльным касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. Казань, прымеркаваную да падзеі, прамовіў ксёндз-пробашч Францішак Глінскі. Па яе заканчэньні ўсе прысутныя, пад няспынныя гарматныя салюты, прасьпявалі гімн Te Deum laudamus (Цябе, Бога, услаўляем) <ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[файл:Астрагляды на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|значак|170пкс|Астраглядавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Астраглядавічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У рэвізіі 1795 г. запісана, што Астраглядавічы Людвікі з Шуйскіх Прозар былі здадзены ў «арэндную пасэсію» Яну, сыну Уладыслава, Ястшэмбскаму (Ястржэмбскаму) тэрмінам на 3 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1797) за 1 833 дукаты і 6 злотых польскіх<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 208; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 71</ref>. [[Файл:Бліскучы канцэрт, прысвечаны Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Тытульны аркуш Канцэрту для фартэпіяна, прысьвечанага Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.]] У шляхецкай рэвізіі 1811 года эканомам фальварка Астраглядаўскага названы Юзаф Парыкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. Пасля сьмерці жонкі Людвікі і свайго вяртаньня зь няволі ў 1829 годзе К. Прозар уступіў ва ўладаньне маёнткамі, хоць вельмі хутка запісаў іх на сыноў Уладыслава і Юзафа. Уважаецца, што менавіта Уладыслаў, жанаты з Тэкляй Ракіцкай, якому дасталіся Астрагляды, ініцыяваў ўзьвядзеньне тут мураванага палацу ў стылі ампір паводле праэкту Генрыка Марконі<ref>Кулагін А. Астраглядская сядзіба. // Габрусь Т. Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, А. Квітніцкая, М. Ткачоў – Мінск: Полымя, 1998. С. 176</ref>{{Заўвага|А. Кулагін памылкова назваў сына К. Прозара Уладзімерам.}}. Спачыў абозны, паводле запісу ў мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёла, 20 кастрычніка (1 лістапада) 1841 года<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 17</ref>. [[Файл:Запіс аб смерці і пахаванні Юзафа Дашчынскага.png|значак|170пкс|Запіс аб сьмерці і пахаваньні ў Астраглядах Юзафа Дашчынскага.]] 29 ст. ст. жніўня 1844 году ў двары Астраглядавіцкім спачыў, а 31 жніўня быў пахаваны 70-гадовы мэтр музыкі шляхетны [[Юзаф Дашчынскі]]<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 33адв.</ref>. Згодна зь інвэнтаром таго ж 1844 году, Астрагляды належалі да маёнтку Хвойнікі, гаспадаром якога быў малодшы сын Караля Прозара Уладыслаў. Пасьля двара ў [[Сігневічы|Сігневічах]], ад сярэдзіны XIX ст. карціна «Сям’я Прозараў», напісаная зь ініцыятывы і на замову самога К. Прозара знакамітым мастаком Францішкам Смуглевічам у 1789 годзе, пэўны час знаходзілася ў Астраглядаўскім палацы пана Уладыслава і яго нашчадкаў<ref>Michalczyk Z. Franciszek Smuglewicz, Jan Chrystian Kampsetzer i pamięć synów o Józefie Prozorze. // Biuletyn Historii Sztuki. Rocznik LXXVI. – Warszawa, 2014. Nr 2. S. 197 – 217</ref>{{Заўвага|Хто ёсьць хто на карціне? У цэнтры партрэт бацькі – віцебскага ваяводы Юзафа Прозара, побач зьлева абозны Караль прамаўляе верш Францішка Карпінскага, прысьвечаны нябожчыку, па другі бок партрэту яго сярэдні брат Ігнацы і жонка Людвіка Канстанцыя, каля яе старэйшая дачка Юзэфа, зьлева малодшая Марыяна, крайні зьлева швагер Францішак Букаты, сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, побач малодшы брат Караля Антоні (адзіны ў сармацкім строі). Швагра Станіслава Ельскага (з падачы яго праўнука Яна Ельскага, блыталі раней з Антоніем<ref>Tadeusz Mikulski. Karpinsciana w Archiwum Prozorów. // Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej. – Wrocław, 1950. 41/2. S. 509; Федорук А. Т. Старинные усадьбы Берестейщины / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. – 2-е изд. – Минск: БелЭн, 2006. С. 202</ref>) тут, як пераканаўча давёў Зьбігнеў Міхальчык, няма. Цікава заўважыць, што прысутныя на палатне дочкі Юзэфа і Марыяна (з распазнаваньнем дзяцей таксама існавала праблема), у адрозьненьне ад дарослых, пісаныя не з натуры, народжаныя 13 чэрвеня 1786 г. і 23 кастрычніка 1787 г. w Poniemuniu, атрымалі імёны ў гонар адпаведна бацькі Караля і маці Людвікі. Народжаны ў Хвойніках 23 кастрычніка ў год стварэньня карціны сын іменаваны ізноў жа, у гонар дзядка-ваяводы, Юзафам.}}{{Заўвага|Улічыўшы пэрспэктыву страты Канстанцінам Прозарам Астраглядаўскай фартуны, карціну набыў адзін з сваякоў Прозараў, энцыкляпэдыст [[Аляксандар Ельскі]] з [[Замосьце (Пухавіцкі раён)|Замосьця]] Ігуменскага павету, а яго сын Ян вывез палатно ў гады Першай сусьветнай вайны да Варшавы. У 1929 г. ён перадаў твор на захаваньне ў Нацыянальны музэй, які пасьля Другой сусьветнай вайны і набыў яго для сваёй калекцыі.}}. [[Файл:Бабчын на трохвярстовай мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды і навакольле ажно да Стралічава і Мокіша на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 356 жыхароў сяла Астраглядавічы абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Сьвята-Траецкай царквы, 21 мужчына і 22 жанчыны зь сяла, 10 мужчын і 9 жанчын з фальварку былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 700</ref>. 18 верасьня 1860 году Астрагляды наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі і бабруйскі [[Міхал Галубовіч]], запіс якога засьведчыў, што ў палацы тады жыла сям'я рэчыцкага маршалка Мечыслава, сына Уладыслава, Прозара: «''Па абедзе я ад’ехаў у Астраглядавічы [з Хвойнікаў]. Засьпеў там толькі гаспадыню дома, жонку маршалка пані Прозараву, яе матку Аскеркаву, брата, глухога і барадатага, Эміля Аскерку, і валынскага Прозара. Вельмі гасцінна быў прыйманы''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч – Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Астрагляды адміністрацыйна належала да Мікуліцкай воласьці. З 1864 году арганізавана народная вучэльня. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы названыя настаяцель а. Дамецій Ляляўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Пігулеўскі, просьфірня Дар'я Грыгаровіч. Да прыходу, акрамя сяла Астрагляды, належалі вёскі Вязок, Дуброўнае, Плоскае, Шчарбіны, Варацец (прозараўскі), Бакуны, Багушы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 812 верных мужчынскага і 852 жаночага полу<ref name="fn1"/>. У 1887 годзе{{Заўвага|А. Ельскі апярэдзіў падзею, пазначыўшы яе 1885 годам<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1886. T. VII. S. 690</ref>.}} Астраглядаўскі маёнтак, калі ім валодаў Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар, быў прададзены «съ торговъ» пану Брэшчынскаму<ref name="fn3">РДГА. Ф. 592. Воп. 18. Спр. 2639. А. 4-4адв.</ref>. Каля 1895 году парафія Астраглядаўскага касьцёла, якая абыймала вялікую тэрыторыю, налічвала 3230 верных<ref>Кароль М. М. Перавод у праваслаўе на тэрыторыі беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 г.: палітыка ўрада і адносіны насельніцтва. Магістарская дысертацыя. – Мінск, 2017. С. 87</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле Астрагляды дзейнічалі царква, касьцёл, капліца, народная вучэльня, хлебазапасная крама, вятрак, карчма. Побач быў аднайменны фальварак. У тым жа 1897 годзе аднайменны маёнтак набыў за 137 000 рублёў расейскі купец Дорахаў, які зусім не жадаў займацца гаспадаркай, але па-драпежніцку хіба высякаў лес. У 1899 годзе ён прадаў Астраглядаўскія добры за 300 000 рублёў «г. Рыбникову.., который занимался скупкой больших имений, приводил их в кой какой порядок и по возможности продавал за бóльшие деньги»<ref name="fn3"/>. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Астрагляды спадчынны дваранін Валерыян Рафаілавіч Рыбнікаў<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 58</ref>. У 1905 годзе В. Р. Рыбнікаў прадаў за 620 000 рублёў маёнтак Астрагляды ў 6117 дзесяцін 1668 кв. сажэняў Любові Маркаўне Завойка, адначасова набыўшы ад яе маёнтак Магільнае ў Падольскай губэрні{{Заўвага|Адбыўся гэткі, на карысьць Рыбнікава, абмен. Да таго часу м-к Астрагляды быў закладзены ў Маскоўскім Замельным банку ў суме 246 000 руб.; мелася яшчэ і закладная Рыбнікава на 150 000 руб.}}<ref name="fn3"/><ref>НГАБ. Ф. 324. Воп. 1. Спр. 411. А. 2</ref>. Пасьля маёнтак перайшоў да Васіля Сьцяпанавіча Завойка і быў прапанаваны для набыцьця Менскаму адзьдзяленьню Сялянскага Пазямельнага банку. Уладальнікам 1 746 дзесяцін зямлі ў Астраглядах «Список землевладельцев Минской губернии 1911 г.» называе Аляксандра Іванавіча Цямніцкага<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911. – Минск: Мин. губ. стат. ком., 1911. С. 3</ref>. У 1912 г. «па найвысачэйшаму дазволу» маёнтак Астрагляды набыў Альгерд Гардзялкоўскі, апошні іх прыватны ўладальнік<ref>Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej. Tom 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1–10. /R. Aftanazy – Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo, 1997. S. 280; Кулагін А. Астраглядская сядзіба. С. 176</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Астрагляды ў складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Зах| С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. З 8 сьнежня 1926 да 1987 году – цэнтр Астраглядаўскага сельсавету Брагінскага раёну Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 году) акругі, з 20 лютага 1938 году Палескай, з 8 студзеня 1954 году Гомельскай вобласьці БССР. [[Файл:Варацец на мапе 1924-1926 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Рудакоў, Бабчын, Варацец, Астрагдяды, Зьвяняцкае на мапе 1926 г.]] У 2-й палове 1920-х гадоў арганізаваны саўгас «Астрагляды», дзейнічалі пачатковая школа, хата-чытальня, адзьдзяленьне спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства. У 1930 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Варашылава, працавалі 2 гамарні, цыркулярка, вятрак (з 1928 году), сталярная майстэрня (з 1930 году). Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 389 жыхароў вёскі, у памяць пра якіх у 1967 годзе ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск. У 1962 годзе да вёскі далучаныя пасёлак Двор Астрагляды, хутар Папаратнае. Была цэнтрам саўгаса «Астрагляды», існавалі сярэдняя школа, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі. 20 жніўня 2008 году вёска была ліквідавана<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Асобы == * [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (1774, Вільня — 1844, двор Астраглядавічы) — піяніст, кампазытар, дырыжор, кіраўнік аркестра. * Кардаш Дзяменці (1904-?) — беларускі настаўнік, гісторык. * Бельман Яўхім (1906—1977) — савецкі беларускі нэўрапатоляг<ref>[https://web.archive.org/web/20211225090552/https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Belman.htm]</ref>. * Палескі Вячаслаў (сапр. Станкевіч; 1912—1971) — беларускі драматург, заслужаны дзеяч культуры БССР (яго імем была названа Бабчынская сярэдняя школа Хвойніцкага раёну, дзе ён вучыўся). == Галерэя == <gallery caption="Памяць пра даўнія Астраглядавічы" widths="200" heights="200" class="center"> File:Ікона Маці Божая Снежная.png|Ікона Маці Божая Сьнежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.{{заўвага|[[Аляксандар Ярашэвіч]] некалі задаваўся пытаньнем: а ці не старая гэта алтарная ікона, якая пасьля зачыненьня 19 ліпеня 1865 г. каталіцкай капліцы ў Юравічах, была перададзеная ў Астраглядаўскі касьцёл?.. http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm. Паводле акту ад 31 траўня 1967 г., падпісанага дырэктарам Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР пані Аладавай (Е. Аладовой), парамэтры іконы адпавядаюць той, што атрыманая зь вёскі Сялец, таксама Брагінскага раёну. У картатэцы музэю, аднак, запісана, што абраз нібыта паходзіць з маёнтку Патонаў (з двара Гарадзішча?). І якімі ж былі шляхі іконы?..}} File:Smuglewicz Prozor Family.jpg|Ф. Смуглевіч. Сям'я Прозараў (1789) File:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|Карціна Сям'я Прозараў у музэі сядзібы Замосьце А. Ельскага (1910 – 1914). File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|Палац Прозараў у Астраглядах. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 год. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910).jpg|Палац у Астраглядах. Фота каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (2).jpg|Госьці Альгерда і Ванды Гардзялкоўскіх каля палацу ў Астраглядах. 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (4).jpg|Альгерд і Ванда Гардзялкоўскія сярод руінаў палацу, які меркавалі аднавіць. Каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (3).jpg|Каля руінаў. File:Афіцына ў Астраглядах. Фота У. Смольскага.jpg|Афіцына ў Астраглядах. Стрэлкай пазначанае месца бяроставай гідраізаляцыі. Фота Уладзімера Смольскага. 2021 г. File:Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны.jpg|Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны. Здымак У. Смольскага. 2021 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914).jpg|Касьцёл у Астраглядах. 1914 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2|}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0 {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] pvuq3dydjko8a9uto5a0evyer3xr31r 2664314 2664313 2026-04-09T05:56:25Z Дамінік 64057 2664314 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Астрагляды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Астраглядаў |Лацінка = Astrahlady |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = каля сярэдзіны XV ст. |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Астраглядавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 52.3 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 36.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Астрагля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ляліва роду Манівідавічаў.]][[Файл:Пра царкву Ўваскрасеньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пра царкву Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.]][[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]][[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найранейшая згадка пра Астрагляды (арыгінальная назва — Астраглядавічы{{Заўвага|У «Вялікім гістарычным атласе Беларусі» (Мінск: Белкартаграфія, 2009. Т. 1. С. 193) аўтары-укладальнікі падалі назву нібыта зь яе варыянтам – Остроглядовичи (Глядовичи), што ёсьць недарэчнасьцю. Запазычана яна з выдадзенай Ю. Вольфам кнігі графа К. Ажароўскага<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. – Warszawa, 1895. S. 206</ref>, у якой узьнікла памылка пры перадачы зьместу каралеўскага ліста 1532 г. Тут побач згаданыя Hladowicze (а былі яшчэ Hładkowicze), Nowosielki, далей жа Chwojniki, Ostrodwory, хоць у арыгінале крыніцы побач названыя Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки (ёсьць там і Углядковичи, што на тэрыторыі Украіны). Астрадворы ўтварыліся шляхам разрыву назвы Астра-глядавічы і далучэньня да Астра- першага слова згадкі пра «''двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ''». Другая ж частка назвы ператварылася ў асобнае паселішча Глядавічы.}}) можа быць датаваная прыкладна сярэдзінай XV ст. У Генэральнай візыце Брагінскай пратапопіі (дэканату), пачатай 30 студзеня 1743 году, ёсьць запіс, згодна зь якім, царква Ўваскрашэньня Хрыстова{{заўвага|Тытул названы менавіта такі.}} ў Астраглядавічах, «як паведамляецца» (ut fertur), існавала перад тым ужо 300 гадоў{{заўвага|У візытах Брагінскага дэканату 1740 г. і 1752 г. запісана, ізноў хіба «z powiesci ludzkiey», пра больш, як 200-гадовы ўзрост царквы, а ўзьвядзеньне будынку зьвязана чамусьці з князямі Вішнявецкімі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (далей: ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 782. Ф. 1. Спр. 2464. А. 288</ref>, якія Астраглядавічамі ніколі не валодалі. Але гэта — што да царкоўнага будынку. Самое паселішча магло існаваць і за 300 гадоў да візытаў сярэдзіны XVIII ст., бо пісьмова згаданае ў 1504 г.}}. Кім збудаваная і асьвечаная невядома<ref name="fn2">ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 287, 287адв.</ref>, але Брагінскай воласьцю тады валодаў [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Іван Манівід|Ян (Іван) Манівідавіч]]<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261, 267</ref>. Пасьля сьмерці ў 1475 годзе яго сына [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]]а, [[Ваяводы наваградзкія|ваяводы наваградзкага]] і [[Падстолі вялікі літоўскі|падстолія вялікага літоўскага]], [[Брагін]]ам з воласьцю, відавочна, ізноў пачаў кіраваць вялікакняскі намесьнік, пра што маецца зьвестка на 1496 год<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397</ref>. 3 чэрвеня 1504 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы Астраглядавічы і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950</ref>). Вядомы ён пакуль што з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Адміністрацыйна Астраглядавічы належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладальнікамі іх і Хвойнікаў ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як уважаецца пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Ostrohlady // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1886. Т. VII. S. 690), князям Вішнявецкім і панам Ракіцкім Астрагляды ніколі не належалі.}}. 3-га сакавіка 1532 году кароль [[Жыгімонт І Стары|Жыгімонт Стары]] сваім лістом загадаў ваяводзе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref> (Любецкаму). Потым Астраглядавіцкі маёнтак князя Дз. Відыніцкага і яго жонкі Фенны Палазовічаўны згаданы ў дакумэнце ад 6 кастрычніка 1541 году з запісам аб узаемных саступках грунтоў у ім і ў Брагінскіх добрах князя Аляксандра Міхайлавіча Вішнявецкага<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну «''людей моих села Остроглядовского о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра), сьцьвярджаў , нібы «''тое село Остроглядовичи не ест у повете Киевского воеводства, але Троцкого повету, не повинен бых тут с того именя отказывати''»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 5, 37</ref>. 5 студзеня 1560 году князь Богуш Любецкі, ад імя свайго і маці-удавы княгіні Дзьмітравай Любецкай, падаў судовы пратэст супраць князя Міхаіла Аляксандравіча Вішнявецкага, старосты чаркаскага, за тое, што людзі яго гвалтоўна ўварваліся ў межы астраглядавіцкія, дзеля ўласнай карысьці палі разрабілі, пакасілі сенажаці і іншыя крыўды ўчынілі<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 4</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Бонча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Астраглядавічы) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 24 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Астраглядавічы (Ostrohladowicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 82зв.-83зв.</ref>. У 1570—1590-я гады добры Астраглядавічы пана Шчаснага Харлінскага шматразова згаданыя ў судовых справах з-за нанесеных ім брагінскімі падданымі князёў Вішнявецкіх маёмасных стратаў, з-за ўчыненага гвалту над людзьмі. 25 сакавіка 1579 года кароль [[Стэфан Баторы]] нават даслаў ліст княгіні-удаве Аляксандравай Вішнявецкай, у якім загадаў, каб яе людзі не ўдзіраліся ў дзедзічныя грунты астраглядавіцкія пана Ш. Харлінскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 5—15</ref>. У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год запісана, што ў сяле Астраглядавічы пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з 1 двара [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася 15 грошаў, з 6 [[агароднікі|агароднікаў]] — па 6 грошаў, яшчэ з 4 — па 4 грошы<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. У датаваным 13 днём сакавіка месяца 1581 г. дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў Астраглядавічаў, [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Варацец|Варатца]] пана Ш. Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, местам Брагін, сёламі [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын|Бабчын]]<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст]: регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]], Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушэвічаў (Багушоў)]], Плоскага, [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлак]] з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын|Бабчынам]], з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды (Астраглядавічы) на мапе ВКЛ 1613 г. (фрагмэнт).]] 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Вялікі Бор, Дворышча, Храпкаў і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор з 5 часткай зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>ŹD. T. XXI. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі сужэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах і стварэньне найбольш раньняй у рэгіёне каталіцкай парафіі. Першым зь вядомых настаяцелем быў ксёндз Станіслаў Зданоўскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref>. Недзе ў гэты ж час Астрагляды апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. У 1623 годзе ўдава Гальшка Мікалаевая Харлінская судзілася з сваякамі Харлінскімі за іх наезд на замак Астраглядаўскі{{Заўвага|На мапе ВКЛ 1613 г. у дачыненьні да Астраглядавічаў выкарыстаная выява, адсутная ў легендзе пад гербам Пагоня, відавочна, дзеля таго, што Астрагляды – па-за межамі ВКЛ. На існаваньне замку альбо ўмацаванай сядзібы яна, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава на рацэ Славечне]], як быццам не ўказвае. Але ж на гэтай мапе з найменш значных паселішчаў пазначаныя хіба цэнтры маёнткаў, зразумела, з панскімі сядзібамі, сярод якіх неўмацаваных у тыя часы не магло быць. Адсюль сьведчаньні пра замкі нават і пры невялікіх аднайменных сёлах. Тут важна не перабольшваць іх абарончыя здольнасьці і ўсьведамляць выключна надзённае прызначэньне — абарона маёмасьці ад тутэйшых сялянаў-бунтаўнікоў, суседніх паноў-братоў шляхты, прыхадняў-казакоў, пазьнейшых гайдамакаў і г. д.}}, вёску Астраглядавічы, на мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёску Хойнікі і інш<ref>ŹD. T. XXI. S. 637 </ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] 11 лютага 1627 году Гальшка Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да яе зяця [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]], ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з пятнаццаці дымоў ў Астраглядавічах плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пры гэтым яму яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Дзеля ўтрыманьня ў Астраглядах касьцёла і плябана на іх сталы прыбытак Мікалаем і Гальшкай Харлінскімі раней была запісана вёска Багушы. Але спадчыньнік маёнтку, зяць іх, пан Мікалай Абрамовіч, кальвініст, відавочна, не ўважаў той запіс абавязковым да выкананьня. Таму маем справу ад 6 чэрвеня 1635 году ксяндза Заклічынскага, плябана астраглядаўскага, якая разглядалася не адно ў Кіеўскім гродзе, але і ў каронным Люблінскім трыбунале. М. Абрамовіч, як высьвятляецца, наслаў на добра Багушы сваіх людзей, каб яны ўчынілі там розныя гвалты і рабункі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. У актавай кнізе Жытомірскага гродзкага суда 1635 году са слоў вознага сказана, што з-за няўплаты [[чопавае|чопавага]] падатку ён «''Перши позовъ по его милостъ пна Абрамовича, воеводича смоленъского, до села Оcтроглядовичъ, маетности его милости, того року и дня деветнастого мца сепътемъбра однеслъ и въ дворе тамошнимъ урядникови в руки одъдалъ''»<ref>Акти Житомирського гродського уряду: 1590 р., 1635 р. / В. М. Мойсієнко. – Житомир, 2004. № 40</ref>. Валодаў маёнткам М. Абрамовіч і ў 1639 годзе, калі заставіў Астраглядавічы гданьскаму мешчаніну Ежаму Гэўлу за 33 600 злотых, і ў канцы 1641 году, калі вяртаў доўг сыну нябожчыка Ісааку Гэўлу. Уражаньне такое, нібы генэрал артылерыі ВКЛ М. Абрамовіч ці ня кожны раз пазычаў грошы дзеля таго, каб аддаваць папярэднія даўгі то дзяржаве, то прыватным асобам, застаўляючы Астрагляды<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 14—15, 35—36</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 47 дымоў{{заўвага|Такая колькасьць дымоў была і пры адзіным паборы 1634 г.<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>}} сяла Астраглядавічаў кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 47 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі праваслаўнаму пану Максыміліяну Бразоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. З запісу ў абозным дзёньніку польнага гетмана ВКЛ князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] ад 26 ліпеня 1649 году вядома, што паказачаны селянін Улас з Астраглядавічаў, спайманы ў сваёй хаце за дзень да таго, прызнаў: далучыўся ён да казакоў, як тыя летась ішлі ў Літву, быў у Бабруйску і Быхаве ў палку Гаркушы; а пра казакоў паведаміў, што трое заходзілі ў іхнае сяло яшчэ "''ў мінулую суботу''"<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648 – 1658 рр. Т. 1 (1648 – 1649). – Київ, 2012. С. 296</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяна Бжазоўскага]], берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на свайго мужа-католіка князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёлу Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы. 14 студзеня наступнага 1683 г. харунжы берасьцейскі князь Канстанцін Шуйскі ў маёнтку Тэрэбунь склаў айцам-дамініканам астраглядаўскім фундуш, паводле якога абяцаў касьцёл у Астраглядавічах wystawić і вёску Багушы з грунтам і ўсялякімі пажыткамі на іх запісаць<ref>АGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 10 дымоў у Астраглядавічах князя Шуйскага выплачвалася 9 злотых. А яшчэ ў вёсцы было 9 дымоў, якія належалі баярам (асабіста вольным слугам)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 489. Другі пабор — 9 злотых з 9 дымоў (С. 506)</ref>. 2 траўня 1697 году ў Оўруцкі гродзкі суд астраглядаўскім земянінам панам Аляксандрам Галаскім ад імя князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага, была пададзена скарга, у якой сьцьвярджалася, што казацкага палку Ярэмы сотнік Лабада, аніяк не паважаючы вайсковыя артыкулы і права паспалітае, наехаў на двор Астраглядаўскі пана Дамініка году 1697 дня 10 лютага месяца, а наехаўшы, валоў, коней, авечак, сьвіней і дабро ўсякае пазабіраў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 26, 36</ref>. 23 красавіка 1738 году князь Ігнацы Шуйскі ў замку Хвойніцкім выдаў фундуш царкве Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядавіцкім ключы<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 289адв.-291адв.</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Астраглядавіцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 29 дымоў у Астраглядавічах, 8 у вёсцы Багушы, 4 у хутары Варацец, з 6 у Плоскім, 11 у Вязку, 3 у Паселічах, 3 у Дуброўным, 7 у Рашаўцах, 2 у Бардаках і{{заўвага|У іншых выпадках пісалі alias (альбо).}} Лахані, 3 у Шчарбінах. Душ да споведзі — каля 200<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова сяла Астраглядавічаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася plus minus 80 двароў, дапушчаных да споведзі 164 душы. Узначальваў прыход сьвятар Якаб Тышко(ў)скі (Tyszkoski)<ref name="fn2"/>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1740-я гады і надалей Астраглядавіцкі касьцёл аб'ядноўваў рыма-каталіцкую парафію ў [[Оўруч|Оўруцкім]] дэканаце Кіеўскай дыяцэзіі, да якой належалі жыхары (у асноўным шляхта) зь мястэчкаў Астраглядавічы{{Заўвага|Астраглядавічы тут названыя «мястэчкам» дзеля таго хіба, што былі цэнтрам парафіі, бо адпаведнага статусу, у адрозьненьне ад Брагіна і Хвойнікаў, ня мелі.}}, Хвойнікі, Брагін, вёсак Храпкаў, Руднае, Дворышча, Стралічаў, Вялікі Бор, Рудня Вялікаборская, Паселічы, Багушы, Сялец, Крыўча, Рудакоў, Лісцьвін, Мікулічы, Шкураты, Рудня Удалёўская, Буда Удалёўская, Глухавічы, Губарэвічы, Краснасельле, Масаны, Баршчоўка, Аравічы<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова налічвалася 104 двары «z pułogrodnikami», у тым ліку 50 у самым мястэчку{{заўвага|Так паселішча, цэнтар анкляву ў атачэньні Брагінскіх добраў, названае князем І. Шуйскім у фундушы 1738 г., адкуль перанесенае ў тэкст візыты. Але ў абсалютнай большасьці крыніцаў яно называлася сялом.}} Астраглядавічах. Да споведзі дапушчана 567 душ, зь якіх у тым годзе не спавядаліся 124, а былі ў споведзі 443<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref>. 22 сакавіка 1753 году князем Шуйскім запісаны фундуш Астраглядавіцкай царкве<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 63</ref>. На 1754 год у Астраглядавічах было 48 двароў (×6 — каля 288 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 7 злотых, 13 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 29 злотых і 24 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Астраглядавічах жылі адпаведна 7, 5 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. У 1776 годзе ў Астраглядавічах узьведзены новы будынак царквы, імаверна, ужо пад тытулам Сьвята-Траецкай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 30</ref>{{заўвага|У больш позьніх даведніках пазначаны 1779 г.<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 303</ref><ref name="fn1">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>}}. На 1777 год Астраглядаўская каталіцкая парафія, паводле графа Дз. Талстога, налічвала 252 верных<ref>Le Catholicisme Romain en Russie. Études historiques par M. le comte Dmitry Tolstoy. Tome premier. – Paris, 1863. P. 478</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] На 1789 год пры Астраглядаўскай Сьвята-Траецкай прыходзкай царкве згадваецца капліца сьв. апостала Іаана ў Багушах<ref>Табэлі дэканатаў Кіеўскай мітраполіі, прэзэнтаваныя генэральнай кангрэгацыяй ў Радамышлю. 1789. // ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 12 чэрвеня патрыёты Рэчы Паспалітай, госьці Караля і Людвікі Прозараў з Мазырскага, Оўруцкага і Рэчыцкага паветаў бралі ўдзел у сьвяточнай імшы з нагоды прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць гаротную Айчыну. Урачыстасьць адбылася ў Астраглядаўскім парафіяльным касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. Казань, прымеркаваную да падзеі, прамовіў ксёндз-пробашч Францішак Глінскі. Па яе заканчэньні ўсе прысутныя, пад няспынныя гарматныя салюты, прасьпявалі гімн Te Deum laudamus (Цябе, Бога, услаўляем) <ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[файл:Астрагляды на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|значак|170пкс|Астраглядавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Астраглядавічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У рэвізіі 1795 г. запісана, што Астраглядавічы Людвікі з Шуйскіх Прозар былі здадзены ў «арэндную пасэсію» Яну, сыну Уладыслава, Ястшэмбскаму (Ястржэмбскаму) тэрмінам на 3 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1797) за 1 833 дукаты і 6 злотых польскіх<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 208; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 71</ref>. [[Файл:Бліскучы канцэрт, прысвечаны Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Тытульны аркуш Канцэрту для фартэпіяна, прысьвечанага Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.]] У шляхецкай рэвізіі 1811 года эканомам фальварка Астраглядаўскага названы Юзаф Парыкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. Пасля сьмерці жонкі Людвікі і свайго вяртаньня зь няволі ў 1829 годзе К. Прозар уступіў ва ўладаньне маёнткамі, хоць вельмі хутка запісаў іх на сыноў Уладыслава і Юзафа. Уважаецца, што менавіта Уладыслаў, жанаты з Тэкляй Ракіцкай, якому дасталіся Астрагляды, ініцыяваў ўзьвядзеньне тут мураванага палацу ў стылі ампір паводле праэкту Генрыка Марконі<ref>Кулагін А. Астраглядская сядзіба. // Габрусь Т. Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, А. Квітніцкая, М. Ткачоў – Мінск: Полымя, 1998. С. 176</ref>{{Заўвага|А. Кулагін памылкова назваў сына К. Прозара Уладзімерам.}}. Спачыў абозны, паводле запісу ў мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёла, 20 кастрычніка (1 лістапада) 1841 года<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 17</ref>. [[Файл:Запіс аб смерці і пахаванні Юзафа Дашчынскага.png|значак|170пкс|Запіс аб сьмерці і пахаваньні ў Астраглядах Юзафа Дашчынскага.]] 29 ст. ст. жніўня 1844 году ў двары Астраглядавіцкім спачыў, а 31 жніўня быў пахаваны 70-гадовы мэтр музыкі шляхетны [[Юзаф Дашчынскі]]<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 33адв.</ref>. Згодна зь інвэнтаром таго ж 1844 году, Астрагляды належалі да маёнтку Хвойнікі, гаспадаром якога быў малодшы сын Караля Прозара Уладыслаў. Пасьля двара ў [[Сігневічы|Сігневічах]], ад сярэдзіны XIX ст. карціна «Сям’я Прозараў», напісаная зь ініцыятывы і на замову самога К. Прозара знакамітым мастаком Францішкам Смуглевічам у 1789 годзе, пэўны час знаходзілася ў Астраглядаўскім палацы пана Уладыслава і яго нашчадкаў<ref>Michalczyk Z. Franciszek Smuglewicz, Jan Chrystian Kampsetzer i pamięć synów o Józefie Prozorze. // Biuletyn Historii Sztuki. Rocznik LXXVI. – Warszawa, 2014. Nr 2. S. 197 – 217</ref>{{Заўвага|Хто ёсьць хто на карціне? У цэнтры партрэт бацькі – віцебскага ваяводы Юзафа Прозара, побач зьлева абозны Караль прамаўляе верш Францішка Карпінскага, прысьвечаны нябожчыку, па другі бок партрэту яго сярэдні брат Ігнацы і жонка Людвіка Канстанцыя, каля яе старэйшая дачка Юзэфа, зьлева малодшая Марыяна, крайні зьлева швагер Францішак Букаты, сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, побач малодшы брат Караля Антоні (адзіны ў сармацкім строі). Швагра Станіслава Ельскага (з падачы яго праўнука Яна Ельскага, блыталі раней з Антоніем<ref>Tadeusz Mikulski. Karpinsciana w Archiwum Prozorów. // Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej. – Wrocław, 1950. 41/2. S. 509; Федорук А. Т. Старинные усадьбы Берестейщины / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. – 2-е изд. – Минск: БелЭн, 2006. С. 202</ref>) тут, як пераканаўча давёў Зьбігнеў Міхальчык, няма. Цікава заўважыць, што прысутныя на палатне дочкі Юзэфа і Марыяна (з распазнаваньнем дзяцей таксама існавала праблема), у адрозьненьне ад дарослых, пісаныя не з натуры, народжаныя 13 чэрвеня 1786 г. і 23 кастрычніка 1787 г. w Poniemuniu, атрымалі імёны ў гонар адпаведна бацькі Караля і маці Людвікі. Народжаны ў Хвойніках 23 кастрычніка ў год стварэньня карціны сын іменаваны ізноў жа, у гонар дзядка-ваяводы, Юзафам.}}{{Заўвага|Улічыўшы пэрспэктыву страты Канстанцінам Прозарам Астраглядаўскай фартуны, карціну набыў адзін з сваякоў Прозараў, энцыкляпэдыст [[Аляксандар Ельскі]] з [[Замосьце (Пухавіцкі раён)|Замосьця]] Ігуменскага павету, а яго сын Ян вывез палатно ў гады Першай сусьветнай вайны да Варшавы. У 1929 г. ён перадаў твор на захаваньне ў Нацыянальны музэй, які пасьля Другой сусьветнай вайны і набыў яго для сваёй калекцыі.}}. [[Файл:Бабчын на трохвярстовай мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды і навакольле ажно да Стралічава і Мокіша на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 356 жыхароў сяла Астраглядавічы абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Сьвята-Траецкай царквы, 21 мужчына і 22 жанчыны зь сяла, 10 мужчын і 9 жанчын з фальварку былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 700</ref>. 18 верасьня 1860 году Астрагляды наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі і бабруйскі [[Міхал Галубовіч]], запіс якога засьведчыў, што ў палацы тады жыла сям'я рэчыцкага маршалка Мечыслава, сына Уладыслава, Прозара: «''Па абедзе я ад’ехаў у Астраглядавічы [з Хвойнікаў]. Засьпеў там толькі гаспадыню дома, жонку маршалка пані Прозараву, яе матку Аскеркаву, брата, глухога і барадатага, Эміля Аскерку, і валынскага Прозара. Вельмі гасцінна быў прыйманы''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч – Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Астрагляды адміністрацыйна належала да Мікуліцкай воласьці. З 1864 году арганізавана народная вучэльня. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы названыя настаяцель а. Дамецій Ляляўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Пігулеўскі, просьфірня Дар'я Грыгаровіч. Да прыходу, акрамя сяла Астрагляды, належалі вёскі Вязок, Дуброўнае, Плоскае, Шчарбіны, Варацец (прозараўскі), Бакуны, Багушы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 812 верных мужчынскага і 852 жаночага полу<ref name="fn1"/>. У 1887 годзе{{Заўвага|А. Ельскі апярэдзіў падзею, пазначыўшы яе 1885 годам<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1886. T. VII. S. 690</ref>.}} Астраглядаўскі маёнтак, калі ім валодаў Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар, быў прададзены «съ торговъ» пану Брэшчынскаму<ref name="fn3">РДГА. Ф. 592. Воп. 18. Спр. 2639. А. 4-4адв.</ref>. Каля 1895 году парафія Астраглядаўскага касьцёла, якая абыймала вялікую тэрыторыю, налічвала 3230 верных<ref>Кароль М. М. Перавод у праваслаўе на тэрыторыі беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 г.: палітыка ўрада і адносіны насельніцтва. Магістарская дысертацыя. – Мінск, 2017. С. 87</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле Астрагляды дзейнічалі царква, касьцёл, капліца, народная вучэльня, хлебазапасная крама, вятрак, карчма. Побач быў аднайменны фальварак. У тым жа 1897 годзе аднайменны маёнтак набыў за 137 000 рублёў расейскі купец Дорахаў, які зусім не жадаў займацца гаспадаркай, але па-драпежніцку хіба высякаў лес. У 1899 годзе ён прадаў Астраглядаўскія добры за 300 000 рублёў «г. Рыбникову.., который занимался скупкой больших имений, приводил их в кой какой порядок и по возможности продавал за бóльшие деньги»<ref name="fn3"/>. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Астрагляды спадчынны дваранін Валерыян Рафаілавіч Рыбнікаў<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 58</ref>. У 1905 годзе В. Р. Рыбнікаў прадаў за 620 000 рублёў маёнтак Астрагляды ў 6117 дзесяцін 1668 кв. сажэняў Любові Маркаўне Завойка, адначасова набыўшы ад яе маёнтак Магільнае ў Падольскай губэрні{{Заўвага|Адбыўся гэткі, на карысьць Рыбнікава, абмен. Да таго часу м-к Астрагляды быў закладзены ў Маскоўскім Замельным банку ў суме 246 000 руб.; мелася яшчэ і закладная Рыбнікава на 150 000 руб.}}<ref name="fn3"/><ref>НГАБ. Ф. 324. Воп. 1. Спр. 411. А. 2</ref>. Пасьля маёнтак перайшоў да Васіля Сьцяпанавіча Завойка і быў прапанаваны для набыцьця Менскаму адзьдзяленьню Сялянскага Пазямельнага банку. Уладальнікам 1 746 дзесяцін зямлі ў Астраглядах «Список землевладельцев Минской губернии 1911 г.» называе Аляксандра Іванавіча Цямніцкага<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911. – Минск: Мин. губ. стат. ком., 1911. С. 3</ref>. У 1912 г. «па найвысачэйшаму дазволу» маёнтак Астрагляды набыў Альгерд Гардзялкоўскі, апошні іх прыватны ўладальнік<ref>Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej. Tom 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1–10. /R. Aftanazy – Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo, 1997. S. 280; Кулагін А. Астраглядская сядзіба. С. 176</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Астрагляды ў складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Зах| С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. З 8 сьнежня 1926 да 1987 году – цэнтр Астраглядаўскага сельсавету Брагінскага раёну Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 году) акругі, з 20 лютага 1938 году Палескай, з 8 студзеня 1954 году Гомельскай вобласьці БССР. [[Файл:Варацец на мапе 1924-1926 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Рудакоў, Бабчын, Варацец, Астрагдяды, Зьвяняцкае на мапе 1926 г.]] У 2-й палове 1920-х гадоў арганізаваны саўгас «Астрагляды», дзейнічалі пачатковая школа, хата-чытальня, адзьдзяленьне спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства. У 1930 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Варашылава, працавалі 2 гамарні, цыркулярка, вятрак (з 1928 году), сталярная майстэрня (з 1930 году). Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 389 жыхароў вёскі, у памяць пра якіх у 1967 годзе ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск. У 1962 годзе да вёскі далучаныя пасёлак Двор Астрагляды, хутар Папаратнае. Была цэнтрам саўгаса «Астрагляды», існавалі сярэдняя школа, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі. 20 жніўня 2008 году вёска была ліквідавана<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Асобы == * [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (1774, Вільня — 1844, двор Астраглядавічы) — піяніст, кампазытар, дырыжор, кіраўнік аркестра. * Кардаш Дзяменці (1904-?) — беларускі настаўнік, гісторык. * Бельман Яўхім (1906—1977) — савецкі беларускі нэўрапатоляг<ref>[https://web.archive.org/web/20211225090552/https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Belman.htm]</ref>. * Палескі Вячаслаў (сапр. Станкевіч; 1912—1971) — беларускі драматург, заслужаны дзеяч культуры БССР (яго імем была названа Бабчынская сярэдняя школа Хвойніцкага раёну, дзе ён вучыўся). == Галерэя == <gallery caption="Памяць пра даўнія Астраглядавічы" widths="200" heights="200" class="center"> File:Ікона Маці Божая Снежная.png|Ікона Маці Божая Сьнежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.{{заўвага|[[Аляксандар Ярашэвіч]] некалі задаваўся пытаньнем: а ці не старая гэта алтарная ікона, якая пасьля зачыненьня 19 ліпеня 1865 г. каталіцкай капліцы ў Юравічах, была перададзеная ў Астраглядаўскі касьцёл?.. http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm. Паводле акту ад 31 траўня 1967 г., падпісанага дырэктарам Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР пані Аладавай (Е. Аладовой), парамэтры іконы адпавядаюць той, што атрыманая зь вёскі Сялец, таксама Брагінскага раёну. У картатэцы музэю, аднак, запісана, што абраз нібыта паходзіць з маёнтку Патонаў (з двара Гарадзішча?). І якімі ж былі шляхі іконы?..}} File:Smuglewicz Prozor Family.jpg|Ф. Смуглевіч. Сям'я Прозараў (1789) File:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|Карціна Сям'я Прозараў у музэі сядзібы Замосьце А. Ельскага (1910 – 1914). File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|Палац Прозараў у Астраглядах. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 год. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910).jpg|Палац у Астраглядах. Фота каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (2).jpg|Госьці Альгерда і Ванды Гардзялкоўскіх каля палацу ў Астраглядах. 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (4).jpg|Альгерд і Ванда Гардзялкоўскія сярод руінаў палацу, які меркавалі аднавіць. Каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (3).jpg|Каля руінаў. File:Афіцына ў Астраглядах. Фота У. Смольскага.jpg|Афіцына ў Астраглядах. Стрэлкай пазначанае месца бяроставай гідраізаляцыі. Фота Уладзімера Смольскага. 2021 г. File:Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны.jpg|Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны. Здымак У. Смольскага. 2021 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914).jpg|Касьцёл у Астраглядах. 1914 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2|}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0 {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] 14mfmeqndycbodbnjey5750hh4g2ooi 2664315 2664314 2026-04-09T05:59:10Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2664315 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Астрагляды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Астраглядаў |Лацінка = Astrahlady |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = каля сярэдзіны XV ст. |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Астраглядавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 52.3 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 36.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Астрагля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ляліва роду Манівідавічаў.]][[Файл:Пра царкву Ўваскрасеньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пра царкву Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.]][[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]][[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найранейшая згадка пра Астрагляды (арыгінальная назва — Астраглядавічы{{Заўвага|У «Вялікім гістарычным атласе Беларусі» (Мінск: Белкартаграфія, 2009. Т. 1. С. 193) аўтары-укладальнікі падалі назву нібыта зь яе варыянтам – Остроглядовичи (Глядовичи), што ёсьць недарэчнасьцю. Запазычана яна з выдадзенай Ю. Вольфам кнігі графа К. Ажароўскага<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. – Warszawa, 1895. S. 206</ref>, у якой узьнікла памылка пры перадачы зьместу каралеўскага ліста 1532 г. Тут побач згаданыя Hladowicze (а былі яшчэ Hładkowicze), Nowosielki, далей жа Chwojniki, Ostrodwory, хоць у арыгінале крыніцы побач названыя Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки (ёсьць там і Углядковичи, што на тэрыторыі Украіны). Астрадворы ўтварыліся шляхам разрыву назвы Астра-глядавічы і далучэньня да Астра- першага слова згадкі пра «''двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ''». Другая ж частка назвы ператварылася ў асобнае паселішча Глядавічы.}}) можа быць датаваная прыкладна сярэдзінай XV ст. У Генэральнай візыце Брагінскай пратапопіі (дэканату), пачатай 30 студзеня 1743 году, ёсьць запіс, згодна зь якім, царква Ўваскрашэньня Хрыстова{{заўвага|Тытул названы менавіта такі.}} ў Астраглядавічах, «як паведамляецца» (ut fertur), існавала перад тым ужо 300 гадоў{{заўвага|У візытах Брагінскага дэканату 1740 г. і 1752 г. запісана, ізноў хіба «z powiesci ludzkiey», пра больш, як 200-гадовы ўзрост царквы, а ўзьвядзеньне будынку зьвязана чамусьці з князямі Вішнявецкімі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (далей: ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 782. Ф. 1. Спр. 2464. А. 288</ref>, якія Астраглядавічамі ніколі не валодалі. Але гэта — што да царкоўнага будынку. Самое паселішча магло існаваць і за 300 гадоў да візытаў сярэдзіны XVIII ст., бо пісьмова згаданае ў 1504 г.}}. Кім збудаваная і асьвечаная невядома<ref name="fn2">ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 287, 287адв.</ref>, але Брагінскай воласьцю тады валодаў [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Іван Манівід|Ян (Іван) Манівідавіч]]<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261, 267</ref>. Пасьля сьмерці ў 1475 годзе яго сына [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]]а, [[Ваяводы наваградзкія|ваяводы наваградзкага]] і [[Падстолі вялікі літоўскі|падстолія вялікага літоўскага]], [[Брагін]]ам з воласьцю, відавочна, ізноў пачаў кіраваць вялікакняскі намесьнік, пра што маецца зьвестка на 1496 год<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397</ref>. 3 чэрвеня 1504 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы Астраглядавічы і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950</ref>). Вядомы ён пакуль што з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Адміністрацыйна Астраглядавічы належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладальнікамі іх і Хвойнікаў ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як уважаецца пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Ostrohlady // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1886. Т. VII. S. 690), князям Вішнявецкім і панам Ракіцкім Астрагляды ніколі не належалі.}}. 3-га сакавіка 1532 году кароль [[Жыгімонт І Стары|Жыгімонт Стары]] сваім лістом загадаў ваяводзе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref> (Любецкаму). Потым Астраглядавіцкі маёнтак князя Дз. Відыніцкага і яго жонкі Фенны Палазовічаўны згаданы ў дакумэнце ад 6 кастрычніка 1541 году з запісам аб узаемных саступках грунтоў у ім і ў Брагінскіх добрах князя Аляксандра Міхайлавіча Вішнявецкага<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну «''людей моих села Остроглядовского о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра), сьцьвярджаў , нібы «''тое село Остроглядовичи не ест у повете Киевского воеводства, але Троцкого повету, не повинен бых тут с того именя отказывати''»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 5, 37</ref>. 5 студзеня 1560 году князь Богуш Любецкі, ад імя свайго і маці-удавы княгіні Дзьмітравай Любецкай, падаў судовы пратэст супраць князя Міхаіла Аляксандравіча Вішнявецкага, старосты чаркаскага, за тое, што людзі яго гвалтоўна ўварваліся ў межы астраглядавіцкія, дзеля ўласнай карысьці палі разрабілі, пакасілі сенажаці і іншыя крыўды ўчынілі<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 4</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Бонча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Астраглядавічы) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 24 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Астраглядавічы (Ostrohladowicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 82зв.-83зв.</ref>. У 1570—1590-я гады добры Астраглядавічы пана Шчаснага Харлінскага шматразова згаданыя ў судовых справах з-за нанесеных ім брагінскімі падданымі князёў Вішнявецкіх маёмасных стратаў, з-за ўчыненага гвалту над людзьмі. 25 сакавіка 1579 года кароль [[Стэфан Баторы]] нават даслаў ліст княгіні-удаве Аляксандравай Вішнявецкай, у якім загадаў, каб яе людзі не ўдзіраліся ў дзедзічныя грунты астраглядавіцкія пана Ш. Харлінскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 5—15</ref>. У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год запісана, што ў сяле Астраглядавічы пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з 1 двара [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася 15 грошаў, з 6 [[агароднікі|агароднікаў]] — па 6 грошаў, яшчэ з 4 — па 4 грошы<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. У датаваным 13 днём сакавіка месяца 1581 г. дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў Астраглядавічаў, [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Варацец|Варатца]] пана Ш. Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, местам Брагін, сёламі [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын|Бабчын]]<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст]: регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]], Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушэвічаў (Багушоў)]], Плоскага, [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлак]] з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын|Бабчынам]], з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды (Астраглядавічы) на мапе ВКЛ 1613 г. (фрагмэнт).]] 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Вялікі Бор, Дворышча, Храпкаў і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор з 5 часткай зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>ŹD. T. XXI. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі сужэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах і стварэньне найбольш раньняй у рэгіёне каталіцкай парафіі. Першым зь вядомых настаяцелем быў ксёндз Станіслаў Зданоўскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref>. Недзе ў гэты ж час Астрагляды апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. У 1623 годзе ўдава Гальшка Мікалаевая Харлінская судзілася з сваякамі Харлінскімі за іх наезд на замак Астраглядаўскі{{Заўвага|На мапе ВКЛ 1613 г. у дачыненьні да Астраглядавічаў выкарыстаная выява, адсутная ў легендзе пад гербам Пагоня, відавочна, дзеля таго, што Астрагляды – па-за межамі ВКЛ. На існаваньне замку альбо ўмацаванай сядзібы яна, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава на рацэ Славечне]], як быццам не ўказвае. Але ж на гэтай мапе з найменш значных паселішчаў пазначаныя хіба цэнтры маёнткаў, зразумела, з панскімі сядзібамі, сярод якіх неўмацаваных у тыя часы не магло быць. Адсюль сьведчаньні пра замкі нават і пры невялікіх аднайменных сёлах. Тут важна не перабольшваць іх абарончыя здольнасьці і ўсьведамляць выключна надзённае прызначэньне — абарона маёмасьці ад тутэйшых сялянаў-бунтаўнікоў, суседніх паноў-братоў шляхты, прыхадняў-казакоў, пазьнейшых гайдамакаў і г. д.}}, вёску Астраглядавічы, на мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёску Хойнікі і інш<ref>ŹD. T. XXI. S. 637 </ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] 11 лютага 1627 году Гальшка Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да яе зяця [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]], ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з пятнаццаці дымоў ў Астраглядавічах плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пры гэтым яму яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Дзеля ўтрыманьня ў Астраглядах касьцёла і плябана на іх сталы прыбытак Мікалаем і Гальшкай Харлінскімі раней была запісана вёска Багушы. Але спадчыньнік маёнтку, зяць іх, пан Мікалай Абрамовіч, кальвініст, відавочна, не ўважаў той запіс абавязковым да выкананьня. Таму маем справу ад 6 чэрвеня 1635 году ксяндза Заклічынскага, плябана астраглядаўскага, якая разглядалася не адно ў Кіеўскім гродзе, але і ў каронным Люблінскім трыбунале. М. Абрамовіч, як высьвятляецца, наслаў на добра Багушы сваіх людзей, каб яны ўчынілі там розныя гвалты і рабункі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. У актавай кнізе Жытомірскага гродзкага суда 1635 году са слоў вознага сказана, што з-за няўплаты [[чопавае|чопавага]] падатку ён «''Перши позовъ по его милостъ пна Абрамовича, воеводича смоленъского, до села Оcтроглядовичъ, маетности его милости, того року и дня деветнастого мца сепътемъбра однеслъ и въ дворе тамошнимъ урядникови в руки одъдалъ''»<ref>Акти Житомирського гродського уряду: 1590 р., 1635 р. / В. М. Мойсієнко. – Житомир, 2004. № 40</ref>. Валодаў маёнткам М. Абрамовіч і ў 1639 годзе, калі заставіў Астраглядавічы гданьскаму мешчаніну Ежаму Гэўлу за 33 600 злотых, і ў канцы 1641 году, калі вяртаў доўг сыну нябожчыка Ісааку Гэўлу. Уражаньне такое, нібы генэрал артылерыі ВКЛ М. Абрамовіч ці ня кожны раз пазычаў грошы дзеля таго, каб аддаваць папярэднія даўгі то дзяржаве, то прыватным асобам, застаўляючы Астрагляды<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 14—15, 35—36</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 47 дымоў{{заўвага|Такая колькасьць дымоў была і пры адзіным паборы 1634 г.<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>}} сяла Астраглядавічаў кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 47 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі праваслаўнаму пану Максыміліяну Бразоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. З запісу ў абозным дзёньніку польнага гетмана ВКЛ князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] ад 26 ліпеня 1649 году вядома, што паказачаны селянін Улас з Астраглядавічаў, спайманы ў сваёй хаце за дзень да таго, прызнаў: далучыўся ён да казакоў, як тыя летась ішлі ў Літву, быў у Бабруйску і Быхаве ў палку Гаркушы; а пра казакоў паведаміў, што трое заходзілі ў іхнае сяло яшчэ "''ў мінулую суботу''"<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648 – 1658 рр. Т. 1 (1648 – 1649). – Київ, 2012. С. 296</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяна Бжазоўскага]], берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на свайго мужа-католіка князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёлу Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы. 14 студзеня наступнага 1683 г. харунжы берасьцейскі князь Канстанцін Шуйскі ў маёнтку Тэрэбунь склаў айцам-дамініканам астраглядаўскім фундуш, паводле якога абяцаў касьцёл у Астраглядавічах wystawić і вёску Багушы з грунтам і ўсялякімі пажыткамі на іх запісаць<ref>АGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 10 дымоў у Астраглядавічах князя Шуйскага выплачвалася 9 злотых. А яшчэ ў вёсцы было 9 дымоў, якія належалі баярам (асабіста вольным слугам)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 489. Другі пабор — 9 злотых з 9 дымоў (С. 506)</ref>. 2 траўня 1697 году ў Оўруцкі гродзкі суд астраглядаўскім земянінам панам Аляксандрам Галаскім ад імя князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага, была пададзена скарга, у якой сьцьвярджалася, што казацкага палку Ярэмы сотнік Лабада, аніяк не паважаючы вайсковыя артыкулы і права паспалітае, наехаў на двор Астраглядаўскі пана Дамініка году 1697 дня 10 лютага месяца, а наехаўшы, валоў, коней, авечак, сьвіней і дабро ўсякае пазабіраў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 26, 36</ref>. 23 красавіка 1738 году князь Ігнацы Шуйскі ў замку Хвойніцкім выдаў фундуш царкве Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядавіцкім ключы<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 289адв.-291адв.</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Астраглядавіцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 29 дымоў у Астраглядавічах, 8 у вёсцы Багушы, 4 у хутары Варацец, з 6 у Плоскім, 11 у Вязку, 3 у Паселічах, 3 у Дуброўным, 7 у Рашаўцах, 2 у Бардаках і{{заўвага|У іншых выпадках пісалі alias (альбо).}} Лахані, 3 у Шчарбінах. Душ да споведзі — каля 200<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова сяла Астраглядавічаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася plus minus 80 двароў, дапушчаных да споведзі 164 душы. Узначальваў прыход сьвятар Якаб Тышко(ў)скі (Tyszkoski)<ref name="fn2"/>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1740-я гады і надалей Астраглядавіцкі касьцёл аб'ядноўваў рыма-каталіцкую парафію ў [[Оўруч|Оўруцкім]] дэканаце Кіеўскай дыяцэзіі, да якой належалі жыхары (у асноўным шляхта) зь мястэчкаў Астраглядавічы{{Заўвага|Астраглядавічы тут названыя «мястэчкам» дзеля таго хіба, што былі цэнтрам парафіі, бо адпаведнага статусу, у адрозьненьне ад Брагіна і Хвойнікаў, ня мелі.}}, Хвойнікі, Брагін, вёсак Храпкаў, Руднае, Дворышча, Стралічаў, Вялікі Бор, Рудня Вялікаборская, Паселічы, Багушы, Сялец, Крыўча, Рудакоў, Лісцьвін, Мікулічы, Шкураты, Рудня Удалёўская, Буда Удалёўская, Глухавічы, Губарэвічы, Краснасельле, Масаны, Баршчоўка, Аравічы<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова налічвалася 104 двары «z pułogrodnikami», у тым ліку 50 у самым мястэчку{{заўвага|Так паселішча, цэнтар анкляву ў атачэньні Брагінскіх добраў, названае князем І. Шуйскім у фундушы 1738 г., адкуль перанесенае ў тэкст візыты. Але ў абсалютнай большасьці крыніцаў яно называлася сялом.}} Астраглядавічах. Да споведзі дапушчана 567 душ, зь якіх у тым годзе не спавядаліся 124, а былі ў споведзі 443<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref>. 22 сакавіка 1753 году князем Шуйскім запісаны фундуш Астраглядавіцкай царкве<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 63</ref>. На 1754 год у Астраглядавічах было 48 двароў (×6 — каля 288 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 7 злотых, 13 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 29 злотых і 24 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Астраглядавічах жылі адпаведна 7, 5 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. У 1776 годзе ў Астраглядавічах узьведзены новы будынак царквы, імаверна, ужо пад тытулам Сьвята-Траецкай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 30</ref>{{заўвага|У больш позьніх даведніках пазначаны 1779 г.<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 303</ref><ref name="fn1">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>}}. На 1777 год Астраглядаўская каталіцкая парафія, паводле графа Дз. Талстога, налічвала 252 верных<ref>Le Catholicisme Romain en Russie. Études historiques par M. le comte Dmitry Tolstoy. Tome premier. – Paris, 1863. P. 478</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] На 1789 год пры Астраглядаўскай Сьвята-Траецкай прыходзкай царкве згадваецца капліца сьв. апостала Іаана ў Багушах<ref>Табэлі дэканатаў Кіеўскай мітраполіі, прэзэнтаваныя генэральнай кангрэгацыяй ў Радамышлю. 1789. // ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 12 чэрвеня патрыёты Рэчы Паспалітай, госьці Караля і Людвікі Прозараў з Мазырскага, Оўруцкага і Рэчыцкага паветаў бралі ўдзел у сьвяточнай імшы з нагоды прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць гаротную Айчыну. Урачыстасьць адбылася ў Астраглядаўскім парафіяльным касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. Казань, прымеркаваную да падзеі, прамовіў ксёндз-пробашч Францішак Глінскі. Па яе заканчэньні ўсе прысутныя, пад няспынныя гарматныя салюты, прасьпявалі гімн Te Deum laudamus (Цябе, Бога, услаўляем) <ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[файл:Астрагляды на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|значак|170пкс|Астраглядавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Астраглядавічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У рэвізіі 1795 г. запісана, што Астраглядавічы Людвікі з Шуйскіх Прозар былі здадзены ў «арэндную пасэсію» Яну, сыну Уладыслава, Ястшэмбскаму (Ястржэмбскаму) тэрмінам на 3 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1797) за 1 833 дукаты і 6 злотых польскіх<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 208; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 71</ref>. [[Файл:Бліскучы канцэрт, прысвечаны Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Тытульны аркуш Канцэрту для фартэпіяна, прысьвечанага Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.]] У шляхецкай рэвізіі 1811 года эканомам фальварка Астраглядаўскага названы Юзаф Парыкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. Пасля сьмерці жонкі Людвікі і свайго вяртаньня зь няволі ў 1829 годзе К. Прозар уступіў ва ўладаньне маёнткамі, хоць вельмі хутка запісаў іх на сыноў Уладыслава і Юзафа. Уважаецца, што менавіта Уладыслаў, жанаты з Тэкляй Ракіцкай, якому дасталіся Астрагляды, ініцыяваў ўзьвядзеньне тут мураванага палацу ў стылі ампір паводле праэкту Генрыка Марконі<ref>Кулагін А. Астраглядская сядзіба. // Габрусь Т. Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, А. Квітніцкая, М. Ткачоў – Мінск: Полымя, 1998. С. 176</ref>{{Заўвага|А. Кулагін памылкова назваў сына К. Прозара Уладзімерам.}}. Спачыў абозны, паводле запісу ў мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёла, 20 кастрычніка (1 лістапада) 1841 года<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 17</ref>. [[Файл:Запіс аб смерці і пахаванні Юзафа Дашчынскага.png|значак|170пкс|Запіс аб сьмерці і пахаваньні ў Астраглядах Юзафа Дашчынскага.]] 29 ст. ст. жніўня 1844 году ў двары Астраглядавіцкім спачыў, а 31 жніўня быў пахаваны 70-гадовы мэтр музыкі шляхетны [[Юзаф Дашчынскі]]<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 33адв.</ref>. Згодна зь інвэнтаром таго ж 1844 году, Астрагляды належалі да маёнтку Хвойнікі, гаспадаром якога быў малодшы сын Караля Прозара Уладыслаў. Пасьля двара ў [[Сігневічы|Сігневічах]], ад сярэдзіны XIX ст. карціна «Сям’я Прозараў», напісаная зь ініцыятывы і на замову самога К. Прозара знакамітым мастаком Францішкам Смуглевічам у 1789 годзе, пэўны час знаходзілася ў Астраглядаўскім палацы пана Уладыслава і яго нашчадкаў<ref>Michalczyk Z. Franciszek Smuglewicz, Jan Chrystian Kampsetzer i pamięć synów o Józefie Prozorze. // Biuletyn Historii Sztuki. Rocznik LXXVI. – Warszawa, 2014. Nr 2. S. 197 – 217</ref>{{Заўвага|Хто ёсьць хто на карціне? У цэнтры партрэт бацькі – віцебскага ваяводы Юзафа Прозара, побач зьлева абозны Караль прамаўляе верш Францішка Карпінскага, прысьвечаны нябожчыку, па другі бок партрэту яго сярэдні брат Ігнацы і жонка Людвіка Канстанцыя, каля яе старэйшая дачка Юзэфа, зьлева малодшая Марыяна, крайні зьлева швагер Францішак Букаты, сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, побач малодшы брат Караля Антоні (адзіны ў сармацкім строі). Швагра Станіслава Ельскага (з падачы яго праўнука Яна Ельскага, блыталі раней з Антоніем<ref>Tadeusz Mikulski. Karpinsciana w Archiwum Prozorów. // Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej. – Wrocław, 1950. 41/2. S. 509; Федорук А. Т. Старинные усадьбы Берестейщины / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. – 2-е изд. – Минск: БелЭн, 2006. С. 202</ref>) тут, як пераканаўча давёў Зьбігнеў Міхальчык, няма. Цікава заўважыць, што прысутныя на палатне дочкі Юзэфа і Марыяна (з распазнаваньнем дзяцей таксама існавала праблема), у адрозьненьне ад дарослых, пісаныя не з натуры, народжаныя 13 чэрвеня 1786 г. і 23 кастрычніка 1787 г. w Poniemuniu, атрымалі імёны ў гонар адпаведна бацькі Караля і маці Людвікі. Народжаны ў Хвойніках 23 кастрычніка ў год стварэньня карціны сын іменаваны ізноў жа, у гонар дзядка-ваяводы, Юзафам.}}{{Заўвага|Улічыўшы пэрспэктыву страты Канстанцінам Прозарам Астраглядаўскай фартуны, карціну набыў адзін з сваякоў Прозараў, энцыкляпэдыст [[Аляксандар Ельскі]] з [[Замосьце (Пухавіцкі раён)|Замосьця]] Ігуменскага павету, а яго сын Ян вывез палатно ў гады Першай сусьветнай вайны да Варшавы. У 1929 г. ён перадаў твор на захаваньне ў Нацыянальны музэй, які пасьля Другой сусьветнай вайны і набыў яго для сваёй калекцыі.}}. [[Файл:Бабчын на трохвярстовай мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды і навакольле ажно да Стралічава і Мокіша на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 356 жыхароў сяла Астраглядавічы абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Сьвята-Траецкай царквы, 21 мужчына і 22 жанчыны зь сяла, 10 мужчын і 9 жанчын з фальварку былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 700</ref>. 18 верасьня 1860 году Астрагляды наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі і бабруйскі [[Міхал Галубовіч]], запіс якога засьведчыў, што ў палацы тады жыла сям'я рэчыцкага маршалка Мечыслава, сына Уладыслава, Прозара: «''Па абедзе я ад’ехаў у Астраглядавічы [з Хвойнікаў]. Засьпеў там толькі гаспадыню дома, жонку маршалка пані Прозараву, яе матку Аскеркаву, брата, глухога і барадатага, Эміля Аскерку, і валынскага Прозара. Вельмі гасцінна быў прыйманы''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч – Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Астрагляды адміністрацыйна належала да Мікуліцкай воласьці. З 1864 году арганізавана народная вучэльня. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы названыя настаяцель а. Дамецій Ляляўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Пігулеўскі, просьфірня Дар'я Грыгаровіч. Да прыходу, акрамя сяла Астрагляды, належалі вёскі Вязок, Дуброўнае, Плоскае, Шчарбіны, Варацец (прозараўскі), Бакуны, Багушы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 812 верных мужчынскага і 852 жаночага полу<ref name="fn1"/>. У 1887 годзе{{Заўвага|А. Ельскі апярэдзіў падзею, пазначыўшы яе 1885 годам<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1886. T. VII. S. 690</ref>.}} Астраглядаўскі маёнтак, калі ім валодаў Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар, быў прададзены «съ торговъ» пану Брэшчынскаму<ref name="fn3">РДГА. Ф. 592. Воп. 18. Спр. 2639. А. 4-4адв.</ref>. Каля 1895 году парафія Астраглядаўскага касьцёла, якая абыймала вялікую тэрыторыю, налічвала 3230 верных<ref>Кароль М. М. Перавод у праваслаўе на тэрыторыі беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 г.: палітыка ўрада і адносіны насельніцтва. Магістарская дысертацыя. – Мінск, 2017. С. 87</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле Астрагляды дзейнічалі царква, касьцёл, капліца, народная вучэльня, хлебазапасная крама, вятрак, карчма. Побач быў аднайменны фальварак. У тым жа 1897 годзе аднайменны маёнтак набыў за 137 000 рублёў расейскі купец Дорахаў, які зусім не жадаў займацца гаспадаркай, але па-драпежніцку хіба высякаў лес. У 1899 годзе ён прадаў Астраглядаўскія добры за 300 000 рублёў «г. Рыбникову.., который занимался скупкой больших имений, приводил их в кой какой порядок и по возможности продавал за бóльшие деньги»<ref name="fn3"/>. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Астрагляды спадчынны дваранін Валерыян Рафаілавіч Рыбнікаў<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 58</ref>. У 1905 годзе В. Р. Рыбнікаў прадаў за 620 000 рублёў маёнтак Астрагляды ў 6117 дзесяцін 1668 кв. сажэняў Любові Маркаўне Завойка, адначасова набыўшы ад яе маёнтак Магільнае ў Падольскай губэрні{{Заўвага|Адбыўся гэткі, на карысьць Рыбнікава, абмен. Да таго часу м-к Астрагляды быў закладзены ў Маскоўскім Замельным банку ў суме 246 000 руб.; мелася яшчэ і закладная Рыбнікава на 150 000 руб.}}<ref name="fn3"/><ref>НГАБ. Ф. 324. Воп. 1. Спр. 411. А. 2</ref>. Пасьля маёнтак перайшоў да Васіля Сьцяпанавіча Завойка і быў прапанаваны для набыцьця Менскаму адзьдзяленьню Сялянскага Пазямельнага банку. Уладальнікам 1 746 дзесяцін зямлі ў Астраглядах «Список землевладельцев Минской губернии 1911 г.» называе Аляксандра Іванавіча Цямніцкага<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911. – Минск: Мин. губ. стат. ком., 1911. С. 3</ref>. У 1912 г. «па найвысачэйшаму дазволу» маёнтак Астрагляды набыў Альгерд Гардзялкоўскі, апошні іх прыватны ўладальнік<ref>Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej. Tom 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1–10. /R. Aftanazy – Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo, 1997. S. 280; Кулагін А. Астраглядская сядзіба. С. 176</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Астрагляды ў складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Зах| С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. З 8 сьнежня 1926 да 1987 году – цэнтр Астраглядаўскага сельсавету Брагінскага раёну Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 году) акругі, з 20 лютага 1938 году Палескай, з 8 студзеня 1954 году Гомельскай вобласьці БССР. [[Файл:Варацец на мапе 1924-1926 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Рудакоў, Бабчын, Варацец, Астрагдяды, Зьвяняцкае на мапе 1926 г.]] У 2-й палове 1920-х гадоў арганізаваны саўгас «Астрагляды», дзейнічалі пачатковая школа, хата-чытальня, адзьдзяленьне спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства. У 1930 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Варашылава, працавалі 2 гамарні, цыркулярка, вятрак (з 1928 году), сталярная майстэрня (з 1930 году). Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 389 жыхароў вёскі, у памяць пра якіх у 1967 годзе ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск. У 1962 годзе да вёскі далучаныя пасёлак Двор Астрагляды, хутар Папаратнае. Была цэнтрам саўгаса «Астрагляды», існавалі сярэдняя школа, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі. 20 жніўня 2008 году вёска была ліквідавана<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Асобы == * [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (1774, Вільня — 1844, двор Астраглядавічы) — піяніст, кампазытар, дырыжор, кіраўнік аркестра. * Кардаш Дзяменці (1904-?) — беларускі настаўнік, гісторык. * Бельман Яўхім (1906—1977) — савецкі беларускі нэўрапатоляг<ref>[https://web.archive.org/web/20211225090552/https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Belman.htm]</ref>. * Палескі Вячаслаў (сапр. Станкевіч; 1912—1971) — беларускі драматург, заслужаны дзеяч культуры БССР (яго імем была названа Бабчынская сярэдняя школа Хвойніцкага раёну, дзе ён вучыўся). == Галерэя == <gallery caption="Памяць пра даўнія Астраглядавічы" widths="200" heights="200" class="center"> File:Ікона Маці Божая Снежная.png|Ікона Маці Божая Сьнежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.{{заўвага|[[Аляксандар Ярашэвіч]] некалі задаваўся пытаньнем: а ці не старая гэта алтарная ікона, якая пасьля зачыненьня 19 ліпеня 1865 г. каталіцкай капліцы ў Юравічах, была перададзеная ў Астраглядаўскі касьцёл?.. http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm. Паводле акту ад 31 траўня 1967 г., падпісанага дырэктарам Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР пані Аладавай (Е. Аладовой), парамэтры іконы адпавядаюць той, што атрыманая зь вёскі Сялец, таксама Брагінскага раёну. У картатэцы музэю, аднак, запісана, што абраз нібыта паходзіць з маёнтку Патонаў (з двара Гарадзішча?). І якімі ж былі шляхі іконы?..}} File:Smuglewicz Prozor Family.jpg|Ф. Смуглевіч. Сям'я Прозараў (1789) File:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|Карціна Сям'я Прозараў у музэі сядзібы Замосьце А. Ельскага (1910 – 1914). File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|Палац Прозараў у Астраглядах. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 год. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910).jpg|Палац у Астраглядах. Фота каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (2).jpg|Госьці Альгерда і Ванды Гардзялкоўскіх каля палацу ў Астраглядах. 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (4).jpg|Альгерд і Ванда Гардзялкоўскія сярод руінаў палацу, які меркавалі аднавіць. Каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (3).jpg|Каля руінаў. File:Афіцына ў Астраглядах. Фота У. Смольскага.jpg|Афіцына ў Астраглядах. Стрэлкай пазначанае месца бяроставай гідраізаляцыі. Фота Уладзімера Смольскага. 2021 г. File:Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны.jpg|Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны. Здымак У. Смольскага. 2021 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914).jpg|Касьцёл у Астраглядах. 1914 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2|}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0 {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] cxgzx73iijw43frabjpfrho90mbqc0y 2664319 2664315 2026-04-09T06:26:19Z Дамінік 64057 2664319 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Астрагляды |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Астраглядаў |Лацінка = Astrahlady |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = каля сярэдзіны XV ст. |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = Астраглядавічы |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 52.3 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 8 |Даўгата сэкундаў = 36.8 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Астрагля́ды'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ляліва роду Манівідавічаў.]][[Файл:Пра царкву Ўваскрасеньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.jpg|значак|зьлева|170пкс|Пра царкву Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядах у часы Манівідавічаў.]][[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Палазовіча. 1513 г.]][[Файл:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|зьлева|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх)]][[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Астраглядавіцкія цяглыя ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Астраглядавіцкія цяглыя ў рэестры 1569 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найранейшая згадка пра Астрагляды (арыгінальная назва — Астраглядавічы{{Заўвага|У «Вялікім гістарычным атласе Беларусі» (Мінск: Белкартаграфія, 2009. Т. 1. С. 193) аўтары-укладальнікі падалі назву нібыта зь яе варыянтам – Остроглядовичи (Глядовичи), што ёсьць недарэчнасьцю. Запазычана яна з выдадзенай Ю. Вольфам кнігі графа К. Ажароўскага<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. – Warszawa, 1895. S. 206</ref>, у якой узьнікла памылка пры перадачы зьместу каралеўскага ліста 1532 г. Тут побач згаданыя Hladowicze (а былі яшчэ Hładkowicze), Nowosielki, далей жа Chwojniki, Ostrodwory, хоць у арыгінале крыніцы побач названыя Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки (ёсьць там і Углядковичи, што на тэрыторыі Украіны). Астрадворы ўтварыліся шляхам разрыву назвы Астра-глядавічы і далучэньня да Астра- першага слова згадкі пра «''двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ''». Другая ж частка назвы ператварылася ў асобнае паселішча Глядавічы.}}) можа быць датаваная прыкладна сярэдзінай XV ст. У Генэральнай візыце Брагінскай пратапопіі (дэканату), пачатай 30 студзеня 1743 году, ёсьць запіс, згодна зь якім, царква Ўваскрашэньня Хрыстова{{заўвага|Тытул названы менавіта такі.}} ў Астраглядавічах, «як паведамляецца» (ut fertur), існавала перад тым ужо 300 гадоў{{заўвага|У візытах Брагінскага дэканату 1740 г. і 1752 г. запісана, ізноў хіба «z powiesci ludzkiey», пра больш, як 200-гадовы ўзрост царквы, а ўзьвядзеньне будынку зьвязана чамусьці з князямі Вішнявецкімі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (далей: ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 782. Ф. 1. Спр. 2464. А. 288</ref>, якія Астраглядавічамі ніколі не валодалі. Але гэта — што да царкоўнага будынку. Самое паселішча магло існаваць і за 300 гадоў да візытаў сярэдзіны XVIII ст., бо пісьмова згаданае ў 1504 г.}}. Кім збудаваная і асьвечаная невядома<ref name="fn2">ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2461. А. 287, 287адв.</ref>, але Брагінскай воласьцю тады валодаў [[Ваяводы троцкія|ваявода троцкі]] [[Іван Манівід|Ян (Іван) Манівідавіч]]<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261, 267</ref>. Пасьля сьмерці ў 1475 годзе яго сына [[Войцех Манівід (сын Івана)|Войцех]]а, [[Ваяводы наваградзкія|ваяводы наваградзкага]] і [[Падстолі вялікі літоўскі|падстолія вялікага літоўскага]], [[Брагін]]ам з воласьцю, відавочна, ізноў пачаў кіраваць вялікакняскі намесьнік, пра што маецца зьвестка на 1496 год<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397</ref>. 3 чэрвеня 1504 году кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы Астраглядавічы і [[Хвойнікі]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950</ref>). Вядомы ён пакуль што з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх са збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Адміністрацыйна Астраглядавічы належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага ваяводзтва]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладальнікамі іх і Хвойнікаў ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовічы (Абрагамовічы), Бжазоўскія, князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як уважаецца пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Ostrohlady // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1886. Т. VII. S. 690), князям Вішнявецкім і панам Ракіцкім Астрагляды ніколі не належалі.}}. 3-га сакавіка 1532 году кароль [[Жыгімонт І Стары|Жыгімонт Стары]] сваім лістом загадаў ваяводзе [[Андрэй Неміровіч|Андрэю Неміровічу]] маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «''Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки''»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref>Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref> (Любецкаму). Потым Астраглядавіцкі маёнтак князя Дз. Відыніцкага і яго жонкі Фенны Палазовічаўны згаданы ў дакумэнце ад 6 кастрычніка 1541 году з запісам аб узаемных саступках грунтоў у ім і ў Брагінскіх добрах князя Аляксандра Міхайлавіча Вішнявецкага<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну «''людей моих села Остроглядовского о подране бчол и о збите людей монастырских''» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага (Залатаверхага) манастыра), сьцьвярджаў , нібы «''тое село Остроглядовичи не ест у повете Киевского воеводства, але Троцкого повету, не повинен бых тут с того именя отказывати''»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 5, 37</ref>. 5 студзеня 1560 году князь Богуш Любецкі, ад імя свайго і маці-удавы княгіні Дзьмітравай Любецкай, падаў судовы пратэст супраць князя Міхаіла Аляксандравіча Вішнявецкага, старосты чаркаскага, за тое, што людзі яго гвалтоўна ўварваліся ў межы астраглядавіцкія, дзеля ўласнай карысьці палі разрабілі, пакасілі сенажаці і іншыя крыўды ўчынілі<ref>АGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 4</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Любецкіх, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Бонча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «''именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Гэта ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Астраглядавічы) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 24 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Астраглядавічы (Ostrohladowicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 82зв.-83зв.</ref>. У 1570—1590-я гады добры Астраглядавічы пана Шчаснага Харлінскага шматразова згаданыя ў судовых справах з-за нанесеных ім брагінскімі падданымі князёў Вішнявецкіх маёмасных стратаў, з-за ўчыненага гвалту над людзьмі. 25 сакавіка 1579 года кароль [[Стэфан Баторы]] нават даслаў ліст княгіні-удаве Аляксандравай Вішнявецкай, у якім загадаў, каб яе людзі не ўдзіраліся ў дзедзічныя грунты астраглядавіцкія пана Ш. Харлінскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 5—15</ref>. У падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год запісана, што ў сяле Астраглядавічы пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з 1 двара [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася 15 грошаў, з 6 [[агароднікі|агароднікаў]] — па 6 грошаў, яшчэ з 4 — па 4 грошы<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. У датаваным 13 днём сакавіка месяца 1581 г. дакумэнце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзьмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе разьмежаваньня добраў Астраглядавічаў, [[Плоскае (Хвойніцкі раён)|Плоскага]], [[Варацец|Варатца]] пана Ш. Харлінскага з уладаньнямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, местам Брагін, сёламі [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын|Бабчын]]<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст]: регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569-1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів ; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.] ; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі [[Мікулічы (Гомельская вобласьць)|Мікулічы]], Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушэвічаў (Багушоў)]], Плоскага, [[Паселічы|Паселічаў]], Хвойнікаў, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлак]] з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын|Бабчынам]], з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды (Астраглядавічы) на мапе ВКЛ 1613 г. (фрагмэнт).]] 20 чэрвеня 1600 года падкаморы Ш. Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на двор Астраглядавічы з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, Хвойнікі, Вялікі Бор, Дворышча, Храпкаў і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор з 5 часткай зь сямі пляцаў у Кіеве<ref>ŹD. T. XXI. S. 60; AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі сужэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах і стварэньне найбольш раньняй у рэгіёне каталіцкай парафіі. Першым зь вядомых настаяцелем быў ксёндз Станіслаў Зданоўскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref>. Недзе ў гэты ж час Астрагляды апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. У 1623 годзе ўдава Гальшка Мікалаевая Харлінская судзілася з сваякамі Харлінскімі за іх наезд на замак Астраглядаўскі{{Заўвага|На мапе ВКЛ 1613 г. у дачыненьні да Астраглядавічаў выкарыстаная выява, адсутная ў легендзе пад гербам Пагоня, відавочна, дзеля таго, што Астрагляды – па-за межамі ВКЛ. На існаваньне замку альбо ўмацаванай сядзібы яна, у адрозьненьне, напрыклад, ад [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава на рацэ Славечне]], як быццам не ўказвае. Але ж на гэтай мапе з найменш значных паселішчаў пазначаныя хіба цэнтры маёнткаў, зразумела, з панскімі сядзібамі, сярод якіх неўмацаваных у тыя часы не магло быць. Адсюль сьведчаньні пра замкі нават і пры невялікіх аднайменных сёлах. Тут важна не перабольшваць іх абарончыя здольнасьці і ўсьведамляць выключна надзённае прызначэньне — абарона маёмасьці ад тутэйшых сялянаў-бунтаўнікоў, суседніх паноў-братоў шляхты, прыхадняў-казакоў, пазьнейшых гайдамакаў і г. д.}}, вёску Астраглядавічы, на мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёску Хойнікі і інш<ref>ŹD. T. XXI. S. 637 </ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] 11 лютага 1627 году Гальшка Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да яе зяця [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча]], ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з пятнаццаці дымоў ў Астраглядавічах плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пры гэтым яму яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. Дзеля ўтрыманьня ў Астраглядах касьцёла і плябана на іх сталы прыбытак Мікалаем і Гальшкай Харлінскімі раней была запісана вёска Багушы. Але спадчыньнік маёнтку, зяць іх, пан Мікалай Абрамовіч, кальвініст, відавочна, не ўважаў той запіс абавязковым да выкананьня. Таму маем справу ад 6 чэрвеня 1635 году ксяндза Заклічынскага, плябана астраглядаўскага, якая разглядалася не адно ў Кіеўскім гродзе, але і ў каронным Люблінскім трыбунале. М. Абрамовіч, як высьвятляецца, наслаў на добра Багушы сваіх людзей, каб яны ўчынілі там розныя гвалты і рабункі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. У актавай кнізе Жытомірскага гродзкага суда 1635 году са слоў вознага сказана, што з-за няўплаты [[чопавае|чопавага]] падатку ён «''Перши позовъ по его милостъ пна Абрамовича, воеводича смоленъского, до села Оcтроглядовичъ, маетности его милости, того року и дня деветнастого мца сепътемъбра однеслъ и въ дворе тамошнимъ урядникови в руки одъдалъ''»<ref>Акти Житомирського гродського уряду: 1590 р., 1635 р. / В. М. Мойсієнко. – Житомир, 2004. № 40</ref>. Валодаў маёнткам М. Абрамовіч і ў 1639 годзе, калі заставіў Астраглядавічы гданьскаму мешчаніну Ежаму Гэўлу за 33 600 злотых, і ў канцы 1641 году, калі вяртаў доўг сыну нябожчыка Ісааку Гэўлу. Уражаньне такое, нібы генэрал артылерыі ВКЛ М. Абрамовіч ці ня кожны раз пазычаў грошы дзеля таго, каб аддаваць папярэднія даўгі то дзяржаве, то прыватным асобам, застаўляючы Астрагляды<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 14—15, 35—36</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 47 дымоў{{заўвага|Такая колькасьць дымоў была і пры адзіным паборы 1634 г.<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>}} сяла Астраглядавічаў кашталяна амсьціслаўскага Мікалая Абрамовіча выбіралася 47 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бжазоўскіх]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі праваслаўнаму пану Максыміліяну Бразоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. З запісу ў абозным дзёньніку польнага гетмана ВКЛ князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]] ад 26 ліпеня 1649 году вядома, што паказачаны селянін Улас з Астраглядавічаў, спайманы ў сваёй хаце за дзень да таго, прызнаў: далучыўся ён да казакоў, як тыя летась ішлі ў Літву, быў у Бабруйску і Быхаве ў палку Гаркушы; а пра казакоў паведаміў, што трое заходзілі ў іхнае сяло яшчэ "''ў мінулую суботу''"<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648 – 1658 рр. Т. 1 (1648 – 1649). – Київ, 2012. С. 296</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяна Бжазоўскага]], берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на свайго мужа-католіка князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёлу Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы. 14 студзеня наступнага 1683 г. харунжы берасьцейскі князь Канстанцін Шуйскі ў маёнтку Тэрэбунь склаў айцам-дамініканам астраглядаўскім фундуш, паводле якога абяцаў касьцёл у Астраглядавічах wystawić і вёску Багушы з грунтам і ўсялякімі пажыткамі на іх запісаць<ref>АGAD. АРіJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 10 дымоў у Астраглядавічах князя Шуйскага выплачвалася 9 злотых. А яшчэ ў вёсцы было 9 дымоў, якія належалі баярам (асабіста вольным слугам)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 489. Другі пабор — 9 злотых з 9 дымоў (С. 506)</ref>. 2 траўня 1697 году ў Оўруцкі гродзкі суд астраглядаўскім земянінам панам Аляксандрам Галаскім ад імя князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага, была пададзена скарга, у якой сьцьвярджалася, што казацкага палку Ярэмы сотнік Лабада, аніяк не паважаючы вайсковыя артыкулы і права паспалітае, наехаў на двор Астраглядаўскі пана Дамініка году 1697 дня 10 лютага месяца, а наехаўшы, валоў, коней, авечак, сьвіней і дабро ўсякае пазабіраў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 26, 36</ref>. 23 красавіка 1738 году князь Ігнацы Шуйскі ў замку Хвойніцкім выдаў фундуш царкве Ўваскрашэньня Хрыстова ў Астраглядавіцкім ключы<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 289адв.-291адв.</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і верных у Астраглядавічах на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Астраглядавіцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 29 дымоў у Астраглядавічах, 8 у вёсцы Багушы, 4 у хутары Варацец, з 6 у Плоскім, 11 у Вязку, 3 у Паселічах, 3 у Дуброўным, 7 у Рашаўцах, 2 у Бардаках і{{заўвага|У іншых выпадках пісалі alias (альбо).}} Лахані, 3 у Шчарбінах. Душ да споведзі — каля 200<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова сяла Астраглядавічаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася plus minus 80 двароў, дапушчаных да споведзі 164 душы. Узначальваў прыход сьвятар Якаб Тышко(ў)скі (Tyszkoski)<ref name="fn2"/>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] У 1740-я гады і надалей Астраглядавіцкі касьцёл аб'ядноўваў рыма-каталіцкую парафію ў [[Оўруч|Оўруцкім]] дэканаце Кіеўскай дыяцэзіі, да якой належалі жыхары (у асноўным шляхта) зь мястэчкаў Астраглядавічы{{Заўвага|Астраглядавічы тут названыя «мястэчкам» дзеля таго хіба, што былі цэнтрам парафіі, бо адпаведнага статусу, у адрозьненьне ад Брагіна і Хвойнікаў, ня мелі.}}, Хвойнікі, Брагін, вёсак Храпкаў, Руднае, Дворышча, Стралічаў, Вялікі Бор, Рудня Вялікаборская, Паселічы, Багушы, Сялец, Крыўча, Рудакоў, Лісцьвін, Мікулічы, Шкураты, Рудня Удалёўская, Буда Удалёўская, Глухавічы, Губарэвічы, Краснасельле, Масаны, Баршчоўка, Аравічы<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе царквы Ўваскрашэньня Хрыстова налічвалася 104 двары «z pułogrodnikami», у тым ліку 50 у самым мястэчку{{заўвага|Так паселішча, цэнтар анкляву ў атачэньні Брагінскіх добраў, названае князем І. Шуйскім у фундушы 1738 г., адкуль перанесенае ў тэкст візыты. Але ў абсалютнай большасьці крыніцаў яно называлася сялом.}} Астраглядавічах. Да споведзі дапушчана 567 душ, зь якіх у тым годзе не спавядаліся 124, а былі ў споведзі 443<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref>. 22 сакавіка 1753 году князем Шуйскім запісаны фундуш Астраглядавіцкай царкве<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 63</ref>. На 1754 год у Астраглядавічах было 48 двароў (×6 — каля 288 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 7 злотых, 13 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 29 злотых і 24 грошы<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. Паводле перапісаў габрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Астраглядавічах жылі адпаведна 7, 5 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. У 1776 годзе ў Астраглядавічах узьведзены новы будынак царквы, імаверна, ужо пад тытулам Сьвята-Траецкай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 30</ref>{{заўвага|У больш позьніх даведніках пазначаны 1779 г.<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 303</ref><ref name="fn1">Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>}}. На 1777 год Астраглядаўская каталіцкая парафія, паводле графа Дз. Талстога, налічвала 252 верных<ref>Le Catholicisme Romain en Russie. Études historiques par M. le comte Dmitry Tolstoy. Tome premier. – Paris, 1863. P. 478</ref>. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] На 1789 год пры Астраглядаўскай Сьвята-Траецкай прыходзкай царкве згадваецца капліца сьв. апостала Іаана ў Багушах<ref>Табэлі дэканатаў Кіеўскай мітраполіі, прэзэнтаваныя генэральнай кангрэгацыяй ў Радамышлю. 1789. // ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 12 чэрвеня патрыёты Рэчы Паспалітай, госьці Караля і Людвікі Прозараў з Мазырскага, Оўруцкага і Рэчыцкага паветаў бралі ўдзел у сьвяточнай імшы з нагоды прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць гаротную Айчыну. Урачыстасьць адбылася ў Астраглядаўскім парафіяльным касьцёле Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі. Казань, прымеркаваную да падзеі, прамовіў ксёндз-пробашч Францішак Глінскі. Па яе заканчэньні ўсе прысутныя, пад няспынныя гарматныя салюты, прасьпявалі гімн Te Deum laudamus (Цябе, Бога, услаўляем) <ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[файл:Астрагляды на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|значак|170пкс|Астраглядавічы на схематычным пляне Рэчыцкага павету 1800 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Астраглядавічы — у межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У рэвізіі 1795 г. запісана, што Астраглядавічы Людвікі з Шуйскіх Прозар былі здадзены ў «арэндную пасэсію» Яну, сыну Уладыслава, Ястшэмбскаму (Ястржэмбскаму) тэрмінам на 3 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1797) за 1 833 дукаты і 6 злотых польскіх<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 208; Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 71</ref>. [[Файл:Бліскучы канцэрт, прысвечаны Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Тытульны аркуш Канцэрту для фартэпіяна, прысьвечанага Тэклі Прозар, народжанай графіні Ракіцкай. 1833 г.]] У шляхецкай рэвізіі 1811 года эканомам фальварка Астраглядаўскага названы Юзаф Парыкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. Пасля сьмерці жонкі Людвікі і свайго вяртаньня зь няволі ў 1829 годзе К. Прозар уступіў ва ўладаньне маёнткамі, хоць вельмі хутка запісаў іх на сыноў Уладыслава і Юзафа. Уважаецца, што менавіта Уладыслаў, жанаты з Тэкляй Ракіцкай, якому дасталіся Астрагляды, ініцыяваў ўзьвядзеньне тут мураванага палацу ў стылі ампір паводле праэкту Генрыка Марконі<ref>Кулагін А. Астраглядская сядзіба. // Габрусь Т. Страчаная спадчына / Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, А. Квітніцкая, М. Ткачоў – Мінск: Полымя, 1998. С. 176</ref>{{Заўвага|А. Кулагін памылкова назваў сына К. Прозара Уладзімерам.}}. Спачыў абозны, паводле запісу ў мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёла, 20 кастрычніка (1 лістапада) 1841 года<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 17</ref>. [[Файл:Запіс аб смерці і пахаванні Юзафа Дашчынскага.png|значак|170пкс|Запіс аб сьмерці і пахаваньні ў Астраглядах Юзафа Дашчынскага.]] 29 ст. ст. жніўня 1844 году ў двары Астраглядавіцкім спачыў, а 31 жніўня быў пахаваны 70-гадовы мэтр музыкі шляхетны [[Юзаф Дашчынскі]]<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 33адв.</ref>. Згодна зь інвэнтаром таго ж 1844 году, Астрагляды належалі да маёнтку Хвойнікі, гаспадаром якога быў малодшы сын Караля Прозара Уладыслаў. Пасьля двара ў [[Сігневічы|Сігневічах]], ад сярэдзіны XIX ст. карціна «Сям’я Прозараў», напісаная зь ініцыятывы і на замову самога К. Прозара знакамітым мастаком Францішкам Смуглевічам у 1789 годзе, пэўны час знаходзілася ў Астраглядаўскім палацы пана Уладыслава і яго нашчадкаў<ref>Michalczyk Z. Franciszek Smuglewicz, Jan Chrystian Kampsetzer i pamięć synów o Józefie Prozorze. // Biuletyn Historii Sztuki. Rocznik LXXVI. – Warszawa, 2014. Nr 2. S. 197 – 217</ref>{{Заўвага|Хто ёсьць хто на карціне? У цэнтры партрэт бацькі – віцебскага ваяводы Юзафа Прозара, побач зьлева абозны Караль прамаўляе верш Францішка Карпінскага, прысьвечаны нябожчыку, па другі бок партрэту яго сярэдні брат Ігнацы і жонка Людвіка Канстанцыя, каля яе старэйшая дачка Юзэфа, зьлева малодшая Марыяна, крайні зьлева швагер Францішак Букаты, сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, побач малодшы брат Караля Антоні (адзіны ў сармацкім строі). Швагра Станіслава Ельскага (з падачы яго праўнука Яна Ельскага, блыталі раней з Антоніем<ref>Tadeusz Mikulski. Karpinsciana w Archiwum Prozorów. // Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej. – Wrocław, 1950. 41/2. S. 509; Федорук А. Т. Старинные усадьбы Берестейщины / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. – 2-е изд. – Минск: БелЭн, 2006. С. 202</ref>) тут, як пераканаўча давёў Зьбігнеў Міхальчык, няма. Цікава заўважыць, што прысутныя на палатне дочкі Юзэфа і Марыяна (з распазнаваньнем дзяцей таксама існавала праблема), у адрозьненьне ад дарослых, пісаныя не з натуры, народжаныя 13 чэрвеня 1786 г. і 23 кастрычніка 1787 г. w Poniemuniu, атрымалі імёны ў гонар адпаведна бацькі Караля і маці Людвікі. Народжаны ў Хвойніках 23 кастрычніка ў год стварэньня карціны сын іменаваны ізноў жа, у гонар дзядка-ваяводы, Юзафам.}}{{Заўвага|Улічыўшы пэрспэктыву страты Канстанцінам Прозарам Астраглядаўскай фартуны, карціну набыў адзін з сваякоў Прозараў, энцыкляпэдыст [[Аляксандар Ельскі]] з [[Замосьце (Пухавіцкі раён)|Замосьця]] Ігуменскага павету, а яго сын Ян вывез палатно ў гады Першай сусьветнай вайны да Варшавы. У 1929 г. ён перадаў твор на захаваньне ў Нацыянальны музэй, які пасьля Другой сусьветнай вайны і набыў яго для сваёй калекцыі.}}. [[Файл:Бабчын на трохвярстовай мапе Ф. Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Астрагляды і навакольле ажно да Стралічава і Мокіша на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 356 жыхароў сяла Астраглядавічы абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Сьвята-Траецкай царквы, 21 мужчына і 22 жанчыны зь сяла, 10 мужчын і 9 жанчын з фальварку былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 700</ref>. 18 верасьня 1860 году Астрагляды наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі і бабруйскі [[Міхал Галубовіч]], запіс якога засьведчыў, што ў палацы тады жыла сям'я рэчыцкага маршалка Мечыслава, сына Уладыслава, Прозара: «''Па абедзе я ад’ехаў у Астраглядавічы [з Хвойнікаў]. Засьпеў там толькі гаспадыню дома, жонку маршалка пані Прозараву, яе матку Аскеркаву, брата, глухога і барадатага, Эміля Аскерку, і валынскага Прозара. Вельмі гасцінна быў прыйманы''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч – Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло Астрагляды адміністрацыйна належала да Мікуліцкай воласьці. З 1864 году арганізавана народная вучэльня. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Траецкай царквы названыя настаяцель а. Дамецій Ляляўскі, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Пігулеўскі, просьфірня Дар'я Грыгаровіч. Да прыходу, акрамя сяла Астрагляды, належалі вёскі Вязок, Дуброўнае, Плоскае, Шчарбіны, Варацец (прозараўскі), Бакуны, Багушы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 812 верных мужчынскага і 852 жаночага полу<ref name="fn1"/>. У 1887 годзе{{Заўвага|А. Ельскі апярэдзіў падзею, пазначыўшы яе 1885 годам<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1886. T. VII. S. 690</ref>.}} Астраглядаўскі маёнтак, калі ім валодаў Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар, быў прададзены «съ торговъ» пану Брэшчынскаму<ref name="fn3">РДГА. Ф. 592. Воп. 18. Спр. 2639. А. 4-4адв.</ref>. Каля 1895 году парафія Астраглядаўскага касьцёла, якая абыймала вялікую тэрыторыю, налічвала 3230 верных<ref>Кароль М. М. Перавод у праваслаўе на тэрыторыі беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 г.: палітыка ўрада і адносіны насельніцтва. Магістарская дысертацыя. – Мінск, 2017. С. 87</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году, у сяле Астрагляды дзейнічалі царква, касьцёл, капліца, народная вучэльня, хлебазапасная крама, вятрак, карчма. Побач быў аднайменны фальварак. У тым жа 1897 годзе аднайменны маёнтак набыў за 137 000 рублёў расейскі купец Дорахаў, які зусім не жадаў займацца гаспадаркай, але па-драпежніцку хіба высякаў лес. У 1899 годзе ён прадаў Астраглядаўскія добры за 300 000 рублёў «г. Рыбникову.., который занимался скупкой больших имений, приводил их в кой какой порядок и по возможности продавал за бóльшие деньги»<ref name="fn3"/>. На 1904 год сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Астрагляды спадчынны дваранін Валерыян Рафаілавіч Рыбнікаў<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 58</ref>. У 1905 годзе В. Р. Рыбнікаў прадаў за 620 000 рублёў маёнтак Астрагляды ў 6117 дзесяцін 1668 кв. сажэняў Любові Маркаўне Завойка, адначасова набыўшы ад яе маёнтак Магільнае ў Падольскай губэрні{{Заўвага|Адбыўся гэткі, на карысьць Рыбнікава, абмен. Да таго часу м-к Астрагляды быў закладзены ў Маскоўскім Замельным банку ў суме 246 000 руб.; мелася яшчэ і закладная Рыбнікава на 150 000 руб.}}<ref name="fn3"/><ref>НГАБ. Ф. 324. Воп. 1. Спр. 411. А. 2</ref>. Пасьля маёнтак перайшоў да Васіля Сьцяпанавіча Завойка і быў прапанаваны для набыцьця Менскаму адзьдзяленьню Сялянскага Пазямельнага банку. Уладальнікам 1 746 дзесяцін зямлі ў Астраглядах «Список землевладельцев Минской губернии 1911 г.» называе Аляксандра Іванавіча Цямніцкага<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911. – Минск: Мин. губ. стат. ком., 1911. С. 3</ref>. У 1912 г. «па найвысачэйшаму дазволу» маёнтак Астрагляды набыў Альгерд Гардзялкоўскі, апошні іх прыватны ўладальнік<ref>Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych Kresach Rzeczypospolitej. Tom 11. Województwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1–10. /R. Aftanazy – Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo, 1997. S. 280; Кулагін А. Астраглядская сядзіба. С. 176</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Астрагляды ў складзе Мікуліцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. З 18 траўня тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Зах| С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев. — Минск, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да РСФСР. З 8 сьнежня 1926 да 1987 году – цэнтр Астраглядаўскага сельсавету Брагінскага раёну Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 году Гомельскай (да 26 ліпеня 1930 году) акругі, з 20 лютага 1938 году Палескай, з 8 студзеня 1954 году Гомельскай вобласьці БССР. [[Файл:Варацец на мапе 1924-1926 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Рудакоў, Бабчын, Варацец, Астрагдяды, Зьвяняцкае на мапе 1926 г.]] У 2-й палове 1920-х гадоў арганізаваны саўгас «Астрагляды», дзейнічалі пачатковая школа, хата-чытальня, адзьдзяленьне спажывецкай каапэрацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства. У 1930 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Варашылава, працавалі 2 гамарні, цыркулярка, вятрак (з 1928 году), сталярная майстэрня (з 1930 году). Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 389 жыхароў вёскі, у памяць пра якіх у 1967 годзе ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск. У 1962 годзе да вёскі далучаныя пасёлак Двор Астрагляды, хутар Папаратнае. Была цэнтрам саўгаса «Астрагляды», існавалі сярэдняя школа, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячыя ясьлі. 20 жніўня 2008 году вёска была ліквідавана<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Асобы == * [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (1774, Вільня — 1844, двор Астраглядавічы) — піяніст, кампазытар, дырыжор, кіраўнік аркестра. * Кардаш Дзяменці (1904-?) — беларускі настаўнік, гісторык. * Бельман Яўхім (1906—1977) — савецкі беларускі нэўрапатоляг<ref>[https://web.archive.org/web/20211225090552/https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Belman.htm]</ref>. * Палескі Вячаслаў (сапр. Станкевіч; 1912—1971) — беларускі драматург, заслужаны дзеяч культуры БССР (яго імем была названа Бабчынская сярэдняя школа Хвойніцкага раёну, дзе ён вучыўся). == Галерэя == <gallery caption="Памяць пра даўнія Астраглядавічы" widths="200" heights="200" class="center"> File:Ікона Маці Божая Снежная.png|Ікона Маці Божая Сьнежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.{{заўвага|[[Аляксандар Ярашэвіч]] некалі задаваўся пытаньнем: а ці не старая гэта алтарная ікона, якая пасьля зачыненьня 19 ліпеня 1865 г. каталіцкай капліцы ў Юравічах, была перададзеная ў Астраглядаўскі касьцёл?.. http://media.catholic.by/nv/n24/art3.htm. Паводле акту ад 31 траўня 1967 г., падпісанага дырэктарам Дзяржаўнага мастацкага музэю БССР пані Аладавай (Е. Аладовой), парамэтры іконы адпавядаюць той, што атрыманая зь вёскі Сялец, таксама Брагінскага раёну. У картатэцы музэю, аднак, запісана, што абраз нібыта паходзіць з маёнтку Патонаў (з двара Гарадзішча?). І якімі ж былі шляхі іконы?..}} File:Smuglewicz Prozor Family.jpg|Ф. Смуглевіч. Сям'я Прозараў (1789) File:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|Карціна Сям'я Прозараў у музэі сядзібы Замосьце А. Ельскага (1910 – 1914). File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (I. Urubleŭski, 1891).jpg|Палац Прозараў у Астраглядах. Малюнак Ігнацыя Врублеўскага. 1891 год. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910).jpg|Палац у Астраглядах. Фота каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (2).jpg|Госьці Альгерда і Ванды Гардзялкоўскіх каля палацу ў Астраглядах. 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (4).jpg|Альгерд і Ванда Гардзялкоўскія сярод руінаў палацу, які меркавалі аднавіць. Каля 1910 г. File:Astrahlady, Prozar. Астрагляды, Прозар (1910) (3).jpg|Каля руінаў. File:Афіцына ў Астраглядах. Фота У. Смольскага.jpg|Афіцына ў Астраглядах. Стрэлкай пазначанае месца бяроставай гідраізаляцыі. Фота Уладзімера Смольскага. 2021 г. File:Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны.jpg|Гідраізаляцыя ў будынку афіцыны. Здымак У. Смольскага. 2021 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914).jpg|Касьцёл у Астраглядах. 1914 г. File:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|Інтэр'ер касьцёла. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2|}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0 {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя з-за катастрофы на ЧАЭС]] rz5cfdlws51mm46gndmvovmwahdk07l 0 149627 2664294 1893584 2026-04-08T18:27:04Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Oklahoma_City?oldid=1345583895 2664294 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Аклагома-Сіці |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Аклагома-Сіці |Назва на мове краіны = Oklahoma City |Код мовы назвы краіны = en |Краіна = ЗША |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Аклагома]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 1608.8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 397 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 579999 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 35 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 97 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = 06 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = ЗША (Аклагома) |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.okc.gov/ www.okc.gov] |Колер = {{Колер|ЗША}} }} '''Аклагома-Сіці''' ({{мова-en|Oklahoma City}}) — места штату [[Аклагома]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. == Гісторыя == Аклагома-Сіці паўстаў 22 красавіка 1889 году<ref>{{спасылка|аўтар=Hoig, Stan|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/l/la014.html|загаловак=Land Run of 1889|выдавецтва=Oklahoma Historical Society|назва праекту=Encyclopedia of Oklahoma History & Culture|копія=https://web.archive.org/web/20140221094748/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/L/LA014.html|дата копіі=02.2014}}</ref>, калі тэрыторыя, вядомая як «[[Непрызначаныя землі]]», была адкрытая для засяленьня ў выніку падзеі, вядомай як «[[Зямельныя гонкі 1889 году|Зямельныя гонкі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|загаловак=Oklahoma City|выдавец=Linda D|копія=https://web.archive.org/web/20110525163038/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. 26 красавіка таго ж году быў абраны першы мэр, кім стаў [[Ўільям Каўч]]. Горад хутка рос, бо насельніцтва падвоілася паміж 1890 і 1900 гадамі<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|загаловак=Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|выдавец=Wilson|копія=https://web.archive.org/web/20150201065646/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|дата копіі=02.2015}}</ref>. [[Файл:PostcardOklahomaCityOKBroadway1910.jpg|значак|зьлева|Паштоўка з выявай вуліцы Брадўэй у 1910 годзе.]] Да таго часу, як [[Аклагома]] была ўлучаная ў ЗША ў 1907 годзе, Аклагома-Сіці перасягнуў [[Гатры (Аклагома)|Гатры]], сталіцу тэрыторыі, як населены пункт і камэрцыйны цэнтар новага штату. Неўзабаве пасьля гэтага адміністрацыйны цэнтар быў перанесены з Гатры ў Аклагома-Сіці<ref>Curtis, Gene. [http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070611_1_A4_cpSta85612 «Only in Oklahoma: State capital location was a fight to the finish»]. Tulsa World.</ref>. Горад быў важным прыпынкам на амэрыканскай трасе 66 у пачатку XX стагодзьдзя, якая была выразна згаданая ў джазавай песьні [[Бобі Труп]]а 1946 году ''(Get Your Kicks on) Route 66'', якую праславіў выканаўца [[Нэт Кінг Коўл]]. Да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аклагома-Сіці былі створаныя значныя жывёлагадоўчыя двары, што прыцягнула працоўныя месцы і прыбыткі. З адкрыцьцём нафты ў 1928 годзе горад стаў буйным цэнтрам здабычы нафты<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ogs.ou.edu/fossilfuels/pdf/OKOilNotesPDF.pdf|загаловак=Oklahoma Oil: Past, Present and Future|выдавецтва=Ogs.ou.edu}}</ref>. Паваенны рост суправаджаў будаўніцтва сыстэмы міжштатных аўтамагістралей, якая зрабіла места важным транспартным вузлом. Гэтаму таксама паспрыяла фэдэральнае разьвіцьцё авіябазы Тынкер пасьля пасьпяховых лабісцкіх намаганьняў дырэктара Гандлёвай палаты [[Стэнлі Дрэйпэр]]а. У 1950 годзе Бюро перапісу насельніцтва паведаміла, што насельніцтва гораду складалася з 8,6% муранаў і 90,7% белых жыхароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|загаловак=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|выдавецтва=U.S. Census Bureau|копія=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|дата копіі=08.2012}}</ref>. У 1959 годзе гарадзкія ўлады распачалі «Вялікую анэксію», у выніку якой да канца 1961 году плошча паселішча павялічылася з 207,2 да 1231,7 км², што зрабіла яго найбуйнейшым паводле плошчы горадам ЗША на той час<ref>{{кніга|імя=James M.|прозьвішча=Smallwood|загаловак=Urban Builder : Life and Times of Stanley Draper|выдавецтва=University of Oklahoma Press|старонкі=197–198|isbn=0-8061-1447-9}}</ref>. [[Пэйшн Лэтынг]] была абраная мэрам Аклагома-Сіці ў 1971 годзе, стаўшы першай жанчынай-мэрам гораду<ref name="newsok">{{навіна|аўтар=Dean, Bryan|спасылка=http://newsok.com/former-oklahoma-city-mayor-patience-latting-dies-at-age-94/article/3741834|загаловак=Former Oklahoma City Mayor Patience Latting dies at age 94|выдавец=The Oklahoman|дата публікацыі=12.2012}}</ref>. Лэтынг таксама была першай жанчынай, якая займала пасаду галавы гораду ЗША з насельніцтвам больш за 350 тысяч жыхароў<ref name="newsok"/>. Як і ў многіх іншых амэрыканскіх гарадах, насельніцтва цэнтральнай часткі скарацілася ў 1970-х і 1980-х гадах, паколькі сем’і актыўна пераязджалі па нядаўна пабудаваных шашах у новае жыльлё ў найбліжэйшыя прадмесьці. Паводле праектаў гарадзкога абнаўленьня ў 1970-х гадах, у тым ліку плян Пэй, былі зьнесеныя старыя дамы, але ня здолелі стымуляваць новае будаўніцтва, пакінуўшы горад багатымі на пустэчы, якія выкарыстоўваліся дзеля паркаваньня аўтаў. Выключэньнем стала будаўніцтва горадам [[Мірыяд-Гардэнз]], які ўлучаў батанічны сад і мадэрнісцкую аранжарэю, у самым цэнтры места. Сярод архітэктурна значных гістарычных будынкаў, страчаных празь перабудову, былі тэатар Крытэрыён<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63:preservingabout&catid=44:about-the-criterion-group&Itemid=84|загаловак=Criterion Group|выдавецтва=OKCHistory.com|копія=https://web.archive.org/web/20111007235908/http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3Apreservingabout&catid=44%3Aabout-the-criterion-group&Itemid=84|дата копіі=10.2011}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.criteriongroup.org/|загаловак=The Criterion Group, main page|выдавецтва=The Criterion Group|копія=https://web.archive.org/web/20091029035822/http://www.criteriongroup.org/|дата копіі=10.2009}}</ref>, будынак Баўма<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|загаловак=Baum Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707221731/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>, будынак Гэйлза<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|загаловак=Hales Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707214404/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref> і гатэль Білтмар<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|загаловак=Biltmore Hotel|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090725014049/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>. [[Файл:Oblique view of Oklahoma Capitol building.JPG|значак|зьлева|Мясцовы Капітоліюм.]] У 1993 годзе горад зацьвердзіў маштабны пакет рэканструкцыі, вядомы як Праекты сталічнай зоны, прызначаны дзеля аднаўленьня цэнтра з дапамогай грамадзянскіх праектаў для стварэньня большай колькасьці імпрэзаў і ўзнаўленьня жыцьця ў мескім цэнтры. У горадзе быў пабудаваны новы бэйсбольны парк, цэнтральная бібліятэка, была зробленая рэканструкцыя грамадзкага цэнтра, канфэрэнц-цэнтра і кірмашовай пляцоўкі, а таксама водны канал у забаўляльным раёне Брыктаўн. Гэтая разбудова сталася адным з самых пасьпяховых дзяржаўна-прыватных партнэрстваў, рэалізаваных у ЗША, пераўзвысіўшы 3 мільярды даляраў прыватных інвэстыцыяў паводле стану на 2010 год<ref>[http://www.okcchamber.com/index.php?src=gendocs&ref=ChamberHistory&category=About Metropolitan Area Projects], Greater Oklahoma City Chamber.</ref>. У выніку гэтых захадаў колькасьць насельніцтва ў цэнтры гораду рэзка павялічылася, з попытам на дадатковыя жылыя і гандлёвыя выгоды, як то крамы з прадуктамі харчаваньня і паслугамі. 19 красавіка 1995 году быў зьдзейсьнены тэракт [[Тымаці Маквэй|Тымаці Маквэем]], які падарваў бомбу перад фэдэральным будынкам Альфрэда Мары. Дом быў зьнішчаны, а больш за 100 найбліжэйшых будынкаў атрымалі сур’ёзныя пашкоджаньні. Таксама загінула 168 чалавек<ref>{{навіна|спасылка=https://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|загаловак=Victims of the Oklahoma City bombing|выдавец=USA Today|дата публікацыі=06.2001|копія=https://web.archive.org/web/20120215065450/http://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|дата копіі=02.2012}}</ref>, што зрабіла гэты акт самым сьмяротным унутраным тэрактам у гісторыі ЗША<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/oklahoma-city-bombing|загаловак=Oklahoma City Bombing|выдавецтва=Federal Bureau of Investigation}}</ref>. На месцы здарэньня быў узьведзены Нацыянальны мэмарыял і музэй Аклагома-Сіці<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/okci/index.htm|загаловак=Oklahoma City National Memorial|выдавецтва=National Park Service|копія=https://web.archive.org/web/20110514123638/http://www.nps.gov/okci/index.htm|дата копіі=05.2011}}</ref>. З моманту ягонага адкрыцьця ў 2000 годзе яго наведалі мільёны чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places – U.S. Census Bureau, Population Division] {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Сьпіс гарадоў ЗША паводле насельніцтва}} [[Катэгорыя:Гарады Аклагомы]] fdpnhb4jlovpcte9cll8ondqbp59024 2664297 2664294 2026-04-08T18:38:14Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Вікізьвесткі|вікізьвесткі]] 2664297 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Аклагома-Сіці |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Аклагома-Сіці |Назва на мове краіны = Oklahoma City |Код мовы назвы краіны = en |Краіна = ЗША |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Аклагома]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 1608.8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 397 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 35 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 97 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = 06 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = ЗША (Аклагома) |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.okc.gov/ www.okc.gov] |Колер = {{Колер|ЗША}} }} '''Аклагома-Сіці''' ({{мова-en|Oklahoma City}}) — места штату [[Аклагома]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. == Гісторыя == Аклагома-Сіці паўстаў 22 красавіка 1889 году<ref>{{спасылка|аўтар=Hoig, Stan|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/l/la014.html|загаловак=Land Run of 1889|выдавецтва=Oklahoma Historical Society|назва праекту=Encyclopedia of Oklahoma History & Culture|копія=https://web.archive.org/web/20140221094748/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/L/LA014.html|дата копіі=02.2014}}</ref>, калі тэрыторыя, вядомая як «[[Непрызначаныя землі]]», была адкрытая для засяленьня ў выніку падзеі, вядомай як «[[Зямельныя гонкі 1889 году|Зямельныя гонкі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|загаловак=Oklahoma City|выдавец=Linda D|копія=https://web.archive.org/web/20110525163038/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. 26 красавіка таго ж году быў абраны першы мэр, кім стаў [[Ўільям Каўч]]. Горад хутка рос, бо насельніцтва падвоілася паміж 1890 і 1900 гадамі<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|загаловак=Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|выдавец=Wilson|копія=https://web.archive.org/web/20150201065646/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|дата копіі=02.2015}}</ref>. [[Файл:PostcardOklahomaCityOKBroadway1910.jpg|значак|зьлева|Паштоўка з выявай вуліцы Брадўэй у 1910 годзе.]] Да таго часу, як [[Аклагома]] была ўлучаная ў ЗША ў 1907 годзе, Аклагома-Сіці перасягнуў [[Гатры (Аклагома)|Гатры]], сталіцу тэрыторыі, як населены пункт і камэрцыйны цэнтар новага штату. Неўзабаве пасьля гэтага адміністрацыйны цэнтар быў перанесены з Гатры ў Аклагома-Сіці<ref>Curtis, Gene. [http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070611_1_A4_cpSta85612 «Only in Oklahoma: State capital location was a fight to the finish»]. Tulsa World.</ref>. Горад быў важным прыпынкам на амэрыканскай трасе 66 у пачатку XX стагодзьдзя, якая была выразна згаданая ў джазавай песьні [[Бобі Труп]]а 1946 году ''(Get Your Kicks on) Route 66'', якую праславіў выканаўца [[Нэт Кінг Коўл]]. Да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аклагома-Сіці былі створаныя значныя жывёлагадоўчыя двары, што прыцягнула працоўныя месцы і прыбыткі. З адкрыцьцём нафты ў 1928 годзе горад стаў буйным цэнтрам здабычы нафты<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ogs.ou.edu/fossilfuels/pdf/OKOilNotesPDF.pdf|загаловак=Oklahoma Oil: Past, Present and Future|выдавецтва=Ogs.ou.edu}}</ref>. Паваенны рост суправаджаў будаўніцтва сыстэмы міжштатных аўтамагістралей, якая зрабіла места важным транспартным вузлом. Гэтаму таксама паспрыяла фэдэральнае разьвіцьцё авіябазы Тынкер пасьля пасьпяховых лабісцкіх намаганьняў дырэктара Гандлёвай палаты [[Стэнлі Дрэйпэр]]а. У 1950 годзе Бюро перапісу насельніцтва паведаміла, што насельніцтва гораду складалася з 8,6% муранаў і 90,7% белых жыхароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|загаловак=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|выдавецтва=U.S. Census Bureau|копія=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|дата копіі=08.2012}}</ref>. У 1959 годзе гарадзкія ўлады распачалі «Вялікую анэксію», у выніку якой да канца 1961 году плошча паселішча павялічылася з 207,2 да 1231,7 км², што зрабіла яго найбуйнейшым паводле плошчы горадам ЗША на той час<ref>{{кніга|імя=James M.|прозьвішча=Smallwood|загаловак=Urban Builder : Life and Times of Stanley Draper|выдавецтва=University of Oklahoma Press|старонкі=197–198|isbn=0-8061-1447-9}}</ref>. [[Пэйшн Лэтынг]] была абраная мэрам Аклагома-Сіці ў 1971 годзе, стаўшы першай жанчынай-мэрам гораду<ref name="newsok">{{навіна|аўтар=Dean, Bryan|спасылка=http://newsok.com/former-oklahoma-city-mayor-patience-latting-dies-at-age-94/article/3741834|загаловак=Former Oklahoma City Mayor Patience Latting dies at age 94|выдавец=The Oklahoman|дата публікацыі=12.2012}}</ref>. Лэтынг таксама была першай жанчынай, якая займала пасаду галавы гораду ЗША з насельніцтвам больш за 350 тысяч жыхароў<ref name="newsok"/>. Як і ў многіх іншых амэрыканскіх гарадах, насельніцтва цэнтральнай часткі скарацілася ў 1970-х і 1980-х гадах, паколькі сем’і актыўна пераязджалі па нядаўна пабудаваных шашах у новае жыльлё ў найбліжэйшыя прадмесьці. Паводле праектаў гарадзкога абнаўленьня ў 1970-х гадах, у тым ліку плян Пэй, былі зьнесеныя старыя дамы, але ня здолелі стымуляваць новае будаўніцтва, пакінуўшы горад багатымі на пустэчы, якія выкарыстоўваліся дзеля паркаваньня аўтаў. Выключэньнем стала будаўніцтва горадам [[Мірыяд-Гардэнз]], які ўлучаў батанічны сад і мадэрнісцкую аранжарэю, у самым цэнтры места. Сярод архітэктурна значных гістарычных будынкаў, страчаных празь перабудову, былі тэатар Крытэрыён<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63:preservingabout&catid=44:about-the-criterion-group&Itemid=84|загаловак=Criterion Group|выдавецтва=OKCHistory.com|копія=https://web.archive.org/web/20111007235908/http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3Apreservingabout&catid=44%3Aabout-the-criterion-group&Itemid=84|дата копіі=10.2011}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.criteriongroup.org/|загаловак=The Criterion Group, main page|выдавецтва=The Criterion Group|копія=https://web.archive.org/web/20091029035822/http://www.criteriongroup.org/|дата копіі=10.2009}}</ref>, будынак Баўма<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|загаловак=Baum Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707221731/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>, будынак Гэйлза<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|загаловак=Hales Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707214404/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref> і гатэль Білтмар<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|загаловак=Biltmore Hotel|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090725014049/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>. [[Файл:Oblique view of Oklahoma Capitol building.JPG|значак|зьлева|Мясцовы Капітоліюм.]] У 1993 годзе горад зацьвердзіў маштабны пакет рэканструкцыі, вядомы як Праекты сталічнай зоны, прызначаны дзеля аднаўленьня цэнтра з дапамогай грамадзянскіх праектаў для стварэньня большай колькасьці імпрэзаў і ўзнаўленьня жыцьця ў мескім цэнтры. У горадзе быў пабудаваны новы бэйсбольны парк, цэнтральная бібліятэка, была зробленая рэканструкцыя грамадзкага цэнтра, канфэрэнц-цэнтра і кірмашовай пляцоўкі, а таксама водны канал у забаўляльным раёне Брыктаўн. Гэтая разбудова сталася адным з самых пасьпяховых дзяржаўна-прыватных партнэрстваў, рэалізаваных у ЗША, пераўзвысіўшы 3 мільярды даляраў прыватных інвэстыцыяў паводле стану на 2010 год<ref>[http://www.okcchamber.com/index.php?src=gendocs&ref=ChamberHistory&category=About Metropolitan Area Projects], Greater Oklahoma City Chamber.</ref>. У выніку гэтых захадаў колькасьць насельніцтва ў цэнтры гораду рэзка павялічылася, з попытам на дадатковыя жылыя і гандлёвыя выгоды, як то крамы з прадуктамі харчаваньня і паслугамі. 19 красавіка 1995 году быў зьдзейсьнены тэракт [[Тымаці Маквэй|Тымаці Маквэем]], які падарваў бомбу перад фэдэральным будынкам Альфрэда Мары. Дом быў зьнішчаны, а больш за 100 найбліжэйшых будынкаў атрымалі сур’ёзныя пашкоджаньні. Таксама загінула 168 чалавек<ref>{{навіна|спасылка=https://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|загаловак=Victims of the Oklahoma City bombing|выдавец=USA Today|дата публікацыі=06.2001|копія=https://web.archive.org/web/20120215065450/http://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|дата копіі=02.2012}}</ref>, што зрабіла гэты акт самым сьмяротным унутраным тэрактам у гісторыі ЗША<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/oklahoma-city-bombing|загаловак=Oklahoma City Bombing|выдавецтва=Federal Bureau of Investigation}}</ref>. На месцы здарэньня быў узьведзены Нацыянальны мэмарыял і музэй Аклагома-Сіці<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/okci/index.htm|загаловак=Oklahoma City National Memorial|выдавецтва=National Park Service|копія=https://web.archive.org/web/20110514123638/http://www.nps.gov/okci/index.htm|дата копіі=05.2011}}</ref>. З моманту ягонага адкрыцьця ў 2000 годзе яго наведалі мільёны чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places – U.S. Census Bureau, Population Division] {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Сьпіс гарадоў ЗША паводле насельніцтва}} [[Катэгорыя:Гарады Аклагомы]] 6fwcppm3rzdd2mfwcxosa2clc5fsu2h 2664299 2664297 2026-04-08T19:54:38Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Oklahoma_City?oldid=1345583895 2664299 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Аклагома-Сіці |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Аклагома-Сіці |Назва на мове краіны = Oklahoma City |Код мовы назвы краіны = en |Краіна = ЗША |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Аклагома]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 1608.8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 397 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 35 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 97 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = 06 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = ЗША (Аклагома) |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.okc.gov/ www.okc.gov] |Колер = {{Колер|ЗША}} }} '''Аклаго́ма-Сі́ці''' ({{мова-en|Oklahoma City}}) — сталіца і самае густанаселенае места штату [[Аклагома]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Гэта 20-ы паводле колькасьці насельніцтва горад ЗША і 8-ы паводле велічыні на поўдні краіны, наліваючы на 2020 год насельніцтва ў памеры {{Лік|681054}} чалавекі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oklahomacitycityoklahoma/POP010220|загаловак=U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma City city, Oklahoma}}</ref>. У Аклагома-Сіці гэта адзін з цэнтраў жывёлагадоўлі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.visitokc.com/about-okc/okc-districts/stockyards-city/|загаловак=Stockyards City &#124; Oklahoma City Districts|выдавецтва=Visitokc.com}}</ref>. Нафта, прыродны газ, нафтапрадукты і сумежныя галіны прамысловасьці фармуюць ладную частку эканомікі паселішча. Горад фактычна ляжыць пасярод нафтавага радовішча, а нафтавыя сьвідравальныя ўстаноўкі раскіданыя па тэрыторыі сталіцы. Фэдэральны ўрад працаўладкоўвае вялікую колькасьць работнікаў на авіябазе Тынкер і ў [[Аэранаўтычны цэнтар імя Майка Манроні|Аэранаўтычным цэнтры імя Майка Манроні]]. == Гісторыя == Аклагома-Сіці паўстаў 22 красавіка 1889 году<ref>{{спасылка|аўтар=Hoig, Stan|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/l/la014.html|загаловак=Land Run of 1889|выдавецтва=Oklahoma Historical Society|назва праекту=Encyclopedia of Oklahoma History & Culture|копія=https://web.archive.org/web/20140221094748/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/L/LA014.html|дата копіі=02.2014}}</ref>, калі тэрыторыя, вядомая як «[[Непрызначаныя землі]]», была адкрытая для засяленьня ў выніку падзеі, вядомай як «[[Зямельныя гонкі 1889 году|Зямельныя гонкі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|загаловак=Oklahoma City|выдавец=Linda D|копія=https://web.archive.org/web/20110525163038/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. 26 красавіка таго ж году быў абраны першы мэр, кім стаў [[Ўільям Каўч]]. Горад хутка рос, бо насельніцтва падвоілася паміж 1890 і 1900 гадамі<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|загаловак=Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|выдавец=Wilson|копія=https://web.archive.org/web/20150201065646/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|дата копіі=02.2015}}</ref>. [[Файл:PostcardOklahomaCityOKBroadway1910.jpg|значак|зьлева|Паштоўка з выявай вуліцы Брадўэй у 1910 годзе.]] Да таго часу, як [[Аклагома]] была ўлучаная ў ЗША ў 1907 годзе, Аклагома-Сіці перасягнуў [[Гатры (Аклагома)|Гатры]], сталіцу тэрыторыі, як населены пункт і камэрцыйны цэнтар новага штату. Неўзабаве пасьля гэтага адміністрацыйны цэнтар быў перанесены з Гатры ў Аклагома-Сіці<ref>Curtis, Gene. [http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070611_1_A4_cpSta85612 «Only in Oklahoma: State capital location was a fight to the finish»]. Tulsa World.</ref>. Горад быў важным прыпынкам на амэрыканскай трасе 66 у пачатку XX стагодзьдзя, якая была выразна згаданая ў джазавай песьні [[Бобі Труп]]а 1946 году ''(Get Your Kicks on) Route 66'', якую праславіў выканаўца [[Нэт Кінг Коўл]]. Да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аклагома-Сіці былі створаныя значныя жывёлагадоўчыя двары, што прыцягнула працоўныя месцы і прыбыткі. З адкрыцьцём нафты ў 1928 годзе горад стаў буйным цэнтрам здабычы нафты<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ogs.ou.edu/fossilfuels/pdf/OKOilNotesPDF.pdf|загаловак=Oklahoma Oil: Past, Present and Future|выдавецтва=Ogs.ou.edu}}</ref>. Паваенны рост суправаджаў будаўніцтва сыстэмы міжштатных аўтамагістралей, якая зрабіла места важным транспартным вузлом. Гэтаму таксама паспрыяла фэдэральнае разьвіцьцё авіябазы Тынкер пасьля пасьпяховых лабісцкіх намаганьняў дырэктара Гандлёвай палаты [[Стэнлі Дрэйпэр]]а. У 1950 годзе Бюро перапісу насельніцтва паведаміла, што насельніцтва гораду складалася з 8,6% муранаў і 90,7% белых жыхароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|загаловак=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|выдавецтва=U.S. Census Bureau|копія=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|дата копіі=08.2012}}</ref>. У 1959 годзе гарадзкія ўлады распачалі «Вялікую анэксію», у выніку якой да канца 1961 году плошча паселішча павялічылася з 207,2 да 1231,7 км², што зрабіла яго найбуйнейшым паводле плошчы горадам ЗША на той час<ref>{{кніга|імя=James M.|прозьвішча=Smallwood|загаловак=Urban Builder : Life and Times of Stanley Draper|выдавецтва=University of Oklahoma Press|старонкі=197–198|isbn=0-8061-1447-9}}</ref>. [[Пэйшн Лэтынг]] была абраная мэрам Аклагома-Сіці ў 1971 годзе, стаўшы першай жанчынай-мэрам гораду<ref name="newsok">{{навіна|аўтар=Dean, Bryan|спасылка=http://newsok.com/former-oklahoma-city-mayor-patience-latting-dies-at-age-94/article/3741834|загаловак=Former Oklahoma City Mayor Patience Latting dies at age 94|выдавец=The Oklahoman|дата публікацыі=12.2012}}</ref>. Лэтынг таксама была першай жанчынай, якая займала пасаду галавы гораду ЗША з насельніцтвам больш за 350 тысяч жыхароў<ref name="newsok"/>. Як і ў многіх іншых амэрыканскіх гарадах, насельніцтва цэнтральнай часткі скарацілася ў 1970-х і 1980-х гадах, паколькі сем’і актыўна пераязджалі па нядаўна пабудаваных шашах у новае жыльлё ў найбліжэйшыя прадмесьці. Паводле праектаў гарадзкога абнаўленьня ў 1970-х гадах, у тым ліку плян Пэй, былі зьнесеныя старыя дамы, але ня здолелі стымуляваць новае будаўніцтва, пакінуўшы горад багатымі на пустэчы, якія выкарыстоўваліся дзеля паркаваньня аўтаў. Выключэньнем стала будаўніцтва горадам [[Мірыяд-Гардэнз]], які ўлучаў батанічны сад і мадэрнісцкую аранжарэю, у самым цэнтры места. Сярод архітэктурна значных гістарычных будынкаў, страчаных празь перабудову, былі тэатар Крытэрыён<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63:preservingabout&catid=44:about-the-criterion-group&Itemid=84|загаловак=Criterion Group|выдавецтва=OKCHistory.com|копія=https://web.archive.org/web/20111007235908/http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3Apreservingabout&catid=44%3Aabout-the-criterion-group&Itemid=84|дата копіі=10.2011}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.criteriongroup.org/|загаловак=The Criterion Group, main page|выдавецтва=The Criterion Group|копія=https://web.archive.org/web/20091029035822/http://www.criteriongroup.org/|дата копіі=10.2009}}</ref>, будынак Баўма<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|загаловак=Baum Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707221731/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>, будынак Гэйлза<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|загаловак=Hales Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707214404/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref> і гатэль Білтмар<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|загаловак=Biltmore Hotel|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090725014049/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>. [[Файл:Oblique view of Oklahoma Capitol building.JPG|значак|зьлева|Мясцовы Капітоліюм.]] У 1993 годзе горад зацьвердзіў маштабны пакет рэканструкцыі, вядомы як Праекты сталічнай зоны, прызначаны дзеля аднаўленьня цэнтра з дапамогай грамадзянскіх праектаў для стварэньня большай колькасьці імпрэзаў і ўзнаўленьня жыцьця ў мескім цэнтры. У горадзе быў пабудаваны новы бэйсбольны парк, цэнтральная бібліятэка, была зробленая рэканструкцыя грамадзкага цэнтра, канфэрэнц-цэнтра і кірмашовай пляцоўкі, а таксама водны канал у забаўляльным раёне Брыктаўн. Гэтая разбудова сталася адным з самых пасьпяховых дзяржаўна-прыватных партнэрстваў, рэалізаваных у ЗША, пераўзвысіўшы 3 мільярды даляраў прыватных інвэстыцыяў паводле стану на 2010 год<ref>[http://www.okcchamber.com/index.php?src=gendocs&ref=ChamberHistory&category=About Metropolitan Area Projects], Greater Oklahoma City Chamber.</ref>. У выніку гэтых захадаў колькасьць насельніцтва ў цэнтры гораду рэзка павялічылася, з попытам на дадатковыя жылыя і гандлёвыя выгоды, як то крамы з прадуктамі харчаваньня і паслугамі. 19 красавіка 1995 году быў зьдзейсьнены тэракт [[Тымаці Маквэй|Тымаці Маквэем]], які падарваў бомбу перад фэдэральным будынкам Альфрэда Мары. Дом быў зьнішчаны, а больш за 100 найбліжэйшых будынкаў атрымалі сур’ёзныя пашкоджаньні. Таксама загінула 168 чалавек<ref>{{навіна|спасылка=https://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|загаловак=Victims of the Oklahoma City bombing|выдавец=USA Today|дата публікацыі=06.2001|копія=https://web.archive.org/web/20120215065450/http://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|дата копіі=02.2012}}</ref>, што зрабіла гэты акт самым сьмяротным унутраным тэрактам у гісторыі ЗША<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/oklahoma-city-bombing|загаловак=Oklahoma City Bombing|выдавецтва=Federal Bureau of Investigation}}</ref>. На месцы здарэньня быў узьведзены Нацыянальны мэмарыял і музэй Аклагома-Сіці<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/okci/index.htm|загаловак=Oklahoma City National Memorial|выдавецтва=National Park Service|копія=https://web.archive.org/web/20110514123638/http://www.nps.gov/okci/index.htm|дата копіі=05.2011}}</ref>. З моманту ягонага адкрыцьця ў 2000 годзе яго наведалі мільёны чалавек. == Геаграфія == [[Файл:Oklahoma City Oklahoma.jpg|значак|Спадарожнікавы фатаздымак места.]] Аклагома-Сіці разьмешчаны ўздоўж аднаго з галоўных калідораў, якія вядуць у [[Тэхас]] і [[Мэксыка|Мэксыку]], і месьціцца ў трох гадзінах язды ад мэтраполіі [[Далас]]у. Горад месьціцца ў цэнтры штату, што робіць яго ідэальным месцам для кіраваньня. Паводле зьвестак Бюро перапісу насельніцтва ЗША, агульная плошча места складае 1607,8 км²<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.okc.gov/about/index.html|загаловак=About Oklahoma City|выдавецтва=OKC.gov|копія=https://web.archive.org/web/20160223125833/http://okc.gov/about/index.html|дата копіі=02.2016}}</ref>, зь якіх 1556,9 км² прыпадае на сухазем’е, а 49,8 км² прыпадае на водную плынь. Пад кіраўніцтвам мэра Дэйвіда Голта горад анэксаваў 480 акраў зямлі. Аклагома-Сіці разьмешчаны ў рэгіёне з пагоркамі вышынёю ад 80 да 120 мэтраў і двума відамі дуба, як то {{Таксон-bellat|||Quercus marilandica}} і {{Таксон-bellat|||Quercus stellata}}<ref>[http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm Oklahoma Geography]. NetState.com.</ref>. Паўночна-ўсходняя частка гораду і ягоныя ўсходнія прадмесьці трапляюць у экалягічны рэгіён, вядомы як [[Крос-Тымбэрз]]. Места прыблізна падзеленае напалову ракой [[Норт-Канэйдыян]], якая ў 2004 годзе ў межах гораду была перайменаваная ў Аклагому. Гэтая рака раней мела дастатковую плыню, каб штогод паводкамі турбаваць навакольныя раёны, у тым ліку цэнтральны бізнэсовы раён і мескі заапарк<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.oklahoma-city-life.com/history-of-the-oklahoma-city-zoo.html|загаловак=History of the Oklahoma City Zoo|выдавец=Oklahoma City Life Web site|копія=https://web.archive.org/web/20160117005255/http://www.oklahoma-city-life.com/history-of-the-oklahoma-city-zoo.html|дата копіі=01.2016}}</ref>. У 1940-х гадах на рацэ была пабудаваная плаціна дзеля барацьбы з паводкамі і зьніжэньня ейнага ўзроўню<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ou.edu/special/albertctr/archives/ThomasLegInventory/Etproj05.htm|загаловак=Elmias Thomas Collection Projects Series|выдавец=Etproj05|копія=https://web.archive.org/web/20141115090659/http://www.ou.edu/special/albertctr/archives/ThomasLegInventory/Etproj05.htm|дата копіі=11.2014}}</ref>. У 1990-х гадах у рамках агульнагарадзкога праекту па адраджэньні, горад пабудаваў сэрыю нізкаводных плацінаў, якія вярнулі ваду ў раку. У межах паселішча месьцяцца тры вялікія возера, сярод якіх азёры Гэфнэр і Овэрголсэр у паўночна-заходняй частцы гораду, і больш буйное возера [[Стэнлі-Дрэйпэр]], якое месьціцца ў маланаселенай паўднёва-ўсходняй частцы гораду. === Раёны === [[Файл:Automobile Alley in Oklahoma City.jpg|значак|зьлева|Аўтамабільная алея ў Аклагома-Сіці.]] Горад геаграфічна і культурна падзелены напалову ракой Норт-Канэйдыян, якая падзяляе места на паўночную і паўднёвую часткі. Паўночная частка характарызуецца разнастайнымі і моднымі гарадзкімі раёнамі блізу цэнтра і вялікімі прадмесьцямі далей на поўнач. Паўднёвая частка Аклагома-Сіці, як правіла, больш арыентаваная на працоўную клясу і значна больш прамысловая, бо вырасла вакол Сток’ярдс і мясакамбінатаў на мяжы стагодзьдзяў. Гэта таксама цэнтар хуткарослай лацінаамэрыканскай супольнасьці гораду. У цэнтры места, дзе жыве 7600 жыхароў, назіраецца прыток новых прыватных інвэстыцыяў і маштабных гарадзкіх праектаў, якія дапамаглі аднавіць цэнтральны бізнэсовы раён, які амаль апусьцеў пасьля нафтавай крызы пачатку 1980-х гадоў. Цэнтральным элемэнтам гораду ёсьць Крыштальны мост і [[Мірыяд-Гардэнз|Мірыядзкі батанічны сад]], адзін зь нямногіх элемэнтаў пляну Пэй. У 2021 годзе новы велізарны цэнтральны парк злучыў сады ля цэнтральнага бізнэсовага раёну і новы канфэрэнц-цэнтар<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.okc.gov/government/maps-3/projects/downtown-public-park|загаловак=Scissortail Park &#124; City of OKC|выдавецтва=OKC.gov|копія=https://web.archive.org/web/20180314100807/https://okc.gov/government/maps-3/projects/downtown-public-park|дата копіі=03.2018}}</ref>. === Клімат === [[Файл:Pavilion, Myriad Botanical Gardens, Reno Avenue and Ron Norick Boulevard, Oklahoma City, OK - 54008891467.jpg|значак|Павільён у батанічным садзе [[Мірыяд-Гардэнз]].]] У горадзе назіраецца [[мерны вільготны субтрапічны клімат]] разам з значным кантынэнтальным уплывам. Горад характарызуецца гарачым, вільготным летам і прахалоднай зімой. Рэгулярна здараюцца працяглыя і моцныя засушы, якія часам ёсьць чыньнікам лясных пажараў у навакольлях, і моцныя ападкі, якія выклікаюць раптоўныя паводкі. Сталыя вятры, звычайна з поўдня або паўднёвага ўсходу летам, дапамагаюць зьмякчыць сьпякотнае надвор’е. Сталыя паўночныя вятры зімой могуць узмацніць прахалодныя дні. Узімку пэрыядычна здараюцца моцныя галалёдныя буры і сьнежныя завеі. Сярэдняя тэмпэратура складае {{ГЦэ|16,3}}, пры гэтым цягам содняў тэмпэратура вагаецца ад {{ГЦэ|4,0|сп}} у студзені да {{ГЦэ|28,3|сп}} у ліпені. Экстрэмальныя значэньні вагаюцца ад {{ГЦэ|−27|сп}}, што было зафіксавана 12 лютага 1899 году, да {{ГЦэ|45|сп}}, якія назіраліся 11 жніўня 1936 году і 3 жніўня 2012 году<ref>[http://www.weather.gov/oun/climate-records Climatological averages and records] NWS Norman, Oklahoma.</ref>. Тэмпэратура дасягае {{ГЦэ|38|сп}} 10,4 дні ў годзе, {{ГЦэ|32|сп}} трымаюцца амаль 70 дзён, а звычайна 8,3 дні тэмпэратура на ўздымаецца вішэй за нуль. Штогод у горадзе выпадае блізу 91,2 см ападкаў, зь якіх 21,8 см складае сьнег. У Аклагома-Сіці актыўны сэзон суворых умоваў надвор’я назіраецца з сакавіка па чэрвень, асабліва гэта здараецца ў красавіку і траўні. Знаходзячыся ў цэнтры таго, што ў размоўнай мове называюць [[Алея тарнада|Алеяй тарнада]], горад схільны да распаўсюджаных і моцных [[тарнада]], а таксама моцных градаў і часам да [[дэрэча]]. Тарнада здараюцца кожны месяц году. Мэтраполія Аклагома-Сіці ўважаецца за адную з буйных аглямэрацыяў, якая найбольш пакутуе на тарнада. Гэтак з 1890 году ў межах места адбылося блізу 150 зь іх. 3 траўня 1999 году некаторыя раёны Аклагома-Сіці і навакольля моцна пацярпелі ад тарнада, які стаў апошнім зарэгістраваным у ЗША тарнада з рэйтынгам F5 да замены на [[Палепшаная шкала Фуджыты|палепшаную шкалу Фуджыты]] ў 2007 годзе. Пакуль тарнада быў у раёне Брыдж-Крык на паўднёвым захадзе, мабільны доплераўскі радар вымераў хуткасьць ветру ў 510 км/г, што было найвялікшай хуткасьцю ветру зафіксаванай на Зямлі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.weather.gov/oun/events-19990503|загаловак=The Great Plains Tornado Outbreak of May 3–4, 1999|выдавецтва=National Weather Service Norman Oklahoma}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.okc.gov/ Афіцыйны сайт] {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Сьпіс гарадоў ЗША паводле насельніцтва}} [[Катэгорыя:Гарады Аклагомы]] 9h0zq7vn1cynwa0ecd7pr9145mbfjfe 2664307 2664299 2026-04-08T21:10:26Z Dymitr 10914 /* Вонкавыя спасылкі */ [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2664307 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Аклагома-Сіці |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Аклагома-Сіці |Назва на мове краіны = Oklahoma City |Код мовы назвы краіны = en |Краіна = ЗША |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Аклагома]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 1608.8 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 397 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 35 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 97 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = 06 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = ЗША (Аклагома) |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.okc.gov/ www.okc.gov] |Колер = {{Колер|ЗША}} }} '''Аклаго́ма-Сі́ці''' ({{мова-en|Oklahoma City}}) — сталіца і самае густанаселенае места штату [[Аклагома]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Гэта 20-ы паводле колькасьці насельніцтва горад ЗША і 8-ы паводле велічыні на поўдні краіны, наліваючы на 2020 год насельніцтва ў памеры {{Лік|681054}} чалавекі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oklahomacitycityoklahoma/POP010220|загаловак=U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma City city, Oklahoma}}</ref>. У Аклагома-Сіці гэта адзін з цэнтраў жывёлагадоўлі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.visitokc.com/about-okc/okc-districts/stockyards-city/|загаловак=Stockyards City &#124; Oklahoma City Districts|выдавецтва=Visitokc.com}}</ref>. Нафта, прыродны газ, нафтапрадукты і сумежныя галіны прамысловасьці фармуюць ладную частку эканомікі паселішча. Горад фактычна ляжыць пасярод нафтавага радовішча, а нафтавыя сьвідравальныя ўстаноўкі раскіданыя па тэрыторыі сталіцы. Фэдэральны ўрад працаўладкоўвае вялікую колькасьць работнікаў на авіябазе Тынкер і ў [[Аэранаўтычны цэнтар імя Майка Манроні|Аэранаўтычным цэнтры імя Майка Манроні]]. == Гісторыя == Аклагома-Сіці паўстаў 22 красавіка 1889 году<ref>{{спасылка|аўтар=Hoig, Stan|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/l/la014.html|загаловак=Land Run of 1889|выдавецтва=Oklahoma Historical Society|назва праекту=Encyclopedia of Oklahoma History & Culture|копія=https://web.archive.org/web/20140221094748/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/L/LA014.html|дата копіі=02.2014}}</ref>, калі тэрыторыя, вядомая як «[[Непрызначаныя землі]]», была адкрытая для засяленьня ў выніку падзеі, вядомай як «[[Зямельныя гонкі 1889 году|Зямельныя гонкі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|загаловак=Oklahoma City|выдавец=Linda D|копія=https://web.archive.org/web/20110525163038/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/O/OK025.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. 26 красавіка таго ж году быў абраны першы мэр, кім стаў [[Ўільям Каўч]]. Горад хутка рос, бо насельніцтва падвоілася паміж 1890 і 1900 гадамі<ref>{{спасылка|спасылка=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|загаловак=Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|выдавец=Wilson|копія=https://web.archive.org/web/20150201065646/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/index.html|дата копіі=02.2015}}</ref>. [[Файл:PostcardOklahomaCityOKBroadway1910.jpg|значак|зьлева|Паштоўка з выявай вуліцы Брадўэй у 1910 годзе.]] Да таго часу, як [[Аклагома]] была ўлучаная ў ЗША ў 1907 годзе, Аклагома-Сіці перасягнуў [[Гатры (Аклагома)|Гатры]], сталіцу тэрыторыі, як населены пункт і камэрцыйны цэнтар новага штату. Неўзабаве пасьля гэтага адміністрацыйны цэнтар быў перанесены з Гатры ў Аклагома-Сіці<ref>Curtis, Gene. [http://www.tulsaworld.com/webextra/itemsofinterest/centennial/centennial_storypage.asp?ID=070611_1_A4_cpSta85612 «Only in Oklahoma: State capital location was a fight to the finish»]. Tulsa World.</ref>. Горад быў важным прыпынкам на амэрыканскай трасе 66 у пачатку XX стагодзьдзя, якая была выразна згаданая ў джазавай песьні [[Бобі Труп]]а 1946 году ''(Get Your Kicks on) Route 66'', якую праславіў выканаўца [[Нэт Кінг Коўл]]. Да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Аклагома-Сіці былі створаныя значныя жывёлагадоўчыя двары, што прыцягнула працоўныя месцы і прыбыткі. З адкрыцьцём нафты ў 1928 годзе горад стаў буйным цэнтрам здабычы нафты<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ogs.ou.edu/fossilfuels/pdf/OKOilNotesPDF.pdf|загаловак=Oklahoma Oil: Past, Present and Future|выдавецтва=Ogs.ou.edu}}</ref>. Паваенны рост суправаджаў будаўніцтва сыстэмы міжштатных аўтамагістралей, якая зрабіла места важным транспартным вузлом. Гэтаму таксама паспрыяла фэдэральнае разьвіцьцё авіябазы Тынкер пасьля пасьпяховых лабісцкіх намаганьняў дырэктара Гандлёвай палаты [[Стэнлі Дрэйпэр]]а. У 1950 годзе Бюро перапісу насельніцтва паведаміла, што насельніцтва гораду складалася з 8,6% муранаў і 90,7% белых жыхароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|загаловак=Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990|выдавецтва=U.S. Census Bureau|копія=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html|дата копіі=08.2012}}</ref>. У 1959 годзе гарадзкія ўлады распачалі «Вялікую анэксію», у выніку якой да канца 1961 году плошча паселішча павялічылася з 207,2 да 1231,7 км², што зрабіла яго найбуйнейшым паводле плошчы горадам ЗША на той час<ref>{{кніга|імя=James M.|прозьвішча=Smallwood|загаловак=Urban Builder : Life and Times of Stanley Draper|выдавецтва=University of Oklahoma Press|старонкі=197–198|isbn=0-8061-1447-9}}</ref>. [[Пэйшн Лэтынг]] была абраная мэрам Аклагома-Сіці ў 1971 годзе, стаўшы першай жанчынай-мэрам гораду<ref name="newsok">{{навіна|аўтар=Dean, Bryan|спасылка=http://newsok.com/former-oklahoma-city-mayor-patience-latting-dies-at-age-94/article/3741834|загаловак=Former Oklahoma City Mayor Patience Latting dies at age 94|выдавец=The Oklahoman|дата публікацыі=12.2012}}</ref>. Лэтынг таксама была першай жанчынай, якая займала пасаду галавы гораду ЗША з насельніцтвам больш за 350 тысяч жыхароў<ref name="newsok"/>. Як і ў многіх іншых амэрыканскіх гарадах, насельніцтва цэнтральнай часткі скарацілася ў 1970-х і 1980-х гадах, паколькі сем’і актыўна пераязджалі па нядаўна пабудаваных шашах у новае жыльлё ў найбліжэйшыя прадмесьці. Паводле праектаў гарадзкога абнаўленьня ў 1970-х гадах, у тым ліку плян Пэй, былі зьнесеныя старыя дамы, але ня здолелі стымуляваць новае будаўніцтва, пакінуўшы горад багатымі на пустэчы, якія выкарыстоўваліся дзеля паркаваньня аўтаў. Выключэньнем стала будаўніцтва горадам [[Мірыяд-Гардэнз]], які ўлучаў батанічны сад і мадэрнісцкую аранжарэю, у самым цэнтры места. Сярод архітэктурна значных гістарычных будынкаў, страчаных празь перабудову, былі тэатар Крытэрыён<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63:preservingabout&catid=44:about-the-criterion-group&Itemid=84|загаловак=Criterion Group|выдавецтва=OKCHistory.com|копія=https://web.archive.org/web/20111007235908/http://www.okchistory.com/index.php?option=com_content&view=article&id=63%3Apreservingabout&catid=44%3Aabout-the-criterion-group&Itemid=84|дата копіі=10.2011}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.criteriongroup.org/|загаловак=The Criterion Group, main page|выдавецтва=The Criterion Group|копія=https://web.archive.org/web/20091029035822/http://www.criteriongroup.org/|дата копіі=10.2009}}</ref>, будынак Баўма<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|загаловак=Baum Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707221731/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=3h&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>, будынак Гэйлза<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|загаловак=Hales Building|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090707214404/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2a&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref> і гатэль Білтмар<ref>{{спасылка|спасылка=http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|загаловак=Biltmore Hotel|выдавецтва=OKCHistory.org|копія=https://web.archive.org/web/20090725014049/http://okhistory.org/research/hillerman/results.php?mapnoinput=2y&action=Search|дата копіі=07.2009}}</ref>. [[Файл:Oblique view of Oklahoma Capitol building.JPG|значак|зьлева|Мясцовы Капітоліюм.]] У 1993 годзе горад зацьвердзіў маштабны пакет рэканструкцыі, вядомы як Праекты сталічнай зоны, прызначаны дзеля аднаўленьня цэнтра з дапамогай грамадзянскіх праектаў для стварэньня большай колькасьці імпрэзаў і ўзнаўленьня жыцьця ў мескім цэнтры. У горадзе быў пабудаваны новы бэйсбольны парк, цэнтральная бібліятэка, была зробленая рэканструкцыя грамадзкага цэнтра, канфэрэнц-цэнтра і кірмашовай пляцоўкі, а таксама водны канал у забаўляльным раёне Брыктаўн. Гэтая разбудова сталася адным з самых пасьпяховых дзяржаўна-прыватных партнэрстваў, рэалізаваных у ЗША, пераўзвысіўшы 3 мільярды даляраў прыватных інвэстыцыяў паводле стану на 2010 год<ref>[http://www.okcchamber.com/index.php?src=gendocs&ref=ChamberHistory&category=About Metropolitan Area Projects], Greater Oklahoma City Chamber.</ref>. У выніку гэтых захадаў колькасьць насельніцтва ў цэнтры гораду рэзка павялічылася, з попытам на дадатковыя жылыя і гандлёвыя выгоды, як то крамы з прадуктамі харчаваньня і паслугамі. 19 красавіка 1995 году быў зьдзейсьнены тэракт [[Тымаці Маквэй|Тымаці Маквэем]], які падарваў бомбу перад фэдэральным будынкам Альфрэда Мары. Дом быў зьнішчаны, а больш за 100 найбліжэйшых будынкаў атрымалі сур’ёзныя пашкоджаньні. Таксама загінула 168 чалавек<ref>{{навіна|спасылка=https://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|загаловак=Victims of the Oklahoma City bombing|выдавец=USA Today|дата публікацыі=06.2001|копія=https://web.archive.org/web/20120215065450/http://www.usatoday.com/news/nation/2001-06-11-mcveigh-victims.htm|дата копіі=02.2012}}</ref>, што зрабіла гэты акт самым сьмяротным унутраным тэрактам у гісторыі ЗША<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fbi.gov/history/famous-cases/oklahoma-city-bombing|загаловак=Oklahoma City Bombing|выдавецтва=Federal Bureau of Investigation}}</ref>. На месцы здарэньня быў узьведзены Нацыянальны мэмарыял і музэй Аклагома-Сіці<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/okci/index.htm|загаловак=Oklahoma City National Memorial|выдавецтва=National Park Service|копія=https://web.archive.org/web/20110514123638/http://www.nps.gov/okci/index.htm|дата копіі=05.2011}}</ref>. З моманту ягонага адкрыцьця ў 2000 годзе яго наведалі мільёны чалавек. == Геаграфія == [[Файл:Oklahoma City Oklahoma.jpg|значак|Спадарожнікавы фатаздымак места.]] Аклагома-Сіці разьмешчаны ўздоўж аднаго з галоўных калідораў, якія вядуць у [[Тэхас]] і [[Мэксыка|Мэксыку]], і месьціцца ў трох гадзінах язды ад мэтраполіі [[Далас]]у. Горад месьціцца ў цэнтры штату, што робіць яго ідэальным месцам для кіраваньня. Паводле зьвестак Бюро перапісу насельніцтва ЗША, агульная плошча места складае 1607,8 км²<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.okc.gov/about/index.html|загаловак=About Oklahoma City|выдавецтва=OKC.gov|копія=https://web.archive.org/web/20160223125833/http://okc.gov/about/index.html|дата копіі=02.2016}}</ref>, зь якіх 1556,9 км² прыпадае на сухазем’е, а 49,8 км² прыпадае на водную плынь. Пад кіраўніцтвам мэра Дэйвіда Голта горад анэксаваў 480 акраў зямлі. Аклагома-Сіці разьмешчаны ў рэгіёне з пагоркамі вышынёю ад 80 да 120 мэтраў і двума відамі дуба, як то {{Таксон-bellat|||Quercus marilandica}} і {{Таксон-bellat|||Quercus stellata}}<ref>[http://www.netstate.com/states/geography/ok_geography.htm Oklahoma Geography]. NetState.com.</ref>. Паўночна-ўсходняя частка гораду і ягоныя ўсходнія прадмесьці трапляюць у экалягічны рэгіён, вядомы як [[Крос-Тымбэрз]]. Места прыблізна падзеленае напалову ракой [[Норт-Канэйдыян]], якая ў 2004 годзе ў межах гораду была перайменаваная ў Аклагому. Гэтая рака раней мела дастатковую плыню, каб штогод паводкамі турбаваць навакольныя раёны, у тым ліку цэнтральны бізнэсовы раён і мескі заапарк<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.oklahoma-city-life.com/history-of-the-oklahoma-city-zoo.html|загаловак=History of the Oklahoma City Zoo|выдавец=Oklahoma City Life Web site|копія=https://web.archive.org/web/20160117005255/http://www.oklahoma-city-life.com/history-of-the-oklahoma-city-zoo.html|дата копіі=01.2016}}</ref>. У 1940-х гадах на рацэ была пабудаваная плаціна дзеля барацьбы з паводкамі і зьніжэньня ейнага ўзроўню<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ou.edu/special/albertctr/archives/ThomasLegInventory/Etproj05.htm|загаловак=Elmias Thomas Collection Projects Series|выдавец=Etproj05|копія=https://web.archive.org/web/20141115090659/http://www.ou.edu/special/albertctr/archives/ThomasLegInventory/Etproj05.htm|дата копіі=11.2014}}</ref>. У 1990-х гадах у рамках агульнагарадзкога праекту па адраджэньні, горад пабудаваў сэрыю нізкаводных плацінаў, якія вярнулі ваду ў раку. У межах паселішча месьцяцца тры вялікія возера, сярод якіх азёры Гэфнэр і Овэрголсэр у паўночна-заходняй частцы гораду, і больш буйное возера [[Стэнлі-Дрэйпэр]], якое месьціцца ў маланаселенай паўднёва-ўсходняй частцы гораду. === Раёны === [[Файл:Automobile Alley in Oklahoma City.jpg|значак|зьлева|Аўтамабільная алея ў Аклагома-Сіці.]] Горад геаграфічна і культурна падзелены напалову ракой Норт-Канэйдыян, якая падзяляе места на паўночную і паўднёвую часткі. Паўночная частка характарызуецца разнастайнымі і моднымі гарадзкімі раёнамі блізу цэнтра і вялікімі прадмесьцямі далей на поўнач. Паўднёвая частка Аклагома-Сіці, як правіла, больш арыентаваная на працоўную клясу і значна больш прамысловая, бо вырасла вакол Сток’ярдс і мясакамбінатаў на мяжы стагодзьдзяў. Гэта таксама цэнтар хуткарослай лацінаамэрыканскай супольнасьці гораду. У цэнтры места, дзе жыве 7600 жыхароў, назіраецца прыток новых прыватных інвэстыцыяў і маштабных гарадзкіх праектаў, якія дапамаглі аднавіць цэнтральны бізнэсовы раён, які амаль апусьцеў пасьля нафтавай крызы пачатку 1980-х гадоў. Цэнтральным элемэнтам гораду ёсьць Крыштальны мост і [[Мірыяд-Гардэнз|Мірыядзкі батанічны сад]], адзін зь нямногіх элемэнтаў пляну Пэй. У 2021 годзе новы велізарны цэнтральны парк злучыў сады ля цэнтральнага бізнэсовага раёну і новы канфэрэнц-цэнтар<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.okc.gov/government/maps-3/projects/downtown-public-park|загаловак=Scissortail Park &#124; City of OKC|выдавецтва=OKC.gov|копія=https://web.archive.org/web/20180314100807/https://okc.gov/government/maps-3/projects/downtown-public-park|дата копіі=03.2018}}</ref>. === Клімат === [[Файл:Pavilion, Myriad Botanical Gardens, Reno Avenue and Ron Norick Boulevard, Oklahoma City, OK - 54008891467.jpg|значак|Павільён у батанічным садзе [[Мірыяд-Гардэнз]].]] У горадзе назіраецца [[мерны вільготны субтрапічны клімат]] разам з значным кантынэнтальным уплывам. Горад характарызуецца гарачым, вільготным летам і прахалоднай зімой. Рэгулярна здараюцца працяглыя і моцныя засушы, якія часам ёсьць чыньнікам лясных пажараў у навакольлях, і моцныя ападкі, якія выклікаюць раптоўныя паводкі. Сталыя вятры, звычайна з поўдня або паўднёвага ўсходу летам, дапамагаюць зьмякчыць сьпякотнае надвор’е. Сталыя паўночныя вятры зімой могуць узмацніць прахалодныя дні. Узімку пэрыядычна здараюцца моцныя галалёдныя буры і сьнежныя завеі. Сярэдняя тэмпэратура складае {{ГЦэ|16,3}}, пры гэтым цягам содняў тэмпэратура вагаецца ад {{ГЦэ|4,0|сп}} у студзені да {{ГЦэ|28,3|сп}} у ліпені. Экстрэмальныя значэньні вагаюцца ад {{ГЦэ|−27|сп}}, што было зафіксавана 12 лютага 1899 году, да {{ГЦэ|45|сп}}, якія назіраліся 11 жніўня 1936 году і 3 жніўня 2012 году<ref>[http://www.weather.gov/oun/climate-records Climatological averages and records] NWS Norman, Oklahoma.</ref>. Тэмпэратура дасягае {{ГЦэ|38|сп}} 10,4 дні ў годзе, {{ГЦэ|32|сп}} трымаюцца амаль 70 дзён, а звычайна 8,3 дні тэмпэратура на ўздымаецца вішэй за нуль. Штогод у горадзе выпадае блізу 91,2 см ападкаў, зь якіх 21,8 см складае сьнег. У Аклагома-Сіці актыўны сэзон суворых умоваў надвор’я назіраецца з сакавіка па чэрвень, асабліва гэта здараецца ў красавіку і траўні. Знаходзячыся ў цэнтры таго, што ў размоўнай мове называюць [[Алея тарнада|Алеяй тарнада]], горад схільны да распаўсюджаных і моцных [[тарнада]], а таксама моцных градаў і часам да [[дэрэча]]. Тарнада здараюцца кожны месяц году. Мэтраполія Аклагома-Сіці ўважаецца за адную з буйных аглямэрацыяў, якая найбольш пакутуе на тарнада. Гэтак з 1890 году ў межах места адбылося блізу 150 зь іх. 3 траўня 1999 году некаторыя раёны Аклагома-Сіці і навакольля моцна пацярпелі ад тарнада, які стаў апошнім зарэгістраваным у ЗША тарнада з рэйтынгам F5 да замены на [[Палепшаная шкала Фуджыты|палепшаную шкалу Фуджыты]] ў 2007 годзе. Пакуль тарнада быў у раёне Брыдж-Крык на паўднёвым захадзе, мабільны доплераўскі радар вымераў хуткасьць ветру ў 510 км/г, што было найвялікшай хуткасьцю ветру зафіксаванай на Зямлі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.weather.gov/oun/events-19990503|загаловак=The Great Plains Tornado Outbreak of May 3–4, 1999|выдавецтва=National Weather Service Norman Oklahoma}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.okc.gov/ Афіцыйны сайт] {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Сьпіс гарадоў ЗША паводле насельніцтва}} {{Аклагома}} [[Катэгорыя:Гарады Аклагомы]] 3knxyvbatrq7i3ry1trgho76m0s58be 0 225562 2664302 2199263 2026-04-08T20:45:28Z Jarash 794 Абнаўленьне зьвестак 2664302 wikitext text/x-wiki {{Музычны гурт |Назва = Kiiora |Подпіс = Выступ ансамблю «Kiiora» ў 2017 року |Гады = з 2010 |Адкуль = Эстонія |Былыя ўдзельнікі =Маргрэт Юрысан |Удзельнікі=Матыс Лэйма, Ляўрыц Лэйма}} '''Kiiora''' ({{Мова-бел|Кіёра}}) — [[Эстонія|эстонскі]] [[вакальна-інструмэнтальны ансамбль]], заснаваны ў 2010 року. Выконвае пераважна танцавальную музыку [[сэту (народ)|сэту]], традыцыйную музыку суседніх ды фіна-вугорскіх народаў<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 29 чэрвеня 2018| url = https://setofolk.ee/kiiora-2/| копія = | дата копіі = | загаловак = Kiiora| фармат = | назва праекту = | выдавец = Seto Folk| дата доступу = 16 красавіка 2020 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. У 2012 року трыё выдала сваю першую [[Кампакт-дыск|кружэлку]] «Püdsäjüräjidõ pido»; другі альбом пад назваю «Rääräüss» выйшаў у 2018. == Дыскаграфія == * «Püdsäjüräjidõ pido» (2012) * «Rääräüss» (2018) * Katski karat kängä' (2020) * Palas (2024)<ref>{{Спасылка|загаловак=Palas <nowiki>|</nowiki> Kiiora|url=https://kiiora.bandcamp.com/album/palas|мова=en}}</ref> == Удзельнікі == * Матыс Лэйма ({{Мова-et|Matis Leima|скарочана}})— [[скрыпка]], [[гармонік]], {{Не перакладзена|Керамічная сьвісьцёлка|сьвісьцёлка|et|Pardipill}}, сьпеў * Ляўрыц Лэйма ({{Мова-et|Laurits Leima|скарочана}}) — [[гітара]], сьпеў * Mihkel Sildoja — гармонік, сьпеў (ад 2022 году)<ref>{{Спасылка|загаловак=Ansamblist|url=https://kiiora.eu/ansamblist/|выдавец=Kiiora|мова=et}}</ref> * Маргрэт Юрысан — гармонік, сьпеў (ад 2010 да 2022 году) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://kiiora.eu/ Афіцыйная бачына] {{ref-ee}} * {{Facebook|ansambelkiiora}} * {{SoundCloud|kiiora}} * {{BandCamp|kiiora}} {{Накід:Музыка}} [[Катэгорыя:Эстонскія фолк-гурты]] [[Катэгорыя:Сэтуская культура]] [[Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2010 годзе]] 1si6izt403iivl6oi9bn2ckmoyqcdcd 0 242496 2664290 2656992 2026-04-08T17:45:21Z Дамінік 64057 /* Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай */ 2664290 wikitext text/x-wiki '''[[Хвойнікі]]''' — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); невялікі прыватнаўласьніцкі замак часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна клясыцызму і нэаготыкі канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 года{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…''{{канец цытаты}}Дзіўна, але дасьледчыкам ня хочацца зважаць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго (Хабное) у 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам у прывілеях што да іншых маёнткаў яны прысутнічаюць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, якой карысталіся ўкладальнікі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага – 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?..<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>[[НГАБ]] у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў (Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 426). Што і казаць — «блізкі сьвет»!}}. [[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх).]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў|Кіеўскага]] павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія), князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі і архэоляг У. Ф. Ісаенка (Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26; Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму дасьледчыкі, не аматары-энтузыясты? Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. [[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх.]] Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за насланьне людзей на добра Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і Паселічы, гвалтоўны вывад адтуль дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі, ды ў вёсках свайго Брагінскага маёнтку пасяленьне<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году падкаморы Шчасны Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', у Люблінскім трыбунале прызнаны, на добра ў ключы Астраглядаўскім (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі суджэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка Мікалаевая Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы (разам з Хвойнікамі) пераходзілі да яе зяця-кальвініста Мікалая Абрагамовіча, ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 году пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref> Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хойнікі і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога ''presbiter choynicensis'' Лука Чачотка (Чачот) ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141</ref>, і панна Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох настаяцелем хвойніцкім названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бразоўскіх.]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170пкс|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі пану Максыміліяну Бжазоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках [[Хвойніцкі замак|умацаваную сядзібу, званую замкам]], дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя пан Курпскі паведамляў, што стаў у мясьціне надта дрыгвяністай, з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што пяць харугваў, а папраўдзе і на тры сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару двух палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  - [[Юравічы]]  - [[Брагін]]  - [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам'яті. Чернігівський полк. У 2 т. – Київ.: ДЦ «НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі excepto popów (без уліку сьвятароў) князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505)</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей (Matwey Celain) з Хвойнікаў ягамосьці пана харунжага берасьцейскага (князя Канстанціна Шуйскага) пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва ваяводзіча інаўроцлаўскага пана Шчавіньскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні стрэчанскага кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзьзю, закупіўшы на кірмашы правіянт, «ні перад кім ня быўшы вінаватым», спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі ў вёсцы Валокі (раён вул. Катоўскага ў Хвойніках). Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, пісара літоўскага, пан Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў збіць, потым узяў пад варту і «як таго злачынцу і здрадніка» трымаў у замкавай турме ў жалезных аковах і ў лютым холадзе ледзьве ня тры месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы з мушкетамі, пісталетамі, дзідамі і «innym orężem, do wojny należącym» гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, эканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а Стафана Пятроўскага, баярына хвойніцкага, з мушкету два разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170пкс|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 году маёнтак Хвойнікі і Загальле (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізыі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя Станіслава Шуйскага, скарбніка берасьцейскага, налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Адзін зь іх меў паўкаморы, другі 2, астатнія па каморы. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў (słoboda), гаспадары яшчэ двух адпрацавалі чынш у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў, адзін зь якіх ''poszedł przecz'', ды 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205.</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''cum attinentiis'' (з прылегласьцямі) ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам ксяндзом Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю Мікалаю Шуйскаму, сыну Дамініка, у мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «komor chłopskich», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 міль, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па дзьве копы жыта замкавага і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці парканам таксама сіламі насельнікаў, каб паміж дзьвюма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гг. экспарцёрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча (ён жа тады і пробашч астраглядаўскі) была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі, харунжы берасьцейскі, атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]] [[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў ''in aula Choynicensi'' (у двары Хвойніцкім) Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі (з дому Збароўскіх) князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>{{Заўвага|20 снежня 1747 г. прыдворны капэлян хвойніцкі кс. Юзаф Барановіч, з асабістай згоды а. Пянькоўскага, выканаў абрад хросту «з усімі цэрымоніямі», гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 15a. Ёсьць яшчэ і запіс у кнігах Юравіцкага касьцёлу аб хросьце 4 красавіка 1747 г. Адама Дзідака Езэхіля, сына тых жа бацькоў, айцом-езуітам Ігнацыем Барановічам: НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 10; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 18}}. У 1748 году мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага пана Загароўскага, абвінавачваных у гайдамацтве. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойнікі, напэўна, разам зь вёскай Валокі, адсутнай у тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства) 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. У 1750—1770-х гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апекунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму і яго жонцы Тэклі Ружы з Радзівілаў, а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага кагалу, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 г., адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году (23 сьнежня 1770 году ''veteris styli''), паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «z wody tylko» без далейшых касьцельных цэрымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх{{Заўвага|НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8. Цэрымонія была давершана 29 лістапада 1772 году у царкве м. Дудзічы. S. 10}}. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30</ref>. Хвойніцкі маёнтак з ключом Астраглядаўскім знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны старосты ніжынскага князя Войцеха Шуйскага і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадчыньніца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць наезд. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref> На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170пкс|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170пкс|Сядзібны дом на фота пярэдадня Першай сусьветнай вайны. Месьціўся ў раёне вуліцы У. В. Жыляка.]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, сеймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] Ян Мікалай Аскерка, абат оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. Жытоміра Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам два дзесяткі асобаў. Усіх удзельнікаў, як слушна заўважыў М. Дубецкі, назваць немагчыма, бо іх імёны засталіся невядомыя нават расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез дваццаць пяць тысяч дукатаў, сабраных патрыётамі. У другой палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ восем тысяч, а ў канцы сьнежня — шаснаццаць тысяч чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў дзьве тысячы дукатаў на ўтрыманне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне ў нашым рэгіёне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з двух бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і падпалкоўнік Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі дзесяцімесячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З-за сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў Напалеона Банапарта, марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвізскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14</ref>. У пачатку 1831 г. оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай прапановы сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, нейкія нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. – Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66)</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 г. у Хвойніках паўстанцкія манеты 1831 г., пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, пераканаўча сьведчаць аб тым. Цікава: пра "flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli", як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышльскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-3 лютага і 1-4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. – С. Петербург, 1834. С. 190</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 г. у м. Хвойнікі, хутчэй ад старасьці, чым ад якой хваробы, ва ўзросьце васьмідзесяці аднаго года памёр яснавяльможны Караль Прозар, вялікі абозны ВКЛ, кавалер розных ордэнаў. 24 кастрычніка ксёндз Франьцішак Пазьняк, пробашч астраглядаўскі, дэкан Мазырскі і Рэчыцкі, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў фамільным склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 – 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да пана Ўладыслава. На 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзейнічалі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 112 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859 – 1862 гг. намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках былі вымураваныя нэагатычныя касьцёл і капліца, вядомыя і на сёньня са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17-18 верасьня 1860 г. мястэчка наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі Міхал Галубовіч. У. Прозар, падкаморы рэчыцкі, прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. – Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 г. пан Уладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, прысутнічаў і выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209</ref>, сястра якога Зофія была замужам за Мечыславам, сынам нябожчыка. У 1864 г. Мечыслаў Прозар (маршалак Рэчыцкага павету 1859 – 1863 гг.) памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва "жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў" ды знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Часлава<ref>Паўстанне 1863 – 1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. – Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450 – 452</ref>. У тым жа 1864 г. дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта двухклясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 года, "по местным представлениям" праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі благачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і "превосходной структуры" мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў ды мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15</ref>. Удава Мечыслава Прозара пані Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць фамільнага склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадчыньнік Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з Арлоўскай губэрні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. – Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 – 102</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 373</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. "Dziennik Kujawski" у верасьнёўскім нумары за 1895 г. паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў лёх, выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, – уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. – Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3</ref>. [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170пкс|Капліца. Час стварэньня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы час Хвойнікі сталі цэнтрам воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі (у лютым) і Пакроўскі (у кастрычніку). У 1863 і 1864 г. на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. – Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. – С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзейнічала царква, капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170пкс|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170пкс|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1912 г. А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка "u wjazdu do Chojnik", як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. – Warszawa, 2001. S. 110</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы адпаведнага драўлянага ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170пкс|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] 9 лютага 1918 г., яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. У сьнежні 1918 г. германскія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 г. жаўнерамі Ст. Булак-Балаховіча, абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170пкс|Местачковы дом, 1929 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. У чэрвені 1921 г. непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўраамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. У міжваенны час у мястэчку дзейнічалі пачатковая і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году ў [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] (цэнтр — [[Мазыр]]). 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170пкс|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, что́ они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 у Гомельскай вобласьці. 10 лістапада 1967 году паселішча атрымала статус [[места]]. У 1972 годзе да Хвойнікаў далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34 * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} [[Катэгорыя:Хвойнікі]] q8ap9p9v26udres279qhymiz8ef4gpd 2664291 2664290 2026-04-08T17:46:00Z Дамінік 64057 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2664291 wikitext text/x-wiki '''[[Хвойнікі]]''' — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); невялікі прыватнаўласьніцкі замак часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна клясыцызму і нэаготыкі канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 года{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…''{{канец цытаты}}Дзіўна, але дасьледчыкам ня хочацца зважаць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго (Хабное) у 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам у прывілеях што да іншых маёнткаў яны прысутнічаюць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, якой карысталіся ўкладальнікі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага – 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?..<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>[[НГАБ]] у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў (Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 426). Што і казаць — «блізкі сьвет»!}}. [[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх).]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў|Кіеўскага]] павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія), князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі і архэоляг У. Ф. Ісаенка (Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26; Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму дасьледчыкі, не аматары-энтузыясты? Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх.]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам Шчасным Харлінскім гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за насланьне людзей на добра Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і Паселічы, гвалтоўны вывад адтуль дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі, ды ў вёсках свайго Брагінскага маёнтку пасяленьне<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году падкаморы Шчасны Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', у Люблінскім трыбунале прызнаны, на добра ў ключы Астраглядаўскім (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі суджэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка Мікалаевая Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы (разам з Хвойнікамі) пераходзілі да яе зяця-кальвініста Мікалая Абрагамовіча, ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 году пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref> Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хойнікі і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога ''presbiter choynicensis'' Лука Чачотка (Чачот) ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141</ref>, і панна Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох настаяцелем хвойніцкім названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бразоўскіх.]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170пкс|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі пану Максыміліяну Бжазоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках [[Хвойніцкі замак|умацаваную сядзібу, званую замкам]], дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя пан Курпскі паведамляў, што стаў у мясьціне надта дрыгвяністай, з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што пяць харугваў, а папраўдзе і на тры сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару двух палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  - [[Юравічы]]  - [[Брагін]]  - [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам'яті. Чернігівський полк. У 2 т. – Київ.: ДЦ «НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі excepto popów (без уліку сьвятароў) князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505)</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей (Matwey Celain) з Хвойнікаў ягамосьці пана харунжага берасьцейскага (князя Канстанціна Шуйскага) пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва ваяводзіча інаўроцлаўскага пана Шчавіньскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні стрэчанскага кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзьзю, закупіўшы на кірмашы правіянт, «ні перад кім ня быўшы вінаватым», спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі ў вёсцы Валокі (раён вул. Катоўскага ў Хвойніках). Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, пісара літоўскага, пан Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў збіць, потым узяў пад варту і «як таго злачынцу і здрадніка» трымаў у замкавай турме ў жалезных аковах і ў лютым холадзе ледзьве ня тры месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы з мушкетамі, пісталетамі, дзідамі і «innym orężem, do wojny należącym» гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, эканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а Стафана Пятроўскага, баярына хвойніцкага, з мушкету два разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170пкс|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 году маёнтак Хвойнікі і Загальле (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізыі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя Станіслава Шуйскага, скарбніка берасьцейскага, налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Адзін зь іх меў паўкаморы, другі 2, астатнія па каморы. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў (słoboda), гаспадары яшчэ двух адпрацавалі чынш у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў, адзін зь якіх ''poszedł przecz'', ды 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205.</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''cum attinentiis'' (з прылегласьцямі) ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам ксяндзом Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю Мікалаю Шуйскаму, сыну Дамініка, у мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «komor chłopskich», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 міль, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па дзьве копы жыта замкавага і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці парканам таксама сіламі насельнікаў, каб паміж дзьвюма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гг. экспарцёрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча (ён жа тады і пробашч астраглядаўскі) была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі, харунжы берасьцейскі, атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]] [[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў ''in aula Choynicensi'' (у двары Хвойніцкім) Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі (з дому Збароўскіх) князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>{{Заўвага|20 снежня 1747 г. прыдворны капэлян хвойніцкі кс. Юзаф Барановіч, з асабістай згоды а. Пянькоўскага, выканаў абрад хросту «з усімі цэрымоніямі», гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 15a. Ёсьць яшчэ і запіс у кнігах Юравіцкага касьцёлу аб хросьце 4 красавіка 1747 г. Адама Дзідака Езэхіля, сына тых жа бацькоў, айцом-езуітам Ігнацыем Барановічам: НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 10; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 18}}. У 1748 году мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага пана Загароўскага, абвінавачваных у гайдамацтве. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойнікі, напэўна, разам зь вёскай Валокі, адсутнай у тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства) 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. У 1750—1770-х гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апекунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму і яго жонцы Тэклі Ружы з Радзівілаў, а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага кагалу, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 г., адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году (23 сьнежня 1770 году ''veteris styli''), паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «z wody tylko» без далейшых касьцельных цэрымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх{{Заўвага|НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8. Цэрымонія была давершана 29 лістапада 1772 году у царкве м. Дудзічы. S. 10}}. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30</ref>. Хвойніцкі маёнтак з ключом Астраглядаўскім знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны старосты ніжынскага князя Войцеха Шуйскага і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадчыньніца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць наезд. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref> На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170пкс|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170пкс|Сядзібны дом на фота пярэдадня Першай сусьветнай вайны. Месьціўся ў раёне вуліцы У. В. Жыляка.]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, сеймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] Ян Мікалай Аскерка, абат оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. Жытоміра Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам два дзесяткі асобаў. Усіх удзельнікаў, як слушна заўважыў М. Дубецкі, назваць немагчыма, бо іх імёны засталіся невядомыя нават расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез дваццаць пяць тысяч дукатаў, сабраных патрыётамі. У другой палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ восем тысяч, а ў канцы сьнежня — шаснаццаць тысяч чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў дзьве тысячы дукатаў на ўтрыманне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне ў нашым рэгіёне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з двух бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і падпалкоўнік Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі дзесяцімесячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З-за сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў Напалеона Банапарта, марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвізскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14</ref>. У пачатку 1831 г. оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай прапановы сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, нейкія нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. – Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66)</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 г. у Хвойніках паўстанцкія манеты 1831 г., пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, пераканаўча сьведчаць аб тым. Цікава: пра "flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli", як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышльскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-3 лютага і 1-4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. – С. Петербург, 1834. С. 190</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 г. у м. Хвойнікі, хутчэй ад старасьці, чым ад якой хваробы, ва ўзросьце васьмідзесяці аднаго года памёр яснавяльможны Караль Прозар, вялікі абозны ВКЛ, кавалер розных ордэнаў. 24 кастрычніка ксёндз Франьцішак Пазьняк, пробашч астраглядаўскі, дэкан Мазырскі і Рэчыцкі, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў фамільным склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 – 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да пана Ўладыслава. На 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзейнічалі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 112 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859 – 1862 гг. намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках былі вымураваныя нэагатычныя касьцёл і капліца, вядомыя і на сёньня са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17-18 верасьня 1860 г. мястэчка наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі Міхал Галубовіч. У. Прозар, падкаморы рэчыцкі, прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. – Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 г. пан Уладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, прысутнічаў і выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209</ref>, сястра якога Зофія была замужам за Мечыславам, сынам нябожчыка. У 1864 г. Мечыслаў Прозар (маршалак Рэчыцкага павету 1859 – 1863 гг.) памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва "жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў" ды знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Часлава<ref>Паўстанне 1863 – 1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. – Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450 – 452</ref>. У тым жа 1864 г. дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта двухклясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 года, "по местным представлениям" праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі благачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і "превосходной структуры" мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў ды мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15</ref>. Удава Мечыслава Прозара пані Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць фамільнага склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадчыньнік Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з Арлоўскай губэрні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. – Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 – 102</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 373</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. "Dziennik Kujawski" у верасьнёўскім нумары за 1895 г. паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў лёх, выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, – уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. – Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3</ref>. [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170пкс|Капліца. Час стварэньня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы час Хвойнікі сталі цэнтрам воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі (у лютым) і Пакроўскі (у кастрычніку). У 1863 і 1864 г. на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. – Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. – С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзейнічала царква, капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170пкс|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170пкс|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1912 г. А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка "u wjazdu do Chojnik", як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. – Warszawa, 2001. S. 110</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы адпаведнага драўлянага ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170пкс|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] 9 лютага 1918 г., яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. У сьнежні 1918 г. германскія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 г. жаўнерамі Ст. Булак-Балаховіча, абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170пкс|Местачковы дом, 1929 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. У чэрвені 1921 г. непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўраамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. У міжваенны час у мястэчку дзейнічалі пачатковая і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году ў [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] (цэнтр — [[Мазыр]]). 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170пкс|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, что́ они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 у Гомельскай вобласьці. 10 лістапада 1967 году паселішча атрымала статус [[места]]. У 1972 годзе да Хвойнікаў далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34 * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} [[Катэгорыя:Хвойнікі]] 3lifo9pwbo5ku0icr1p6pyzospa4g1c 2664292 2664291 2026-04-08T17:48:27Z Дамінік 64057 2664292 wikitext text/x-wiki '''[[Хвойнікі]]''' — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); невялікі прыватнаўласьніцкі замак часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна клясыцызму і нэаготыкі канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 года{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…''{{канец цытаты}}Дзіўна, але дасьледчыкам ня хочацца зважаць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго (Хабное) у 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам у прывілеях што да іншых маёнткаў яны прысутнічаюць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, якой карысталіся ўкладальнікі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага – 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?..<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>[[НГАБ]] у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў (Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 426). Што і казаць — «блізкі сьвет»!}}. [[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх).]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў|Кіеўскага]] павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія), князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі і архэоляг У. Ф. Ісаенка (Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26; Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму дасьледчыкі, не аматары-энтузыясты? Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх.]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 асядлых дымоў і 6 агароднікаў у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за насланьне людзей на добра Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і Паселічы, гвалтоўны вывад адтуль дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі, ды ў вёсках свайго Брагінскага маёнтку пасяленьне<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году падкаморы Шчасны Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', у Люблінскім трыбунале прызнаны, на добра ў ключы Астраглядаўскім (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі суджэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка Мікалаевая Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы (разам з Хвойнікамі) пераходзілі да яе зяця-кальвініста Мікалая Абрагамовіча, ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 году пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref> Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хойнікі і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога ''presbiter choynicensis'' Лука Чачотка (Чачот) ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141</ref>, і панна Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох настаяцелем хвойніцкім названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бразоўскіх.]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170пкс|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі пану Максыміліяну Бжазоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках [[Хвойніцкі замак|умацаваную сядзібу, званую замкам]], дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя пан Курпскі паведамляў, што стаў у мясьціне надта дрыгвяністай, з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што пяць харугваў, а папраўдзе і на тры сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару двух палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  - [[Юравічы]]  - [[Брагін]]  - [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам'яті. Чернігівський полк. У 2 т. – Київ.: ДЦ «НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі excepto popów (без уліку сьвятароў) князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505)</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей (Matwey Celain) з Хвойнікаў ягамосьці пана харунжага берасьцейскага (князя Канстанціна Шуйскага) пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва ваяводзіча інаўроцлаўскага пана Шчавіньскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні стрэчанскага кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзьзю, закупіўшы на кірмашы правіянт, «ні перад кім ня быўшы вінаватым», спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі ў вёсцы Валокі (раён вул. Катоўскага ў Хвойніках). Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, пісара літоўскага, пан Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў збіць, потым узяў пад варту і «як таго злачынцу і здрадніка» трымаў у замкавай турме ў жалезных аковах і ў лютым холадзе ледзьве ня тры месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы з мушкетамі, пісталетамі, дзідамі і «innym orężem, do wojny należącym» гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, эканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а Стафана Пятроўскага, баярына хвойніцкага, з мушкету два разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170пкс|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 году маёнтак Хвойнікі і Загальле (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізыі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя Станіслава Шуйскага, скарбніка берасьцейскага, налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Адзін зь іх меў паўкаморы, другі 2, астатнія па каморы. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў (słoboda), гаспадары яшчэ двух адпрацавалі чынш у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў, адзін зь якіх ''poszedł przecz'', ды 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205.</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''cum attinentiis'' (з прылегласьцямі) ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам ксяндзом Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю Мікалаю Шуйскаму, сыну Дамініка, у мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «komor chłopskich», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 міль, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па дзьве копы жыта замкавага і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці парканам таксама сіламі насельнікаў, каб паміж дзьвюма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гг. экспарцёрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча (ён жа тады і пробашч астраглядаўскі) была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі, харунжы берасьцейскі, атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]] [[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў ''in aula Choynicensi'' (у двары Хвойніцкім) Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі (з дому Збароўскіх) князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>{{Заўвага|20 снежня 1747 г. прыдворны капэлян хвойніцкі кс. Юзаф Барановіч, з асабістай згоды а. Пянькоўскага, выканаў абрад хросту «з усімі цэрымоніямі», гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 15a. Ёсьць яшчэ і запіс у кнігах Юравіцкага касьцёлу аб хросьце 4 красавіка 1747 г. Адама Дзідака Езэхіля, сына тых жа бацькоў, айцом-езуітам Ігнацыем Барановічам: НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 10; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 18}}. У 1748 году мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага пана Загароўскага, абвінавачваных у гайдамацтве. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойнікі, напэўна, разам зь вёскай Валокі, адсутнай у тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства) 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. У 1750—1770-х гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апекунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму і яго жонцы Тэклі Ружы з Радзівілаў, а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага кагалу, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 г., адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году (23 сьнежня 1770 году ''veteris styli''), паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «z wody tylko» без далейшых касьцельных цэрымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх{{Заўвага|НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8. Цэрымонія была давершана 29 лістапада 1772 году у царкве м. Дудзічы. S. 10}}. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30</ref>. Хвойніцкі маёнтак з ключом Астраглядаўскім знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны старосты ніжынскага князя Войцеха Шуйскага і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадчыньніца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць наезд. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref> На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170пкс|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170пкс|Сядзібны дом на фота пярэдадня Першай сусьветнай вайны. Месьціўся ў раёне вуліцы У. В. Жыляка.]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, сеймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] Ян Мікалай Аскерка, абат оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. Жытоміра Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам два дзесяткі асобаў. Усіх удзельнікаў, як слушна заўважыў М. Дубецкі, назваць немагчыма, бо іх імёны засталіся невядомыя нават расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез дваццаць пяць тысяч дукатаў, сабраных патрыётамі. У другой палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ восем тысяч, а ў канцы сьнежня — шаснаццаць тысяч чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў дзьве тысячы дукатаў на ўтрыманне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне ў нашым рэгіёне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з двух бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і падпалкоўнік Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі дзесяцімесячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З-за сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў Напалеона Банапарта, марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвізскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14</ref>. У пачатку 1831 г. оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай прапановы сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, нейкія нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. – Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66)</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 г. у Хвойніках паўстанцкія манеты 1831 г., пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, пераканаўча сьведчаць аб тым. Цікава: пра "flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli", як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышльскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-3 лютага і 1-4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. – С. Петербург, 1834. С. 190</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 г. у м. Хвойнікі, хутчэй ад старасьці, чым ад якой хваробы, ва ўзросьце васьмідзесяці аднаго года памёр яснавяльможны Караль Прозар, вялікі абозны ВКЛ, кавалер розных ордэнаў. 24 кастрычніка ксёндз Франьцішак Пазьняк, пробашч астраглядаўскі, дэкан Мазырскі і Рэчыцкі, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў фамільным склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 – 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да пана Ўладыслава. На 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзейнічалі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 112 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859 – 1862 гг. намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках былі вымураваныя нэагатычныя касьцёл і капліца, вядомыя і на сёньня са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17-18 верасьня 1860 г. мястэчка наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі Міхал Галубовіч. У. Прозар, падкаморы рэчыцкі, прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. – Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 г. пан Уладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, прысутнічаў і выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209</ref>, сястра якога Зофія была замужам за Мечыславам, сынам нябожчыка. У 1864 г. Мечыслаў Прозар (маршалак Рэчыцкага павету 1859 – 1863 гг.) памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва "жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў" ды знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Часлава<ref>Паўстанне 1863 – 1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. – Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450 – 452</ref>. У тым жа 1864 г. дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта двухклясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 года, "по местным представлениям" праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі благачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і "превосходной структуры" мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў ды мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15</ref>. Удава Мечыслава Прозара пані Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць фамільнага склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадчыньнік Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з Арлоўскай губэрні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. – Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 – 102</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 373</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. "Dziennik Kujawski" у верасьнёўскім нумары за 1895 г. паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў лёх, выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, – уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. – Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3</ref>. [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170пкс|Капліца. Час стварэньня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы час Хвойнікі сталі цэнтрам воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі (у лютым) і Пакроўскі (у кастрычніку). У 1863 і 1864 г. на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. – Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. – С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзейнічала царква, капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170пкс|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170пкс|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1912 г. А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка "u wjazdu do Chojnik", як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. – Warszawa, 2001. S. 110</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы адпаведнага драўлянага ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170пкс|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] 9 лютага 1918 г., яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. У сьнежні 1918 г. германскія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 г. жаўнерамі Ст. Булак-Балаховіча, абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170пкс|Местачковы дом, 1929 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. У чэрвені 1921 г. непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўраамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. У міжваенны час у мястэчку дзейнічалі пачатковая і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году ў [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] (цэнтр — [[Мазыр]]). 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170пкс|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, что́ они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 у Гомельскай вобласьці. 10 лістапада 1967 году паселішча атрымала статус [[места]]. У 1972 годзе да Хвойнікаў далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34 * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} [[Катэгорыя:Хвойнікі]] twheucqmzfgeudvai14718imxbsyihv 2664310 2664292 2026-04-09T05:22:59Z Дамінік 64057 /* Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай */ 2664310 wikitext text/x-wiki '''[[Хвойнікі]]''' — даўняе [[сяло]], пазьней [[мястэчка]] ў частцы [[Палесьсе|Палесься]]{{Заўвага|«Ono Pinsk, Owrucze, Mozyr etc. na Polesiu», гл.: Документы объясняющие историю Западно-Русского края и его отношение к России и Польше. — С.-Петербург, 1865. С. 292, 293}}, што на самай поўначы [[Кіеўскае ваяводзтва|гістарычнай Кіеўшчыны]] (гл. ніжэй); невялікі прыватнаўласьніцкі замак часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. З адметных мясьцінаў вылучаліся драўляны сядзібны дом Прозараў, мураваныя касьцёл у цэнтры мястэчка і капліца-пахавальня на могілках, помнікі архітэктуры адпаведна клясыцызму і нэаготыкі канца XVIII ст. і пачатку 1860-х гг. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Прывілей С. Полазу 1504 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Польскамоўная анатацыя «прывілею рускага» 1504 г. караля Аляксандра пану Сямёну Палазовічу на Хвойнікі і Астраглядавічы. Вопіс 1798 г.]][[Файл:Пячатка 1513 г. Сямёна Палазовіча, намесніка оўруцкага.png|100пкс|значак|Пячатка оўруцкага намесьніка Сенка Полаза (Палазовіча). 1513 г.]][[Файл:Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс Браніслава Клечыньскага ў рэвізіі Прозараўскага архіву 1879 г.]] Найранейшая згадка пра Хвойнікі (у арыгінале, мусіць, — ''Хвоиники'') датавана 3 днём месяца чэрвеня 1504 года{{Заўвага|Пачынаючы з артыкулу «Хойнікі» 1974 г. аўтарства Ф. В. Ахрэмчыка<ref>Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. XI. Футбол — ЯЯ. Дадатак. — Мінск, 1974. С. 70</ref>, ва ўсіх беларускіх выданьнях годам найранейшай згадкі пра Хвойнікі чамусьці называўся 1512-ты. Зьвестка нібыта запазычана з Акту абмежаваньня Брагінскай воласьці таго году. Аднак, згаданы ў абмежаваньні востраў Хойнічак месьціўся паміж сёламі Лісьцьвін і Дзімамеркі, хутчэй за ўсё на тэрыторыі сучаснай Брагіншчыны, а чысты рог Хвойнічак яшчэ далей — паміж сялом Дзімамеркі і месцам упадзеньня рэчкі Пясочанкі (Пясочні) ў Брагінку. Пэўна, ні адзін з гэтых Хвайнічкоў ня мог быць колішнім сялом Хвойнікі не адно таму, што не зьяўляўся паселішчам, як даўно заўважылі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, але і з прычыны неадпаведнасьці свайго геаграфічнага разьмяшчэньня.}}{{Заўвага|У ІГ НАН Беларусі, аднак, мяркуюць, што кароль Аляксандар хіба пацьвердзіў ранейшае падараваньне караля Казімера. Інакш кажучы, трымаюцца раней выказанага М. Ф. Сьпірыдонавым дапушчэньня: найранейшай згадкай пра Хвойнікі мусіць уважацца, як прынята ў гістарычнай навуцы, апошні няпоўны год жыцьця Казімера Ягелончыка, г. зн. 1492. Пераконвае ў гэтым акадэмічных гісторыкаў запіс у дакумэнце 1532 г.<ref name="fn3">Андрій Блануца. Земельні надання Сигізмунда І Старого на Українські землі Великого Князівства Литовського // Україна в Центрально-Східній Европі. — Київ: Інститут історії України НАНУ, 2008. № 8. С. 69 — 70</ref>:{{пачатак цытаты}}''Лист писаныи князю Дмитру Романовичу Виденицкому до пана воеводы киевского абы именя розные по Семену Полозовичу зосталые ему яко зятю его поступил_Жикгимонт Божю милостю корол_Воеводе киевскому, державцы свислоцкому пану Андрею Якубовичу Немировича. Жаловалъ намъ дворянинъ нашъ княз Дмитреи Романович Виденецкии о томъ, што жъ которые именя мелъ державца речицкии тесть его, небожчикъ панъ Семенъ Полозовичъ наимя Ухобное, Углядковичи, Белыи Берегъ, Виточов, Мартиновичи, Хвоиники, Остроглядовичи, Новоселки а двор с пустовщинами у замку Киеве и на месте, и во Вручомъ. И тые деи он вси именя свои держалъ за даниною и листы отца нашого Казимера, короля, и брата нашого Александра, королеи ихъ милости и нашими… и приказуемъ тобе, ажо бы еси тых именеи со всимъ с тымъ князю Дмитру поступилъ…''{{канец цытаты}}Дзіўна, але дасьледчыкам ня хочацца зважаць на тую акалічнасьць, што пад «''вси именя''» падпадае і названае першым у сьпісе Ухобное, да падараваньня якога Сямёну Палазовічу кароль Казімер дачыненьня ня меў. С. Палазовіч атрымаў яго (Хабное) у 1493 г. непасрэдна ад вялікага князя Аляксандра<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 3 (1440 — 1498). — Vilnius, 1998. № 27</ref>. У крыніцы няма зьвестак, нібы гэта пацверджаньне ранейшага падараваньня, тым часам у прывілеях што да іншых маёнткаў яны прысутнічаюць. Да таго ж, у запісе 1879 г. Браніслаў Клечыньскі з памочнікамі, якія прачыталі і скапіявалі арыгінал прывілею, сьведчылі, што добры Хвойнікі і Астраглядавічы, падараваныя С. Палазовічу, выдзеленыя з Брагінскай воласьці, а значыць, раней нікому асобна ад яе не належалі, таму згадваць іх, як і іншыя другарадныя паселішчы, не было патрэбы. І яшчэ. Чаму для размешчаных у больш глухой мясьціне Хвойнікаў у картатэцы М. Ф. Сьпірыдонава, якой карысталіся ўкладальнікі першага тому «Вялікага гістарычнага атлясу Беларусі», пазначаны 1492 г., а для згаданых у той жа самай крыніцы Астраглядавічаў, Навасёлак і Белага Берага – 1532 г.? Таму, што сёньня Хвойнікі — раённы цэнтар?..<ref>Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах: Т. 1. — Мінск: Белкартаграфія, 2009. С. 193, 195, 224, 240</ref>}}, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] сваім прывілеем, вылучыўшы іх і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з усімі прылегласьцямі з Брагінскай воласьці, падараваў на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану [[Сямён Палазовіч|Сямёну Хведаравічу Палазовічу]] («слаўнаму русінскаму воіну Полазу», «Полазу Русаку, слаўнаму казаку», як назвалі яго польскія гісторыкі [[Ёст Людвік Дэцый]]<ref>Decjusz, Jost Ludwik. Contenta: De vetustatibus Polonorum liber I; De Iagellonum familia liber II; De Sigismundi regis temporibus liber III. — 1521. F. LXVII</ref> і [[Марцін Бельскі]]<ref>Kronika Marcina Bielskiego. T. II (Księga IV, V). /Wydanie Józefa Turowskiego. — Sanok, 1856. S. 950.</ref>{{Заўвага|Пра С. Палазовіча гл.: Черкас Б. Прикордонний намісник Семен Полозович. // Український історичний збірник : наук. пр. асп. та молодих вчених. — Київ, 2004. Вип. 7. С. 95 — 105}}). Вядомая яна, як самы даўні дакумэнт (przywiley ruski) з польскамоўнага вопісу архіва князёў Шуйскіх з збору «Archiwum Prozorów i Jelskich», што захоўваецца ў фондах Галоўнага архіву старых актаў у Варшаве. А абмежаваньне Брагінскай воласьці (альбо «hrabstwa» ў кнізе Мазырскага гродзкага суда 1776 году) ад 7 сакавіка 1512 году, якое выконвалася на загад караля і вялікага князя [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збараскага, было адначасова і размежаваньнем яе з добрамі пана Сямёна Палазовіча<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 4, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. Мяжа тады прайшла на поўдзень ад Хвойнікаў, а менавіта з паўднёвага захаду, ад астравоў [[Дронькі]], [[Кажушкі (Гомельская вобласьць)|Кажушкі]], на паўночны ўсход, паўз угодзьдзі брагінскага сяла [[Лісьцьвін]]{{заўвага|Усім вядомая сёньня вёска [[Паселічы]], што месьціцца побач зь Лісьцьвіном, узьніклая пазьней і вядомая на 1581 год як слабада, належала ўжо не да Брагінскага маёнтку.}} у кірунку сяла, таксама брагінскага, [[Дзімамеркі|Дамамірка]]. Астраглядавічы з навакольлямі апынуліся ўнутры яе, што выклікала пярэчаньні з боку пана Хведара (у тэксце: Хвядоса) Палазовіча, бацькі ўладальніка<ref>[[НГАБ]] у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050 адв.</ref>{{Заўвага|У сувязі зь зямельнымі спрэчкамі нельга абыйсьці ўвагаю яшчэ і такі сюжэт: член-карэспандэнт НАН Беларусі С. В. Марцэлеў удзел у зямельным канфлікце 1528 г. паміж рудабельцамі (Рудыя Белкі – сучасны раённы цэнтар Акцябрскі) і хвайнічанамі (Хвойня – вёска ў Лучыцкім сельсавеце сумежнага Петрыкаўскага раёну) чамусьці прыпісаў жыхарам Хвойнікаў (Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. С. 426). Што і казаць — «блізкі сьвет»!}}. [[File:Герб Друцк князёў Любецкіх (Відэніцкіх).png|100пкс|значак|Герб Друцк князёў Друцкіх (Любецкіх альбо Відыніцкіх).]] Адміністрацыйна Хвойнікі належалі спачатку да Брагінскай воласьці [[Кіеў|Кіеўскага]] павету і [[Кіеўскае ваяводзтва|аднайменнага ваяводзтва]] Вялікага Княства Літоўскага. Іх і Астраглядавічаў уладальнікамі ад пачатку XVI ст. і да 1860-х гадоў (маёнтку — да 1887 году) пасьлядоўна былі паны Палазовічы, князі Любецкія, паны Харлінскія, Абрамовіч (Абрагамовіч), Бжазоўскія), князі Шуйскія, паны Прозары<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12 — 18</ref>{{Заўвага|Насуперак таму, як, пачынаючы са слоўнікавага артыкула [[Аляксандар Ельскі|А. Ельскага]] (Chojniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.— Warszawa, 1880. Tom I. S. 620), сьцьвярджалася ледзьве не ўва ўсіх папяровых выданьнях Беларусі{{Заўвага|Больш як за 100 гадоў зьявілася хіба пара-тройка частковых выключэньняў. У. А. Малішэўскі і П. М. Пабока ў кнізе «Нашы гарады» паведамілі, што ў 1568 годзе князёўна Любецкая запісала Хвойнікі (у грамаце Хойнікі) Шчаснаму Харлінскаму. Але далей ізноў жа – пра Хвойнікі як уладаньне князёў Вішнявецкіх. (Малішэўскі У. А., Пабока П. М. Нашы гарады. – Мінск, 1991. С. 226). Потым гэта паўтарылі заснавальнік Хвойніцкага краязнаўчага музэя А. М. Зелянкоўскі і архэоляг У. Ф. Ісаенка (Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна.– Мінск: БЭ, 1993. С. 26; Па залах Хойніцкага гісторыка-краязнаўчага музея. Хойнікі, 1995. С. 5).|}}, у тым ліку энцыкляпэдыях і даведніках, князям Вішнявецкім Хвойнікі ніколі не належалі. Увогуле цікава, як у тыя часы ўяўлялі сабе тэму дасьледчыкі, не аматары-энтузыясты? Напрыклад, прафэсар гісторыі Кіеўскага унівэрсытэту У. Б. Антановіч і студэнт М. Запольскі таксама ўважалі першымі ўладальнікамі Хвойнікаў ды Астраглядаў князёў Вішнявецкіх; чытай: усё, што калісьці належала да Брагінскай воласьці, ад канца (?!..) XVI ст. і да канца XVII ст. было іхным (Запольский М. Брагинская волость (исторический очерк) / М. Запольский // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 116 – 117; пазьней літаральна тое ж сустракаем у выданьні: Россия. Полное географическое описание нашего Отечества / Под ред. В. П. Семёнова. – Т. 9: Верхнее Поднепровье и Белоруссия: [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губ.] / Сост. В. П. Семенов, М. В. Довнар-Запольский, Д. З. Шендрик [и др.]. – С.-Петербург: Издание А. Ф. Девриена, 1905. С. 568). Калі аўтарам нарысу "Брагінская воласьць" сапраўды быў У. Антановіч<ref>Зінаїда Зайцева. М. В. Довнар-Запольський: від дебюту в науці до професора університєту. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 16</ref>, а М. Запольскі яго толькі выдаў, дык пазыцыя прафэсара тым болей зьдзіўляе. Трыма гадамі раней ён выступіў укладальнікам тому дакумэнтаў, у адным зь якіх, пазначаным 1631 годам, гаспадаром Астраглядавічаў і Хвойнікаў названы ваяводзіч смаленскі пан Мікалай Абрагамовіч (Архив Юго-Западной России. – Киев, 1886. Ч. VII. Т. I. C. 396 – 397). Іншая справа як бы гэта пісаў учорашні навучэнец гімназіі, а на той час студэнт унівэрсытэту...|}}. [[File:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх.]] 3 сакавіка 1532 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] адмысловым лістом загадаў ваяводзе Андрэю Няміровічу маёнткі нябожчыка Сямёна Палазовіча (у іх ліку «Хвойники, Остроглядовичи, [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Новоселки]]»), якія той пасьпеў прыгарнуць да Кіеўскага замку, вярнуць яго зяцю князю Дзьмітрыю Раманавічу Відыніцкаму<ref name="fn3"/> (Любецкаму). У сьнежні 1556 году князь Дзьмітры Любецкі, не жадаючы прызнаць віну ўласных падданых «о подране бчол и о збите людей монастырских» (лыскоўскіх сялян кіеўскага Сьвята-Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра), скардзіўся ў сваю чаргу на іх: «…и я, дей, теж сам и люди мои кузцовские и хвойницкие от подданых церковных так веле кривды нам…»<ref>Документальна спадщина Свято-Михайлівського Золотоверхого монастиря у Києві ХVІ — ХVІІІ ст. З фондів Національної бібліотеки України імені В. І. Вернадського. Зб. док. [Текст] / Ю. А. Мицик, С. В. Сохань, Т. В. Міцан, І. Л. Синяк, Я. В. Затилюк — Київ, 2011. С. 363</ref>. Дачка князя Дзьмітрыя і Фенны Палазоўны, сястра нябожчыка князя Богуша, таксама Фенна, пасьля сьмерці мужа Мельхіёра Насілоўскага ўзяла шлюб з панам [[Шчасны Харлінскі|Шчасным Харлінскім]] гербу Боньча ды ў сьнежні 1568 году запісала на яго «именя свое отчизные, дедизные, материстые у повете Киевскомъ лежачие, тоестъ… Хойники{{Заўвага|Ці ня першы вядомы выпадак выкарыстаньня ў пісьмовай крыніцы палянізаванай формы замест арыгінальнай назвы Хвойнікі.}}, Остроглядовичи, Новоселки…»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 8. Т. 6. Акты о землевладении в Юго-Западной России XV—XVIII стст. — Киев, 1911. С. 224—227</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту Люблінскай уніі ўказам караля і вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году Кіеўскае ваяводзтва (у тым ліку Хвойнікі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Каралеўства Польскае ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Сяло Хойнікі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Сяло Хвойнікі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 22 цяглых дымоў і 6 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Хвойнікі (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. 27 сьнежня 1586 году пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, падаў судовую позву да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за насланьне людзей на добра Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]] і Паселічы, гвалтоўны вывад адтуль дзедзічных падданых зь іх жонкамі, дзецьмі і ўсімі хатнімі рэчамі, ды ў вёсках свайго Брагінскага маёнтку пасяленьне<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 6</ref>. У 1598 году сойм прызначыў Ш. Харлінскага адным з камісараў у справе разьмежаваньня ''ziemie Kiiowskiey'' Кароны і [[Мазырскі павет|Мазырскага павету]] ВКЛ<ref>Constitucię seymu walnego Koronnego Warszawskiego, MDXCVIII. — W Krakowie, w Architypografiiey Króla Ie^{<small>o</small>} M. y Kościelney, Lazarzowey, MDXCVIII. S. 20; Volumina Legum. S. 372</ref>. У актах трыбунальскіх што да Кіеўскага ваяводзтва, у дакумэнце ад 22 чэрвеня 1600 году засьведчаная нязгода пана Шчаснага Харлінскага з тым, як разьмежаваныя грунты яго Астраглядавічаў, Навасёлак, Хвойнікаў з прыналежнымі князю Адаму, сыну Аляксандра, Вішнявецкаму сёламі Мікулічы, Веляцін, Лісьцьвін, а таксама яго Багушэвічаў (Багушоў), Плоскага, Паселічаў, Хвойнікаў, Навасёлак з прыналежнымі князю Міхаілу, сыну Міхаіла, Вішнявецкаму Глухавічамі, [[Бабчын]]ам, з тым, як падзеленыя дубровы, урочышчы, з папсаваньнем старых памежных знакаў<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 57</ref>. 20 чэрвеня 1600 году падкаморы Шчасны Харлінскі выдаў сыну свайму Мікалаю ''zapis wieczysty'', у Люблінскім трыбунале прызнаны, на добра ў ключы Астраглядаўскім (а гэта і Хвойнікі), на двор з 5 пляцамі ў Кіеве<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Зь імёнамі суджэнства Мікалая і Гэлены (Гальшкі) Харлінскіх зьвязана заснаваньне яшчэ да 1622 году касьцёла ў Астраглядавічах<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 51; гл. таксама [http://hojniki.ucoz.ru/index/kascjol_u_astragl/0-451 Прозараўскія мясьціны ў Астраглядах]</ref> і стварэньне першай у рэгіёне каталіцкай парафіі. Недзе ў гэты ж час Хвойнікі апынуліся ў складзе [[Оўруч|Оўруцкага]] павету. Разьмежаваньне Кіеўскага ваяводзтва Кароны і Мазырскага павету ВКЛ у сьнежні 1621 — студзені 1622 году засьведчыла, як на сёньняшні дзень, унікальную сытуацыю: тагачасныя мястэчка і вёску Хвойнікі М. Харлінскага паны камісары пацьвердзілі прыналежнымі да Кароны, а сяло і двор Настольле пана Іскарастынскага{{Заўвага|Вуліца Настольская і канец вуліцы Пралетарскай з прылегласьцямі ў сёньняшніх Хвойніках.}} — да ВКЛ<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145</ref>. 7 чэрвеня 1623 году датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хвойнікі), вёскі Хвойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хвойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], [[Бардакі (Лаханія)|Лаханію]], [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]{{Заўвага|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. [[Файл:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка Мікалаевая Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы (разам з Хвойнікамі) пераходзілі да яе зяця-кальвініста Мікалая Абрагамовіча, ваяводзіча смаленскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>. У 1628 году пан Мікалай Абрагамовіч z Chwoynik, з 11 дымоў плаціў па 3 злотых, з 2-х агароднікаў па 1 злотаму і 6 грошаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 397</ref>. Пры гэтым будучаму гэнэралу артылерыі ВКЛ яшчэ доўга давялося ўлагоджваць спадчынныя і проста маёмасныя непаразуменьні зь іншымі Харлінскімі — панамі Станіславам, Юрыем і Шчасным, а таксама з панам Мадлішэўскім, зь якім пані Гальшка ўзяла шлюб. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybierania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Мікалай Абрамовіч з 50 дымоў «wsi Chojnik»{{заўвага|Ня выключана, што вёскай альбо сялом выступалі будучыя Валокі, бо на тым востраве месца для названай даволі значнай колькасьці двароў было дастаткова.}}, з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу ды з 3 габрэйскіх заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 39 з паловай злотых<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref> Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 50 дымоў сяла Хойнікі і з 26 дымоў мястэчка Новага Харленжу [[Кашталяны амсьціслаўскія|амсьціслаўскага кашталяна]] Мікалая Абрамовіча выбіралася адпаведна 50 і 26 злотых, з 3 габрэйскіх дымоў яшчэ 3 зл.<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. Хвойніцкая царква на тыя часы бывала{{заўвага|У вельмі неспакойным XVII ст. сытуацыя нярэдка зьмянялася.}} ўжо і ўніяцкай. У мэтрычныя кнігі Астраглядаўскага касьцёлу трапіў запіс ад 26 лютага 1635 году, паводле якога ''presbiter choynicensis'' Лука Чачотка (Чачот) ахрысьціў Леона Яна, сына харунжага пяцігорскага Рэмігіяна і Петранэлі з Бахановічаў Маеўскіх, а кумамі былі пісар земскі{{Заўвага|У касьцельнай кнізе памылкова запісана — гродзкі.}} мазырскі Самуэль Аскерка, знакаміты ваяр<ref>Сагановіч Г. Невядомая вайна: 1654—1667. — Мінск: Навука і тэхніка, 1995. С. 141</ref>, і панна Марыяна Міткевічаўна. Гэты ж сьвятар згаданы ў запісе 1640 году. А ў 1692, 1715, 1722 гадох настаяцелем хвойніцкім названы Анікій Чачотка. Абодва зьдзяйсьнялі абрады ў Хвойніках і Загальлі<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 150адв. — 151</ref>. [[Файл:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Бразоўскіх.]][[Файл:Макет замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя.png|значак|170пкс|Макет-рэканструкцыя замку ў экспазіцыі Хвойніцкага краязнаўчага музэя. Выканаў Д. Вінаградаў. 2007 г.]] 24 сьнежня 1642 году ад імя пана Мікалая Абрамовіча складзены запіс ''wieczystej przedarzy'' пагразлых у даўгах добраў Астраглядавічы і Хвойнікі пану Максыміліяну Бжазоўскаму, падстолію кіеўскаму, пра што пан Лукаш Мадлішэўскі выказваў клопат яшчэ ў лісьце ад 29 чэрвеня 1641 году<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 67</ref>. Найбольш імаверна, што менавіта М. Бжазоўскі напярэдадні «хмяльніччыны» збудаваў у паўсталых на краю балота Хвойніках [[Хвойніцкі замак|умацаваную сядзібу, званую замкам]], дзеля абароны скарбу ад уласных сялянаў, казакоў ды суседзяў — паноў-братоў шляхты. 26 сакавіка 1651 году на загад польнага гетмана літоўскага князя [[Януш Радзівіл|Януша Радзівіла]], каб не дайшло да масавага паказачваньня тутэйшых жыхароў, у мястэчку Хвойнікі размясьціўся адзьдзел жаўнераў ротмістра Курпскага. У лісьце да князя пан Курпскі паведамляў, што стаў у мясьціне надта дрыгвяністай, з зусім паганымі пераправамі, і як бы давялося біцца, то не адно коннаму, але і пешаму недзе разьвярнуцца — навокал балоты. Тут, маўляў, не тое аўса, сена не здабыць, надта край заўбогім стаў. Але яны з жаўнерамі так-сяк трываюць у нястачы, абы вяскоўцы не ўцякалі з сваіх гасподаў. Прасіў падмогі, бо тут адно хіба лічыцца што пяць харугваў, а папраўдзе і на тры сотні ці набярэцца. Яшчэ даслаў з Хвойнікаў да гетманскага табару двух палонных казакоў сотні Дарашэнкавай палку [[Нябаба|Нябабы]]<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 2 (1650—1651). — Київ, 2013. С. 109, 110, 129, 431</ref>. У другой палове XVII ст. мястэчка стала цэнтрам воласьці, тут праходзіў шлях [[Мазыр]]  - [[Юравічы]]  - [[Брагін]]  - [[Любеч]]. [[Файл:Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.png|значак|зьлева|170px|Запіс добраў Зофіі Бжазоўскай мужу Канстанціну Шуйскаму. 1664 г.]][[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] 26 чэрвеня 1664 году дачка нябожчыка Максыміліяна Бжазоўскага, берасьцейскага ваяводы, пані Зофія перапісала спадчынныя маёнткі ў Кароне (Астраглядавічы з Хвойнікамі таксама) і Берасьцейшчыне на мужа, князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 69</ref>. Тады Шуйскія ўпершыню набылі добра ў Кіеўскім ваяводзтве ды трымалі іх каля паўтары сотні гадоў. Менавіта яны зрабілі Хвойнікі цэнтрам сваіх уладаньняў у рэгіёне. Паспрыяла гэтаму не ў апошнюю чаргу тое, што Астраглядавічы знаходзіліся ў атачэньні брагінскіх добраў, а Хвойнікі — на поўначы па-за іх межамі. Станам на 1666 год, у гетманства Івана Брухавецкага, Хвойнікі, як і Брагін, былі сярод «асобных» мястэчкаў, прыпісаных да Чарнігаўскага казацкага палка<ref>Кривошея В. В. Українське козацтво в національній пам'яті. Чернігівський полк. У 2 т. – Київ.: ДЦ «НВЦ «Пріоритети», 2012. Т. 2. С. 446</ref>. Зразумела, што пасьля [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]] 1667 году ўсё павярнулася на ранейшыя колы. У лютым 1669 году князь Канстанцін Ян Шуйскі, пісар земскі ваяводзтва Берасьцейскага, сваім лістом пацьвердзіў права Сьвята-Пакроўскай царквы на валоданьне шэрагам угодзьдзяў у Хвойніцкім маёнтку сьвятару Анікію Чачотку, сыну нябожчыка Лукі Чачоткі<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1.Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 30 дымоў мястэчка Хвойнікі excepto popów (без уліку сьвятароў) князь Шуйскі мусіў плаціць 6 злотых<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488. Далей яшчэ ўлічаныя 7 дымоў яўрэйскіх (С. 502). Другі пабор — 6 злотых з 6 дымоў (С. 505)</ref>. 30 кастрычніка 1686 году нехта Мацьвей (Matwey Celain) з Хвойнікаў ягамосьці пана харунжага берасьцейскага (князя Канстанціна Шуйскага) пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе, што з маёнтку адыйшлі 77 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 553</ref> (×6 — прыкладна 462 жыхары). У іншых выпадках прычына адыходу «за Днепр» называлася: з прычыны гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў. У лістападзе 1693 году харугва ваяводзіча інаўроцлаўскага пана Шчавіньскага стала на зіму ў Хвойніках, але напярэдадні стрэчанскага кірмашу вырушыла пад Хвастаў супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія. 12 лютага 1694 году жаўнер згаданай харугвы Сэбасьціян Яроцкі зь іншаю чэлядзьзю, закупіўшы на кірмашы правіянт, «ні перад кім ня быўшы вінаватым», спыніўся на ноч у хаце ўдавы Казачыхі ў вёсцы Валокі (раён вул. Катоўскага ў Хвойніках). Але адміністратар маёнтку князя К. Шуйскага, пісара літоўскага, пан Ян Зьдзітавецкі, сустрэўшы яго на вуліцы, замест нейкіх вінаватых загадаў збіць, потым узяў пад варту і «як таго злачынцу і здрадніка» трымаў у замкавай турме ў жалезных аковах і ў лютым холадзе ледзьве ня тры месяцы, ажно пакуль не вярнулася харугва і пацярпелы ня быў апраўданы<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 285—287</ref>. 16 красавіка 1697 году сотнік Чэпарняка і казакі палку Ярэмы з мушкетамі, пісталетамі, дзідамі і «innym orężem, do wojny należącym» гвалтоўна сталі на кватэры ў мястэчку Хвойнікі князя Дамініка Шуйскага, харунжага берасьцейскага. Калі ж пан Фрыдэрык Левэнфатэр, эканом маёнтку, спрабаваў не дапусьціць іх, дык казакі сілай уламваліся да людзей, зьбівалі, стралялі нібы ў ворагаў, а Стафана Пятроўскага, баярына хвойніцкага, з мушкету два разы ў грудзі стрэлілі, ад чаго той і памёр<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. С. 352</ref>. [[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1698 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара маёнтку Хвойнікі 1698 г.]][[Файл:Загаловак інвентара маёнтку Хойнікі 1721 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак інвэнтара Хвойніцкага маёнтку 1721 г.]][[Файл:Апісанне Хойніцкага замку 1721 года.png|значак|170пкс|Апісаньне Хвойніцкага замку 1721 года.]] У 1698 году маёнтак Хвойнікі і Загальле (староства) перададзены ад князя Д. Шуйскага ў кіраваньне пану Зыгмунту Шукшце, што засьведчана адпаведным інвэнтаром<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 129—133адв.</ref>. Паводле рэвізыі 1716 году, у мястэчку Хвойнікі на пэрыяд пасэсіі князя Станіслава Шуйскага, скарбніка берасьцейскага, налічвалася 44 двары і двор сьвятара, 7 сялян, якія перасяліліся зь Небытава, Валокаў, Брагіна. Адзін зь іх меў паўкаморы, другі 2, астатнія па каморы. Два двары часова вызваленыя былі ад уплатаў (słoboda), гаспадары яшчэ двух адпрацавалі чынш у замку, а з астатніх выбрана падымнага 225 злотых, г. зн. прыкладна на паўсотні злотых болей, чым належала (пасэсар, часовы ўладальнік, ня мог сабе ў тым адмовіць). Яшчэ ў мястэчку жылі 17 габрэяў-гаспадароў, адзін зь якіх ''poszedł przecz'', ды 9 габрэяў, што ня мелі дамоў і падатак давалі толькі з камораў. Яны мусілі плаціць чыншу больш як 345 злотых<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 139—139адв., 143адв.</ref>. 12 чэрвеня 1716 году віленскі кашталян, вялікі гетман ВКЛ Людвік Канстанцін Пацей даслаў ардынанс паручніку Дамброўскаму, абы той выдаў квітанцыю на ўсё, што выбрана з Загальскага староства ад берасьцейскага харунжага Дамініка Шуйскага, а Хвойніцкіх добраў таго харунжага «tykać nie śmiał»<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 205.</ref>. Згодна зь інвэнтаром маёнтку Хвойнікі ''cum attinentiis'' (з прылегласьцямі) ад 20 сакавіка 1721 году, пададзенага былым пасэсарам ксяндзом Юзафатам Парышэвічам, біскупам валоскім, князю Мікалаю Шуйскаму, сыну Дамініка, у мястэчку было 43 гаспадаркі, 7 «komor chłopskich», 5 габрэяў-гаспадароў, 9 габрэяў без дамоў; чыншу плацілі 175 злотых і тры з паловай грошы. Акрамя таго, местачкоўцы, што мелі коней з падводамі, мусілі быць напагатоў, абы грузы перавозіць за 12 міль, а не, дык пешшу за 3 мілі зь лістамі хадзіць. Па дзьве копы жыта замкавага і ярыны нажаць павінныя. У гвалты пераправы і грэблі вялікаборскую млыновую і іншыя масьціць і рамантаваць усе агулам. Габрэі, як будуць мяса прадаваць, дык на замак абавязкова мусілі даваць зь лепшага. Мястэчка загадана абнесьці парканам таксама сіламі насельнікаў, каб паміж дзьвюма брамамі не засталося ніводнага праходу. Кожны двор павінны адпраўляць работніка на праполку замкавых агародаў ды нарыхтоўку агародніны на зіму. Найбольш распаўсюджаныя прозьвішчы жыхароў-беларусаў — Грышчанка, Стасенка, Шымук, Козік, Навуменка, Коваль, сустракаліся таксама прозьвішчы Каролік, Гапонік, Леўчанка, Мельнік, Кандраценка. Прозьвішчы жыхароў-габрэяў часта ўказвалі, адкуль іх носьбіты прыбылі ў Хвойнікі: Лейба [[Стралічаў]]скі, Хаім [[Вялікі Бор (Хвойніцкі раён)|Вялікаборскі]], Шмуль зь Юркавічаў, Бенямін зь [[Юравічы|Юравічаў]], Лейба з [[Алексічы (Гомельская вобласьць)|Алексічаў]], Іцка Гальміч зь [[Лісьцьвін]]авічаў, Ёсь [[Настольле|Настольскі]]. Мелі патранімічнае паходжаньне: Гірш Баруховіч, Моўша Гіршовіч, Якаў Лейбавіч, Мендэль Абрамовіч, Іцка і Ёсь Гіршовічы, Невах Нохімавіч, Яшка Пярцовіч, Абрам Хаімавіч, Іцка Моўшавіч. Або ад назвы прафэсіі — Нохім Цырулік, Рафель Кравец. Маглі звацца зусім проста: Шайка{{Заўвага|Родныя браты Міхаль і Шайка ад красавіка 1715 г. трымалі арэнду хвойніцкую, на якую мелі гадавы кантракт за суму ў 4300 злотых, даволі спраўна яе выплачвалі (НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 144). А нашмат пазьней, у пачатку 1830-х гг. экспарцёрамі гарэлкі з бровараў Уладыслава Прозара, падкаморага рэчыцкага, у Хвойніках, Гарадзішчы і Ёлчы былі бацька і сын Лейба і Абрам Шайковічы [НГАБ. Ф. 694. Воп.7. Спр. 831. А. 9]. Тады яны ўважаліся першымі ў гэткага кшталту камэрцыі на ўвесь Рэчыцкі павет Менскай губэрні.}}, Гдаль, Шмуйла, ці яшчэ дадаючы да імя ўласнага род заняткаў — Айзік арандатар, Іцка кравец. У гэтым жа інвэнтары зьмешчана апісаньне Хвойніцкага замку<ref>НГАБ. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 120—122адв.</ref>{{Заўвага|Пра Хвойніцкі замак гл.: Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.160 — 161; пар.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/0-56 С. Бельскі. Замак у Хойніках.]}}. Пасэсія ксяндза-біскупа Ю. Парышэвіча (ён жа тады і пробашч астраглядаўскі) была вельмі няўдалай. Маёнтак усё ніяк ня мог управіцца з выплатай даўгоў, што мусіла абмяркоўвацца нават на паседжаньнях Радамскага і Люблінскага трыбуналаў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. 3. Постановления провинциальных сеймиков в 1698—1726 гг. — Киев, 1910. С. 699—700</ref>. 2 траўня 1722 году князь Мікалай Шуйскі, харунжы берасьцейскі, атрымаў ліст, у якім паведамлялася, што маніфэсту камісарскага абмежаваньня Оўруцкага павету з Мазырскім у Оўручы няма, кнігі бо двойчы згарэлі, дык ці не зьвярнуўся б у Мазырскі гродзкі суд, мо там што здабудзе<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 36</ref>. Пасьля князя Мікалая, ад канца 1720-х і да пачатку 1750-х гадоў Хвойнікі сталі ўласнасьцю яго брата Ігнацыя. У тарыфе падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 году, складзеным паводле зьвестак папярэдняй люстрацыі, засьведчана, што ў 17 паселішчах (акрамя вёскі [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], прыналежнай астраглядаўскай плябаніі) Хвойніцкай воласьці пана І. Шуйскага налічвалася 255 двароў<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 285—286</ref> (прыкладна 1530 жыхароў). Прычым для Хвойнікаў улічаныя і габрэйскія домагаспадаркі. [[Файл:Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170px|Прыход Хвойніцкай Пакроўскай царквы ў 1740 г.]] [[Файл:Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Згадка пра Пакроўскую царкву ў 1743 г.]][[Файл:Запіс пра ўніяцкага пароха і верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.jpg|значак|170пкс|Запіс пра ўніяцкага пароха і колькасьць верных Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1743 г.]] Найранейшыя зьвесткі аб прыходзе Хвойніцкай царквы Пакрова Найсьвяцейшай Багародзіцы вядомыя зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 40 дымоў у мястэчку Хвойніках, 40 у прадмесьці{{заўвага|Вось так: калі называныя вёскай, а калі ўважаныя за прадмесьце Хвойнікаў.}} Валоках, 40 у вёсцы Стралічаве, 8 у Рудным, 34 у Дворышчы, 10 у Навасёлках, 8 у Храпкаве, 10 у Вялікім Боры. Колькі душ да споведзі для візытатараў — non constat<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 792, 794</ref>. Згодна з Генэральнай візытай Брагінскага дэканату, на 1743 год у прыходзе Пакроўскай царквы мястэчка Хвойнікаў, дзедзічных добраў князя Ігнацыя Шуйскага, харунжыча берасьцейскага, налічвалася 297 двароў, дапушчаных да споведзі 1188 душ верных. Узначальваў прыход сьвятар Ян Чачотка. Будынак царквы драўляны, з хвоі, узьведзены на сродкі дзедзіча за 10 гадоў перад візытацыяй<ref>ІР НБУВ. ф. 1. Ф. 2461. А. 289адв., 290</ref>. 24 сьнежня 1744 году настаяцель Астраглядаўскага касьцёлу кс. Антоні Лукаш Пянькоўскі, дэкан оўруцкі, ахрысьціў ''in aula Choynicensi'' (у двары Хвойніцкім) Адама, сына вяльможных Ігнацыя і Людвікі (з дому Збароўскіх) князёў Шуйскіх, пра што быў зроблены запіс у мэтрычнай кнізе Хвойніцкай царквы (Ecclesiae Ritus Greci Unici Choynicensis), пазьней занесены ў кнігі парафіяльнага касьцёлу<ref>НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 151адв.</ref>{{Заўвага|20 снежня 1747 г. прыдворны капэлян хвойніцкі кс. Юзаф Барановіч, з асабістай згоды а. Пянькоўскага, выканаў абрад хросту «з усімі цэрымоніямі», гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 15a. Ёсьць яшчэ і запіс у кнігах Юравіцкага касьцёлу аб хросьце 4 красавіка 1747 г. Адама Дзідака Езэхіля, сына тых жа бацькоў, айцом-езуітам Ігнацыем Барановічам: НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 10; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 18}}. У 1748 году мястэчка Хвойнікі названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруцкі дэканат|Оўруцкага дэканату]] [[Кіеўская дыяцэзія|Кіеўскай дыяцэзіі]]<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У чэрвені 1750 году ў Хвойніках быў схоплены гайдамак Астап Луцкі, які ажно на працягу «шасці гадоў у гультайскіх эксцэсах жыцьцё праводзіў». Тутэйшая грамада асудзіла яго «на горла», але адміністратар Оўруцкага староства пан Станіслаў Быстрыцкі адмовіўся прыняць палоннага ў турму і выканаць над ім смяротны прысуд, дзеля чаго ў Оўруцкім гродзе і быў заяўлены пратэст<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3: Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 464—466</ref>. 14 жніўня т. г. возны гэнэрал Кіеўскага ваяводзтва пан Андрэй Святкоўскі арыштаваў у Хвойніках падданых князёў Шуйскіх з Краснасельля і іх атамана Кулешыка, падданага пана Загароўскага, абвінавачваных у гайдамацтве. Кіраўнік ключа пан Мікалай Страчынскі абяцаў затрымаць рабаўнікоў да суда ў турме Хвойніцкага замку<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. С. 511—512</ref>. На 1754 год у мястэчку Хвойнікі, напэўна, разам зь вёскай Валокі, адсутнай у тарыфе, налічвалася 109 двароў (каля 654 жыхароў), зь якіх «do grodu» (Оўруцкага замку) выплачвалася 16 злотых, 29 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводства) 67 злотых і 28 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. [[Файл:Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.png|значак|170пкс|Прыход Хвойніцкай царквы ў 1752 г.]] Паводле чврговай візыты Брагінскага дэканату, на 1752 год у прыходзе Пакроўскай царквы было 326 двароў, у тым ліку 57 у самым месьце. Да споведзі дапушчана 1260 душ, зь якіх у тым годзе не спавядалася вялікая колькасьць верных, каля 500, пераважна вяскоўцаў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 301, 304адв.</ref>. У 1750—1770-х гадох адбываліся шматлікія непаразуменьні і канфлікты паміж уладальнікамі добраў Хвойнікі і Астраглядавічы (князямі Шуйскімі, дзедзічамі і рознымі апекунамі) і ўладальнікамі суседняга Брагінскага маёнтку панамі Замойскімі/Мнішкамі, кароткачасовымі спадчыньнікамі па князю Міхалу Сэрвацыю Вішнявецкаму і яго жонцы Тэклі Ружы з Радзівілаў, а асабліва — з панамі Ракіцкімі. Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчылі, што ў Хвойніках налічвалася адпаведна 30 дамоў, 101 жыхар, 24 дамы, 58 жыхароў і 25 дамоў з 67 жыхарамі; яшчэ 25 чалавек схаваныя ад апошняга перапісу ў суседняй вёсцы Настольле, г. зн. разам было 92 чалавекі. Мястэчка — цэнтр аднаіменнага кагалу, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 14, 16 і 17 вёсак, а ў іх разам зь мястэчкам пражывала 198, 105 і 145 głow; некаторыя зь іх у 1784 годзе запісаныя хрысьціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі (у Малым Карчовым, Рашаўцах, Рудным і Шчарбінах)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убываньне колькасьці габрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 г., адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясьцінаў. У «Archiwum Prozorów i Jelskich» ёсьць дакумэнт, датаваны 3 студзеня 1771 году (23 сьнежня 1770 году ''veteris styli''), паводле якога хвойніцкі уніяцкі парох Ян Чачотка, з дазволу захварэлага ксяндза Мацея Шамяткоўскага, пробашча астраглядаўскага, ахрысьціў «z wody tylko» без далейшых касьцельных цэрымоніяў нованароджаную Людвіку Канстанцыю, дачку нядаўна памерлага старосты загальскага князя Адама і Марыяны (з дому Халецкіх) Шуйскіх{{Заўвага|НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 159адв.; AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 6, 8. Цэрымонія была давершана 29 лістапада 1772 году у царкве м. Дудзічы. S. 10}}. [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў.]] 16 студзеня 1783 году сын ваяводы віцебскага Юзафа Прозара Караль ажаніўся з князёўнай Людвікай Шуйскай<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 19. S. 26, 28 — 30</ref>. Хвойніцкі маёнтак з ключом Астраглядаўскім знаходзіўся на той час у пасэсіі апякуноў дзяўчыны старосты ніжынскага князя Войцеха Шуйскага і яго жонкі Анелі, сястры князя Адама. Дзеля таго, каб Людвіка, адзіная спадчыньніца па бацьку, магла ўвайсьці ў валоданьне добрамі, Каралю Прозару давялося сіламі свайго ўпаўнаважанага шляхціча Гадзяеўскага зьдзейсьніць наезд. Да вялікай вайны справа не дайшла, але судовыя спрэчкі з старостамі ніжынскімі скончыліся капрамісам толькі ў 1785 г.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 91 — 97; Dubiecki M. Karol Prozor, oboźny W. W. Ks. Litewskiego. Przyczynek do dzieów powstania Kościuszkowskiego. Monografia / M. Dubiecki. — Kraków, 1897. S. 34 — 35</ref> На 1789 год пры Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай прыходзкай царкве згаданая капліца Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы ў Вялікім Боры<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 11. А. 73</ref>. [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Urubleŭski, 1897).jpg|значак|зьлева|170пкс|Сядзібны дом Прозараў у Хвойніках. Ігнацы Врублеўскі, 1891 г.]] 13 ліпеня 1791 г. варшаўская «Gazeta narodowa i obca» зьмясьціла паведамленьне пра тое, як 11 чэрвеня гаспадары рэзыдэнцыі ў Хвойніках{{заўвага|Новы сядзібны дом збудаваны якраз у часы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]].}} Караль і Людвіка Прозары сустракалі гасьцей з суседніх Мазырскага, Рэчыцкага і свайго Оўруцкага паветаў. Нагода — сьвяткаваньне прыняцьця [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыі 3 траўня]], пакліканай умацаваць і выратаваць Рэч Паспалітую. З раніцы наступнага дня — гарматны салют, сьвятая імша ў Астраглядавіцкім касьцёле, урачыстая казань ксяндза-пробашча Францішка Глінскага, Тe Deum laudamus вуснамі патрыётаў, сьвяточны абед і музыка з танцамі да самай раніцы.<ref>Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791; гл.: [http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Хойнікшчына]</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Загаловак апісання Хойніцкага архіва 1798 г.png|значак|зьлева|170пкс|Загаловак вопісу Хвойніцкага архіва 1798 г., у якім праігнараваныя расейскія адміністрацыйныя пераўтварэньні, а сам маёнтак названы ''графствам''.]][[Файл:Chvojniki, Prozar. Хвойнікі, Прозар (1901-17).jpg|значак|170пкс|Сядзібны дом на фота пярэдадня Першай сусьветнай вайны. Месьціўся ў раёне вуліцы У. В. Жыляка.]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Хвойнікі апынуліся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 г. у складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У пачатку жніўня 1793 году сядзіба ў Хвойніках прымала гасьцей — удзельнікаў кансьпірацыйнай нарады, мэтай якой была падрыхтоўка ўзброенага выступленьня супраць падзелаў Рэчы Паспалітай і за аднаўленьне Канстытуцыі 3 траўня. Сярод іх М. Дубецкім і К. Барташэвічам названыя адзін з галоўных арганізатараў Ігнацы Дзялынскі з Траянова, оўруцкі падкаморы і ўладальнік Олеўскага ключа Тадэвуш Нямірыч, сеймавы пасол Каятан Праскура, стражнік літоўскі з суседняга [[Барбароў|Барбарова]] Ян Мікалай Аскерка, абат оўруцкіх базылян Юзафат Ахоцкі з Шэпелічаў, яго пляменьнік, аўтар успамінаў пра падзею Ян Дуклян Ахоцкі, прэзыдэнт тагачаснага цэнтру Кіеўскага ваяводзтва г. Жытоміра Левандоўскі, судзьдзя Дуброўскі, староста Богуш, рэгент Асташэўскі, канонік Кулікоўскі, ксёндз Саламановіч, Станіслаў Трацяк і інш. — агулам два дзесяткі асобаў. Усіх удзельнікаў, як слушна заўважыў М. Дубецкі, назваць немагчыма, бо іх імёны засталіся невядомыя нават расейскай сьледчай камісіі ў Смаленску. З Хвойнікаў шэф І. Дзялынскі, акрамя карысных рашэньняў, вывез дваццаць пяць тысяч дукатаў, сабраных патрыётамі. У другой палове жніўня Я. Ахоцкі, наведаўшы маёнтак К. Прозара, атрымаў яшчэ восем тысяч, а ў канцы сьнежня — шаснаццаць тысяч чырвоных злотых; акрамя таго, М. Паўша паказаў на сьледзтве, што Прозар даваў дзьве тысячы дукатаў на ўтрыманне Пінскай паўстанчай брыгады<ref>Wybór pism J. I. Kraszewskiego. Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego. — Warszawa, 1882. Tom II. S. 215—216, 249; Dubiecki M. S. 180—183; Bartoszewicz K. Dzieje insurekcji kościuszkowskiej 1794. — Berlin: B. Harz, 1913. S. 129—130; Восстание и война в Литовской провинции (по документам Москвы и Минска). Сост. Е. К. Анищенко. — Минск, 2001. С. 26</ref>. Тадэвуш Касьцюшка прызначыў К. Прозара намесьнікам радцы Найвышэйшай нацыянальнай рады і сваім паўнамоцным прадстаўніком пры ўсіх дывізіях войска ВКЛ. Разгарнуць паўстаньне ў нашым рэгіёне не хапіла часу. Давялося ратавацца. К. Прозар і капітан Гамількар Касінскі 20 красавіка 1794 году выехалі з Хвойнікаў да Юравічаў. Але Ян Мікалай Аскерка, стражнік польны літоўскі, праз свайго пасланца папярэдзіў, што ў Бабічах (Барбарове) іх ужо чакаюць расейскія жаўнеры. Абознаму з Касінскім тады ўдалося, дзякуючы сялянам-праваднікам, застацца вольнымі<ref>Tygodnik literacki. — № 37. Poznań, dnia 13 września, 1841 (Ліст гэн. Касінскага да гэн. Пашкоўскага); Dubiecki M. S. 215—217</ref>. У Хвойнікі расейскія адзьдзелы ўвайшлі ў аўторак 22 красавіка апоўдні. Рухаліся з двух бакоў, зьбліжаючыся да двара, як быццам засьцерагаліся засады. Камандзірамі іх былі «паляк на расейскай службе» Яворскі і падпалкоўнік Таўберт. Не засьпеўшы абознага ў Хвойніках, узялі нібы ў заложнікі дзесяцімесячнага сына Уладыся{{Заўвага|Да 17 жніўня знаходзіўся ў Хвойніках пад наглядам паручніка Давыдава. З-за сэквэстру нянькам даводзілася спрачацца з афіцэрамі нават за пялюшкі для немаўляці. Нарэшце швагер Францішак Букаты, былы сакратар амбасады Рэчы Паспалітай у Лёндане, дамогся часовай апекі над хлопчыкам і вывез яго з Хвойнікаў: Dubiecki M. S. 235—236}}. На маёнтак быў накладзены сэквэстар, а Людвіка Канстанцыя зь іншымі дзецьмі і маці Марыянай вымушана выехаць за аўстрыйскую мяжу ў Львоў<ref>Dubiecki M. S. 229</ref>. [[Файл:Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.jpg|значак|зьлева|170px|Аркуш рэвізіі 1795 г. што да мястэчка Хвойнікі.]] [[Файл:Запіс аб пахаванні Караля Прозара.png|значак|зьлева|170px|Запіс аб пахаваньні абознага Караля Прозара]] [[Файл:Пергамент з прысвячэннем нябожчыцы Людзвіцы Канстанцы Прозар. Знаходка 1965 г.png|значак|170px|Пэргамін з прысьвячэньнем Людвіцы Прозар яе мужа Караля. Знаходка 1965 г.]] [[Файл:Chvojniki, Kaścieł. Хвойнікі, Касьцёл (1858).jpg|значак|зьлева|170px|Праэкт мураванага касьцёлу ў Хвойніках 1858 г.]] [[Файл:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|значак|170px|Курган Людвікі. Час выкананьня фота невядомы. Атрыманае А. Ельскім пры канцы 1913 г.]] [[Файл:Chvojniki, Rynak, Kaścieł. Хвойнікі, Рынак, Касьцёл (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|зьлева|170px|Касьцёл у цэнтры мястэчка, пераўтвораны ў Пакроўскую царкву. Фота І. Сербава. 1912 г.]] [[Файл:Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г.png|значак|170px|Бутля ўрэцкага шкла, дукат і 2 злотыя 1831 г. з пахаваньня Людвікі Прозар]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1864).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1864 г.]] [[Файл:Chojniki, Prozar. Хойнікі, Прозар (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|значак|170px|Капліца (з {{падказка|крыптай|пахавальняй}}) на могілках. Хвойнікі. [[Ісак Сербаў]], 1912 г.]] [[Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|значак|зьлева|170px|Хвойнікі на пляне 1886 г.]] [[Файл:Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.png|значак|зьлева|170px|Эксплікацыя да пляну Хвойніцкага маёнтку Канстанціна Прозара. 1886 г.]] [[Файл:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170px|Хвойнікі і навакольле на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] [[Файл:Надпісы з каталіцкіх пахаванняў у Хойніках.png|значак|170px|Надпісы з каталіцкіх пахаваньняў у Хвойніках.]] [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|значак|зьлева|170px|Плян фальваркаў Езапоў і Валокі. 1887 г.]] У крыніцы пад назвай «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 году сказана, што колішнія добры Людвіка Прозара {{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля. І. В. Кандрацеў дарэмна зьдзіўляўся з таго, што Людвік Прозар ня браў удзелу ў выбарах у дваранскія інстытуцыі Рэчыцкага павету ў 1796 г., а потым распавёў пра яго "родзіча" Караля – вялікага патрыёта Рэчы Паспалітай (ужо больш як два гады ён быў у сваёй першай эміграцыі), неабачліва спаслаўшыся на электронны плягіят, падпісаны прозьвішчам Баркоўскі<ref>Ігор Кондратьєв. Участь шляхти Речицького повіту у виборах в дворянські інституції Чернігівського намісництва в 1796 р. // Рэчыцкі край: да 150-годдзя з дня нараджэння Мітрафана Доўнара-Запольскага: зб. навук. арт. – Мінск: Беларуская навука, 2019. С. 311 – 312</ref>.}}, у пераліку якіх і м. Хвойнікі, перайшлі былі «да скарбу», але «паводле найвышэйшага загаду» вернутыя пані Луізе{{Заўвага|Француская форма імя ёсьць у паперах імпэратрыцы Кацярыны ІІ, у лістах яе генэралаў і самой Людвікі Канстанцыі, гл.: AGAD. APiJ. Sygn. 13. S. 3, 4, 76, 78, 97, 154, 158, 160; таксама гл. дакумэнты наступнага сэквэстру: Sygn. 14.}} Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71.</ref>. У расейскай рэвізіі, датаванай 5-м лістапада 1795 году, запісана, што мястэчка Хвойнікі дзедзічнай уладальніцы Людвікі з Шуйскіх Прозаравай было здадзенае ў «арендовную поссесию» каноніку інфлянцкаму ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку{{заўвага|Тагачаснаму плябану Астраглядавіцкай рыма-каталіцкай парафіі.}} тэрмінам на 2 гады (з 02.04.1794 да 02.04.1796) за 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў. Адміністратарам, як і ў Валоках, прызначаны пляменьнік каноніка Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Тады ў мястэчку было 67 аседлых (карэнных) і 6 неаседлых (прышлых) двароў, у якіх разам налічвалася 183 асобы мужчынскага і 196 жаночага полу падданых{{заўвага|Тут, зразумела, няўлічаныя шляхта і габрэі, якіх у мястэчку жыло нямала.}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171 — 179адв.</ref>. У 1796 годзе настаяцель Пакроўскай царквы ў Хвойніках, павернутай да [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|расейскага праваслаўя]] годам раней<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 343.</ref>, Якаў Чачот склаў яе вопіс<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 39 — 39адв.</ref>. Паводле шляхецкай рэвізіі 1811 году, фальварак [[Лянтарня|Linterny]] зь вёскай Забалаць (сёння гэта вуліцы м. Хвойнікі) трымаў у арэндзе ад абозных Прозараў Ваўжынец Балашэвіч, ротмістр берасьцейскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 3</ref>. У 1812 годзе К. Прозар падтрымаў імпэратара французаў Напалеона Банапарта, марна спадзеючыся, што той дапаможа ўзьняць з каленаў гаротную Айчыну, заняў пасаду старшыні Скарбовага камітэту ў Часовым урадзе ВКЛ{{Заўвага|Паводле Браніслава Клечыньскага, у 1813 годзе Напалеон даслаў з Дрэздэна абознаму ордэн Ганаровага легіёну, а разам і патэнт на графскі тытул: AGAD. APiJ. Sygn. 34. S. 6}}. Усё абярнулася чарговай эміграцыяй ды сэквэстрам Хвойнікаў, Астраглядавічаў і вёсак да іх прыналежных. Пані Людвіка і ў гэты раз дамаглася вяртаньня да канца 1814 году маёнткаў з 2524 рэвізскімі душамі, давёўшы расейскім уладам, што яны належаць ёй, і што ня мусіць адказваць за ўчынкі мужа<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14</ref>. У пачатку 1831 г. оўруцкі маршалак Ануфры Галецкі прапаноўваў больш як ужо 70-гадоваму К. Прозару ўзначаліць агульны для Рэчыцкага, Мазырскага і Оўруцкага паветаў паўстанцкі ўрад. Меркавалася стварыць вайсковы кантынгэнт колькасьцю да 1000 чалавек пад яго камандай і пра гэта стала вядома расейскім уладам. Былы абозны ВКЛ адмовіўся, спаслаўшыся на фізычную слабасьць і нэгатыўнае стаўленьне да гэтай прапановы сыноў Уладыслава і Юзафа. Мяркуецца, нейкія нарады патрыётаў у Хвойніках усё ж адбываліся<ref>Dubiecki M. S. 321; Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. – Warszawa, 1925. Tom II. S. 53, 173 (przypis 66)</ref>{{Заўвага|У кожным выпадку, вольналюбівых поглядаў сваіх абозны не зьмяніў і ў глыбокай старасьці. Знойдзеныя ў 1965 г. у Хвойніках паўстанцкія манеты 1831 г., пакладзеныя ў склеп перазахаванай у 1829 г. жонкі Людвікі Канстанцыі, пераканаўча сьведчаць аб тым. Цікава: пра "flaszką krzyształową, hermetycznie zamkniętą, w której znajduje się ducat, dwuzłotówka i pismo na pargaminie, ręką moją (К. Прозара) kreślone, z podpisem wielu przytomnych natenczas obywateli", як і пра пабудову склепа, Юзаф Рольле паведамляў яшчэ ў кнізе 1882 г.: Dr. Antoni J. Opowiadania historyczne. Serya trzecia. T. 1. Karol Prozor, ostatni oboźny litewski. – Warszawa, 1882. S. 46. Пра знаходку гл.: Рябцевич В. Н. Нумизматика Беларуси. – Минск: Полымя, 1995. С. 274 – 275; Каталог выставы “Ад рымскага дэнарыя да беларускага рубля”. /Укл. Р. І. Крыцук, В. М. Сідаровіч, Л. І. Талкачова. — Мінск: Кнігазбор, 2018}}. Знаходзіўся тут пэўны час і прысланы з Рэчыцы падпаручык Міцінскі з паўтара дзясяткам салдат-інвалідаў, які адмовіўся выправіцца да каленкавіцкіх Вадовічаў, бо там на 12 чэрвеня т. г., маўляў, ужо сканцэнтравалася зашмат паўстанцаў. 19 чэрвеня ад брагінскіх [[Шкураты|Шкуратоў]] і Мікулічаў праз Хвойнікі ў накірунку Вадовічаў, потым Нароўлі і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургэнты|Паўстанцы}} з Оўруцкага і Радамышльскага паветаў, праходзіў невялікі конны адзьдзел Міхала Лігэнзы, спрабуючы ўзьняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстаньне<ref>Dangel St. S. 59</ref>. Паводле зьвестак на 1834 год, у Хвойніках праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-3 лютага і 1-4 кастрычніка; тавараў прывозілася адпаведна на 4 000 і 3000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 600 р., наведвалі кірмашы каля 500 і 400 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярма''н''ок. – С. Петербург, 1834. С. 190</ref>. Запіс у мэтрычных кнігах Астраглядаўскага касьцёлу Ўнебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі засьведчыў, што 20 кастрычніка (1 лістапада н. ст.) 1841 г. у м. Хвойнікі, хутчэй ад старасьці, чым ад якой хваробы, ва ўзросьце васьмідзесяці аднаго года памёр яснавяльможны Караль Прозар, вялікі абозны ВКЛ, кавалер розных ордэнаў. 24 кастрычніка ксёндз Франьцішак Пазьняк, пробашч астраглядаўскі, дэкан Мазырскі і Рэчыцкі, пры асыстэнцыі шматлікага духавенства і ў прысутнасьці мноства людзей пахаваў нябожчыка ў фамільным склепе<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 10адв.</ref>. У інвэнтарах 1844 г. уладальнікамі Хвойніцкага і Юзафаўскага маёнткаў названыя адпаведна Ўладыслаў і Юзаф Прозары, сыны абознага<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475, 1481</ref>. Пасьля сьмерці Юзафа ў 1845 г.<ref>НГАБ. Ф. 1089. Воп. 1. Спр. 3. А. 44 – 44 адв.</ref> ягоная частка тутэйшай спадчыны перайшла да пана Ўладыслава. На 1849 год у Хвойніках — 74 двары, 580 жыхароў; дзейнічалі царква, каталіцкая капліца, 3 сынагогі; паштовая станцыя на тракце Мазыр — Брагін — Любеч, 26 крамаў, 2 піцейныя дамы, конны млын. Побач, у сядзібе Валокі, былі бровар і вятрак. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 12 асобаў мужчынскага і 7 жаночага полу з двара Хвойнікі, 199 і 112 асобаў адпаведна зь ліку жыхароў мястэчка Хвойнікі былі парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, яшчэ 55 местачкоўцаў абодвух полаў зьяўляліся прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У 1859 – 1862 гг. намаганьнямі і на сродкі Ўладыслава Прозара ў Хвойніках былі вымураваныя нэагатычныя касьцёл і капліца, вядомыя і на сёньня са здымкаў 1912 г. І. Сербава. 17-18 верасьня 1860 г. мястэчка наведаў праваслаўны архіяпіскап менскі Міхал Галубовіч. У. Прозар, падкаморы рэчыцкі, прасіў дазволу ўзьнесьці алтар для жалобнага набажэнства ў капліцы. Архіяпіскап згадзіўся пры ўмове, калі абшарнік збудуе на працягу 15-ці гадоў мураваную царкву<ref>Язэп Янушкевіч. Дыярыюш з XIX стагоддзя: Дзённікі Міхала Галубовіча як гістарычная крыніца. – Мінск.: Выдавец В. Хурсік, 2003</ref>. У пачатку студзеня 1862 г. пан Уладыслаў спачыў. На пахаваньні ў Хвойніках, менш як за паўтары гады да свайго арышту, прысутнічаў і выступіў з прамоваю [[Аляксандар Аскерка]]<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 209</ref>, сястра якога Зофія была замужам за Мечыславам, сынам нябожчыка. У 1864 г. Мечыслаў Прозар (маршалак Рэчыцкага павету 1859 – 1863 гг.) памёр у зьняволеньні, а на маёнтак Хвойнікі, у якім на думку сьледзтва "жылі людзі, гатовыя да рэвалюцыйных беспарадкаў" ды знайшлі нарыхтаваную зброю, быў накладзены ўзмоцнены 10-ці адсоткавы збор. Памёр і арыштаваны па справе паўстаньня Гэнрык Пяткевіч, бацька Часлава<ref>Паўстанне 1863 – 1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз. Ч. Матвейчык; рэдкал.: У. І. Адамушка [і інш.]. – Мінск: А. М. Вараксін, 2014. С. 450 – 452</ref>. У тым жа 1864 г. дзеля выхаваньня тутэйшых дзяцей, а разам і іхных бацькоў у духу вернасьці расейскай манархіі, у Хвойніках адкрыта двухклясная народная вучэльня. 20 чэрвеня 1865 года, "по местным представлениям" праваслаўнага духавенства, як зь непрыхаваным задавальненьнем пісаў у сваім рапарце брагінскі благачынны Максім Ярэміч, невялікі стары драўляны і "превосходной структуры" мураваны касцёлы ў цэнтры Хвойнікаў ды мураваную капліцу на могілках улады адабралі ў католікаў і перадалі ў праваслаўнае ведамства<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 31248. А. 15</ref>. Удава Мечыслава Прозара пані Зофія рабіла захады, абы вярнуць забранае ці хоць забясьпечыць недатыкальнасць фамільнага склепу. 2 лістапада 1887 г. яе сын і спадчыньнік Канстанцін вымушаны быў прадаць абцяжараны даўгамі маёнтак расейскім купцам з Арлоўскай губэрні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. – Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 – 102</ref>. У сьпісе землеўладальнікаў Менскай губэрні сказана, што ў маёнтку Хвойнікі Канстанціна Прозара налічвалася 44 466 дзесяцін зямлі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 373</ref>. Пасьля таго продажу і здарылася непапраўнае. "Dziennik Kujawski" у верасьнёўскім нумары за 1895 г. паведамляў: яшчэ ў канцы сакавіка злачынцы, нібыта з кола новых уладальнікаў маёнтку, нанялі каваля, выламалі краты ад уваходу ў лёх, выкінулі з трунаў рэшткі пахаваных Прозараў, пазрывалі зь іх медзь і наступна прадавалі ў розных месцах. Празь некалькі дзён выламаныя краты і парэшткі заўважыў праваслаўны сьвятар, які і паведаміў аб здарэньні ў паліцыю. Гэтак Прозары пазбавіліся апошняга, што ім яшчэ ў Хвойніках належала, – уласных пахаваньняў<ref>Dziennik Kujawski. – Inowrocław, 20 września 1895 (Nr. 216. Rocznik III). S. 3</ref>. [[Файл:Chvojniki, Prozar, Kaplica. Хвойнікі, Прозар, Капліца (1913).jpg|значак|170пкс|Капліца. Час стварэньня здымку невядомы. Дасланы А. Ельскаму ў канцы 1913 г.]] У парэформавы час Хвойнікі сталі цэнтрам воласьці ў Рэчыцкім павеце. У мястэчку здаўна праводзіліся кірмашы — Стрэчанскі (у лютым) і Пакроўскі (у кастрычніку). У 1863 і 1864 г. на іх адпаведна было прывезена тавару на 3850 і 4000 рублёў, 4500 і 4500 рублёў, а прададзена — на 1700 і 2000 рублёў, 2315 і 2500 рублёў<ref>Труды Минского губернского статистического комитета. Вып. 1. Историко-статистическое описание девяти уездов Минской губернии. – Минск, 1870. С. 416</ref>. Згодна зь ведамасьцю Сьвята-Пакроўскай царквы, на 1875 год яе прыход налічваў 1254 асобы мужчынскага і 1260 асобаў жаночага полу верных. Зь іх у самым мястэчку Хвойнікі ў 12 дварах — 48 мужчын і 37 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.</ref>. У сьпісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павету) Менскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Пакроўскай царквы ў Хвойніках названыя настаяцель а. Іаан Лісевіч, в. а. штатнага псаломшчыка Яўген Тышкевіч і звышштатны Даніла Транцэвіч, просьфірня Алена Васанская. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Хвойнікі, вёсак Валокі, Малешаў, Паселічы, Людвін, Настольле, Карчовае, Гарошкаў, Небытаў, Куравое, Дворышча<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458</ref>. На 1879 год у прыходзе налічвалася 1178 душ мужчынскага і 1151 душа жаночага полу сялянскага саслоўя<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. У 1885 г. Хвойніцкую воласьць складалі 24 паселішчы з 859 дварамі. У 1890 годзе у мястэчку — валасная ўправа, мяшчанская ўправа, пошта, лекарскі ўчастак, у воласьці — 36 паселішчаў з 1567 дварамі. У 1895 годзе ў маёнтку была заснавана вінакурня<ref name="fn2">Список фабрик и заводов европейской России. – С.-Петербург, 1903. С. 575</ref>. Паводле перапісу 1897 г. тут 335 двароў, 2596 жыхароў, 5 юдэйскіх малітоўных дамоў, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 48 крамаў, заезны двор, карчма. У пачатку XX ст. у Хвойніках дзейнічала царква, капліца, працавалі 2 школы, лякарня, аптэка, жалезаробчы завод, 2 вадзяныя млыны. У выніку пажару 25 ліпеня 1901 году згарэла вінакурня. На 1903 год тая вінакурня сіламі 16 рабочых вытварала сьпірту на 37 900 (25 000) рублёў у год, перарабляла 1750 пудоў жытняй мукі, 6 312 пудоў зялёнага соладу і 110 000 пудоў бульбы<ref name="fn2"/>. [[Файл:Праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі.png|значак|зьлева|170пкс|Нязьдзейсьнены праэкт мураванай царквы ў м. Хвойнікі. Пач. XX ст.]][[Файл:Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву.png|значак|170пкс|Чарцёж капліцы, пераўтворанай на царкву. Пач. XX ст.]] У 1904 годзе сярод зямельных уласьнікаў Менскай губэрні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названыя ўладальнікі маёнткаў Хвойнікі і Рашаў спадчынныя ганаровыя грамадзяне (купцы) Міхаіл Пятровіч Аўраамаў і Гаўрыла Сямёнавіч Курындзін<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. – Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 54</ref>. У 1909 годзе ў мястэчку было 338 двароў, 2891 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 210.</ref>. У 1911 г. Хвойніцкі маёнтак дзялілі між сабой браты Андрэй Міхайлавіч (12 645 дзесяцін), Сямён Міхайлавіч (11 651), Васіль Міхайлавіч (9 591), Мітрафан Міхайлавіч (8 406), Іван Міхайлавіч (1 582) Аўраамавы<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 1</ref>. З уводам у эксплюатацыю лініі Васілевічы — Хвойнікі (23 верасьня 1911 году) пачала дзейнічаць чыгуначная станцыя. У 1912 г. А. М. Аўраамаў завершыў узьвядзеньне мураванага палацыка "u wjazdu do Chojnik", як вызначыў яго месцазнаходжаньне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 г., не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. – Warszawa, 2001. S. 110</ref>. Сапраўды, паўстаў будынак на месцы адпаведнага драўлянага ў колішнім фальварку Валокі, г. зн. тады яшчэ ня ў Хвойніках. Відавочна, хіба што Першая сусьветная вайна перашкодзіла плянам Аўраамавых збудаваць у мястэчку мураваную царкву паводле расейскіх узораў праваслаўнай архітэктуры, хоць адпаведны праэкт ужо быў створаны<ref>РДГА. Ф. 1293. Воп. 167 Менская губэрня. Спр. 82</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|значак|170пкс|Хвойнікі, Валокі, Забалацьце на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] 9 лютага 1918 г., яшчэ да падпісаньня Берасьцейскай мірнай дамовы з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Ўстаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Хвойнікі, аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губэрнатарам) гэтман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] Павал Скарападзкі прызначыў былога ўладальніка маёнтку Гарадзішча (на Брагіншчыне), галаву Рэчыцкай павятовай управы П. А. Патона. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. У сьнежні 1918 г. германскія войскі пакінулі мястэчка і чыгуначную станцыю. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Хвойнікі ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. Ад сакавіка да пачатку ліпеня 1920 году Хвойнікі занятыя польскімі войскамі. Пагром, учынены ў лістападзе 1920 г. жаўнерамі Ст. Булак-Балаховіча, абярнуўся пагібельлю 48 жыхароў-габрэяў. [[Файл:Chvojniki, Rynak. Хвойнікі, Рынак (1929).jpg|значак|зьлева|170пкс|Местачковы дом, 1929 г.]] У дакумэнце пад назвай «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», пазначаным часовым адрэзкам 8 сьнежня 1920 — 15 красавіка 1921 году, засьведчана існаваньне Хвойніцкай школы II ступені (175 вучняў), а таксама школ І ступені — 1-й Хойніцкай (58 вуч.), 2-й Хвойніцкай (204 вуч.), Хвойніцкай габрэйскай (50 вуч.), Хвойніцкай польскай (69 вуч.) і Хвойніцкай чыгуначнай (70 вуч.)<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. У чэрвені 1921 г. непадалёк ад Хвойнікаў на станцыі Аўраамаўская банда атамана Івана Галака затрымала цягнік, абрабавала і забіла 55 пасажыраў<ref>Новиков Д. С. Борьба органов советской власти с бандой атамана Галака на белорусско-украинском пограничье в начале 1921 г. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 102</ref>. 8 сьнежня 1926 году Хвойнікі вярнулі [[БССР]], адначасова надаўшы статус раённага цэнтру спачатку ў [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], потым у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]]. На 1930 год тут было 560 двароў. У міжваенны час у мястэчку дзейнічалі пачатковая і 7-гадовая школы, хата-чытальня, філія спажывецкай каапэрацыі; працавалі лесапільня (з 1912 году), маслазавод (з 1930 году), шпаларэзны завод (з 1932 году), кравецкая і шавецкая майстэрні (з 1928 году), паравы млын, маслабойня, хлебапякарня (з 1929 году), смалакурня, машынна-трактарная станцыя (з 1932 году). З 1938 году ў [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] (цэнтр — [[Мазыр]]). 29 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. [[Файл:Помнік ахвярам нацызму ў Хойніках.jpg|значак|170пкс|Помнік ахвярам нацызму ў Хвойніках.]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 25 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 году Хвойнікі знаходзіліся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У верасьні 1941 году акупанты зьнішчылі ў урочышчы Пальміра больш за 100 чалавек зь ліку хвойніцкіх габрэяў<ref>Матвей Милявский. Хойники — моя любовь и боль. // Мишпоха. № 16. 2005</ref>. {{пачатак цытаты}}''В 1946 году я впервые после войны приехал в Хойники и услышал от мамы, как был зверски убит ее отец, мой дедушка Нохим, не захотевший эвакуироваться. Группа стариков: дедушка, мой родственник Левицкий Мойше, его больной внук Хаим и другие — шли в одной колоне. Впереди дедушка, которому вручили знамя. Фашисты и полицейские заставили еле шагающих старых, больных людей петь песни. Обреченных били, и вдруг дедушка начал петь и вслед за ним остальные. Они даже бодрее стали шагать. Нацисты заставили их замолчать, прекратить пение. Кто-то из местных жителей, наблюдавших шествие обреченных, сообщил немцам, что евреи поют не песню, а нараспев читают молитву «Шма Исроэль». Мои попытки узнать подробности тогда не увенчались успехом. Это казалось легендой. Намного позже в акте Чрезвычайной Государственной комиссии по Хойникам, я прочитал, что группу стариков с красным флагом водили по улицам поселка, а потом под пытками вывели на «Пальмир» и расстреляли. Нет, это уже не легенда, а жестокая правда. Но почему в документе Комиссии не сказано о том, что «группа стариков» — это были евреи, и только евреи? Почему не сказано о том, что́ они пели? Не знали? Невозможно!''{{канец цытаты}}У кастрычніку — больш за 150 габрэяў расстраляныя ў пасялковым парку і 40 чалавек у двары будынку паліцыі. У чэрвені 1943 году ў Хвойніках быў створаны лягер грамадзянскага насельніцтва, у якім утрымлівалася 5 000 чалавек. Вязьняў групамі адпраўлялі ў Нямеччыну<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 309, 317—318</ref>. Ад вызваленьня і да 15 студзеня 1944 году тут месьціліся органы кіраваньня Палескай вобласьці. З 1954 у Гомельскай вобласьці. 10 лістапада 1967 году паселішча атрымала статус [[места]]. У 1972 годзе да Хвойнікаў далучылі вёскі [[Валокі (Хвойнікі)|Валокі]] і [[Забалацьце (Хвойнікі)|Забалаць]], у 1989 годзе — [[Настольле]] і [[Лянтарня|Лянтарню (бальшав. Чырвоную Ніву)]], 1 сьнежня 2009 году — [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Хойникского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 290]{{Ref-ru}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|17}} * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 18, 26, 27, 31, 34 * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} * {{Літаратура/Памяць/Хвойніцкі раён}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} [[Катэгорыя:Хвойнікі]] iojtupwl1yzma1u209pnbkl7v9lmuon 0 243992 2664324 2643248 2026-04-09T07:15:16Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664324 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Паселічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Паселічаў |Трансьлітараваная назва = Pasieličy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1581 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 12 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 03 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Пасе́лічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], цэнтар [[Паселіцкі сельсавет|сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 7 км на паўднёвы ўсход ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі Хвойнікі — [[Брагін]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|170px|Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.]] У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 8 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Паселічы (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. Гэта пакуль што найранейшая згадка пра паселішча{{заўвага|Не з XIX ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 453—454</ref>}}. Потым слабада Паселічы [[Астрагляды|Астраглядаўскага]] маёнтку пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага названая ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] 1581 году. Зь яе пяці дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з двух агароднікаў, у залежнасьці ад акалічнасьцяў, — па 4-6 грошаў, з аднаго [[каморнікі|каморніка]] — 2 грошы падатку<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. Ад гэтага часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Паселічы належалі тым самым уладальнікам, што і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі выступіў з судовым пратэстам да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за гвалтоўнае насланьне людзей на добры Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], Паселічы, а падданых тамтэйшых дзедзічных з жонкамі і дзецьмі, з усімі хатнімі рэчамі забраньне і ў добрах сваіх Брагінскіх пасяленьне<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Warszawa (далей AGAD. APiJ). Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 6</ref>. 12 ліпеня 1594 г. пан падкаморы Ш. Харлінскі падаў скаргу ў суд на князя Вішнявецкага за напад узброеных людзей яго Брагінскай воласьці на grunt własny Posielicki, за жорсткае зьбіцьцё пастуха пры статку быўшага, забраньне да колькіх соцень галоў быдла і сена зь сенажацяў<ref>AGAD. APiJ. S. 11</ref>. 26 чэрвеня 1600 году пан падкаморы нарэшце адпісаў Астраглядаўскі двор з прыселкамі, 13 сёлаў, сярод якіх Паселічы (Poselicz''y''), 1 слабаду, частку пляцаў у Кіеве свайму сыну Мікалаю. 12 чэрвеня 1618 году пан Мікалай Харлінскі паклікаў у суд панства Гальшку з Гулевічаў і Міхала Лозкаў за тое што іх падданыя з маёнтку Загалле забралі валоў з грунту Азярышча, што да вёскі Паселічы належаў, ды ўвялі іх да добраў Рожава. 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская судзілася з панамі Станіславам, Юрыем і астатнімі Харлінскімі, родзічамі мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж ([[Хвойнікі]]), вёскі Хвойнікі, [[Стралічаў]], Паселічы, [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60, 281, 637</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча<ref>AGAD. APiJ. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Posielicz, з 6 дымоў (×6 — каля 36 жыхароў) мусіў плаціць па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 6 дымоў сяла Паселічаў пана Васіля Сіліча{{заўвага|Гэта ня дзедзічны, а застаўны ўладальнік. Яшчэ ў 1634 г. 15 грошаў падымнага «jednego» з кожнага з 6 дымоў Паселічаў мусіў выплачваць пан Мікалай Абрамовіч<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>.}} выбіралася 6 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]] Іншая сытуацыя склалася да канца XVII стагодзьдзя. Вельмі верагодна, што і жыхары Паселічаў былі ў ліку тых 77 дымоў (прыкладна 462 чалавекі) Хвойніцкага маёнтку князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]], якія паводле зьвестак на восень 1686 году з-за гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў, адыйшлі ў іншыя, больш спакойныя мясьціны. Таму на 1698 год у былой вёсцы Паселічы існаваў адзін толькі двор; гаспадар яго, прыгонны Wasila Siniaka syn выплачваў дзедзічнаму ўладальніку князю Дамініку, сыну Канстанціна, Шуйскаму ў асобе адміністратара пана Зыгмунта Шукшты [[чынш]] у 5 злотых і [[дзякла]]. Паводле рэвізіі 1716 г. і інвэнтару 1721 г., калі добры вярталіся ад пасэсара (арандатара) ксяндза-біскупа Юзафата Парышэвіча сыну нябожчыка князя Дамініка князю Мікалаю Шуйскаму, зямлю на хутары Паселічы мелі пакуль яшчэ вольны селянін Лукіян і пан Віслаух, якія z gruntu плацілі ў тыя гады адпаведна па 20 і 25 злотых<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125адв., 130адв., 140</ref>. Тарыф падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва на 1734 год засьведчыў прыналежнасьць Паселічаў да маёнтку Хвойнікі князя Ігнацыя, сына Дамініка, Шуйскага<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У тэксьце фундуша князя Ігнацыя Шуйскага царкве ў Астраглядавічах, датаванага 23-м красавіка 1738 году, зьмешчана апісаньне Астраглядавіцкага ключа, сярод вёсак і хутароў якога названыя Паселічы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1. Спр. 2464. А. 290</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]] Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 3 дымоў вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Астраглядавіцкай уніяцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Паселічы былі сярод вёсак, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату засьведчана, што на 1752 год у Паселічах налічвалася 12 двароў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref> (каля 72 жыхароў). У 1754 годзе з 15 двароў (каля 90 жыхароў) вёскі Паселічы Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}}выплачваліся 2 злотыя і 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 9 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 191</ref>. Працягваліся памежныя канфлікты. 14 ліпеня 1763 года пасэсар паселіцкі і рашаўскі пан Рафальскі засьведчыў у Оўруцкім гродзкім судзе, што людзі пана Міхала Ракіцкага, уладальніка маёнтку Брагін, і яго сваяка маршалка мазырскага Рафала Аскеркі зьбілі ды ўсяляк мардавалі падданага ўладальнікаў Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх, які высякаў дрэвы «na wlasnym gruncie y lesie Posielickiem»<ref>AGAD. APiJ. S. 73</ref>. Паводле перапісаў габрэйскга насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Паселічах налічвалася адпаведна 7, 2 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у вёсцы не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, што была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Паселічы апынуліся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 годзе ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У 1796 годзе вёска Паселічы згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай, спадчыннай іх уладальніцы<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. 2 лютага 1807 году фальварак Паселічы зь вёскамі Паселічы і Малішаў аддадзены ў пажыцьцёвую арэнду пані Караліне Крушэўскай за штогадовую выплату 9 800 польскіх злотых пры ўмове, што ў выпадку сьмерці пані Людвікі Прозар тая арэнда будзе спынена<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8</ref>. [[File:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170пкс|Паселічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Паводле інвентару, складзенага 10 сьнежня 1844 году, вёска і фальварак Паселічы былі ў складзе маёнтку Хвойнікі пана Уладыслава, сына Караля, Прозара<ref>НГАб. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. а. 1-105</ref>. Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», на 1850 год тут налічвалася 22 двары<ref name="fn1"/>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 154 жыхары абодвух полаў зь вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы, 2 асобы з фальварку зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 666</ref>. У парэформавы час адміністрацыйна Паселічы належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году тут налічвалася 91 мужчынская душа зь сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Паселіцкага сельскага таварыства, трое аднадворцаў, прыпісаных да воласьці<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. – Минск, 1870. Л. 68об.</ref>. У ведамасьці Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1875 год сказана, што да яе прыходу належалі 118 асобаў мужчынскага і 125 асобаў жаночага полу, якія жылі ў 29 дварах{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як зазначана ў кліравых і што пацьведзіў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна вясковыя сядзібы, а царкоўныя альбо прыходзкія двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Паселічы<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.; гл. таксама: Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. Са сьнежня 1887 году тут працавала «школа грамотности», дзеля чаго сельскае таварыства пастанавіла ахвяраваць 30 рублёў і забясьпечыць ацяпленьне і асьвятленьне будынку<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1888. № 9. С. 257, 260</ref>. Перапіс 1897 году засьведчыў наяўнасьць 60 двароў, 396 жыхароў, капліцы, школы граматы, хлебазапаснай крамы. Працягваў існаваць і фальварак<ref name="fn1"/>. У 1909 годзе ў вёсцы Паселічы налічвалася 58 двароў, 386 жыхароў, побач аднаіменны хутар (фальварак) з адным дваром і 32 жыхарамі<ref> Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 162</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскаqкага мірнаq дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Паселічы ў складзе Хвойніцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Паселічах працавала школа першай ступені (г. зн. пачатковая) адпаведна з 56 і 85 вучнямі<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. [[Файл:Карпілаўка, Веляцін, Лісьцьвін, Мікулічы на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Паселічы і Лісьцьвін на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] З 8 сьнежня 1926 году вёска — цэнтр [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай]] акругі [[БССР]]. У 1929 годзе арганізаваны калгас «3-ці год пяцігодкі», працавала кузьня. У 1930 годзе 119 двароў, 651 жыхар<ref name="fn1"/>. З 20 лютага 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 60 вяскоўцаў загінулі на франтах [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], двое жыхароў расстраляныя акупантамі<ref> Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна. — Мінск: БЭ, 1993. С. 172, 267—268</ref>. З 8 студзеня 1954 году Паселічы — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/56 навучальны год (відавочна, ужо і раней) існавала беларускамоўная сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12 (аркуш без нумарацыі)</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы налічвалася 559 жыхароў. Цэнтральная сядзіба калгаса «Сьвітаньне»<ref name="fn1"/>. == Забудова == Забудова Паселічаў двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. У 1986—1987 гадох у вёсцы збудавалі цагляныя дамы на 50 кватэраў, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Паселіцкі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Паселіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] sb38voouggxpv55ahjamn2mpxnp8ulj 2664325 2664324 2026-04-09T07:17:21Z Дамінік 64057 2664325 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Паселічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Паселічаў |Трансьлітараваная назва = Pasieličy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1569 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 12 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 03 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Пасе́лічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], цэнтар [[Паселіцкі сельсавет|сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 7 км на паўднёвы ўсход ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі Хвойнікі — [[Брагін]]. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.]] == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 8 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Паселічы (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. Гэта пакуль што найранейшая згадка пра паселішча{{заўвага|Не з XIX ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 453—454</ref>}}. Потым слабада Паселічы [[Астрагляды|Астраглядаўскага]] маёнтку пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага названая ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] 1581 году. Зь яе пяці дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з двух агароднікаў, у залежнасьці ад акалічнасьцяў, — па 4-6 грошаў, з аднаго [[каморнікі|каморніка]] — 2 грошы падатку<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. Ад таго часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Паселічы належалі тым самым уладальнікам, што і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі выступіў з судовым пратэстам да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за гвалтоўнае насланьне людзей на добры Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], Паселічы, а падданых тамтэйшых дзедзічных з жонкамі і дзецьмі, з усімі хатнімі рэчамі забраньне і ў добрах сваіх Брагінскіх пасяленьне<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Warszawa (далей AGAD. APiJ). Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 6</ref>. 12 ліпеня 1594 г. пан падкаморы Ш. Харлінскі падаў скаргу ў суд на князя Вішнявецкага за напад узброеных людзей яго Брагінскай воласьці на grunt własny Posielicki, за жорсткае зьбіцьцё пастуха пры статку быўшага, забраньне да колькіх соцень галоў быдла і сена зь сенажацяў<ref>AGAD. APiJ. S. 11</ref>. 26 чэрвеня 1600 году пан падкаморы нарэшце адпісаў Астраглядаўскі двор з прыселкамі, 13 сёлаў, сярод якіх Паселічы (Poselicz''y''), 1 слабаду, частку пляцаў у Кіеве свайму сыну Мікалаю. 12 чэрвеня 1618 году пан Мікалай Харлінскі паклікаў у суд панства Гальшку з Гулевічаў і Міхала Лозкаў за тое што іх падданыя з маёнтку Загалле забралі валоў з грунту Азярышча, што да вёскі Паселічы належаў, ды ўвялі іх да добраў Рожава. 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская судзілася з панамі Станіславам, Юрыем і астатнімі Харлінскімі, родзічамі мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж ([[Хвойнікі]]), вёскі Хвойнікі, [[Стралічаў]], Паселічы, [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60, 281, 637</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча<ref>AGAD. APiJ. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Posielicz, з 6 дымоў (×6 — каля 36 жыхароў) мусіў плаціць па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 6 дымоў сяла Паселічаў пана Васіля Сіліча{{заўвага|Гэта ня дзедзічны, а застаўны ўладальнік. Яшчэ ў 1634 г. 15 грошаў падымнага «jednego» з кожнага з 6 дымоў Паселічаў мусіў выплачваць пан Мікалай Абрамовіч<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>.}} выбіралася 6 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]] Іншая сытуацыя склалася да канца XVII стагодзьдзя. Вельмі верагодна, што і жыхары Паселічаў былі ў ліку тых 77 дымоў (прыкладна 462 чалавекі) Хвойніцкага маёнтку князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]], якія паводле зьвестак на восень 1686 году з-за гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў, адыйшлі ў іншыя, больш спакойныя мясьціны. Таму на 1698 год у былой вёсцы Паселічы існаваў адзін толькі двор; гаспадар яго, прыгонны Wasila Siniaka syn выплачваў дзедзічнаму ўладальніку князю Дамініку, сыну Канстанціна, Шуйскаму ў асобе адміністратара пана Зыгмунта Шукшты [[чынш]] у 5 злотых і [[дзякла]]. Паводле рэвізіі 1716 г. і інвэнтару 1721 г., калі добры вярталіся ад пасэсара (арандатара) ксяндза-біскупа Юзафата Парышэвіча сыну нябожчыка князя Дамініка князю Мікалаю Шуйскаму, зямлю на хутары Паселічы мелі пакуль яшчэ вольны селянін Лукіян і пан Віслаух, якія z gruntu плацілі ў тыя гады адпаведна па 20 і 25 злотых<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125адв., 130адв., 140</ref>. Тарыф падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва на 1734 год засьведчыў прыналежнасьць Паселічаў да маёнтку Хвойнікі князя Ігнацыя, сына Дамініка, Шуйскага<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У тэксьце фундуша князя Ігнацыя Шуйскага царкве ў Астраглядавічах, датаванага 23-м красавіка 1738 году, зьмешчана апісаньне Астраглядавіцкага ключа, сярод вёсак і хутароў якога названыя Паселічы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1. Спр. 2464. А. 290</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]] Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 3 дымоў вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Астраглядавіцкай уніяцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Паселічы былі сярод вёсак, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату засьведчана, што на 1752 год у Паселічах налічвалася 12 двароў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref> (каля 72 жыхароў). У 1754 годзе з 15 двароў (каля 90 жыхароў) вёскі Паселічы Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}}выплачваліся 2 злотыя і 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 9 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 191</ref>. Працягваліся памежныя канфлікты. 14 ліпеня 1763 года пасэсар паселіцкі і рашаўскі пан Рафальскі засьведчыў у Оўруцкім гродзкім судзе, што людзі пана Міхала Ракіцкага, уладальніка маёнтку Брагін, і яго сваяка маршалка мазырскага Рафала Аскеркі зьбілі ды ўсяляк мардавалі падданага ўладальнікаў Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх, які высякаў дрэвы «na wlasnym gruncie y lesie Posielickiem»<ref>AGAD. APiJ. S. 73</ref>. Паводле перапісаў габрэйскга насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Паселічах налічвалася адпаведна 7, 2 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у вёсцы не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, што была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Паселічы апынуліся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 годзе ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У 1796 годзе вёска Паселічы згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай, спадчыннай іх уладальніцы<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. 2 лютага 1807 году фальварак Паселічы зь вёскамі Паселічы і Малішаў аддадзены ў пажыцьцёвую арэнду пані Караліне Крушэўскай за штогадовую выплату 9 800 польскіх злотых пры ўмове, што ў выпадку сьмерці пані Людвікі Прозар тая арэнда будзе спынена<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8</ref>. [[File:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170пкс|Паселічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Паводле інвентару, складзенага 10 сьнежня 1844 году, вёска і фальварак Паселічы былі ў складзе маёнтку Хвойнікі пана Уладыслава, сына Караля, Прозара<ref>НГАб. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. а. 1-105</ref>. Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», на 1850 год тут налічвалася 22 двары<ref name="fn1"/>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 154 жыхары абодвух полаў зь вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы, 2 асобы з фальварку зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 666</ref>. У парэформавы час адміністрацыйна Паселічы належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году тут налічвалася 91 мужчынская душа зь сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Паселіцкага сельскага таварыства, трое аднадворцаў, прыпісаных да воласьці<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. – Минск, 1870. Л. 68об.</ref>. У ведамасьці Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1875 год сказана, што да яе прыходу належалі 118 асобаў мужчынскага і 125 асобаў жаночага полу, якія жылі ў 29 дварах{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як зазначана ў кліравых і што пацьведзіў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна вясковыя сядзібы, а царкоўныя альбо прыходзкія двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Паселічы<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.; гл. таксама: Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. Са сьнежня 1887 году тут працавала «школа грамотности», дзеля чаго сельскае таварыства пастанавіла ахвяраваць 30 рублёў і забясьпечыць ацяпленьне і асьвятленьне будынку<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1888. № 9. С. 257, 260</ref>. Перапіс 1897 году засьведчыў наяўнасьць 60 двароў, 396 жыхароў, капліцы, школы граматы, хлебазапаснай крамы. Працягваў існаваць і фальварак<ref name="fn1"/>. У 1909 годзе ў вёсцы Паселічы налічвалася 58 двароў, 386 жыхароў, побач аднаіменны хутар (фальварак) з адным дваром і 32 жыхарамі<ref> Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 162</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскаqкага мірнаq дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Паселічы ў складзе Хвойніцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Паселічах працавала школа першай ступені (г. зн. пачатковая) адпаведна з 56 і 85 вучнямі<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. [[Файл:Карпілаўка, Веляцін, Лісьцьвін, Мікулічы на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Паселічы і Лісьцьвін на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] З 8 сьнежня 1926 году вёска — цэнтр [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай]] акругі [[БССР]]. У 1929 годзе арганізаваны калгас «3-ці год пяцігодкі», працавала кузьня. У 1930 годзе 119 двароў, 651 жыхар<ref name="fn1"/>. З 20 лютага 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 60 вяскоўцаў загінулі на франтах [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], двое жыхароў расстраляныя акупантамі<ref> Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна. — Мінск: БЭ, 1993. С. 172, 267—268</ref>. З 8 студзеня 1954 году Паселічы — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/56 навучальны год (відавочна, ужо і раней) існавала беларускамоўная сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12 (аркуш без нумарацыі)</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы налічвалася 559 жыхароў. Цэнтральная сядзіба калгаса «Сьвітаньне»<ref name="fn1"/>. == Забудова == Забудова Паселічаў двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. У 1986—1987 гадох у вёсцы збудавалі цагляныя дамы на 50 кватэраў, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Паселіцкі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Паселіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 6hxhhb299yhl4jwuetnbysdpuuwaf74 2664326 2664325 2026-04-09T07:20:05Z Дамінік 64057 2664326 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Паселічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Паселічаў |Лацінка = Pasieličy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1569 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 12 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 03 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Пасе́лічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], цэнтар [[Паселіцкі сельсавет|сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 7 км на паўднёвы ўсход ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі Хвойнікі — [[Брагін]]. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.]] == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 8 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Паселічы (Chojniki) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. Гэта пакуль што найранейшая згадка пра паселішча{{заўвага|Не з XIX ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 453—454</ref>}}. Потым слабада Паселічы [[Астрагляды|Астраглядаўскага]] маёнтку пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага названая ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] 1581 году. Зь яе пяці дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з двух агароднікаў, у залежнасьці ад акалічнасьцяў, — па 4-6 грошаў, з аднаго [[каморнікі|каморніка]] — 2 грошы падатку<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. Ад таго часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Паселічы належалі тым самым уладальнікам, што і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі выступіў з судовым пратэстам да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за гвалтоўнае насланьне людзей на добры Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], Паселічы, а падданых тамтэйшых дзедзічных з жонкамі і дзецьмі, з усімі хатнімі рэчамі забраньне і ў добрах сваіх Брагінскіх пасяленьне<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Warszawa (далей AGAD. APiJ). Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 6</ref>. 12 ліпеня 1594 г. пан падкаморы Ш. Харлінскі падаў скаргу ў суд на князя Вішнявецкага за напад узброеных людзей яго Брагінскай воласьці на grunt własny Posielicki, за жорсткае зьбіцьцё пастуха пры статку быўшага, забраньне да колькіх соцень галоў быдла і сена зь сенажацяў<ref>AGAD. APiJ. S. 11</ref>. 26 чэрвеня 1600 году пан падкаморы нарэшце адпісаў Астраглядаўскі двор з прыселкамі, 13 сёлаў, сярод якіх Паселічы (Poselicz''y''), 1 слабаду, частку пляцаў у Кіеве свайму сыну Мікалаю. 12 чэрвеня 1618 году пан Мікалай Харлінскі паклікаў у суд панства Гальшку з Гулевічаў і Міхала Лозкаў за тое што іх падданыя з маёнтку Загалле забралі валоў з грунту Азярышча, што да вёскі Паселічы належаў, ды ўвялі іх да добраў Рожава. 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская судзілася з панамі Станіславам, Юрыем і астатнімі Харлінскімі, родзічамі мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж ([[Хвойнікі]]), вёскі Хвойнікі, [[Стралічаў]], Паселічы, [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60, 281, 637</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча<ref>AGAD. APiJ. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Posielicz, з 6 дымоў (×6 — каля 36 жыхароў) мусіў плаціць па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 6 дымоў сяла Паселічаў пана Васіля Сіліча{{заўвага|Гэта ня дзедзічны, а застаўны ўладальнік. Яшчэ ў 1634 г. 15 грошаў падымнага «jednego» з кожнага з 6 дымоў Паселічаў мусіў выплачваць пан Мікалай Абрамовіч<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>.}} выбіралася 6 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]] Іншая сытуацыя склалася да канца XVII стагодзьдзя. Вельмі верагодна, што і жыхары Паселічаў былі ў ліку тых 77 дымоў (прыкладна 462 чалавекі) Хвойніцкага маёнтку князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]], якія паводле зьвестак на восень 1686 году з-за гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў, адыйшлі ў іншыя, больш спакойныя мясьціны. Таму на 1698 год у былой вёсцы Паселічы існаваў адзін толькі двор; гаспадар яго, прыгонны Wasila Siniaka syn выплачваў дзедзічнаму ўладальніку князю Дамініку, сыну Канстанціна, Шуйскаму ў асобе адміністратара пана Зыгмунта Шукшты [[чынш]] у 5 злотых і [[дзякла]]. Паводле рэвізіі 1716 г. і інвэнтару 1721 г., калі добры вярталіся ад пасэсара (арандатара) ксяндза-біскупа Юзафата Парышэвіча сыну нябожчыка князя Дамініка князю Мікалаю Шуйскаму, зямлю на хутары Паселічы мелі пакуль яшчэ вольны селянін Лукіян і пан Віслаух, якія z gruntu плацілі ў тыя гады адпаведна па 20 і 25 злотых<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125адв., 130адв., 140</ref>. Тарыф падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва на 1734 год засьведчыў прыналежнасьць Паселічаў да маёнтку Хвойнікі князя Ігнацыя, сына Дамініка, Шуйскага<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У тэксьце фундуша князя Ігнацыя Шуйскага царкве ў Астраглядавічах, датаванага 23-м красавіка 1738 году, зьмешчана апісаньне Астраглядавіцкага ключа, сярод вёсак і хутароў якога названыя Паселічы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1. Спр. 2464. А. 290</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]] Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 3 дымоў вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Астраглядавіцкай уніяцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Паселічы былі сярод вёсак, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату засьведчана, што на 1752 год у Паселічах налічвалася 12 двароў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref> (каля 72 жыхароў). У 1754 годзе з 15 двароў (каля 90 жыхароў) вёскі Паселічы Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}}выплачваліся 2 злотыя і 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 9 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 191</ref>. Працягваліся памежныя канфлікты. 14 ліпеня 1763 года пасэсар паселіцкі і рашаўскі пан Рафальскі засьведчыў у Оўруцкім гродзкім судзе, што людзі пана Міхала Ракіцкага, уладальніка маёнтку Брагін, і яго сваяка маршалка мазырскага Рафала Аскеркі зьбілі ды ўсяляк мардавалі падданага ўладальнікаў Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх, які высякаў дрэвы «na wlasnym gruncie y lesie Posielickiem»<ref>AGAD. APiJ. S. 73</ref>. Паводле перапісаў габрэйскга насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Паселічах налічвалася адпаведна 7, 2 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у вёсцы не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, што была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Паселічы апынуліся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 годзе ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У 1796 годзе вёска Паселічы згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай, спадчыннай іх уладальніцы<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. 2 лютага 1807 году фальварак Паселічы зь вёскамі Паселічы і Малішаў аддадзены ў пажыцьцёвую арэнду пані Караліне Крушэўскай за штогадовую выплату 9 800 польскіх злотых пры ўмове, што ў выпадку сьмерці пані Людвікі Прозар тая арэнда будзе спынена<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8</ref>. [[File:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170пкс|Паселічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Паводле інвентару, складзенага 10 сьнежня 1844 году, вёска і фальварак Паселічы былі ў складзе маёнтку Хвойнікі пана Уладыслава, сына Караля, Прозара<ref>НГАб. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. а. 1-105</ref>. Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», на 1850 год тут налічвалася 22 двары<ref name="fn1"/>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 154 жыхары абодвух полаў зь вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы, 2 асобы з фальварку зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 666</ref>. У парэформавы час адміністрацыйна Паселічы належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году тут налічвалася 91 мужчынская душа зь сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Паселіцкага сельскага таварыства, трое аднадворцаў, прыпісаных да воласьці<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. – Минск, 1870. Л. 68об.</ref>. У ведамасьці Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1875 год сказана, што да яе прыходу належалі 118 асобаў мужчынскага і 125 асобаў жаночага полу, якія жылі ў 29 дварах{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як зазначана ў кліравых і што пацьведзіў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна вясковыя сядзібы, а царкоўныя альбо прыходзкія двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Паселічы<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.; гл. таксама: Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. Са сьнежня 1887 году тут працавала «школа грамотности», дзеля чаго сельскае таварыства пастанавіла ахвяраваць 30 рублёў і забясьпечыць ацяпленьне і асьвятленьне будынку<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1888. № 9. С. 257, 260</ref>. Перапіс 1897 году засьведчыў наяўнасьць 60 двароў, 396 жыхароў, капліцы, школы граматы, хлебазапаснай крамы. Працягваў існаваць і фальварак<ref name="fn1"/>. У 1909 годзе ў вёсцы Паселічы налічвалася 58 двароў, 386 жыхароў, побач аднаіменны хутар (фальварак) з адным дваром і 32 жыхарамі<ref> Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 162</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскаqкага мірнаq дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Паселічы ў складзе Хвойніцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Паселічах працавала школа першай ступені (г. зн. пачатковая) адпаведна з 56 і 85 вучнямі<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. [[Файл:Карпілаўка, Веляцін, Лісьцьвін, Мікулічы на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Паселічы і Лісьцьвін на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] З 8 сьнежня 1926 году вёска — цэнтр [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай]] акругі [[БССР]]. У 1929 годзе арганізаваны калгас «3-ці год пяцігодкі», працавала кузьня. У 1930 годзе 119 двароў, 651 жыхар<ref name="fn1"/>. З 20 лютага 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 60 вяскоўцаў загінулі на франтах [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], двое жыхароў расстраляныя акупантамі<ref> Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна. — Мінск: БЭ, 1993. С. 172, 267—268</ref>. З 8 студзеня 1954 году Паселічы — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/56 навучальны год (відавочна, ужо і раней) існавала беларускамоўная сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12 (аркуш без нумарацыі)</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы налічвалася 559 жыхароў. Цэнтральная сядзіба калгаса «Сьвітаньне»<ref name="fn1"/>. == Забудова == Забудова Паселічаў двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. У 1986—1987 гадох у вёсцы збудавалі цагляныя дамы на 50 кватэраў, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Паселіцкі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Паселіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 6pg61kveds71ccthb9fbsbthsb6wxg5 2664327 2664326 2026-04-09T07:21:49Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2664327 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Паселічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Паселічаў |Лацінка = Pasieličy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1569 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 12 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 03 |Даўгата сэкундаў = 20 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.5 |Commons = |Сайт = }} '''Пасе́лічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], цэнтар [[Паселіцкі сельсавет|сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 7 км на паўднёвы ўсход ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі Хвойнікі — [[Брагін]]. [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]][[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]][[Файл:Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.png|значак|зьлева|170px|Паселічы і Навасёлкі ў рэестры 1569 г.]] == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 8 цяглых дымоў і 3 [[агароднікі|агароднікаў]] у сяле Паселічы (Poszielicze) пана Шчаснага Харленскага, харунжага кіеўскага, выплачвалася адпаведна па 12 грошаў і па 4 грошы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві. Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 83зв.-84</ref>. Гэта пакуль што найранейшая згадка пра паселішча{{заўвага|Не з XIX ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} С. 453—454</ref>}}. Потым слабада Паселічы [[Астрагляды|Астраглядаўскага]] маёнтку пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага названая ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] 1581 году. Зь яе пяці дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў, з двух агароднікаў, у залежнасьці ад акалічнасьцяў, — па 4-6 грошаў, з аднаго [[каморнікі|каморніка]] — 2 грошы падатку<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. Ад таго часу і да рэформавага ўжо ў Расейскай імпэрыі пэрыяду Паселічы належалі тым самым уладальнікам, што і [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з [[Хвойнікі|Хвойнікамі]], г. зн. пасьля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максыміліян Бжазоўскі|Максыміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>. 27 сьнежня 1586 году Шчасны Харлінскі выступіў з судовым пратэстам да ўдавы княгіні Аляксандравай Вішнявецкай за гвалтоўнае насланьне людзей на добры Астраглядавічы, Хвойнікі, [[Багушы (Гомельская вобласьць)|Багушы]], Паселічы, а падданых тамтэйшых дзедзічных з жонкамі і дзецьмі, з усімі хатнімі рэчамі забраньне і ў добрах сваіх Брагінскіх пасяленьне<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Warszawa (далей AGAD. APiJ). Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 6</ref>. 12 ліпеня 1594 г. пан падкаморы Ш. Харлінскі падаў скаргу ў суд на князя Вішнявецкага за напад узброеных людзей яго Брагінскай воласьці на grunt własny Posielicki, за жорсткае зьбіцьцё пастуха пры статку быўшага, забраньне да колькіх соцень галоў быдла і сена зь сенажацяў<ref>AGAD. APiJ. S. 11</ref>. 26 чэрвеня 1600 году пан падкаморы нарэшце адпісаў Астраглядаўскі двор з прыселкамі, 13 сёлаў, сярод якіх Паселічы (Poselicz''y''), 1 слабаду, частку пляцаў у Кіеве свайму сыну Мікалаю. 12 чэрвеня 1618 году пан Мікалай Харлінскі паклікаў у суд панства Гальшку з Гулевічаў і Міхала Лозкаў за тое што іх падданыя з маёнтку Загалле забралі валоў з грунту Азярышча, што да вёскі Паселічы належаў, ды ўвялі іх да добраў Рожава. 7 чэрвеня 1623 году ўдава Гальшка Харлінская судзілася з панамі Станіславам, Юрыем і астатнімі Харлінскімі, родзічамі мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж ([[Хвойнікі]]), вёскі Хвойнікі, [[Стралічаў]], Паселічы, [[Малішаў (Хвойніцкі раён)|Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60, 281, 637</ref>. [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|зьлева|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]][[Файл:Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.jpg|значак|170пкс|Фрагмэнт тарыфу падымнага 1640 г.]] У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамэнт, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча<ref>AGAD. APiJ. S. 56</ref>, жанатага зь яе дачкой Евай. У 1628 годзе пан Мікалай Абрагамовіч z Posielicz, з 6 дымоў (×6 — каля 36 жыхароў) мусіў плаціць па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Паводле тарыфу падымнага «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 6 дымоў сяла Паселічаў пана Васіля Сіліча{{заўвага|Гэта ня дзедзічны, а застаўны ўладальнік. Яшчэ ў 1634 г. 15 грошаў падымнага «jednego» з кожнага з 6 дымоў Паселічаў мусіў выплачваць пан Мікалай Абрамовіч<ref>Сергій Шинкар. Подимний податок Овруцького повіту від 1634 року: на що збирала гроші місцева шляхта? // Літопис Волині. Всеукраїнський науковий часопис. Число 16. — Луцьк: Східноєвропейський національний університет імені Лесі Українки, 2016. С. 107—115. Додаток. С. 112</ref>.}} выбіралася 6 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 195</ref>. [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука}}.]] Іншая сытуацыя склалася да канца XVII стагодзьдзя. Вельмі верагодна, што і жыхары Паселічаў былі ў ліку тых 77 дымоў (прыкладна 462 чалавекі) Хвойніцкага маёнтку князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]], якія паводле зьвестак на восень 1686 году з-за гвалту як ад казакоў, так і ад жаўнераў урадавых войскаў, адыйшлі ў іншыя, больш спакойныя мясьціны. Таму на 1698 год у былой вёсцы Паселічы існаваў адзін толькі двор; гаспадар яго, прыгонны Wasila Siniaka syn выплачваў дзедзічнаму ўладальніку князю Дамініку, сыну Канстанціна, Шуйскаму ў асобе адміністратара пана Зыгмунта Шукшты [[чынш]] у 5 злотых і [[дзякла]]. Паводле рэвізіі 1716 г. і інвэнтару 1721 г., калі добры вярталіся ад пасэсара (арандатара) ксяндза-біскупа Юзафата Парышэвіча сыну нябожчыка князя Дамініка князю Мікалаю Шуйскаму, зямлю на хутары Паселічы мелі пакуль яшчэ вольны селянін Лукіян і пан Віслаух, якія z gruntu плацілі ў тыя гады адпаведна па 20 і 25 злотых<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 125адв., 130адв., 140</ref>. Тарыф падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва на 1734 год засьведчыў прыналежнасьць Паселічаў да маёнтку Хвойнікі князя Ігнацыя, сына Дамініка, Шуйскага<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У тэксьце фундуша князя Ігнацыя Шуйскага царкве ў Астраглядавічах, датаванага 23-м красавіка 1738 году, зьмешчана апісаньне Астраглядавіцкага ключа, сярод вёсак і хутароў якога названыя Паселічы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 1. Спр. 2464. А. 290</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай Уваскрашэньня Хрыстова царквы ў 1740 г.]] Зь візыты Брагінскага дэканату 1740 году вынікае, што жыхары 3 дымоў вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Астраглядавіцкай уніяцкай царквы Ўваскрашэньня Хрыстова<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 783</ref>. [[Файл:Астрагляды, парафія 1748 г.jpg|значак|170пкс|Астраглядавіцкая каталіцкая парафія ў 1748 г.]] Паводле зьвестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Паселічы былі сярод вёсак, частка жыхароў якіх (зь ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. [[Файл:Прыход Астраглядавіцкай царквы на 1752 г.png|значак|зьлева|170пкс|Прыход Астраглядавіцкай царквы ў 1752 г.]] У матэрыялах чарговай візытацыі Брагінскага дэканату засьведчана, што на 1752 год у Паселічах налічвалася 12 двароў<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 291адв.</ref> (каля 72 жыхароў). У 1754 годзе з 15 двароў (каля 90 жыхароў) вёскі Паселічы Хвойніцкага маёнтку «do grodu»{{заўвага|Да [[Оўруч|Оўруцкага замку]]}}выплачваліся 2 злотыя і 9 з паловай грошаў, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 9 злотых і 8 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 191</ref>. Працягваліся памежныя канфлікты. 14 ліпеня 1763 года пасэсар паселіцкі і рашаўскі пан Рафальскі засьведчыў у Оўруцкім гродзкім судзе, што людзі пана Міхала Ракіцкага, уладальніка маёнтку Брагін, і яго сваяка маршалка мазырскага Рафала Аскеркі зьбілі ды ўсяляк мардавалі падданага ўладальнікаў Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх, які высякаў дрэвы «na wlasnym gruncie y lesie Posielickiem»<ref>AGAD. APiJ. S. 73</ref>. Паводле перапісаў габрэйскга насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у Паселічах налічвалася адпаведна 7, 2 і 4 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Пэўна, на колькасць габрэяў у вёсцы не магла не паўплываць [[Каліеўшчына]] 1768 году, што была апошнім і наймацнейшым уздымам гайдамацкага руху ва Ўкраіне. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|зьлева|Герб уласны роду Прозараў]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Паселічы апынуліся ў межах Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 годзе ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У 1796 годзе вёска Паселічы згаданая сярод уладаньняў пана ''Людвіка''{{Заўвага|Тут, напэўна, дапушчана памылка прачытаньня тэксту рэвізіі, бо ў ёй згаданая Людвіка з князёў Шуйскіх Прозарава, жонка абознага Караля.}} Прозара, якія былі перайшлі «в казну», але потым «по высочайшему повелению» вернутыя пані Луізе (з князёў Шуйскіх) Прозаравай, спадчыннай іх уладальніцы<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. 2 лютага 1807 году фальварак Паселічы зь вёскамі Паселічы і Малішаў аддадзены ў пажыцьцёвую арэнду пані Караліне Крушэўскай за штогадовую выплату 9 800 польскіх злотых пры ўмове, што ў выпадку сьмерці пані Людвікі Прозар тая арэнда будзе спынена<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8</ref>. [[File:Мястэчка Хойнікі на карце Ф. Ф. Шуберта.png|значак|170пкс|Паселічы на мапе Шубэрта-Тучкова з праўкамі 1860-х гг.]] Паводле інвентару, складзенага 10 сьнежня 1844 году, вёска і фальварак Паселічы былі ў складзе маёнтку Хвойнікі пана Уладыслава, сына Караля, Прозара<ref>НГАб. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. а. 1-105</ref>. Згодна з энцыкляпэдыяй «Гарады і вёскі Беларусі», на 1850 год тут налічвалася 22 двары<ref name="fn1"/>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 154 жыхары абодвух полаў зь вёскі Паселічы былі прыхаджанамі Хвойніцкай Сьвята-Пакроўскай царквы, 2 асобы з фальварку зьяўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 666</ref>. У парэформавы час адміністрацыйна Паселічы належалі да Хвойніцкай воласьці. На пачатак 1870 году тут налічвалася 91 мужчынская душа зь сялян-уласьнікаў, прыпісаных да Паселіцкага сельскага таварыства, трое аднадворцаў, прыпісаных да воласьці<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. – Минск, 1870. Л. 68об.</ref>. У ведамасьці Пакроўскай царквы ў Хвойніках на 1875 год сказана, што да яе прыходу належалі 118 асобаў мужчынскага і 125 асобаў жаночага полу, якія жылі ў 29 дварах{{Заўвага|Так запісана ў крыніцы. Але, як зазначана ў кліравых і што пацьведзіў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, меліся на ўвазе ня ўласна вясковыя сядзібы, а царкоўныя альбо прыходзкія двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} вёскі Паселічы<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40937. А. 234, 239адв.; гл. таксама: Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 458; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. Са сьнежня 1887 году тут працавала «школа грамотности», дзеля чаго сельскае таварыства пастанавіла ахвяраваць 30 рублёў і забясьпечыць ацяпленьне і асьвятленьне будынку<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1888. № 9. С. 257, 260</ref>. Перапіс 1897 году засьведчыў наяўнасьць 60 двароў, 396 жыхароў, капліцы, школы граматы, хлебазапаснай крамы. Працягваў існаваць і фальварак<ref name="fn1"/>. У 1909 годзе ў вёсцы Паселічы налічвалася 58 двароў, 386 жыхароў, побач аднаіменны хутар (фальварак) з адным дваром і 32 жыхарамі<ref> Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 162</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскаqкага мірнаq дамовы]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Паселічы ў складзе Хвойніцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 году, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Згодна з дакумэнтам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 сьнежня 1920 і на 15 красавіка 1921 году ў Паселічах працавала школа першай ступені (г. зн. пачатковая) адпаведна з 56 і 85 вучнямі<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласьці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. [[Файл:Карпілаўка, Веляцін, Лісьцьвін, Мікулічы на мапе 1924-26 гг.jpg|значак|зьлева|170пкс|Паселічы і Лісьцьвін на мапе [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] З 8 сьнежня 1926 году вёска — цэнтр [[Паселіцкі сельсавет|Паселіцкага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 году [[Гомельская акруга|Гомельскай]] акругі [[БССР]]. У 1929 годзе арганізаваны калгас «3-ці год пяцігодкі», працавала кузьня. У 1930 годзе 119 двароў, 651 жыхар<ref name="fn1"/>. З 20 лютага 1938 году — у [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. 60 вяскоўцаў загінулі на франтах [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], двое жыхароў расстраляныя акупантамі<ref> Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Хойніцкага раёна. — Мінск: БЭ, 1993. С. 172, 267—268</ref>. З 8 студзеня 1954 году Паселічы — у складзе Гомельскай вобласьці. На 1955/56 навучальны год (відавочна, ужо і раней) існавала беларускамоўная сярэдняя школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 12 (аркуш без нумарацыі)</ref>. Паводле перапісу 1959 году, у вёсцы налічвалася 559 жыхароў. Цэнтральная сядзіба калгаса «Сьвітаньне»<ref name="fn1"/>. == Забудова == Забудова Паселічаў двухбаковая, пераважна драўляная, сядзібнага тыпу. У 1986—1987 гадох у вёсцы збудавалі цагляныя дамы на 50 кватэраў, у якіх разьмясьціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Паселіцкі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Паселіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 196soend49c2o9i0xcaqglgswpa8688 10 264120 2664298 2664217 2026-04-08T19:00:06Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2664298 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Эдмантан Ойлерз]] | 78||39||30||10||29||270—263||+7|| '''88''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Вэгас Голдэн Найтс]] | 78||36||28||16||26||249—241||+8|| '''88''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Анагайм Дакс]] | 78||41||24||5||32||257—276||-19|| '''87''' |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Лос-Анджэлес Кінгс]] | 77||32||19||19||26||211—236||-25|| '''83''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Сан-Хасэ Шаркс]] | 76||37||25||7||32||234—269||-35|| '''81''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Сіетл Кракен]] | 77||32||25||11||34||214—248||-34|| '''75''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Калгары Флэймз]] | 77||32||25||9||36||202—247||-45|| '''73''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Ванкувэр Кэнакс]] | 77||22||15||8||47||202—297||-95|| '''52''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> ==== Цэнтральны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Каларада Эвэланш]] | 77||51||45||10||16||290—197||+93|| '''112''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Далас Старз]] | 78||46||35||12||20||262—214||+48|| '''104''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Мінэсота Ўайлд]] | 78||45||30||12||21||261—225||+36|| '''102''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Юта Мамат]] | 77||41||31||6||30||254—223||+31|| '''88''' |- style="background:#ffffbf;" | 5 | style="text-align:left;" | [[Нэшвіл Прэдатарз]] | 78||37||27||10||31||238—256||-18|| '''84''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Вініпэг Джэтс]] | 77||34||27||12||31||221—234||-13|| '''80''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Сэнт-Луіс Блюз]] | 77||33||29||12||32||206—241||-35|| '''78''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Чыкага Блэкгокс]] | 78||28||21||14||36||202—256||-54|| '''70''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Тампа Бэй Лайтнінг]] | 78||48||39||6||24||281—221||+60|| '''102''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Бафала Сэйбрз]] | 78||47||39||8||23||270—233||+37|| '''102''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Манрэаль Канадыенз]] | 78||46||32||10||22||273—245||+28|| '''102''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Бостан Бруінз]] | 79||43||31||10||26||264—246||+18|| '''96''' |- style="background:#ffffbf;" | 5 | style="text-align:left;" | [[Атава Сэнатарз]] | 78||41||35||10||27||264—240||+24|| '''92''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] | 78||40||29||9||29||228—238||-10|| '''89''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Таронта Мэйпл Ліфс]] | 77||32||23||14||31||242—275||-33|| '''78''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Флорыда Пантэрз]] | 78||37||29||4||37||233—266||-33|| '''78''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> ==== Сталічны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Караліна Гарыкейнз]] | 78||50||36||6||22||281—233||+48|| '''106''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Пітсбург Пінгвінз]] | 78||40||33||16||22||280—250||+30|| '''96''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Філадэлфія Флаерз]] | 78||40||25||12||26||233—232||+1|| '''92''' |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Каламбус Блю Джэкетс]] | 78||39||27||12||27||245—241||+4|| '''90''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] | 78||42||28||5||31||226—229||-3|| '''89''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Вашынгтон Кэпіталз]] | 78||39||33||9||30||248—240||+8|| '''87''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] | 78||40||28||3||35||219—239||-20|| '''83''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] | 78||33||24||9||36||229—238||-9|| '''75''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> sogkdgl1cdmzq6aaf9kplfg2kdgbjeu 2664316 2664298 2026-04-09T06:00:06Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2664316 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Эдмантан Ойлерз]] | 79||40||31||10||29||275—265||+10|| '''90''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Вэгас Голдэн Найтс]] | 78||36||28||16||26||249—241||+8|| '''88''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Анагайм Дакс]] | 78||41||24||5||32||257—276||-19|| '''87''' |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Лос-Анджэлес Кінгс]] | 77||32||19||19||26||211—236||-25|| '''83''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Сан-Хасэ Шаркс]] | 77||37||25||7||33||236—274||-38|| '''81''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Сіетл Кракен]] | 77||32||25||11||34||214—248||-34|| '''75''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Калгары Флэймз]] | 77||32||25||9||36||202—247||-45|| '''73''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Ванкувэр Кэнакс]] | 77||22||15||8||47||202—297||-95|| '''52''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> ==== Цэнтральны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Каларада Эвэланш]] | 77||51||45||10||16||290—197||+93|| '''112''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Далас Старз]] | 78||46||35||12||20||262—214||+48|| '''104''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Мінэсота Ўайлд]] | 78||45||30||12||21||261—225||+36|| '''102''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Юта Мамат]] | 77||41||31||6||30||254—223||+31|| '''88''' |- style="background:#ffffbf;" | 5 | style="text-align:left;" | [[Нэшвіл Прэдатарз]] | 78||37||27||10||31||238—256||-18|| '''84''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Вініпэг Джэтс]] | 77||34||27||12||31||221—234||-13|| '''80''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Сэнт-Луіс Блюз]] | 77||33||29||12||32||206—241||-35|| '''78''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Чыкага Блэкгокс]] | 78||28||21||14||36||202—256||-54|| '''70''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Бафала Сэйбрз]] | 79||48||40||8||23||275—236||+39|| '''104''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Тампа Бэй Лайтнінг]] | 78||48||39||6||24||281—221||+60|| '''102''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Манрэаль Канадыенз]] | 78||46||32||10||22||273—245||+28|| '''102''' |- style="background:#ffffbf;" | 4 | style="text-align:left;" | [[Бостан Бруінз]] | 79||43||31||10||26||264—246||+18|| '''96''' |- style="background:#ffffbf;" | 5 | style="text-align:left;" | [[Атава Сэнатарз]] | 78||41||35||10||27||264—240||+24|| '''92''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] | 78||40||29||9||29||228—238||-10|| '''89''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Флорыда Пантэрз]] | 78||37||29||4||37||233—266||-33|| '''78''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Таронта Мэйпл Ліфс]] | 78||32||23||14||32||242—279||-37|| '''78''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> ==== Сталічны дывізіён ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=40|{{Падказка|М|Месца}} !width=165|Каманда !width=40|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=40|{{Падказка|В|Выйгрышы}} !width=40|{{Падказка|ВАЧ|Выйгрышы ў асноўны час}} !width=40|{{Падказка|ПА|Паразы ў авэртайме}} !width=40|{{Падказка|П|Паразы}} !width=80|{{Падказка|Ш|Шайбы}} !width=50|{{Падказка|РШ|Розьніца ў шайбах}} !width=40|{{Падказка|Пк|Пункты}} |- style="background:#ccffcc;" | 1 | style="text-align:left;" | [[Караліна Гарыкейнз]] | 78||50||36||6||22||281—233||+48|| '''106''' |- style="background:#ccffcc;" | 2 | style="text-align:left;" | [[Пітсбург Пінгвінз]] | 78||40||33||16||22||280—250||+30|| '''96''' |- style="background:#ccffcc;" | 3 | style="text-align:left;" | [[Філадэлфія Флаерз]] | 78||40||25||12||26||233—232||+1|| '''92''' |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Каламбус Блю Джэкетс]] | 78||39||27||12||27||245—241||+4|| '''90''' |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] | 78||42||28||5||31||226—229||-3|| '''89''' |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Вашынгтон Кэпіталз]] | 79||40||34||9||30||252—240||+12|| '''89''' |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Нью-Джэрзі Дэвілз]] | 78||40||28||3||35||219—239||-20|| '''83''' |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] | 79||33||24||9||37||232—243||-11|| '''75''' |} :<small>Абноўленая пасьля гульняў 8 красавіка 2026 году</small> jpesirfpj8gnu7gc17x0zxjjh2l2lrp 10 275286 2664317 2664218 2026-04-09T06:00:17Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2664317 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 79 || 47 || 86 || '''133''' || +16 |- |style="text-align:left;"| [[Мікіта Кучараў]] ||style="text-align:left;"| [[Тампа Бэй Лайтнінг]] || 72 || 43 || 84 || '''127''' || +44 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 76 || 51 || 72 || '''123''' || +55 |- |style="text-align:left;"| [[Маклін Сэлебрыні]] ||style="text-align:left;"| [[Сан-Хасэ Шаркс]] || 77 || 42 || 66 || '''108''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Давід Пастрняк]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 74 || 29 || 70 || '''99''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 65 || 35 || 62 || '''97''' || +13 |- |style="text-align:left;"| [[Марк Шайфлі]] ||style="text-align:left;"| [[Вініпэг Джэтс]] || 77 || 34 || 63 || '''97''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Нік Сузукі]] ||style="text-align:left;"| [[Манрэаль Канадыенз]] || 78 || 28 || 68 || '''96''' || +36 |- |style="text-align:left;"| [[Марцін Нэчас]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 74 || 37 || 58 || '''95''' || +44 |- |style="text-align:left;"| [[Джэйсан Робэртсан]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 78 || 41 || 50 || '''91''' || +19 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> 5kexpk2e954z1kduodiixbr9sl3ermm 10 275287 2664318 2664219 2026-04-09T06:00:25Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2664318 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Скот Ўэджўуд]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 43 || 2424:05 || 85 || 955 || '''91,83''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 33 || 1879:33 || 83 || 879 || '''91,47''' |- |style="text-align:left;"| [[Андрэй Васілеўскі]] ||style="text-align:left;"| [[Тампа Бэй Лайтнінг]] || 55 || 3252:06 || 126 || 1287 || '''91,21''' |- |style="text-align:left;"| [[Логан Томпсан]] ||style="text-align:left;"| [[Вашынгтон Кэпіталз]] || 56 || 3325:03 || 137 || 1414 || '''91,17''' |- |style="text-align:left;"| [[Ігар Шасьцёркін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 50 || 2964:41 || 125 || 1282 || '''91,12''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 43 || 2444:49 || 105 || 1058 || '''91,05''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэт Грывэз]] ||style="text-align:left;"| [[Каламбус Блю Джэкетс]] || 51 || 3041:12 || 131 || 1320 || '''90,97''' |- |style="text-align:left;"| [[Ука-Пэка Луўканэн]] ||style="text-align:left;"| [[Бафала Сэйбрз]] || 34 || 1967:46 || 84 || 831 || '''90,92''' |- |style="text-align:left;"| [[Філіп Грубаўэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сіетл Кракен]] || 32 || 1791:06 || 79 || 787 || '''90,88''' |- |style="text-align:left;"| [[Філіп Густаўстан]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 48 || 2850:51 || 123 || 1214 || '''90,87''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> 3eqdrnx4fqthg10bcr5eobkjuqvybt5 0 290987 2664336 2662647 2026-04-09T10:42:41Z ~2026-22046-95 96761 2664336 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Мендрык |лацінка = Miendryk |арыгінал = Mendrick |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Мінда|Mende]] + [[Рык|Rick]] |варыянт = Мандрык, Міндрык, Мендрэк |вытворныя = [[Мундэрых (імя)|Мондрык]] |зьвязаныя = }} '''Мендрык''' (''Міндрык'', ''Мендрэк''), '''Мандрык''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Мандарык, Мантарык, пазьней Мэндэрых, Мэндрых або Мэндрык (Mandariks<ref>Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 3: Die Burgunder, Schlußwort. — Berlin und Leipzig, 1936. S. 139.</ref>, Mantharigus<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Mantharigus#v=snippet&q=Mantharigus&f=false S. 1094].</ref>, Menderich, Mendrich, Mendrick) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Menderich%2C+Mendrich%2C+Mendrick#v=snippet&q=Menderich%2C%20Mendrich%2C%20Mendrick&f=false S. 62].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мінда|-менд- (-мант-, -мінд-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Мінціла]], [[Мінтаўт]], [[Мендэр]]; германскія імёны Mindilo, Mindelt, Mender) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] menden 'весяліцца, цешыцца'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 167.</ref>, а аснова [[Рык|-рых- (-рык-)]] (імёны ліцьвінаў [[Тэўдырых|Дзітрык]], [[Індрых]], [[Эрык]]; германскія імёны Hindrich, Ditricus, Erik) — ад гоцкага reiks 'магутны'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 188.</ref>, германскага rikja 'магутны, каралеўскі'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 206.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Щасный Мендрекъ'' (1567 год)<ref>Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=3Ih5AqeL2iwC&q=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%8A#v=snippet&q=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%8A&f=false С. 1012—1013].</ref>; ''Lucia Mandryk'' (1783 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Mandryk&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Gierwiaty], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Krystyna Mendryk'' (1793 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=10696&search_lastname=Mendryk&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Mała Brzostowica (gr.-kat., prawosł.)], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Prakseda Mindryk'' (1798 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Mindryk&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Belmont], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Mindryk'' (1807 год)<ref>[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/Indeks1800_14.pdf Indeks nazwisk rodziców dzieci urodzonych w parafii (Nowe) Daugieliszki w latach 1800—1814]</ref>; ''Пракседа Мендрикъ'' (1854 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=6372&search_lastname=Mendryk&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Mała Brzostowica], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>{{Заўвага|Таксама: * Міндрыгайла (Міндрык-[[Гайла (імя)|гайла]]): ''Justyna Mindrygaylo'' (1811 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=B&search_lastname=Mindrygaylo&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Podbrzezie], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>}}. == Носьбіты == * Аўгуст Мендрык — уладальнік зямлі ў [[Дынабурскі павет|Дынабурскім павеце]] на 1878 год<ref>Памятная книжка Витебской губернии. На 1878 год. — Витебск, 1878. С. 379.</ref> * Юзэфа, Францішка і Ўладзіслаў Міндрыкі (''Mindryk'') — уладальнікі гаспадарак у Васількове каля [[Германавічы|Германавічаў]] на 1937 год<ref>Ryszard Sys, [https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/spis_wlascicieli_2000.pdf Wykaz właścicieli nieruchomości rolnych Województwa Wileńskiego w latach 1928—1939. Część II], publikacje «Pisarza hipotecznego zawarte w Dzienniku Województwa Wileńskiego za lata 1928—1939»</ref> На [[Лідзкі павет|гістарычнай Лідчыне]] існуе вёска [[Мендрыкаўшчына]]. == Глядзіце таксама == * [[Мінда|Мэнтэ]] * [[Рык]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай менд}} {{Імёны з асновай рых}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] c1jwnepquy40un8qks68zgrt5sqa5yw 0 291440 2664305 2664203 2026-04-08T21:05:06Z Dymitr 10914 /* 1/4 фіналу */ абнаўленьне зьвестак 2664305 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = Puskás Aréna 05.jpg |Шырыня = |Подпіс выявы = Стадыён «[[Пушкаш-Арэна]]» ў [[Будапэшт|Будапэшце]], месца правядзеньня фіналу |Спаборніцтва = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]] |Сэзон = 2025—2026 |Дата пачатку = ''Кваліфікацыя:''<br />8 ліпеня — 27 жніўня 2025<br />''Асноўная частка:''<br />16 верасьня 2025 |Дата заканчэньня = 30 траўня 2026 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 36<br />''Усяго:'' 82 (з 53 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2024—2025 гадоў|2024—2025]] |Наступны сэзон = [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў|2026—2027]] }} '''Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў''' — 71-ы розыгрыш трафэю з часоў Кубка эўрапейскіх чэмпіёнаў і 34-ы розыгрыш пад назвай [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА]]. Фінал адбудзецца на стадыёне «[[Пушкаш-Арэна]]» у [[Будапэшт|Будапэшце]] 30 траўня 2026 году<ref>[https://www.uefa.com/news-media/news/028d-1af2f49f754f-b64e255ef0ae-1000/ «Budapest to host UEFA Champions League Final 2026»]. UEFA.</ref>. Пераможца аўтаматычна здабудзе месца ў плэй-оф Лігі чэмпіёнаў наступнага сэзону, а таксама фінале [[Міжкантынэнтальны кубак 2026 году|Міжкантынэнтальнага кубка 2026 году]], групавым этапе [[Клюбны чэмпіянат сьвету па футболе 2029 году|клюбнага чэмпіянату сьвету 2029 году]], а таксама атрымае права згуляць супраць пераможцы [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігі Эўропы УЭФА]] [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў|сэзону 2025—2026 гадоў]] у [[Супэркубак УЭФА 2026 году|Супэркубку УЭФА 2026 году]]. Гэта першы сэзон Лігі чэмпіёнаў, у якім бяруць удзел шэсьць клюбаў з адной краіны. Гэтак ангельская [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-ліга]] атрымала дадатковае месца дзякуючы рэйтынгу каэфіцыентаў УЭФА, а «[[Тотэнгэм Готспур]]» атрымаў сваё месца дзякуючы перамогі ў Лізе Эўропы папярэдняга сэзону<ref>[https://www.premierleague.com/news/4303879 «Premier League set to have SIX clubs in Champions League»]. Premier League.</ref>. == Расклад матчаў == Гульнявыя дні ўсіх матчаў былі заплянаваныя ў аўторкі ды серады зь некаторымі зьменамі. Гэтак быў усталяваны адзін «асаблівы тыдзень», падчас якога чацьвер таксама будзе гульнявым днём<ref>[https://www.nytimes.com/athletic/4523470/2024/04/22/champions-league-format-new-2024/ «How the new Champions League format works»]. The Athletic.</ref><ref>[https://apnews.com/article/uefa-champions-league-format-c4eab40e77053bfbfbc8efd6bb1ac48f «More national derby games possible when revamped Champions League starts next year»]. AP News.</ref>. Ува астатніх этапах зьменаў няма, то бок матчы будуць ладзіцца толькі аўторкамі ды серадамі, акрамя самога [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЭФА 2026 году|фіналу]]. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2025 |8—9 ліпеня 2025 |15—16 ліпеня 2025 |- |Другі кваліфікацыйны |18 чэрвеня 2025 |22—23 ліпеня 2025 |29—30 ліпеня 2025 |- |Трэці кваліфікацыйны |21 ліпеня 2025 |5—6 жніўня 2025 |12 жніўня 2025 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |4 жніўня 2025 |19—20 жніўня 2025 |26—27 жніўня 2025 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |28 жніўня 2025 | colspan="2" |16—18 верасьня 2025 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |30 верасьня—1 кастрычніка 2025 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |21—22 кастрычніка 2025 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |4—5 лістапада 2025 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |25—26 лістапада 2025 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |9—10 сьнежня 2025 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |20—21 студзеня 2026 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |28 студзеня 2026 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |30 студзеня 2026 |17—18 лютага 2026 |24—25 лютага 2026 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |27 лютага 2026 |10—11 сакавіка 2026 |17—18 сакавіка 2026 |- |Чвэрцьфіналы |7—8 красавіка 2026 |14—15 красавіка 2026 |- |Паўфіналы |28—29 красавіка 2026 |5—6 траўня 2026 |- |Фінал | colspan="2" |30 траўня 2026 году на «[[Пушкаш-Арэна|Пушкаш-Арэне]]» ў [[Будапэшт|Будапэшце]] |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {| class="wikitable" |- ! Каманда 1 !! Агульны лік !! Каманда 2 !! Першы матч !! Другі матч |- | {{Сьцяг|Летува}} [[Жальгірыс Вільня]] ||align=center| 2:2 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 10:11) || {{Сьцяг|Мальта}} [[Гамрун Спартанз]] ||align=center| 2:0 ||align=center| 0:2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |- | {{Сьцяг|Фінляндыя}} [[КуПС Куопіё|КуПС]] ||align=center| 1:0 || {{Сьцяг|Малдова}} [[Мілсамі Архэй|Мілсамі]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 0:0 |- | {{Сьцяг|Ўэйлз}} [[Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]] ||align=center| 1:2 || {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] ||align=center| 0:0 ||align=center| 1:2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |- | {{Сьцяг|Грузія}} [[Ібэрыя 1999 Тбілісі|Ібэрыя-1999]] ||align=center| 2:6 || {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]] ||align=center| 1:3 ||align=center| 1:3 |- | {{Сьцяг|Эстонія}} [[Левадыя Талін]] ||align=center| 0:2 || {{Сьцяг|Латвія}} [[Рыская футбольная школа|РФШ]] ||align=center| 0:1 ||align=center| 0:1 |- | {{Сьцяг|Косава}} [[Дрыта Гнілане|Дрыта]] ||align=center| 4:2 || {{Сьцяг|Люксэмбург}} [[Дыфэрданж 03 (футбольны клюб)|Дыфэрданж 03]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 3:2 |- | {{Сьцяг|Фарэрскія астравы}} [[Вікінгур Лейрвік|Вікінгур]] ||align=center| 2:4 || {{Сьцяг|Гібральтар}} [[Лінкальн Рэд Імпс]] ||align=center| 2:3 ||align=center| 0:1 |- | {{Сьцяг|Альбанія}} [[Эгнатыя Рагажына|Эгнатыя]] ||align=center| 1:5 || {{Сьцяг|Ісьляндыя}} [[Брэйдаблік Каўпавогюр|Брэйдаблік]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 0:5 |- | {{Сьцяг|Ірляндыя}} [[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]] ||align=center| 2:1 || {{Сьцяг|Паўночная Ірляндыя}} [[Лінфілд Бэлфаст|Лінфілд]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 1:1 |- | {{Сьцяг|Румынія}} [[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]] ||align=center| 4:3 || {{Сьцяг|Андора}} [[Інтэр Эскальдэс-Энгардань]] ||align=center| 3:1 ||align=center| 1:2 |- | {{Сьцяг|Сан-Марына}} [[Віртус Акуавіва|Віртус]] ||align=center| 1:4 || {{Сьцяг|Босьнія і Герцагавіна}} [[Зрынскі Мостар]] ||align=center| 0:2 ||align=center| 1:2 |- | {{Сьцяг|Славенія}} [[Алімпія Любляна]] ||align=center| 1:3 || {{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]] ||align=center| 1:1 ||align=center| 0:2 |- | {{Сьцяг|Армэнія}} [[Ноа Армавір|Ноа]] ||align=center| 3:2 || {{Сьцяг|Чарнагорыя}} [[Будучнаст Падгорыца]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 2:2 |- | {{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Лудагорац Разград|Лудагорац]] ||align=center| 3:2 || {{Сьцяг|Беларусь}} [[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 2:2 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {| class="wikitable" |- ! Каманда 1 !! Агульны лік !! Каманда 2 !! Першы матч !! Другі матч |- ! colspan="4" |Шлях чэмпіёнаў ! |- | {{Сьцяг|Латвія}} [[Рыская футбольная школа|РФШ]] ||align=center| 1:5 || {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]] ||align=center| 1:4 ||align=center| 0:1 |- | {{Сьцяг|Мальта}} [[Гамрун Спартанз]] ||align=center| 0:6 || {{Сьцяг|Украіна}} [[Дынама Кіеў]] ||align=center| 0:3 ||align=center| 0:3 |- | {{Сьцяг|Кіпр}} [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] ||align=center| 2:1 || {{Сьцяг|Ізраіль}} [[Макабі Тэль-Авіў]] ||align=center| 1:1 ||align=center| 1:0 |- | {{Сьцяг|Гібральтар}} [[Лінкальн Рэд Імпс]] ||align=center| 1:6 || {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]] ||align=center| 0:1 ||align=center| 1:5 |- | {{Сьцяг|Армэнія}} [[Ноа Армавір|Ноа]] ||align=center| 4:6 || {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]] ||align=center| 1:2 ||align=center| 3:4 |- | {{Сьцяг|Польшча}} [[Лех Познань]] ||align=center| 8:1 || {{Сьцяг|Ісьляндыя}} [[Брэйдаблік Каўпавогюр|Брэйдаблік]] ||align=center| 7:1 ||align=center| 1:0 |- | {{Сьцяг|Данія}} [[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]] ||align=center| 3:0 || {{Сьцяг|Косава}} [[Дрыта Гнілане|Дрыта]] ||align=center| 2:0 ||align=center| 1:0 |- | {{Сьцяг|Харватыя}} [[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]] ||align=center| 1:3 || {{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Лудагорац Разград|Лудагорац]] ||align=center| 0:0 ||align=center| 1:3 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |- | {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] ||align=center| 3:1 || {{Сьцяг|Румынія}} [[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 2:1 |- | {{Сьцяг|Славаччына}} [[Слован Браціслава]] ||align=center| 6:2 || {{Сьцяг|Босьнія і Герцагавіна}} [[Зрынскі Мостар]] ||align=center| 4:0 ||align=center| 2:2 |- | {{Сьцяг|Ірляндыя}} [[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]] ||align=center| 0:4 || {{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Карабах Агдам]] ||align=center| 0:3 ||align=center| 0:1 |- | {{Сьцяг|Фінляндыя}} [[КуПС Куопіё|КуПС]] ||align=center| 2:3 || {{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]] ||align=center| 2:0 ||align=center| 0:3 |- ! colspan="4" |Шлях прадстаўнікоў ліг ! |- | {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Бран Бэрген|Бран]] ||align=center| 2:5 || {{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Рэд Бул Зальцбург]] ||align=center| 1:4 ||align=center| 1:1 |- | {{Сьцяг|Чэхія}} [[Вікторыя Пльзень]] ||align=center| 3:2 || {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Сэрвэт Жэнэва|Сэрвэт]] ||align=center| 0:1 ||align=center| 3:1 |- | {{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]] ||align=center| 3:1 || {{Сьцяг|Грэцыя}} [[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]] ||align=center| 2:0 ||align=center| 1:1 |} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {| class="wikitable" |- ! Каманда 1 !! Агульны лік !! Каманда 2 !! Першы матч !! Другі матч |- ! colspan="4" |Шлях чэмпіёнаў ! |- | {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]] ||align=center| 0:5 || {{Сьцяг|Данія}} [[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]] ||align=center| 0:0 ||align=center| 0:5 |- | {{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]] ||align=center| 1:1 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:3) || {{Сьцяг|Славаччына}} [[Слован Браціслава]] ||align=center| 1:0 ||align=center| 0:1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |- | {{Сьцяг|Польшча}} [[Лех Познань]] ||align=center| 2:4 || {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]] ||align=center| 1:3 ||align=center| 1:1 |- | {{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Лудагорац Разград|Лудагорац]] ||align=center| 0:3 || {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]] ||align=center| 0:0 ||align=center| 0:3 |- | {{Сьцяг|Украіна}} [[Дынама Кіеў]] ||align=center| 0:3 || {{Сьцяг|Кіпр}} [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] ||align=center| 0:1 ||align=center| 0:2 |- | {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] ||align=center| 1:6 || {{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Карабах Агдам]] ||align=center| 0:1 ||align=center| 1:5 |- ! colspan="4" |Шлях прадстаўнікоў ліг ! |- | {{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Рэд Бул Зальцбург]] ||align=center| 2:4 || {{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] ||align=center| 0:1 ||align=center| 2:3 |- | {{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]] ||align=center| 4:2 || {{Сьцяг|Чэхія}} [[Вікторыя Пльзень]] ||align=center| 3:0 ||align=center| 1:2 |- | {{Сьцяг|Францыя}} [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] ||align=center| 0:4 || {{Сьцяг|Партугалія}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] ||align=center| 0:2 ||align=center| 0:2 |- | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] ||align=center| 4:6 || {{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] ||align=center| 2:1 ||align=center| 2:5 |} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {| class="wikitable" |- ! Каманда 1 !! Агульны лік !! Каманда 2 !! Першы матч !! Другі матч |- ! colspan="4" |Шлях чэмпіёнаў ! |- | {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]] ||align=center| 4:5 || {{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Карабах Агдам]] ||align=center| 1:3 ||align=center| 3:2 |- | {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]] ||align=center| 2:3 || {{Сьцяг|Кіпр}} [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] ||align=center| 1:2 ||align=center| 1:1 |- | {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]] ||align=center| 6:2 || {{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Штурм Грац]] ||align=center| 5:0 ||align=center| 1:2 |- | {{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]] ||align=center| 0:0 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 2:3) || {{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]] ||align=center| 0:0 ||align=center| 0:0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |- | {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]] ||align=center| 1:3 || {{Сьцяг|Данія}} [[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]] ||align=center| 1:1 ||align=center| 0:2 |- ! colspan="4" |Шлях прадстаўнікоў ліг ! |- | {{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] ||align=center| 0:1 || {{Сьцяг|Партугалія}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] ||align=center| 0:0 ||align=center| 0:1 |- | {{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]] ||align=center| 1:9 || {{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] ||align=center| 1:3 ||align=center| 0:6 |} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі чэмпіёнаў адбылося ў [[Манака]] 28 жніўня 2025 году. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА, за выключэньнем уладальніку тытулу Лігі чэмпіёнаў, які аўтаматычна трапіў пад першым нумарам у першы кошык. 36 клюбаў былі абраныя ўручную, а затым аўтаматызаванае праграмнае забесьпячэньне выпадкова выцягнула восем розных супернікаў, вызначаючы, якія з матчаў будуць ладзіцца дома, а якія ў гасьцях. Кожны клюб спадкаецца з двума супернікамі з кожнай з чатырох кошыкаў, пры гэтым адным на хатнім стадыёне і другім на выезьдзе. Каманды не маглі сустрэцца з супернікамі з сваёй уласнай асацыяцыі<ref>[https://www.uefa.com/news-media/news/028f-1b7f80216368-4c26e95cc15b-1000/ «UEFA Club Competitions 2024/25 onwards: new league phase draw procedures explained»]. UEFA.</ref>. «[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]», «[[Кайрат Алматы|Кайрат]]», «[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]» і «[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён]]» дэбютавалі ў этапе лігі. «Кайрат», які базуецца ў [[Алматы]], стаў самай усходняй камандай, якая калі-небудзь кваліфікавалася ў Лігу чэмпіёнаў, а пасьля выязной гульні супраць «[[Спортынг Лісабон|Спортынгу]]» будзе ўсталяваны новы рэкорд самай доўгай выправы ў турнірах УЭФА, бо «Кайрат» мусіць пераадолець прыблізна 7200 км з Алматы ў [[Лісабон]], улічваючы, што партугальскія ўлады забаранілі рэйсы, якія пралятаюць праз паветраную прастору Расеі ў выніку расейскага [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|ўварваньня ва Ўкраіну]]<ref>Flanagan, Chris (26.08.2025). [https://www.fourfourtwo.com/news/welcome-to-kairat-almaty-the-champions-leagues-easternmost-fixture «Welcome to Kairat Almaty: the Champions League’s easternmost fixture»]. FourFourTwo.</ref><ref>Kenmare, Jack (26.08.2025). [https://www.sportbible.com/football/football-news/champions-league/champions-league-kairat-almaty-celtic-scottish-premiership-kazakhstan-855308-20250826 «Kairat Almaty create piece of Champions League history after win over Celtic and it may never be topped»]. SPORTbible.</ref>. Акрамя таго, «Будэ-Глімт», які базуецца ў [[Будэ]] за [[Палярны круг|Палярным кругам]], стаў самай паўночнай эўрапейскай камандай, якая калі-небудзь брала ўдзел у Лізе чэмпіёнаў<ref>Rajan, Adwaidh (26.08.2025). [https://www.bbc.com/sport/football/articles/c80dnj4nxkzo «Pafos, Bodo/Glimt join Kairat among CL debutants»]. BBC Sport.</ref>. Гэта першы раз, калі нарвэская каманда будзе спаборнічаць у турніры з [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2007—2008 гадоў|сэзону 2007—2008 гадоў]]<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/029c-1e931fa13243-5c80263021e5-1000/ «Champions League play-off second legs round-up: Bodø/Glimt, Kairat Almaty, Pafos through to league phase»]. UEFA.</ref>, а таксама першы сэзон з [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2005—2006 гадоў|сэзону 2005—2006 гадоў]], у якім аніводная ўкраінская каманда не кваліфікавалася ў групавы этап ці фазу лігі<ref>[https://112.ua/en/ukraina-vperse-za-20-rokiv-ne-bude-predstavlena-v-lizi-cempioniv-77402 «Dynamo eliminated from the Champions League: Ukraine without a group stage for the first time in 20 years»]. 112 Ukraine.</ref>. Усяго на гэтым этапе будуць змагаліся прадстаўнікі 16 нацыянальных асацыяцыяў. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/standings/ |title=League phase table |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |access-date=30 жніўня 2025}}</ref> <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=ARS, BAY, LIV, TOT, BAR, CHE, SPO, MCI, RMA, INT, PAR, NEW, JUV, ATM, ATA, LEV, DOR, OLY, BRU, GAL, MON, QRB, BOD, BEN, MAR, PAF, USG, PSV, ATH, NAP, CPH, AJX, FRA, SLP, VIL, KAI <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_AJX=2 |нічыі_AJX=0 |паразы_AJX=6 |мз_AJX=8 |мп_AJX=21<!--Ajax--> |перамогі_ARS=8 |нічыі_ARS=0 |паразы_ARS=0 |мз_ARS=23|мп_ARS=4 <!--Arsenal--> |перамогі_ATA=4 |нічыі_ATA=1 |паразы_ATA=3 |мз_ATA=10|мп_ATA=10<!--Atalanta--> |перамогі_ATH=2 |нічыі_ATH=2 |паразы_ATH=4 |мз_ATH=9 |мп_ATH=14<!--Athletic Bilbao--> |перамогі_ATM=4 |нічыі_ATM=1 |паразы_ATM=3 |мз_ATM=17|мп_ATM=15<!--Atlético Madrid--> |перамогі_BAR=5 |нічыі_BAR=1 |паразы_BAR=2 |мз_BAR=22|мп_BAR=14<!--Barcelona--> |перамогі_LEV=3 |нічыі_LEV=3 |паразы_LEV=2 |мз_LEV=13|мп_LEV=14<!--Bayer Leverkusen--> |перамогі_BAY=7 |нічыі_BAY=0 |паразы_BAY=1 |мз_BAY=22|мп_BAY=8 <!--Bayern Munich--> |перамогі_BEN=3 |нічыі_BEN=0 |паразы_BEN=5 |мз_BEN=10|мп_BEN=12<!--Benfica--> |перамогі_BOD=2 |нічыі_BOD=3 |паразы_BOD=3 |мз_BOD=14|мп_BOD=15<!--Bodø/Glimt--> |перамогі_DOR=3 |нічыі_DOR=2 |паразы_DOR=3 |мз_DOR=19|мп_DOR=17<!--Borussia Dortmund--> |перамогі_CHE=5 |нічыі_CHE=1 |паразы_CHE=2 |мз_CHE=17|мп_CHE=10<!--Chelsea--> |перамогі_BRU=3 |нічыі_BRU=1 |паразы_BRU=4 |мз_BRU=15|мп_BRU=17<!--Club Brugge--> |перамогі_CPH=2 |нічыі_CPH=2 |паразы_CPH=4 |мз_CPH=12|мп_CPH=21<!--Copenhagen--> |перамогі_FRA=1 |нічыі_FRA=1 |паразы_FRA=6 |мз_FRA=10|мп_FRA=21<!--Eintracht Frankfurt--> |перамогі_GAL=3 |нічыі_GAL=1 |паразы_GAL=4 |мз_GAL=9 |мп_GAL=11<!--Galatasaray--> |перамогі_INT=5 |нічыі_INT=0 |паразы_INT=3 |мз_INT=15|мп_INT=7 <!--Inter Milan--> |перамогі_JUV=3 |нічыі_JUV=4 |паразы_JUV=1 |мз_JUV=14|мп_JUV=10<!--Juventus--> |перамогі_KAI=0 |нічыі_KAI=1 |паразы_KAI=7 |мз_KAI=7 |мп_KAI=22<!--Kairat--> |перамогі_LIV=6 |нічыі_LIV=0 |паразы_LIV=2 |мз_LIV=20|мп_LIV=8 <!--Liverpool--> |перамогі_MCI=5 |нічыі_MCI=1 |паразы_MCI=2 |мз_MCI=15|мп_MCI=9 <!--Manchester City--> |перамогі_MAR=3 |нічыі_MAR=0 |паразы_MAR=5 |мз_MAR=11|мп_MAR=14<!--Marseille--> |перамогі_MON=2 |нічыі_MON=4 |паразы_MON=2 |мз_MON=8 |мп_MON=14<!--Monaco--> |перамогі_NAP=2 |нічыі_NAP=2 |паразы_NAP=4 |мз_NAP=9 |мп_NAP=15<!--Napoli--> |перамогі_NEW=4 |нічыі_NEW=2 |паразы_NEW=2 |мз_NEW=17|мп_NEW=7<!--Newcastle United--> |перамогі_OLY=3 |нічыі_OLY=2 |паразы_OLY=3 |мз_OLY=10|мп_OLY=14<!--Olympiacos--> |перамогі_PAF=2 |нічыі_PAF=3 |паразы_PAF=3 |мз_PAF=8 |мп_PAF=11<!--Pafos--> |перамогі_PAR=4 |нічыі_PAR=2 |паразы_PAR=2 |мз_PAR=21|мп_PAR=11<!--Paris Saint-Germain--> |перамогі_PSV=2 |нічыі_PSV=2 |паразы_PSV=4 |мз_PSV=16|мп_PSV=16<!--PSV Eindhoven--> |перамогі_QRB=3 |нічыі_QRB=1 |паразы_QRB=4 |мз_QRB=13|мп_QRB=21<!--Qarabağ--> |перамогі_RMA=5 |нічыі_RMA=0 |паразы_RMA=3 |мз_RMA=21|мп_RMA=12<!--Real Madrid--> |перамогі_SLP=0 |нічыі_SLP=3 |паразы_SLP=5 |мз_SLP=5 |мп_SLP=19<!--Slavia Prague--> |перамогі_SPO=5 |нічыі_SPO=1 |паразы_SPO=2 |мз_SPO=17|мп_SPO=11<!--Sporting CP--> |перамогі_TOT=5 |нічыі_TOT=2 |паразы_TOT=1 |мз_TOT=17|мп_TOT=7 <!--Tottenham Hotspur--> |перамогі_USG=3 |нічыі_USG=0 |паразы_USG=5 |мз_USG=8 |мп_USG=17<!--Union Saint-Gilloise--> |перамогі_VIL=0 |нічыі_VIL=1 |паразы_VIL=7 |мз_VIL=5 |мп_VIL=18<!--Villarreal--> <!--Вызначэньне камандаў --> |назва_AJX={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |назва_ARS={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Арсэнал Лёндан]] |назва_ATA={{Сьцяг|Італія}} [[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_ATH={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Атлетык Більбао]] |назва_ATM={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_LEV={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баер Левэркузэн]] |назва_BAY={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]] |назва_BEN={{Сьцяг|Партугалія}} [[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BOD={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]] |назва_DOR={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Барусія Дортмунд]] |назва_CHE={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |назва_BRU={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |назва_CPH={{Сьцяг|Данія}} [[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]] |назва_FRA={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Айнтрахт Франкфурт]] |назва_GAL={{Сьцяг|Турэччына}} [[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_INT={{Сьцяг|Італія}} [[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV={{Сьцяг|Італія}} [[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_KAI={{Сьцяг|Казахстан}} [[Кайрат Алматы|Кайрат]] |назва_LIV={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Манчэстэр Сіці]] |назва_MAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Марсэль]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NAP={{Сьцяг|Італія}} [[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_NEW={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Ньюкасл Юнайтэд]] |назва_OLY={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Алімпіякос Пірэй]] |назва_PAF={{Сьцяг|Кіпр}} [[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_PSV={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[ПСВ Эйндговэн]] |назва_QRB={{Сьцяг|Азэрбайджан}} [[Карабах Агдам]] |назва_RMA={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Мадрыд]] |назва_SLP={{Сьцяг|Чэхія}} [[Славія Прага]] |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон]] |назва_TOT={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Тотэнгэм Готспур]] |назва_USG={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]] |назва_VIL={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі --> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |вынік1=R16 |вынік2=R16 |вынік3=R16 |вынік4=R16 |вынік5=R16 |вынік6=R16 |вынік7=R16 |вынік8=R16 |вынік9=POS |вынік10=POS |вынік11=POS |вынік12=POS |вынік13=POS |вынік14=POS |вынік15=POS |вынік16=POS |вынік17=POU |вынік18=POU |вынік19=POU |вынік20=POU |вынік21=POU |вынік22=POU |вынік23=POU |вынік24=POU |колер_R16=green1 |тэкст_R16=Выхад у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў#1/8 фіналу|1/8 фіналу]] (сеяныя) |колер_POS=blue1 |тэкст_POS=Выхад у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў#Раўнд плэй-оф|раўнд плэй-оф]] (сеяныя) |колер_POU=blue2 |тэкст_POU={{nowrap|Выхад у [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2025—2026 гадоў#Раўнд плэй-оф|раўнд плэй-оф]] (нясеяныя)}} }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[Атлетык Більбао]]|ESP|0–2|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|1–3|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|4–4|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|2–1|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|2–3|[[Карабах Агдам]]|AZE |[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG|1–0|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|0–0|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP |[[Славія Прага]]|CZE|2–2|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|0–2|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|3–1|[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|3–2|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|4–0|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|4–1|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA |[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|2–2|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER|5–1|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|2–0|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG|1–2|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Спортынг Лісабон]]|POR|4–1|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|2–1|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|0–5|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|5–1|[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER |[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG|1–0|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|3–0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|2–2|[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1–0|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|4–0|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED |[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1–5|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Карабах Агдам]]|AZE|2–0|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|0–4|[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|2–0|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|2–2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Баер Левэркузэн]]|GER|1–1|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Барусія Дортмунд]]|GER|4–1|[[Атлетык Більбао]]|ESP |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|1–2|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|2–1|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|2–2|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|6–1|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|0–0|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|4-0|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Баер Левэркузэн]]|GER|2–7|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|2-4|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG|3-0|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|6-2|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|0-4|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|0-2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Атлетык Більбао]]|ESP|3–1|[[Карабах Агдам]]|AZE |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|3–1|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|0–0|[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|0–0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG|5–1|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED |[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER|1–5|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|4–0|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|1–0|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Спортынг Лісабон]]|POR|2–1|[[Алімпік Марсэль]]|FRA }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Славія Прага]]|CZE|0–3|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|0–0|[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|3–1|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|0–1|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|1–1|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|1–0|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|1–1|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|1–2|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG|4–0|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN |[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|1–0|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Карабах Агдам]]|AZE|2–2|[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG |[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|0–3|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|3–3|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|2–1|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|4–1|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG|2–0|[[Атлетык Більбао]]|ESP |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|0–1|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|0–1|[[Баер Левэркузэн]]|GER }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|0–2|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|0–1|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Барусія Дортмунд]]|GER|4–0|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG|3–0|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|2–3|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|0–2|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|2–1|[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG |[[Славія Прага]]|CZE|0–0|[[Атлетык Більбао]]|ESP |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|2–0|[[Карабах Агдам]]|AZE |[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|3–2|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ |[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|2–2|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|3–1|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|2–1|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER|0–3|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|1–4|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|3–4|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|5–3|[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG |[[Спортынг Лісабон]]|POR|3–0|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|0–1|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|3–1|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|1–0|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|2–1|[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|2–1|[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|0–1|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|2–3|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|2–3|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG|3–0|[[Славія Прага]]|CZE |[[Карабах Агдам]]|AZE|2–4|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|2–3|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN |[[Атлетык Більбао]]|ESP|0-0|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Баер Левэркузэн]]|GER|2-2|[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG |[[Барусія Дортмунд]]|GER|2-2|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|0-3|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|2-0|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|1-2|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|2-0|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ|1–4|[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3–1|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG |[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN|1–1|[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA |[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|1–3|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|2–0|[[Баер Левэркузэн]]|GER |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|6–1|[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA |[[Спортынг Лісабон]]|POR|2–1|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA |[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG|2–0|[[Барусія Дортмунд]]|GER |[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP|1–2|[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1–1|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP |[[Карабах Агдам]]|AZE|3–2|[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|2–3|[[Атлетык Більбао]]|ESP |[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG|1–0|[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP |[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|2–0|[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL |[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|2–0|[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR |[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG|3–0|[[ПСВ Эйндговэн]]|NED |[[Алімпік Марсэль]]|FRA|0–3|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG |[[Славія Прага]]|CZE|2–4|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]|NED|1–2|[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE |[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|3–2|[[Кайрат Алматы|Кайрат]]|KAZ |[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|0–0|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA |[[Атлетык Більбао]]|ESP|2–3|[[Спортынг Лісабон]]|POR |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|1–2|[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR |[[Баер Левэркузэн]]|GER|3–0|[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]|ESP |[[Барусія Дортмунд]]|GER|0–2|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|3–0|[[Алімпік Марсэль]]|FRA |[[Айнтрахт Франкфурт]]|GER|0–2|[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|4–1|[[Капэнгаген (футбольны клюб)|Капэнгаген]]|DEN |[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|6–0|[[Карабах Агдам]]|AZE |[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|2–0|[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR |[[Пафас (футбольны клюб)|Пафас]]|CYP|4–1|[[Славія Прага]]|CZE |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|1–1|[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG |[[ПСВ Эйндговэн]]|NED|1–2|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER |[[Юніён Сэн-Жыль|Юніён Сэн-Жылюаз]]|BEL|1–0|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|4–2|[[Рэал Мадрыд]]|ESP |[[Напалі Нэапаль|Напалі]]|ITA|2–3|[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG }} {{Слупок-канец}} == Плэй-оф == === Раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main |[[Манака (футбольны клюб)|Манака]]|FRA|4–5|[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|2–3|2–2 |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|7–5|[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]|ITA|5–2|2–3 (aet) |[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]|POR|1–3|[[Рэал Мадрыд]]|ESP|0–1|1–2 |[[Барусія Дортмунд]]|GER|3–4|[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|2–0|1–4 |[[Карабах Агдам]]|AZE|3–9|[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG|1–6|2–3 |[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]|BEL|4–7|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|3–3|1–4 |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|5–2|[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]|ITA|3–1|2–1 |[[Алімпіякос Пірэй]]|GRE|0–2|[[Баер Левэркузэн]]|GER|0–2|0–0 }} === 1/8 фіналу === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|8–2|[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]|ENG|5–2|3–0 |[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]|TUR|1–4|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|1–0|0–4 |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|5–1|[[Манчэстэр Сіці]]|ENG|3–0|2–1 |[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]|ITA|2–10|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|1–6|1–4 |[[Ньюкасл Юнайтэд]]|ENG|3–8|[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|1–1|2–7 |[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|7–5|[[Тотэнгэм Готспур]]|ENG|5–2|2–3 |[[Будэ-Глімт (футбольны клюб)|Будэ-Глімт]]|NOR|3–5|[[Спортынг Лісабон]]|POR|3–0|0–5 (aet) |[[Баер Левэркузэн]]|GER|1–3|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|1–1|0–2 }} === 1/4 фіналу === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main |[[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]|FRA|1|[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]|ENG|2–0|14 крас |[[Рэал Мадрыд]]|ESP|2|[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]|GER|1–2|15 крас |[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]|ESP|3|[[Атлетыка Мадрыд]]|ESP|0–2|14 крас |[[Спортынг Лісабон]]|POR|4|[[Арсэнал Лёндан]]|ENG|0–1|15 крас }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Афіцыйны сайт]. {{Ліга чэмпіёнаў УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2025—2026 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЭФА|2025]] [[Катэгорыя:2025 год у футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] bvqrjq0hkmi402bo54iwf1twt3omwiy 0 292203 2664306 2662376 2026-04-08T21:06:25Z Dymitr 10914 /* 1/4 фіналу */ абнаўленьне зьвестак 2664306 wikitext text/x-wiki {{Сэзон футбольнай лігі |Назва = Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў |Арыгінальная назва = |Выява = Vodafone Park.jpg |Шырыня = |Подпіс выявы = Стадыён «[[Бэшыкташ (стадыён)|Бэшыкташ]]» у [[Стамбул]]е |Спаборніцтва = [[Ліга Эўропы УЭФА]] |Сэзон = 2025—2026 |Дата пачатку = ''Кваліфікацыя:''<br />10 ліпеня — 28 жніўня 2025<br />''Асноўная частка:''<br />24 верасьня 2025 |Дата заканчэньня = 20 траўня 2026 |Колькасьць удзельнікаў = ''Асноўная частка:'' 25+11<br />''Усяго:'' 45+31 (з 41 асацыяцыяў) |Пераможца = |Фіналіст = |Гледачоў = |Згуляных матчаў = |Забітых галоў = |Найлепшы бамбардзір = |Папярэдні сэзон = [[Ліга Эўропы УЭФА 2024—2025 гадоў|2024—2025]] |Наступны сэзон = [[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў|2026—2027]] }} '''Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў''' — 55-ы сэзон другога паводле статуснасьці эўрапейскага турніру [[Зьвяз эўрапейскіх футбольных асацыяцыяў|УЭФА]], і 17-ы зь іх пасьля перайменаваньня Кубка УЭФА ў [[Ліга Эўропы УЭФА|Лігу Эўропы УЭФА]]. Фінал будзе згуляны 20 траўня 2026 году на стадыёне «[[Бэшыкташ (стадыён)|Бэшыкташ]]» у [[Стамбул]]е, [[Турэччына]]<ref>[https://www.uefa.com/news-media/news/028d-1af2f49f754f-b64e255ef0ae-1000/ «Budapest to host UEFA Champions League Final 2026»]. UEFA.</ref>. Гэта будзе другі сэзон, які будзе ладзіцца ў новым фармаце, дзе групавы этап з 32 камандамі быў заменены на агульнуб лігавую фазу з 36 камандамі. «[[Тотэнгэм Готспур]]» ёсьць дзейным чэмпіёнам, але ня зможа абараніць свой тытул, бо як пераможца Лігі Эўропы аўтаматычна кваліфікаваўся ў [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігу чэмпіёнаў]], а новы фармат не дазваляе клюбам пераходзіць зь Лігі чэмпіёнаў у Лігу Эўропы пасьля лігавага этапу. == Расклад матчаў == Матчы заплянаваныя быць згулянымі чацьвяргамі, акрамя фіналу, які адбудзецца ў сераду, але ў выключных выпадках фінал можа ладзіцца ў аўторак ці сераду праз канфлікты ў раскладзе. У адзін эксклюзіўны тыдзень, як то 24 і 25 верасьня, будзе ладзіцца з гульнямі ў сераду і чацьвер<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0268-12157d69ce2d-9f011c70f6fa-1000--new-format-for-champions-league-post-2024-everything-you-ne/ «New format for Champions League post-2024: Everything you need to know»]. UEFA.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/athletic/4523470/2024/04/22/champions-league-format-new-2024/ «How the new Champions League format works»]. The Athletic.</ref><ref>[https://apnews.com/article/uefa-champions-league-format-c4eab40e77053bfbfbc8efd6bb1ac48f «More national derby games possible when revamped Champions League starts next year»]. AP News.</ref>. {| class="wikitable" |+Расклад матчаў на Лігу Эўропы УЭФА 2025—2026 !Фаза !Раўнд !Лёсаваньне !Першы матч !Другі матч |- | rowspan="3" |Кваліфікацыя |Першы кваліфікацыйны |17 чэрвеня 2025 |10 ліпеня 2025 |17 ліпеня 2025 |- |Другі кваліфікацыйны |18 чэрвеня 2025 |24 ліпеня 2025 |31 ліпеня 2025 |- |Трэці кваліфікацыйны |21 ліпеня 2025 |7 жніўня 2025 |14 жніўня 2025 |- |Плэй-оф |Кваліфікацыйны плэй-оф |4 жніўня 2025 |21 жніўня 2025 |28 жніўня 2025 |- | rowspan="8" |Фаза адзінай лігі |1 гульнявы дзень | rowspan="8" |29 жніўня 2025 | colspan="2" |24—25 верасьня 2025 |- |2 гульнявы дзень | colspan="2" |2 кастрычніка 2025 |- |3 гульнявы дзень | colspan="2" |23 кастрычніка 2025 |- |4 гульнявы дзень | colspan="2" |6 лістапада 2025 |- |5 гульнявы дзень | colspan="2" |27 лістапада 2025 |- |6 гульнявы дзень | colspan="2" |11 сьнежня 2025 |- |7 гульнявы дзень | colspan="2" |22 студзеня 2026 |- |8 гульнявы дзень | colspan="2" |29 студзеня 2026 |- | rowspan="5" |Гульні на вылет |Папярэдні плэй-оф раўнд |30 студзеня 2026 |19 лютага 2026 |26 лютага 2026 |- |Раўнд шаснаццаці | rowspan="4" |27 лютага 2026 |12 сакавіка 2026 |19 сакавіка 2026 |- |Чвэрцьфіналы |9 красавіка 2026 |16 красавіка 2026 |- |Паўфіналы |30 красавіка 2026 |7 траўня 2026 |- |Фінал | colspan="2" |20 траўня 2026 году на «[[Бэшыкташ (стадыён)|Бэшыкташы]]» ў [[Стамбул]]е |} == Кваліфікацыйныя раўнды == === Першы кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Шахтар Данецк]]|UKR|6–0|[[Ільвэс Тампэрэ]]|FIN|6–0|0–0 |[[Шэрыф Тыраспаль]]|MDA|5–2|[[Прышціна (футбольны клюб)|Прышціна]]|KOS|4–0|1–2 |[[Спартак Трнава]]|SVK|2–3|[[Гэкен Гётэборг|Гэкен]]|SWE|0–1|2–2 |[[Сабах Баку|Сабах]]|AZE|5–6|[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|2–3|3–3 (aet) |[[Легія Варшава]]|POL|2–0|[[Актабе (футбольны клюб)|Актабе]]|KAZ|1–0|1–0 |[[Леўскі Сафія]]|BUL|1–1 (3–1 p)|[[Гапаэль Бээршэба]]|ISR|0–0|1–1 (aet) |[[АЕК Лярнака]]|CYP|2–2 (6–5 p)|[[Партызан Бялград]]|SRB|1–0|1–2 (aet) |[[Пакш (футбольны клюб)|Пакш]]|HUN|0–3|[[ЧФР Клуж]]|ROU|0–0|0–3 }} === Другі кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Люгана (футбольны клюб)|Люгана]]|SUI|0–1|[[ЧФР Клуж]]|ROU|0–0|0–1 (aet) |[[Цэле (футбольны клюб)|Цэле]]|SVN|2–3|[[АЕК Лярнака]]|CYP|1–1|1–2 |[[Леўскі Сафія]]|BUL|0–1|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|0–0|0–1 (aet) |[[Банік Острава]]|CZE|3–4|[[Легія Варшава]]|POL|2–2|1–2 |[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]|BEL|2–2 (2–4 p)|[[Гэкен Гётэборг|Гэкен]]|SWE|1–0|1–2 (aet) |[[Шэрыф Тыраспаль]]|MDA|2–7|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED|1–3|1–4 |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|3–2|[[Гібэрніян Эдынбург|Гібэрніян]]|SCO|1–1|2–1 (aet) |[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]|TUR|2–6|[[Шахтар Данецк]]|UKR|2–4|0–2 }} === Трэці кваліфікацыйны раўнд === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не|heading1=Чэмпіёнскі шлях|heading7=Асноўны шлях |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|GIB|1–1 (6–5 P)|[[Ноа Ерэван|Ноа]]|ARM|1–1|0–0 (aet) |[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|CRO|4–3|[[Шэлбурн Дублін|Шэлбурн]]|IRL|1–2|3–1 |[[Рыская футбольная школа|РФШ]]|LVA|1–3|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|FIN|1–2|0–1 |[[Гамрун Спартанз]]|MLT|2–5|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|1–2|1–3 |[[Зрынскі Мостар]]|BIH|3–2|[[Брэйдаблік Каўпавогюр|Брэйдаблік]]|ISL|1–1|2–1 |[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|6–3|[[Дрыта Гнілане|Дрыта]]|KOS|3–2|3–1 |[[АЕК Лярнака]]|CYP|5–3|[[Легія Варшава]]|POL|4–1|1–2 |[[Фрэдрыкстад]]|NOR|1–5|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|1–3|0–2 |[[ЧФР Клуж]]|ROU|1–4|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1–2|0–2 |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|1–0|[[Вольфсбэрг (футбольны клюб)|Вольфсбэрг]]|AUT|0–0|1–0 (aet) |[[Сэрвэт Жэнэва|Сэрвэт]]|SUI|2–5|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED|1–3|1–2 |[[Гэкен Гётэборг|Гэкен]]|SWE|1–2|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|0–2|1–0 |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|0–0 (4–3 p)|[[Шахтар Данецк]]|UKR|0–0|0–0 (aet) }} === Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=2|h_a=не |[[Макабі Тэль-Авіў]]|Ізраіль|3–2|[[Дынама Кіеў]]|Украіна|3–1|0–1 |[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]|Паўночная Македонія|3–5|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|Баўгарыя|2–1|1–4 (a.e.t) |[[Слован Браціслава]]|Славаччына|2–4|[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|Швайцарыя|0—1|2–3 |[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|Швэцыя|5–0|[[Сыгма Оламаўц]]|Чэхія|3–0|2–0 |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|Грэцыя|2–1|[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]]|Турэччына|2–1|0–0 |[[Абэрдын (футбольны клюб)|Абэрдын]]|Шатляндыя|2–5|[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|Румынія|2–2|0–3 |[[Лех Познань]]|Польшча|3–6|[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|Бэльгія|1—5|2–1 |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|Данія|6–0|[[КуПС Куопіё|КуПС]]|Фінляндыя|4–0|2–0 |[[Лінкальн Рэд Імпс]]|Гібральтар|1–9|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|Партугалія|0—4|1–5 |[[Зрынскі Мостар]]|Босьнія і Герцагавіна|0–2|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|Нідэрлянды|0—2|0–0 |[[Бран Бэрген|Бран]]|Нарвэгія|6–1|[[АЕК Лярнака]]|Кіпр|2–1|4–0 |[[Рыека (футбольны клюб)|Рыека]]|Харватыя|1–5|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|Грэцыя|1–0|0–5 }} == Этап лігі == {{Якар|Лігавы этап}} Лёсаваньне этапу лігі Лігі Эўропы адбылося 29 жніўня 2025 году. 36 клюбаў былі падзеленыя на чатыры кошыкі зь дзевяцьцю камандамі ў кожнай, грунтуючыся на клюбных каэфіцыентах УЭФА. Цырымонія лёсаваньня адбылася адначасна зь лёсаваньнем этапу лігі [[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2025—2026 гадоў|Лігі канфэрэнцыяў]], у адрозьненьне ад папярэдняга сэзону. Калі 36 клюбаў лёсавалі ўручную па адной, лёсаваньне матчаў было цалкам згенэраванае кампутарам<ref>[https://www.uefa.com/uefaconferenceleague/news/029c-1e83efbf2042-ce3c225dc1bd-1000--uefa-club-competition-league-phase-draws-to-take-place-in-m/ «UEFA club competition league phase draws to take place in Monaco on 28 and 29 August»]. UEFA.</ref>. Кожная каманда сустрэнецца з двума супернікамі з кожнай з чатырох кошыкаў, па адным дома і адным на выезьдзе. Клюбы ня могуць гуляць з супернікамі з сваёй уласнай асацыяцыі, а таксама супернікамі могуць быць ня больш за два клюбы з адной асацыяцыі<ref>[https://www.uefa.com/news-media/news/028f-1b7f80216368-4c26e95cc15b-1000/ «UEFA Club Competitions 2024/25 onwards: new league phase draw procedures explained»]. UEFA.</ref>. «[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]», «[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]», «[[Бран Бэрген|Бран]]», «[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]» і «[[Нотынггэм Форэст]]» дэбютуюць у турніры з моманту зьяўленьня групавога этапу. «Гоў Эгэд Іглз» і «Нотынггэм Форэст» дэбютуюць у групавых этапах любых буйных спаборніцтвах УЭФА. Усяго ў гэтай фазе прадстаўлена 23 нацыянальныя асацыяцыі. === Табліца === {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца=УЭФА<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/standings/ |title=League phase table |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |access-date=30 жніўня 2025}}</ref> <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=LYO, AVL, MID, BET, POR, BRA, FRE, ROM, GNK, BOL, STU, FER, NFO, PLZ, RSB, CLT, PAOK, LIL, FEN, PAN, CEL, LUD, DZG, BRN, YB, STM, FCSB, GAE, FEY, BSL, SAL, RAN, NIC, UTR, MAL, MTA <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=завершана |перамогі_AVL =7 |нічыі_AVL =0 |паразы_AVL =1 |мз_AVL =14|мп_AVL =6 <!--Aston Villa--> |перамогі_BSL =2 |нічыі_BSL =0 |паразы_BSL =6 |мз_BSL =9 |мп_BSL =13<!--Basel--> |перамогі_BOL =4 |нічыі_BOL =3 |паразы_BOL =1 |мз_BOL =14|мп_BOL =7 <!--Bologna--> |перамогі_BRA =5 |нічыі_BRA =2 |паразы_BRA =1 |мз_BRA =11|мп_BRA =5 <!--Braga--> |перамогі_BRN =2 |нічыі_BRN =3 |паразы_BRN =3 |мз_BRN =9 |мп_BRN =11<!--Brann--> |перамогі_CLT =4 |нічыі_CLT =1 |паразы_CLT =3 |мз_CLT =15|мп_CLT =11<!--Celta Vigo--> |перамогі_CEL =3 |нічыі_CEL =2 |паразы_CEL =3 |мз_CEL =13|мп_CEL =15<!--Celtic--> |перамогі_DZG =3 |нічыі_DZG =1 |паразы_DZG =4 |мз_DZG =12|мп_DZG =16<!--Dinamo Zagreb--> |перамогі_FCSB=2 |нічыі_FCSB=1 |паразы_FCSB=5 |мз_FCSB=9 |мп_FCSB=16<!--FCSB--> |перамогі_FEN =3 |нічыі_FEN =3 |паразы_FEN =2 |мз_FEN =10|мп_FEN =7 <!--Fenerbahçe--> |перамогі_FER =4 |нічыі_FER =3 |паразы_FER =1 |мз_FER =12|мп_FER =11<!--Ferencváros--> |перамогі_FEY =2 |нічыі_FEY =0 |паразы_FEY =6 |мз_FEY =11|мп_FEY =15<!--Feyenoord--> |перамогі_GNK =5 |нічыі_GNK =1 |паразы_GNK =2 |мз_GNK =11|мп_GNK =7 <!--Genk--> |перамогі_GAE =2 |нічыі_GAE =1 |паразы_GAE =5 |мз_GAE =6 |мп_GAE =14<!--Go Ahead Eagles--> |перамогі_LIL =4 |нічыі_LIL =0 |паразы_LIL =4 |мз_LIL =12|мп_LIL =9 <!--Lille--> |перамогі_LUD =3 |нічыі_LUD =1 |паразы_LUD =4 |мз_LUD =12|мп_LUD =15<!--Ludogorets Razgrad--> |перамогі_LYO =7 |нічыі_LYO =0 |паразы_LYO =1 |мз_LYO =18|мп_LYO =5 <!--Lyon--> |перамогі_MTA =0 |нічыі_MTA =1 |паразы_MTA =7 |мз_MTA =2 |мп_MTA =22<!--Maccabi Tel Aviv--> |перамогі_MAL =0 |нічыі_MAL =1 |паразы_MAL =7 |мз_MAL =4 |мп_MAL =15<!--Malmö FF--> |перамогі_MID =6 |нічыі_MID =1 |паразы_MID =1 |мз_MID =18|мп_MID =8 <!--Midtjylland--> |перамогі_NIC =1 |нічыі_NIC =0 |паразы_NIC =7 |мз_NIC =7 |мп_NIC =15<!--Nice--> |перамогі_NFO =4 |нічыі_NFO =2 |паразы_NFO =2 |мз_NFO =15|мп_NFO =7 <!--Nottingham Forest--> |перамогі_PAN =3 |нічыі_PAN =3 |паразы_PAN =2 |мз_PAN =11|мп_PAN =9 <!--Panathinaikos--> |перамогі_PAOK=3 |нічыі_PAOK=3 |паразы_PAOK=2 |мз_PAOK=17|мп_PAOK=14<!--PAOK--> |перамогі_POR =5 |нічыі_POR =2 |паразы_POR =1 |мз_POR =13|мп_POR =7 <!--Porto--> |перамогі_RAN =1 |нічыі_RAN =1 |паразы_RAN =6 |мз_RAN =5 |мп_RAN =14<!--Rangers--> |перамогі_BET =5 |нічыі_BET =2 |паразы_BET =1 |мз_BET =13|мп_BET =7 <!--Real Betis--> |перамогі_SAL =2 |нічыі_SAL =0 |паразы_SAL =6 |мз_SAL =10|мп_SAL =15<!--Red Bull Salzburg--> |перамогі_RSB =4 |нічыі_RSB =2 |паразы_RSB =2 |мз_RSB =7 |мп_RSB =6 <!--Red Star Belgrade--> |перамогі_ROM =5 |нічыі_ROM =1 |паразы_ROM =2 |мз_ROM =13|мп_ROM =6 <!--Roma--> |перамогі_FRE =5 |нічыі_FRE =2 |паразы_FRE =1 |мз_FRE =10|мп_FRE =4 <!--SC Freiburg--> |перамогі_STM =2 |нічыі_STM =1 |паразы_STM =5 |мз_STM =5 |мп_STM =11<!--Sturm Graz--> |перамогі_UTR =0 |нічыі_UTR =1 |паразы_UTR =7 |мз_UTR =5 |мп_UTR =15<!--Utrecht--> |перамогі_STU =5 |нічыі_STU =0 |паразы_STU =3 |мз_STU =15|мп_STU =9 <!--VfB Stuttgart--> |перамогі_PLZ =3 |нічыі_PLZ =5 |паразы_PLZ =0 |мз_PLZ =8 |мп_PLZ =3 <!--Viktoria Plzeň--> |перамогі_YB =3 |нічыі_YB =0 |паразы_YB =5 |мз_YB =10|мп_YB =16<!--Young Boys--> <!--Вызначэньне камандаў --> |назва_AVL ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_BSL ={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]] |назва_BOL ={{Сьцяг|Італія}} [[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_BRA ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_BRN ={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Бран Бэрген|Бран]] |назва_CLT ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_CEL ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Сэлтык Глазга|Сэлтык]] |назва_DZG ={{Сьцяг|Харватыя}} [[Дынама Заграб]] |назва_FCSB={{Сьцяг|Румынія}} [[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]] |назва_FEN ={{Сьцяг|Турэччына}} [[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_FER ={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]] |назва_FEY ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_GNK ={{Сьцяг|Бэльгія}} [[Генк (футбольны клюб)|Генк]] |назва_GAE ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]] |назва_LIL ={{Сьцяг|Францыя}} [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LUD ={{Сьцяг|Баўгарыя}} [[Лудагорац Разград|Лудагорац]] |назва_LYO ={{Сьцяг|Францыя}} [[Алімпік Ліён]] |назва_MTA ={{Сьцяг|Ізраіль}} [[Макабі Тэль-Авіў]] |назва_MAL ={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]] |назва_MID ={{Сьцяг|Данія}} [[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]] |назва_NIC ={{Сьцяг|Францыя}} [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_NFO ={{Сьцяг|Ангельшчына}} [[Нотынггэм Форэст]] |назва_PAN ={{Сьцяг|Грэцыя}} [[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]] |назва_PAOK={{Сьцяг|Грэцыя}} [[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]] |назва_POR ={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAN ={{Сьцяг|Шатляндыя}} [[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]] |назва_BET ={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_SAL ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]] |назва_RSB ={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]] |назва_ROM ={{Сьцяг|Італія}} [[Рома Рым|Рома]] |назва_FRE ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]] |назва_STM ={{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Штурм Грац|Штурм]] |назва_UTR ={{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]] |назва_STU ={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] |назва_PLZ ={{Сьцяг|Чэхія}} [[Вікторыя Пльзень]] |назва_YB ={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі --> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |вынік1=R16 |вынік2=R16 |вынік3=R16 |вынік4=R16 |вынік5=R16 |вынік6=R16 |вынік7=R16 |вынік8=R16 |вынік9=POS |вынік10=POS |вынік11=POS |вынік12=POS |вынік13=POS |вынік14=POS |вынік15=POS |вынік16=POS |вынік17=POU |вынік18=POU |вынік19=POU |вынік20=POU |вынік21=POU |вынік22=POU |вынік23=POU |вынік24=POU |колер_R16=green1 |тэкст_R16=Выхад у [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў#1/8 фіналу|1/8 фіналу]] (сеяныя) |колер_POS=blue1 |тэкст_POS=Выхад у [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў#Раўнд плэй-оф|раўнд плэй-оф]] (сеяныя) |колер_POU=blue2 |тэкст_POU={{nowrap|Выхад у [[Ліга Эўропы УЭФА 2025—2026 гадоў#Раўнд плэй-оф|раўнд плэй-оф]] (нясеяныя)}} }} === Вынікі === {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Першы тур |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|2–0|[[Штурм Грац]]|AUT |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|0–0|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR |[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–1|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Дынама Заграб]]|CRO|3–1|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE|1–2|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL |[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA|1–2|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|2–2|[[Нотынггэм Форэст]]|ENG |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1–0|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|2–1|[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI |[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED|0–1|[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–1|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|1–0|[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA |[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI|1–4|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|0–1|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED|0–1|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–1|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|0–1|[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|2–1|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Другі тур |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|0–1|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|1–1|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|0–2|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|3–0|[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–1|[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA |[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|0–2|[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|1–2|[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED |[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|0–2|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|1–0|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED |[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI|2–0|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|2–1|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|0–2|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL|0–1|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|1–3|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|2–3|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN |[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–0|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|3–1|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE |[[Штурм Грац]]|AUT|2–1|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Трэці тур |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|2–3|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|1–0|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|1–2|[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA |[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED|2–1|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL|0–0|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–0|[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|2–0|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|3–0|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3–1|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|1–2|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI|3–2|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|2–1|[[Штурм Грац]]|AUT |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|3–4|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE |[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|0–3|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN |[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE|1–1|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|2–0|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|2–1|[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA |[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|2–0|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Чацьверты тур |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|2–0|[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED |[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI|3–1|[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|3–1|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED|1–1|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Дынама Заграб]]|CRO|0–3|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE|0–1|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE |[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA|1–3|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER |[[Штурм Грац]]|AUT|0–0|[[Нотынггэм Форэст]]|ENG |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|2–0|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR |[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|0–0|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|0–0|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|3–1|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|4–0|[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI |[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|0–2|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|2–0|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|3–4|[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|2–0|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Пяты тур |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|2–1|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|2–1|[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|3–0|[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|0–0|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|1–1|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|1–3|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|4–0|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|1–1|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR |[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|3–2|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|4–1|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–0|[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU |[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED|0–4|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL|2–1|[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI |[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|0–6|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|3–0|[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|2–1|[[Штурм Грац]]|AUT |[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|1–1|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|2–1|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Шосты тур |[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI|1–0|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|1–0|[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL |[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED|1–2|[[Нотынггэм Форэст]]|ENG |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–1|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO |[[Дынама Заграб]]|CRO|1–3|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA|0–1|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR |[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|3–3|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE |[[Штурм Грац]]|AUT|0–1|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|4–1|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|0–3|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|2–1|[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE |[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI|1–2|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|4–3|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Алімпік Ліён]]|FRA|2–1|[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|0–0|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|1–2|[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA |[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|1–0|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|0–4|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR }} {{Слупок-канец}} {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Сёмы тур |[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|2–2|[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO |[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI|0–1|[[Алімпік Ліён]]|FRA |[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|1–1|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|0–1|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG |[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED|3–0|[[Штурм Грац]]|AUT |[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE|0–1|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|2–0|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP |[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|1–0|[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|3–3|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN |[[Рома Рым|Рома]]|ITA|2–0|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER |[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT|3–1|[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|1–1|[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE |[[Дынама Заграб]]|CRO|4–1|[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU |[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA|3–1|[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED |[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO|1–0|[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|2–1|[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1–0|[[Нотынггэм Форэст]]|ENG |[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED|0–2|[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL }} {{Слупок-новы}} {{#invoke:Спартовая сэрыя|main|legs=0|h_a=не|caption=Восьмы тур |[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|3–2|[[Рэд Бул Зальцбург]]|AUT |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|4–2|[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]|NED |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|3–1|[[Рэйнджарз Глазга|Рэйнджарз]]|SCO |[[Базэль (футбольны клюб)|Базэль]]|SUI|0–1|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE |[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|2–0|[[Дынама Заграб]]|CRO |[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|1–1|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP |[[Сьцяўа Бухарэст|ФКСБ]]|ROU|1–1|[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR |[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]|NED|0–0|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR |[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL|2–1|[[Мальмё (футбольны клюб)|Мальмё]]|SWE |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|1–0|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER |[[Макабі Тэль-Авіў]]|ISR|0–3|[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA |[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|4–0|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN |[[Алімпік Ліён]]|FRA|4–2|[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|1–1|[[Рома Рым|Рома]]|ITA |[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|1–0|[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]|FRA |[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|2–1|[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]|NED |[[Штурм Грац]]|AUT|1–0|[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|3–2|[[Янг Бойз Бэрн|Янг Бойз]]|SUI }} {{Слупок-канец}} == Плэй-оф == === Раўнд плэй-оф === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main |[[Лудагорац Разград|Лудагорац]]|BUL|2–3|[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–1|0–2 |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|3–3 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 4:3)|[[Вікторыя Пльзень]]|CZE|2–2|1–1 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[Дынама Заграб]]|CRO|4–6|[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL|1–3|3–3 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) |[[ПАОК Тэсалёнікі|ПАОК]]|GRE|1–3|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|1–2|0–1 |[[Сэлтык Глазга|Сэлтык]]|SCO|2–4|[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|1–4|1–0 |[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]|TUR|2–4|[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|0–3|2–1 |[[Бран Бэрген|Бран]]|NOR|0–2|[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|0–1|0–1 |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|2–1|[[Црвена Зьвезда Бялград|Црвена Зьвезда]]|SRB|0–1|2–0 ({{падказка|д.ч.|дадатковы час}}) }} === 1/8 фіналу === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main |[[Фэрэнцвараш Будапэшт|Фэрэнцвараш]]|HUN|2–4|[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|2–0|0–4 |[[Панатынаікос Атэны|Панатынаікос]]|GRE|1–4|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|1–0|0–4 |[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]|BEL|2–5|[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|1–0|1–5 |[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|3–1|[[Алімпік Ліён]]|FRA|1–1|2–0 |[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]|GER|1–4|[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|1–2|0–2 |[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|2–2 ([[пэнальці (футбол)|п]]. 3:0)|[[Міт’юлян Гэрнінг|Міт’юлян]]|DEN|0–1|2–1 (aet) |[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|5–4|[[Рома Рым|Рома]]|ITA|1–1|4–3 (aet) |[[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]|FRA|0–3|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|0–1|0–2 }} === 1/4 фіналу === {{#invoke:Спартовая сэрыя|main |[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]|POR|1|[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Рэал Бэтыс]]|ESP|1–1|16 крас |[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]|GER|2|[[Сэльта Віга|Сэльта]]|ESP|9 крас|16 крас |[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]|POR|3|[[Нотынггэм Форэст]]|ENG|9 крас|16 крас |[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]|ITA|4|[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]|ENG|9 крас|16 крас }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/ Ліга Эўропы УЭФА] на афіцыйным сайце УЭФА. {{Ліга Эўропы УЭФА}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2025—2026 гадоў}} [[Катэгорыя:Ліга Эўропы УЭФА|2025]] [[Катэгорыя:2025 год у футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] 19d06k8fs2bqmw8v1oqlmstspvhx6b4 0 294562 2664335 2605920 2026-04-09T10:23:03Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/FC_Bayern_Munich_(basketball)?oldid=1342168463, https://uk.wikipedia.org/wiki/Баварія_(баскетбольний_клуб,_Мюнхен)?oldid=47767544 2664335 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клюб |назва = Баварыя |выява = Logo FC Bayern München Basketball ab 2022.png |памер_выявы = 200пкс |заснаваны = 1946 |краіна = [[Нямеччына]] |мясьціна = [[Мюнхэн]] |пляцоўка = [[БМВ-Парк]] |зьмяшчальнасьць = {{Лік|6700}} |уласьнік = |кіраўнік = |трэнэр = |чэмпіянат = [[Баскетбольная бундэсьліга|Бундэсьліга]] |сэзон = |становішча = |колер1 = #E2231A |колер2 = white |колер3 = |колер_тэксту = white |колер_фону = #E2231A }} '''«Бава́рыя»''' ({{мова-de|FC Bayern München Basketball GmbH}}) — нямецкі баскетбольны клюб зь [[Мюнхэн]]у, які належыць да аднайменнага [[Баварыя Мюнхэн|футбольнага клюбу]]. Каманда спаборнічае ў [[Баскетбольная бундэсьліга|Бундэсьлізе]]. Таксама клюб бярэ ўдзел у розыгрышы [[Эўраліга (баскетбол)|Эўралігі]]. Баскетбольная сэкцыя «Баварыі» была заснаваная ў 1946 годзе, а першых посьпехаў каманда дасягнула ў 1950-х і 1960-х гадах, але ў наступныя тры дзесяцігодзьдзі адбылося згасаньне каманды. У 2010-я гады адбылося аднаўленьне каманда і з таго часу «Баварыя» ўваходзіць у лік найлепшых камандаў Нямеччыны. Свае хатнія матчы каманда ладзіць на арэне [[БМВ-Парк]], якая быў адкрытая ў 1972 годзе. Міжнародныя матчы «Баварыі» гуляюцца ў [[САП-Гардэн]], які адчыніў свае дзьверы ў 2024 годзе. == Гісторыя == Баскетбольная сэкцыя футбольнага клюбу «Баварыя» паўстала ў 1946 годзе пасьля таго, як адзін з былых футбалістаў стварыў каманду пасьля сыходу з футболу<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.bavarianfootballworks.com/2014/9/3/6097197/fc-bayern-munich-basketball-history-primer-fcbb|загаловак=FC Bayern Basketball 101 - A History Lesson|выдавецтва=Bavarian Football Works|дата публікацыі=03.09.2014}}</ref>. У 1950-я і 1960-я гады каманду чакаў посьпех, што пацьвердзілася перамогамі ў чэмпіянаце Нямеччыны ў 1954, 1955 гадах, а таксама здабыцьцём Кубка Нямеччыны ў 1968 годзе. Клюб карыстаўся незвычайнай папулярнасьцю ў 1956 годзе, калі нават сабраў 40 тысяч заўзятараў на таварыскі матч пад адкрытым небам супраць бальцанскай «[[Лянча Бальцана|Лянчы]]», калісьці аднаго з найлепшых баскетбольных клюбаў Італіі. Пазьней, у 1966 годзе, клюб стаў адным з заснавальнікаў [[баскетбольная Бундэсьліга|баскетбольнай Бундэсьлігі]]<ref name="autogenerated107">{{кніга|імя=Dino|прозьвішча=Reisner|загаловак=Sonderheft Basketball 2010/2011 – Das Projekt|выдавецтва=Kicker|год=2010}}</ref>. У наступныя гады каманда павольна але ўпэўнена адыходзіла ў заняпад, а ў 1974 годзе нават быў вылецела ў другі дывізіён. Доўгі час пасьля гэтага клюб гэтак і ня здолеў адужыць, у 1987 годзе «Баварыя» вярнулася ў Бундэсьлігу, але заставалася там толькі да 1989 году<ref name="autogenerated107"/>. [[Файл:AudiDomeFCB.jpg|значак|зьлева|Хатні матч «Баварыі» на пачатку 2010-х гадоў.]] Паводле ўнутранага апытаньня клюбу, якое ладзілася ўвесну 2010 году, блізу 75% з 23 тысяч удзельнікаў выказаліся за большую падтрымку баскетбольнай сэкцыі «Баварыі» і вяртаньне першай каманды ў Бундэсьлігу. Дзеля дасягненьня гэтых мэтаў на сезон 2010—2011 гадоў быў наняты [[Дырк Баўэрман]], які адначасна займаў пасаду трэнэра [[Мужчынская зборная Нямеччыны па баскетболе|зборнай Нямеччыны]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.welt.de/sport/article8056511/Dirk-Bauermann-wird-Trainer-von-Bayern-Muenchen.html|загаловак=Dirk Bauermann wird Trainer von Bayern München|копія=https://web.archive.org/web/20220428113711/https://www.welt.de/sport/article8056511/Dirk-Bauermann-wird-Trainer-von-Bayern-Muenchen.html|дата копіі=28.04.2022}}</ref>. З цалкам абноўленай камандай, у якую ўвайшлі былыя гульцы зборнай, мюнхэнцы дамагліся вяртаньня ў Бундэсьлігу ў сакавіку 2011 году. На шляху да выхаду ў найвышэйшы двізіёне «Баварыя» перамагла сваіх супернікаў зь «[[Вюрцбург (баскетбольны клюб)|Вюрцбург]]» у лютым 2011 году перад {{Лік|12200}} гледачамі ў Алімпійскай зале, усталяваўшы новы рэкорд лігі паводле наведвальнасьці. Дзякуючы пастанове рады [[Эўраліга (баскетбол)|Эўралігі]]<ref>[http://www.euroleague.net/news/i/114489/180/proposed-team-list-for-2013-14-turkish-airlines-euroleague Proposed team list for 2013–14 Turkish Airlines Euroleague]; Euroleague.net.</ref>, «Баварыя» ў [[Эўраліга 2013—2014 гадоў|сэзоне 2013—2014 гадоў]] дэбютавала ў гэтым турніры. Гэта быў першы раз, калі каманда трапіла ў эўрапейскія спаборніцтвы найвышэйшага ўзроўню. 18 чэрвеня 2014 году «Баварыя» здабыла свой трэці нацыянальны тытул, выгуляўшы ў фінале сталічную «[[Альба Бэрлін|Альбу]]» зь лікам 3–1. Гэта быў першы тытул каманды за 59 гадоў. Зорным гульцом каманды быў амэрыканец [[Малкольм Дэлані]], які стаў самым каштоўным гульцом фіналу і ўсяго чэмпіянату. [[Файл:004 FC Bayern Basketball im Audidoom.JPG|значак|Гульцы перад пачаткам матчу.]] Праз год дружына не дала рады ў абароне тытулу, зазнаўшы паразу ў фінальнай сэрыі ад бамбэрскага «[[Бамбэрг (баскетбольны клюб)|Брозэ]]». Зрабіла каманда гэта пад кіраўніцтвам [[Дэян Раданіч|Дэяна Раданіча]], які быў прызначаны на пасаду трэнэра ў красавіку. Наступны трыюмф клюбу давялося чакаць да 2018 году, калі ў фінальнай сэрыі была адоленая «Альба» зь лікам 3–2. Тады ж клюб зноў быў запрошаны да ўдзелу ў Эўралізе. У сэзоне 2018—2019 гадоў «Баварыя» ізноў сталася чэмпіёнам краіны. Гэтак, зь цягам часу баварцы сталі аднымі з фаварытаў нямецкага чэмпіянату і сталым удзельнікам Эўралігі. У пачатку студзеня 2020 году «Баварыя» звольніла трэнэра, хоць на той момант яна была непераможным лідэрам Бундэсьлігі. Аднак у Эўралізе каманда ўзяла перамогі толькі ў 6 з 17 гульняў. Паводле словаў кіроўнага дырэктара [[Марка Пешыч]]а, камандзе патрэбны быў «новы імпульс і падыход». Памочнік трэнэра [[Олівер Косьціч]] заняў пасаду трэнэра. На момант перапыненьня сэзону 2019—2020 гадоў праз распаўсюд каранавіруснай інфэкцыі «Баварыя» займала першы радок у Бундэсьлізе, маючы 19 перамог у 21 матчы. Паводле вынікаў сезону, які аднавіўся крыху пазьней, мюнхэнцы зазналі паразу ад «[[Рызэн Людвігсбург|Рызэну]]» зь [[Людвігсбург]]у ў чвэрцьфінале. З новым галоўным трэнэрам [[Андрэа Трынк’еры]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://fcbayern.com/basketball/de/news/2020-2021/07/trinchieri|загаловак=„Das ist die perfekte Herausforderung“|копія=https://web.archive.org/web/20220428115215/https://fcbayern.com/basketball/de/news/2020-2021/07/trinchieri|дата копіі=28.04.2022}}</ref>, якога лічаць пэрфэкцыяністам, у [[Эўраліга 2020—2021 гадоў|Эўралізе 2020—2021 гадоў]] «Баварыя» дакрочыла да чвэрцьфіналу, дзе прагуляла італьянскай «[[Алімпія Мілян|Алімпіі]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.linguasport.com/baloncesto/internacional/clubes/EL/euroleague.htm|загаловак=EUROLEAGUE|копія=https://web.archive.org/web/20220319071504/http://www.linguasport.com/baloncesto/internacional/clubes/EL/euroleague.htm|дата копіі=19.03.2022}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://fcbayern.com/basketball/de/news/spielberichte/2020-21/04/bayzal|загаловак=Die Bayern schreiben Geschichte und ziehen in die Playoffs der EuroLeague ein!|копія=https://web.archive.org/web/20220428115214/https://fcbayern.com/basketball/de/news/spielberichte/2020-21/04/bayzal|дата копіі=28.04.2022}}</ref>. У сярэдзіне траўня 2021 году «Баварыя» здабыла Кубак Нямеччыны, перамогшы ў фінале «Альбу», але ў Бундэсьлізе яны саступілі бэрлінцам тытул чэмпіёнаў краіны. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://fcbayern.com/basketball/en Афіцыйная бачына]. [[Катэгорыя:Нямецкія баскетбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1946 годзе]] 0z1k9hfnfwhqpokjyibztrvj9sjq18l 0 297662 2664304 2663901 2026-04-08T21:04:07Z Dymitr 10914 /* Плэй-оф */ абнаўленьне зьвестак 2664304 wikitext text/x-wiki '''Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2025—2026 гадоў''' — 66-ы розыгрыш галоўнага клюбнага гандбольнага турніру Эўропы, які ладзіцца 10 верасьня 2025 году па 14 чэрвеня 2026 году. Свой тытул бароніць нямецкі клюб «[[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]]». == Фармат == Турнір ладзіцца ў тым жа фармаце, што і папярэднія сэзоны. Спаборніцтвы пачнуцца з групавога этапу, у якім бяруць удзел 16 удзельнікаў, якія былі падзеленыя на дзьве групы. Матчы будуць згуляныя ў два колы, такім чынам, каб кожны клюб згуляў з кожным з сваёй групы двойчы, пры гэтым адзін матч мусіць разыграцца на хатняй пляцоўцы, а іншы ў гасьцёх. У групах А і Б дзьве найлепшыя каманды аўтаматычна трапяць у чвэрцьфінал, а каманды з 3 па 6 месцы пройдуць у раўнд плэй-оф. Стадыя на выбыцьцё ўлучае чатыры раўнды, як то плэй-оф, чвэрцьфінал і фінал чатырох, які складаецца з двух паўфіналаў і фіналу. У плэй-оф восем камандаў згуляюць адна з адной у двубоі. Чатыры пераможцы плэй-оф прасунуцца ў чвэрцьфінал, далучыўшыся да дзьвюх найлепшых камандаў групаў А і Б. У фінальным турніры чатырох паўфіналы і фінал будуць згуляныя як адзінкавыя матчы ў загадзя абраным горадзе. == Рэйтынг == У гэтым сэзоне [[Эўрапейская гандбольная фэдэрацыя]] пастанавіла скласьці асобны рэйтынг дзеля кожнага клюбнага чэмпіянату<ref>[https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-improves-club-competitions-ranking-system/ «EHF improves club competitions ranking system»]. European Handball Federation.</ref>: * Асацыяцыі з 1 па 9 месцы мусілі аўтаматычна накіроўваць сваіх чэмпіёнаў да групавога этапу, а таксама маглі накіраваць заяўку на ўайлдкард. * Асацыяцыя з найлепшым вынікам мусіла аўтаматычна накіраваць чэмпіёна і віцэ-чэмпіёна ў групавы этап, але не магла падаць заяўку на ўайлдкард. * Асацыяцыі ніжэйшыя за 9 месца, маглі накіраваць заяўку сваіх чэмпіёнаў толькі на ўайлдкард. {{Слупок-пачатак}} {{Слупок-2}} {| class="wikitable" |- !Пазыцыя<ref>[https://www.eurohandball.com/media/rnoldqze/place-distribution-mens-ehf-club-competitions-2025_26.pdf «EHF Club Competitions 2025/26»]. European Handball Federation.</ref> !Краіна !Пункты !Клюбы |- !1 |{{Сьцягафікацыя|Гішпанія}} |align=right|215.00 |align=center rowspan=1|1 |- !2 |{{Сьцягафікацыя|Нямеччына}} |align=right|182.33 |align=center rowspan=5|2 |- !3 |{{Сьцягафікацыя|Польшча}} | align="right" |166.33 |- !4 |{{Сьцягафікацыя|Данія}} |align=right|139.33 |- !5 |{{Сьцягафікацыя|Вугоршчына}} |align=right|127.00 |- !6 |{{Сьцягафікацыя|Францыя}} |align=right|127.00 |- !7 |{{Сьцягафікацыя|Румынія}} |align=right|56.50 |align=center rowspan=2|1 |- !8 |{{Сьцягафікацыя|Харватыя}} |align=right|49.00 |- |} {{Слупок-2}} {| class="wikitable" |- !Пазыцыя !Краіна !Пункты !Клюбы |- !9 |{{Сьцягафікацыя|Партугалія}} |align=right|47.00 |align=center rowspan=3|1 |- !10 |{{Сьцягафікацыя|Нарвэгія}} |align=right|46.33 |- !11 |{{Сьцягафікацыя|Паўночная Македонія}} |align=right|34.67 |- !12 |{{Сьцягафікацыя|Украіна}} |align=right|34.00 |align=center rowspan=4|0 |- !13 |{{Сьцягафікацыя|Беларусь}} |align=right|30.00 |- !14 |{{Сьцягафікацыя|Славенія}} |align=right|29.00 |- !15 |Іншыя |align=right|0 |} {{Слупок-канец}} Першыя дзесяць клюбаў сталі вядомыя 18 чэрвеня 2025 году<ref>[https://www.eurohandball.com/en/news/en/19-clubs-registered-for-machineseeker-ehf-champions-league-202526/ «19 clubs registered for Machineseeker EHF Champions League 2025/26»]. Handball World.</ref>. Каманды, якія падалі свае заяўкі на атрыманьня месца праз ўайлдкард<ref>[https://www.eurohandball.com/en/news/en/19-clubs-registered-for-machineseeker-ehf-champions-league-202526/ https://www.eurohandball.com/en/news/en/21-teams-registered-for-machineseeker-ehf-champions-league-2024-25/ «21 teams registered for Machineseeker EHF Champions League 2024/25»]. European Handball Federation.</ref>. Атрымалі адмову заяўкі партугальскага «[[Порту (гандбольны клюб)|Порту]]», славенскага «[[Слован Любляна|Словану]]» і швайцарскага «[[Кадэтэн Шафгаўзэн]]у». == Групавы этап == {{Асноўны артыкул|Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2025—2026 гадоў (групавы этап)}} 16 клюбаў былі падзеленыя на дзьве групы з васьмі ўдзельнікамі ў кожнай. Каманды з адной нацыянальнай асацыяцыі не маглі трапіць у адную групу. У групавым этапе каманды ранжаваліся паводле колькасьці набраных пунктаў, пры гэтым за перамогу каманда атрымлівала 2 пункты, адзіны пункт трапляў на рахунак пры нічыі, а за паразу пунктаў не прадугледжвалася. === Група А === {{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2025—2026 гадоў (групавы этап)|section=Група А}} === Група Б === {{:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2025—2026 гадоў (групавы этап)|section=Група Б}} == Плэй-оф == === 1/8 фіналу === {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 2 красавіка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 4970 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 26:23 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Лазар Кукіч|Кукіч]] 6 |галы2 = [[Пётар Ярашэвіч|Ярашэвіч]] 6 |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104001/OTPBankPICKSzeged-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 красавіка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 32:32 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Шыман Сіцька|Сіцька]] 8 |галы2 = [[Лазар Кукіч|Кукіч]] 6 |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104002/IndustriaKielce-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 2 красавіка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 2552 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 33:29 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 10 |галы2 = [[Пшамыслаў Краеўскі|Краеўскі]], [[Мэльвін Рычардсан|Рычардсан]] 5 |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104003/SportingClubedePortugal-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 красавіка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104004/OrlenWislaPlock-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 1 красавіка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 2590 |судзьдзя = Эрдаган, Эздэніз |судзьдзя_краіна = Турэччына |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 33:34 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 11 |галы2 = [[Жульен Бо|Бо]], [[Нікаля Турна|Турна]] 7 |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104005/GOG-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 красавіка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 40:28 |лік_першай_паловы = 21:12 |галы1 = [[Валера Рывэра Фольч|Рывэра]] 9 |галы2 = [[Лясэ Вільгэльмсэн|Вільгэльмсэн]] 6 |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104006/HBCNantes-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 1 красавіка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 5019 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 32:24 |лік_першай_паловы = 15:9 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]] 10 |галы2 = [[Каміль Сыпшак|Сыпшак]] 8 |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104007/OneVeszpr%C3%A9mHC-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 красавіка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/matches/details/202611020104008/ParisSaintGermain-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Чвэрцьфіналы === {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29–30 красавіка 2026 |час = |стадыён = |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = Пераможца 4 |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 6–7 траўня 2026 |час = |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = Пераможца 4 |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29–30 красавіка 2026 |час = |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 6–7 траўня 2026 |час = |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29–30 красавіка 2026 |час = |стадыён = |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = Пераможца 2 |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 6–7 траўня 2026 |час = |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = Пераможца 2 |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29–30 красавіка 2026 |час = |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 6–7 траўня 2026 |час = |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Фінал чатырох === Фінал чатырох будзе ладзіцца ў нямецкім [[Кёльн]]е на [[Лянксэс Арэна|Лянксэс Арэне]]. Гульні адбудуцца 13 і 14 чэрвеня 2026 году. {{Турнір4 <!--Дата. Месца/Каманда 1/Галы каманды 1/Каманда 2/Галы каманды 2--> <!--Паўфіналы--> |13 чэрвеня| | | | |13 чэрвеня| | | | <!--Фінал--> |14 чэрвеня| | | | <!--Матч за 3-е месца--> |14 чэрвеня| | | | |За3месца=так }} ==== Паўфіналы ==== ==== За 3-е месца ==== ==== Фінал ==== == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://ehfcl.eurohandball.com/men/2025-26/ Афіцыйны сайт]. {{Ліга чэмпіёнаў ЭГФ}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў ЭГФ]] [[Катэгорыя:2025 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2026 год у гандболе]] ht2sm2vptymutpc9l9x6g40d2biw0cx 0 297787 2664272 2664268 2026-04-08T12:26:20Z Dymitr 10914 артаграфія 2664272 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Джэймз Вэнс |арыгінал_імя = {{мова-en|James David Vance|скарочана}} |выява = Portrait of Vice President JD Vance.jpg |подпіс_пад_выявай = 2026 год |пасада = 50-ы [[віцэ-прэзыдэнт ЗША]] |пачатак_тэрміну = 20 студзеня 2025 |канец_тэрміну = |прэзыдэнт = [[Дональд Трамп]] |папярэднік = [[Камала Гарыс]] |наступнік = |пасада2 = [[Сэнатар ЗША]] |пачатак_тэрміну2 = 3 студзеня 2023 |канец_тэрміну2 = 20 студзеня 2025 |папярэднік2 = [[Робэрт Портман]] |наступнік2 = [[Джон Г’юстэд]] |прэзыдэнт2 = [[Джозэф Рабінэт Байдэн|Джозэф Байдэн]] |дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|2|8|1984|1}} |месца_нараджэньня = [[Мідлтаўн (Агаё)|Мідлтаўн]], штат [[Агаё]], ЗША |партыя = [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканская]] |сужэнец = [[жонка]] [[Уша Вэнс|Ўша Вэнс]] (ад 2014 году) |дзеці = 3 |бацька = Дональд Рэй Боўман |маці = Бэвэрлі Кэрал Эйкінс |род = |адукацыя = [[Агайскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] (2009), [[Ельскі ўнівэрсытэт]] (2013) |подпіс = JD Vance Signature-01.svg |узнагароды = [[Мэдаль за дасягненьні (ЗША)]], [[мэдаль за адменныя паводзіны]] |сайт = |камэнтар = }} '''Джэймз Дэйвід Вэнс''' ({{мова-en|James David Vance}}; {{Н}} 1984, Мідлтаўн, штат Агаё, ЗША) — амэрыканскі палітык. 50-ы [[віцэ-прэзыдэнт ЗША]] ад 2025 году. [[Сэнатар ЗША]] ад штата [[Агаё]] (2023—2025). == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся зь імем Джэймз Дональд Боўман. Пасьля [[развод]]у бацькоў яго і ягоную старэйшую сястру Ліндсі гадавалі [[дзед]] і [[бабуля]] па кудзелі Джэймз і Боні Вэнсы. Пасьля ўступленьня [[маці]] ў наступны [[шлюб]] атрымаў [[прозьвішча]] Гэмэл па [[айчым]]у. У 2003 годзе скончыў [[Сярэдняя школа|сярэднюю школу]] і паступіў на вайсковую службу ў [[Корпус марской пяхоты ЗША]]. Працаваў вайсковым [[журналіст]]ам пры [[2-е авіяцыйнае крыло марской пяхоты|2-м авіяцыйным крыле марской пяхоты]] ў штаце [[Паўночная Караліна]]. У 2005 годзе паўгады служыў на [[Ірацкая вайна|Ірацкай вайне]]. За час вайсковай службы атрымаў вайсковую годнасьць [[капрал]]а і мэдалі за [[Мэдаль за дасягненьні (ЗША)|дасягненьні]] і [[Мэдаль за адменныя паводзіны|адменныя паводзіны]]. У 2007 годзе паступіў у [[Агайскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]] ([[Каламбус]]), які скончыў у 2009 годзе са ступеняй [[бакаляўр]]а мастацтва ў [[Паліталёгія|паліталёгіі]] і філязофіі з найвышэйшай пахвалой. У 2010 годзе паступіў у школу права [[Ельскі ўнівэрсытэт|Ельскага ўнівэрсытэту]] (штат [[Канэктыкут]]), дзе адначасна працаваў у «Ельскім прававым часопісе». У 2010—2011 гадох пісаў для вэб-бачыны «[[Дэйвід Фрум|Фрум]] Форум». У красавіку 2013 году зьмяніў імя на Джэймз Дэйвід Вэнс у гонар свайго дзеда па кудзелі, які яго выхоўваў. У траўні 2013 году атрымаў ступеню [[Доктар права|доктара права]]. Пасьля дактарантуры працаваў на сэнатара [[Джон Корнін|Джона Корніна]] ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]], які прадстаўляў [[Тэхас]] у [[Сэнат ЗША|Сэнаце ЗША]]. Затым год працаваў памагатым судзьдзі [[Дэйвід Банінг|Дэйвіда Банінга]] ў [[Суд Усходняй акругі Кентукі|Судзе Ўсходняй акругі Кентукі]] ([[Лексынгтан (Кентукі)|Лексынгтан]]). Затым перайшоў на працу карпаратыўным праўнікам у прадпрыемства «[[Сідлі-Остын]]» (штат [[Іліной]]). У 2016—2017 гадох працаваў у кіраўніцтве прадпрыемства «Мітрылавы капітал» праўніка-мільярдэра [[Пітэр Тыль|Пітэра Тыля]] ў [[Сан-Францыска]] (штат Каліфорнія). У чэрвені 2016 году нью-ёрскае выдавецтва «[[Харпэр (выдавецтва)|Харпэр]]» выпусьціла ягоныя ўспаміны пра сям’ю і культуру ў крызісе «[[Вясковая элегія]]», якія сталі [[Хадавая кніга|хадавой кнігай]] 2016—2017 гадоў. Пасьля посьпеху кнігі пачаў пісаць у штодзёньнік «[[Нью-Ёрскі час]]». У 2017 годзе пачаў працаваць на інвэстыцыйным прадпрыемстве «[[Рэвалюцыя (прадпрыемства)|Рэвалюцыя]]» ў [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтоне]], дзе адказваў за [[Укладаньні|ўкладаньні]] ва ўнутраных штатах Амэрыкі. У 2017—2018 гадох быў аўтарам тэлеканалу «[[Сетка кабэльных навінаў]]» (штат [[Джорджыя]]). У 2019 годзе пры падтрымцы мільярдэраў Тыля, [[Эрык Шміт|Эрыка Шміта]] і [[Марк Андрысэн|Марка Андрысэна]] сузаснаваў укладніцкае прадпрыемства «Нар’я капітал» у [[Цынцынаці]] (штат Агаё). У жніўні 2019 году прыняў [[хрышчэньне]] ў [[Прыярат|прыяраце]] сьвятой Гертруды ў [[Цынцынаці]] (штат Агаё). За 2020 год прыцягнуў у яго 93 млн даляраў. Разам з Тылем і былым прэзыдэнцкім дарадцам Дарэнам Блэнтанам уклаў у канадзкі відэахостынг «[[Рамбл]]» (правінцыя [[Антарыё]]). 11 лістапада 2020 году кінарэжысэр [[Рон Гаўард]] выпусьціў фільм «[[Вясковая элегія (фільм)|Вясковая элегія]]» паводле ягонай кнігі. 8 лістапада 2022 году перамог на выбарах у [[Сэнат ЗША]] ад штата Агаё ў якасьці вылучэнца ад [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]]. У Сэнаце браў удзел у Камітэце па банкаўскай, жыльлёвай і гарадзкой справах, а таксама ў Камітэце па гандлі, навуцы і перавозках. Быў суаўтарам 2-х законапраектаў, якія ўхвалілі Сэнат і [[Палата прадстаўнікоў ЗША]], але заблякаваў прэзыдэнт [[Джозэф Рабінэт Байдэн|Джозэф Байдэн]]. 15 ліпеня 2024 году на Рэспубліканскім нацыянальным зьезьдзе кандыдат у прэзыдэнты [[Дональд Трамп]] вылучыў яго віцэ-прэзыдэнтам на пераможных [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 2024 году|прэзыдэнцкіх выбарах у ЗША 2024 году]]. === Віцэ-прэзыдэнт ЗША === 24 студзеня 2025 году падаў вырашальны голас у [[Сэнат ЗША|Сэнаце ЗША]] пры зацьвярджэньні [[Пітэр Гэгсэт|Пітэра Гэгсэта]] [[Міністэрства абароны ЗША|міністрам абароны]]. 14 лютага 2025 году выступіў з прамовай на [[Мюнхэнская канфэрэнцыя па бясьпецы|Мюнхэнскай канфэрэнцыі па бясьпецы]] (Нямеччына). У сваёй прамове адзначыў, што яго турбавала «адступленьне Эўропы ад некаторых яе найбольш фундамэнтальных [[Каштоўнасьць|каштоўнасьцяў]]», якія яна заўсёды падзяляла са Злучанымі Штатамі Амэрыкі. Джэймз Вэнс прывёў прыклад скасаваньня вынікаў [[Прэзыдэнцкія выбары ў Румыніі 2024 году|прэзыдэнцкіх выбараў]] у [[Румынія|Румыніі]] пастановай [[Канстытуцыйны суд Румыніі|Канстытуцыйнага суду]] ад 6 сьнежня 2024 году. Таксама віцэ-прэзыдэнт ЗША раскрытыкаваў [[Цэнзура|цэнзуру]] ў Сеціве, якую «падавалі як абарону дэмакратыі», і парушэньні [[Свабода сумленьня|свабоды сумленьня]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=Джэймз Вэнс|загаловак=Мюнхэнская прамова Вэнса пра новую палітыку ЗША і чаканьні ад Эўропы — поўны тэкст|спасылка=https://nashaniva.com/361797|выдавец=Партал «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=16 лютага 2025|дата доступу=18 ліпеня 2025}}</ref>: {{Цытата|Я гляджу на Брусэль, дзе ў [[Эўракамісія|Эўракамісіі]] папярэджваюць грамадзянаў, што будуць адключаць [[Сацыяльная сетка|сацыяльныя сеткі]] ў выпадку беспарадкаў, калі яны заўважаць «кантэнт, які распальвае варожасьць». Я гляджу на Нямеччыну, дзе паліцыя праводзіць рэйды супраць грамадзянаў, падазраваных у публікацыі анты[[Фэмінізм|фэміністычных]] камэнтаў у інтэрнэце. Я гляджу на [[Швэцыя|Швэцыю]], дзе 2 тыдні таму ўлады вынесьлі прысуд хрысьціянскаму актывісту за ўдзел у спальваньні [[Каран]]а — за што перад гэтым забілі яго сябра. Тады судзьдзя халаднакроўна заявіў, што швэдзкія законы не даюць дазволу рабіць тое, што абражае перакананьні групы людзей. ...Трохі больш за 2 гады таму брытанскі ўрад абвінаваціў 51-гадовага '''Адама Сьміта Конэра''' ў агідным злачынстве: ён стаяў і моўчкі маліўся за 50 мэтраў ад клінікі, дзе рабілі [[аборт]]ы. Нікому не перашкаджаючы, ні з кім не размаўляючы, проста моўчкі молячыся ў адзіноце. Калі брытанскія праваахоўнікі заўважылі яго і спыталі, пра што ён моліцца, Адам адказаў проста: за свайго ненароджанага [[сын]]а. Ягоная былая дзяўчына зрабіла аборт некалькі гадоў таму. Адама прызналі вінаватым у парушэньні закону, які крыміналізуе [[Малітва|малітву]] і іншыя дзеяньні, што могуць паўплываць на рашэньне чалавека, за 200 мэтраў ад клінікі, дзе робяць аборты. Ён мусіў сплаціць 1000 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]]. ... У кастрычніку мінулага году, усяго некалькі месяцаў таму, [[Шатляндыя|шатляндзкі]] ўрад пачаў рассылаць лісты грамадзянам, чые дамы знаходзяцца ў так званых зонах бясьпечнага доступу, папярэджваючы іх, што нават прыватная малітва ва ўласным доме можа быць прыраўняная да парушэньня закону. І, вядома, урад заклікаў паведамляць пра падазраваных ва ўчыненьні «[[злачынства думкі]]» ў Брытаніі і па ўсёй Эўропе.|Джэймз Вэнс|Мюнхэнская прамова віцэ-прэзыдэнта ЗША 14 лютага 2025 году}} Сярод іншага, на Мюнхэнскай канфэрэнцыі Вэнс адзначыў, што папярэдняя [[адміністрацыя Байдэна]] патрабавала ад сацыяльных сетак цэнзураваць паведамленьні пра відавочную ўцечку [[Уханьскі каронавірус|ўханьскага каронавірусу]] «зь біялябараторыі ў Кітаі». Таксама ён выкрыў абмежаваньне выказваньня меркаваньня на самім мерапрыемстве: «Арганізатары менавіта гэтай канфэрэнцыі забаранілі [[дэпутат]]ам, якія прадстаўляюць [[Папулізм|папулісцкія]] партыі зь левага і правага флянгу, удзельнічаць у гэтай сустрэчы. Мы не абавязаныя згаджацца з усім, што кажуць гэтыя людзі. Але калі палітычныя лідэры прадстаўляюць частку электарату, мы, прынамсі, абавязаныя весьці зь імі [[дыялёг]]». У якасьці прычыны [[Брытанскі выхад з Эўразьвязу|брытанскага выхаду з Эўразьвязу]] (Брытавыхаду) Вэнс згадаў ігнараваньне ўрадам таго, што «ніводзін выбаршчык у Эўропе не ішоў на выбары з жаданьнем адкрыць дзьверы мільёнам мігрантаў, не правяраючы іх». Урэшце, ён заявіў: «Ігнараваньне людзей або іх праблемаў, а тым больш закрыцьцё мэдыя, выбараў або выключэньне людзей з палітычнага працэсу — нічога не абараняе. Наадварот, гэта самы дакладны спосаб зьнішчыць [[Дэмакратыя|дэмакратыю]]. Гаварыць і выказваць сваё меркаваньне — гэта не ўмяшаньне ў выбары. Нават калі гаворка ідзе пра погляды, што паходзяць з-за межаў вашай краіны»<ref name="а"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Накід:Асоба}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Агаё]] [[Катэгорыя:Афіцэры ЗША]] [[Катэгорыя:Адзначаныя вайсковымі ўзнагародамі ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Агаё]] [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычных навучальных установаў ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Дактары юрыдычных навук]] [[Катэгорыя:Сябры Рэспубліканскай партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратары ЗША]] [[Катэгорыя:Мэмуарысты]] [[Катэгорыя:Палітыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Сэнатары ЗША]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзыдэнты ЗША]] hzepiakyhvhu6fwem5iqc553u59u2yy 0 298292 2664269 2642196 2026-04-08T12:22:37Z Artsiom91 28241 /* Табліца */ 2664269 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2018—2019 гадоў''' — 27-ы розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Паўночнай Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Паўночнай Македоніі, які праходзіў з 11 жніўня 2018 году па 26 траўня 2019 году. Чэмпіёнам стала «[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]», якая тым самым здабыла свой трэці тытул у найвышэйшым дывізіёне. 12 лютага 2019 году набыло моц рашэньне пра афіцыйнае перайменаваньне дзяржавы з Македоніі ў Паўночную Македонію. Турнір, аднак, захаваў афіцыйную назву Македонская першая ліга. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Беласіца Струміца|Беласіца]]» і «[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія Гёрчэ Петраў]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Скоп’е (футбольны клюб)|Скоп’е]]» і «[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]]». == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2019.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SKE |каманда2=VAR |каманда3=AKA |каманда4=SKU |каманда5=MGP |каманда6=REN |каманда7=RAB |каманда8=SIL |каманда9=BEL |каманда10=POB <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=EXC |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q |вынік5=EL1Q |вынік8=RPO |вынік9=REL |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_AKA=17|нічыі_AKA=7 |паразы_AKA=12|мз_AKA=45|мп_AKA=35 <!-- Акадэмія Пандзеў --> |перамогі_BEL=9 |нічыі_BEL=11|паразы_BEL=16|мз_BEL=37|мп_BEL=49 <!-- Беласіца --> |перамогі_MGP=12|нічыі_MGP=11|паразы_MGP=13|мз_MGP=45|мп_MGP=50 <!-- Македонія Гёрчэ Петраў --> |перамогі_POB=6 |нічыі_POB=5 |паразы_POB=25|мз_POB=26|мп_POB=76 <!-- Пабеда --> |перамогі_RAB=13|нічыі_RAB=7 |паразы_RAB=16|мз_RAB=43|мп_RAB=49 <!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=12|нічыі_REN=11|паразы_REN=13|мз_REN=53|мп_REN=49 <!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=24|нічыі_SKE=7 |паразы_SKE=5 |мз_SKE=80|мп_SKE=29 <!-- Шкендыя --> |перамогі_SKU=13|нічыі_SKU=9 |паразы_SKU=14|мз_SKU=40|мп_SKU=42 <!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=11|нічыі_SIL=11|паразы_SIL=14|мз_SIL=27|мп_SIL=39 <!-- Сылекс --> |перамогі_VAR=17|нічыі_VAR=13|паразы_VAR=6 |мз_VAR=45|мп_VAR=23 <!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AKA=[[Акадэмія Пандзеў Струміца|Акадэмія Пандзеў]] |назва_BEL=[[Беласіца Струміца|Беласіца]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія Гёрчэ Петраў]] |назва_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL1Q=green1|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2019—2020 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2019—2020 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_EXC=inherit |тэкст_EXC=Не дапушчаны да эўракубкаў |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=[[#Пераходны матч|Пераходны матч]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу |заўвага_вынікі_EXC=«Вардар» не атрымаў ліцэнзію УЭФА для ўдзелу ў эўракубках з-за фінансавых праблемаў. }}</onlyinclude> == Вынікі гульняў == {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2019.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў=AKP, BEL, VAR, MGP, POB, RAB, REN, SIL, SKË, SKU |скарачэньне_AKP=[[Акадэмія Пандзеў Струміца|АП]] |скарачэньне_BEL=[[Беласіца Струміца|Бел]] |скарачэньне_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Мак]] |скарачэньне_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Паб]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_SKË=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_AKP=[[Акадэмія Пандзеў Струміца|Акадэмія Пандзеў]] |назва_BEL=[[Беласіца Струміца|Беласіца]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія ГП]] |назва_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_SKË=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч1_AKP_BEL = 3–0 | матч1_AKP_MGP = 2–1 | матч1_AKP_POB = 2–1 | матч1_AKP_RAB = 1–0 | матч1_AKP_REN = 0–2 | матч1_AKP_SKË = 0–0 | матч1_AKP_SKU = 1–0 | матч1_AKP_SIL = 3–0 | матч1_AKP_VAR = 0–0 | матч1_BEL_AKP = 0–2 | матч1_BEL_MGP = 1–4 | матч1_BEL_POB = 2–1 | матч1_BEL_RAB = 1–2 | матч1_BEL_REN = 3–1 | матч1_BEL_SKË = 0–2 | матч1_BEL_SKU = 1–0 | матч1_BEL_SIL = 1–1 | матч1_BEL_VAR = 1–1 | матч1_MGP_AKP = 1–0 | матч1_MGP_BEL = 0–0 | матч1_MGP_POB = 1–0 | матч1_MGP_RAB = 3–0 | матч1_MGP_REN = 1–2 | матч1_MGP_SKË = 0–0 | матч1_MGP_SKU = 2–2 | матч1_MGP_SIL = 1–1 | матч1_MGP_VAR = 1–3 | матч1_POB_AKP = 2–4 | матч1_POB_BEL = 1–0 | матч1_POB_MGP = 0–2 | матч1_POB_RAB = 0–2 | матч1_POB_REN = 1–0 | матч1_POB_SKË = 0–2 | матч1_POB_SKU = 2–0 | матч1_POB_SIL = 2–0 | матч1_POB_VAR = 0–1 | матч1_RAB_AKP = 1–0 | матч1_RAB_BEL = 1–1 | матч1_RAB_MGP = 5–1 | матч1_RAB_POB = 3–1 | матч1_RAB_REN = 3–4 | матч1_RAB_SKË = 1–2 | матч1_RAB_SKU = 0–2 | матч1_RAB_SIL = 2–1 | матч1_RAB_VAR = 0–2 | матч1_REN_AKP = 1–1 | матч1_REN_BEL = 0–2 | матч1_REN_MGP = 1–1 | матч1_REN_POB = 2–1 | матч1_REN_RAB = 0–2 | матч1_REN_SKË = 0–3 | матч1_REN_SKU = 2–0 | матч1_REN_SIL = 1–1 | матч1_REN_VAR = 0–1 | матч1_SKË_AKP = 0–1 | матч1_SKË_BEL = 4–1 | матч1_SKË_MGP = 5–1 | матч1_SKË_POB = 0–2 | матч1_SKË_RAB = 6–2 | матч1_SKË_REN = 2–2 | матч1_SKË_SKU = 3–0 | матч1_SKË_SIL = 5–0 | матч1_SKË_VAR = 2–2 | матч1_SKU_AKP = 1–0 | матч1_SKU_BEL = 1–0 | матч1_SKU_MGP = 2–1 | матч1_SKU_POB = 0–0 | матч1_SKU_RAB = 1–1 | матч1_SKU_REN = 1–1 | матч1_SKU_SKË = 1–2 | матч1_SKU_SIL = 2–0 | матч1_SKU_VAR = 1–0 | матч1_SIL_AKP = 1–0 | матч1_SIL_BEL = 1–0 | матч1_SIL_MGP = 1–1 | матч1_SIL_POB = 0–0 | матч1_SIL_RAB = 2–0 | матч1_SIL_REN = 1–0 | матч1_SIL_SKË = 1–2 | матч1_SIL_SKU = 1–1 | матч1_SIL_VAR = 0–1 | матч1_VAR_AKP = 3–0 | матч1_VAR_BEL = 1–1 | матч1_VAR_MGP = 1–0 | матч1_VAR_POB = 3–0 | матч1_VAR_RAB = 0–1 | матч1_VAR_REN = 0–0 | матч1_VAR_SKË = 0–2 | матч1_VAR_SKU = 2–1 | матч1_VAR_SIL = 1–0 | матч2_AKP_BEL = 0–2 | матч2_AKP_MGP = 3–0 | матч2_AKP_POB = 4–0 | матч2_AKP_RAB = 3–1 | матч2_AKP_REN = 2–1 | матч2_AKP_SKË = 0–1 | матч2_AKP_SKU = 0–2 | матч2_AKP_SIL = 2–0 | матч2_AKP_VAR = 1–1 | матч2_BEL_AKP = 0–1 | матч2_BEL_MGP = 3–1 | матч2_BEL_POB = 1–1 | матч2_BEL_RAB = 0–1 | матч2_BEL_REN = 3–2 | матч2_BEL_SKË = 2–1 | матч2_BEL_SKU = 2–0 | матч2_BEL_SIL = 0–1 | матч2_BEL_VAR = 0–0 | матч2_MGP_AKP = 1–1 | матч2_MGP_BEL = 2–1 | матч2_MGP_POB = 3–0 | матч2_MGP_RAB = 1–1 | матч2_MGP_REN = 3–1 | матч2_MGP_SKË = 1–1 | матч2_MGP_SKU = 1–0 | матч2_MGP_SIL = 2–0 | матч2_MGP_VAR = 0–2 | матч2_POB_AKP = 1–3 | матч2_POB_BEL = 1–1 | матч2_POB_MGP = 1–3 | матч2_POB_RAB = 0–1 | матч2_POB_REN = 2–3 | матч2_POB_SKË = 1–4 | матч2_POB_SKU = 0–3 | матч2_POB_SIL = 0–1 | матч2_POB_VAR = 0–0 | матч2_RAB_AKP = 1–2 | матч2_RAB_BEL = 1–1 | матч2_RAB_MGP = 2–0 | матч2_RAB_POB = 1–2 | матч2_RAB_REN = 1–1 | матч2_RAB_SKË = 0–1 | матч2_RAB_SKU = 1–2 | матч2_RAB_SIL = 1–1 | матч2_RAB_VAR = 0–2 | матч2_REN_AKP = 2–2 | матч2_REN_BEL = 3–2 | матч2_REN_MGP = 0–0 | матч2_REN_POB = 9–1 | матч2_REN_RAB = 1–2 | матч2_REN_SKË = 3–2 | матч2_REN_SKU = 1–0 | матч2_REN_SIL = 1–0 | матч2_REN_VAR = 4–0 | матч2_SKË_AKP = 4–1 | матч2_SKË_BEL = 3–0 | матч2_SKË_MGP = 4–2 | матч2_SKË_POB = 5–2 | матч2_SKË_RAB = 1–0 | матч2_SKË_REN = 2–1 | матч2_SKË_SKU = 5–1 | матч2_SKË_SIL = 0–0 | матч2_SKË_VAR = 1–0 | матч2_SKU_AKP = 1–0 | матч2_SKU_BEL = 2–2 | матч2_SKU_MGP = 0–1 | матч2_SKU_POB = 3–0 | матч2_SKU_RAB = 1–2 | матч2_SKU_REN = 2–2 | матч2_SKU_SKË = 1–0 | матч2_SKU_SIL = 2–1 | матч2_SKU_VAR = 2–2 | матч2_SIL_AKP = 3–0 | матч2_SIL_BEL = 2–1 | матч2_SIL_MGP = 1–1 | матч2_SIL_POB = 1–0 | матч2_SIL_RAB = 1–0 | матч2_SIL_REN = 0–0 | матч2_SIL_SKË = 0–3 | матч2_SIL_SKU = 2–2 | матч2_SIL_VAR = 1–0 | матч2_VAR_AKP = 1–1 | матч2_VAR_BEL = 1–1 | матч2_VAR_MGP = 3–1 | матч2_VAR_POB = 6–0 | матч2_VAR_RAB = 1–1 | матч2_VAR_REN = 2–0 | матч2_VAR_SKË = 0–0 | матч2_VAR_SKU = 1–0 | матч2_VAR_SIL = 1–0 }} == Пераходны матч == Па заканчэньні сэзону адбыўся пераходны матч паміж «[[Сылекс Кратава|Сылексам]]», які заняў восьмае месца ў Першай лізе, і «[[Тыквеш Кавадарцы|Тыквешам]]», які стаў найлепшым з камандаў, што занялі другія месцы ў сваіх зонах у Другой лізе. Перамогу здабыў «Сылекс», і клюбы засталіся ў сваіх лігах. {{Справаздача пра матч |дата = 5 чэрвеня 2019 |час = 16:30 |стадыён = [[Гёрчэ Петраў (стадыён)|Гёрчэ Петраў]], [[Скоп’е]] |каманда1 = [[Сылекс Кратава|Сылекс]] |лік = 3:2 |пратакол = [https://macedonianfootball.com/play-off-sileks-stays-in-top-flight-tikvesh-gutted/ Справаздача] |каманда2 = [[Тыквеш Кавадарцы|Тыквеш]] |галы1 = Георгіеў, 12’, 15’<br />Райкавіч, 25’ |галы2 = Іваноўскі, 22’<br />Мойсаў, 58’ |гледачы = |судзьдзя = Дзімітар Мехкароўскі |справаздача = |смі = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Паўночнай Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Паўночнай Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2018—2019 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2018 год у футболе]] [[Катэгорыя:2019 год у футболе]] 08joona19i7v9b6qpo7sbj2k4gq0xa8 0 298294 2664270 2642138 2026-04-08T12:22:43Z Artsiom91 28241 /* Табліца */ 2664270 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2017—2018 гадоў''' — 26-ы розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 12 жніўня 2017 году па 20 траўня 2018 году. Чэмпіёнам стала «[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]]», якая тым самым здабыла свой другі тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Акадэмія Пандзеў Струміца|Акадэмія Пандзеў]]» і «[[Скоп’е (футбольны клюб)|Скоп’е]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніцу]]» і «[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонію Гёрчэ Петраў]]». == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2018.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=SKE |каманда2=VAR |каманда3=RAB |каманда4=SKU |каманда5=SIL |каманда6=AKA |каманда7=REN |каманда8=POB |каманда9=SKO |каманда10=PEL <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=EL1Q |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q |вынік8=RPO |вынік9=REL |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_AKA=10|нічыі_AKA=12|паразы_AKA=14|мз_AKA=43 |мп_AKA=47| <!-- Акадэмія Пандзеў --> |перамогі_PEL=8 |нічыі_PEL=10|паразы_PEL=18|мз_PEL=37 |мп_PEL=68| <!-- Пелістэр --> |перамогі_POB=10|нічыі_POB=8 |паразы_POB=18|мз_POB=36 |мп_POB=56| <!-- Пабеда --> |перамогі_RAB=14|нічыі_RAB=10|паразы_RAB=12|мз_RAB=50 |мп_RAB=43| <!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=10|нічыі_REN=11|паразы_REN=15|мз_REN=36 |мп_REN=53| <!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=29|нічыі_SKE=4 |паразы_SKE=3 |мз_SKE=101|мп_SKE=27| <!-- Шкендыя --> |перамогі_SKU=13|нічыі_SKU=12|паразы_SKU=11|мз_SKU=51 |мп_SKU=46| <!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=13|нічыі_SIL=11|паразы_SIL=12|мз_SIL=30 |мп_SIL=37| <!-- Сылекс --> |перамогі_SKO=7 |нічыі_SKO=14|паразы_SKO=15|мз_SKO=24 |мп_SKO=43| <!-- Скоп’е --> |перамогі_VAR=16|нічыі_VAR=8 |паразы_VAR=12|мз_VAR=53 |мп_VAR=41| <!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AKA=[[Акадэмія Пандзеў Струміца|Акадэмія Пандзеў]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_SKO=[[Скоп’е (футбольны клюб)|Скоп’е]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL1Q=green1|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2018—2019 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2018—2019 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=[[#Пераходны матч|Пераходны матч]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу }}</onlyinclude> == Вынікі гульняў == {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2018.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў=AKA, VAR, POB, PEL, RAB, REN, SKO, SIL, SKË, SKU |скарачэньне_AKA=[[Акадэмія Пандзеў Струміца|АП]] |скарачэньне_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пел]] |скарачэньне_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Паб]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKË=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_SKO=[[Скоп’е (футбольны клюб)|Ско]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_AKA=[[Акадэмія Пандзеў Струміца|Акадэмія Пандзеў]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKË=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_SKO=[[Скоп’е (футбольны клюб)|Скоп’е]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч1_AKA_PEL = 2–0 | матч1_AKA_POB = 0–1 | матч1_AKA_RAB = 1–1 | матч1_AKA_REN = 1–0 | матч1_AKA_SKË = 3–2 | матч1_AKA_SKU = 2–0 | матч1_AKA_SIL = 0–1 | матч1_AKA_SKO = 2–0 | матч1_AKA_VAR = 0–2 | матч1_PEL_AKA = 3–4 | матч1_PEL_POB = 2–1 | матч1_PEL_RAB = 1–1 | матч1_PEL_REN = 2–1 | матч1_PEL_SKË = 1–3 | матч1_PEL_SKU = 2–2 | матч1_PEL_SIL = 1–2 | матч1_PEL_SKO = 0–0 | матч1_PEL_VAR = 0–1 | матч1_POB_AKA = 2–2 | матч1_POB_PEL = 1–2 | матч1_POB_RAB = 2–4 | матч1_POB_REN = 1–1 | матч1_POB_SKË = 0–2 | матч1_POB_SKU = 2–1 | матч1_POB_SIL = 0–2 | матч1_POB_SKO = 4–2 | матч1_POB_VAR = 1–0 | матч1_RAB_AKA = 1–2 | матч1_RAB_PEL = 2–0 | матч1_RAB_POB = 4–0 | матч1_RAB_REN = 0–0 | матч1_RAB_SKË = 2–6 | матч1_RAB_SKU = 1–0 | матч1_RAB_SIL = 0–0 | матч1_RAB_SKO = 3–0 | матч1_RAB_VAR = 3–1 | матч1_REN_AKA = 3–1 | матч1_REN_PEL = 1–0 | матч1_REN_POB = 0–0 | матч1_REN_RAB = 3–1 | матч1_REN_SKË = 1–6 | матч1_REN_SKU = 0–0 | матч1_REN_SIL = 0–3 | матч1_REN_SKO = 5–1 | матч1_REN_VAR = 2–5 | матч1_SKË_AKA = 2–1 | матч1_SKË_PEL = 3–0 | матч1_SKË_POB = 3–3 | матч1_SKË_RAB = 2–1 | матч1_SKË_REN = 2–0 | матч1_SKË_SKU = 4–1 | матч1_SKË_SIL = 5–0 | матч1_SKË_SKO = 4–0 | матч1_SKË_VAR = 2–0 | матч1_SKU_AKA = 1–1 | матч1_SKU_PEL = 1–1 | матч1_SKU_POB = 1–0 | матч1_SKU_RAB = 2–1 | матч1_SKU_REN = 4–1 | матч1_SKU_SKË = 0–3 | матч1_SKU_SIL = 0–1 | матч1_SKU_SKO = 1–0 | матч1_SKU_VAR = 2–0 | матч1_SIL_AKA = 1–0 | матч1_SIL_PEL = 1–4 | матч1_SIL_POB = 1–0 | матч1_SIL_RAB = 2–1 | матч1_SIL_REN = 0–0 | матч1_SIL_SKË = 0–2 | матч1_SIL_SKU = 0–1 | матч1_SIL_SKO = 1–0 | матч1_SIL_VAR = 0–0 | матч1_SKO_AKA = 1–1 | матч1_SKO_PEL = 1–0 | матч1_SKO_POB = 0–1 | матч1_SKO_RAB = 0–0 | матч1_SKO_REN = 0–0 | матч1_SKO_SKË = 1–2 | матч1_SKO_SKU = 0–0 | матч1_SKO_SIL = 1–1 | матч1_SKO_VAR = 1–1 | матч1_VAR_AKA = 3–1 | матч1_VAR_PEL = 1–0 | матч1_VAR_POB = 4–0 | матч1_VAR_RAB = 1–0 | матч1_VAR_REN = 2–1 | матч1_VAR_SKË = 4–2 | матч1_VAR_SKU = 1–0 | матч1_VAR_SIL = 3–1 | матч1_VAR_SKO = 3–0 | матч2_AKA_PEL = 1-1 | матч2_AKA_POB = 1-0 | матч2_AKA_RAB = 0-1 | матч2_AKA_REN = 1-1 | матч2_AKA_SKË = 2-2 | матч2_AKA_SKU = 1-2 | матч2_AKA_SIL = 1-2 | матч2_AKA_SKO = 0-0 | матч2_AKA_VAR = 1-1 | матч2_PEL_AKA = 1-3 | матч2_PEL_POB = 1-1 | матч2_PEL_RAB = 3-2 | матч2_PEL_REN = 3-2 | матч2_PEL_SKË = 0-6 | матч2_PEL_SKU = 0-2 | матч2_PEL_SIL = 2-1 | матч2_PEL_SKO = 0-0 | матч2_PEL_VAR = 0-0 | матч2_POB_AKA = 0-0 | матч2_POB_PEL = 1-1 | матч2_POB_RAB = 2-0 | матч2_POB_REN = 1-0 | матч2_POB_SKË = 2-1 | матч2_POB_SKU = 3-3 | матч2_POB_SIL = 1-0 | матч2_POB_SKO = 0-1 | матч2_POB_VAR = 2-0 | матч2_RAB_AKA = 1-1 | матч2_RAB_PEL = 4-0 | матч2_RAB_POB = 4-2 | матч2_RAB_REN = 0-0 | матч2_RAB_SKË = 0-2 | матч2_RAB_SKU = 1-1 | матч2_RAB_SIL = 2-0 | матч2_RAB_SKO = 3-2 | матч2_RAB_VAR = 2-1 | матч2_REN_AKA = 2-1 | матч2_REN_PEL = 1-0 | матч2_REN_POB = 2-1 | матч2_REN_RAB = 2-1 | матч2_REN_SKË = 0-3 | матч2_REN_SKU = 3-1 | матч2_REN_SIL = 0-0 | матч2_REN_SKO = 2-0 | матч2_REN_VAR = 1-1 | матч2_SKË_AKA = 1-0 | матч2_SKË_PEL = 4-0 | матч2_SKË_POB = 3-0 | матч2_SKË_RAB = 3-0 | матч2_SKË_REN = 5-0 | матч2_SKË_SKU = 2-0 | матч2_SKË_SIL = 1-0 | матч2_SKË_SKO = 3-1 | матч2_SKË_VAR = 1-1 | матч2_SKU_AKA = 5-2 | матч2_SKU_PEL = 5-2 | матч2_SKU_POB = 3-1 | матч2_SKU_RAB = 1-1 | матч2_SKU_REN = 3-0 | матч2_SKU_SKË = 0-3 | матч2_SKU_SIL = 1-1 | матч2_SKU_SKO = 0-2 | матч2_SKU_VAR = 4-1 | матч2_SIL_AKA = 0-0 | матч2_SIL_PEL = 1-1 | матч2_SIL_POB = 1-0 | матч2_SIL_RAB = 0-0 | матч2_SIL_REN = 1-0 | матч2_SIL_SKË = 1-3 | матч2_SIL_SKU = 1-1 | матч2_SIL_SKO = 0-1 | матч2_SIL_VAR = 0-2 | матч2_SKO_AKA = 0-2 | матч2_SKO_PEL = 4-0 | матч2_SKO_POB = 1-0 | матч2_SKO_RAB = 0-1 | матч2_SKO_REN = 1-1 | матч2_SKO_SKË = 0-0 | матч2_SKO_SKU = 1-1 | матч2_SKO_SIL = 1-1 | матч2_SKO_VAR = 0-0 | матч2_VAR_AKA = 3-2 | матч2_VAR_PEL = 2-3 | матч2_VAR_POB = 3-0 | матч2_VAR_RAB = 0-1 | матч2_VAR_REN = 1-0 | матч2_VAR_SKË = 2-3 | матч2_VAR_SKU = 1-1 | матч2_VAR_SIL = 2-3 | матч2_VAR_SKO = 0-1 }} == Пераходны матч == Па заканчэньні сэзону адбыўся пераходны матч паміж «[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабедай]]», якая заняла восьмае месца ў Першай лізе, і «[[Борэц Вэлес|Борэцам]]», які стаў найлепшым з камандаў, што занялі другія месцы ў сваіх зонах у Другой лізе. Перамогу здабыла «Пабеда», і клюбы засталіся ў сваіх лігах. {{Справаздача пра матч |дата = 2 чэрвеня 2018 |час = 16:30 |стадыён = [[Младаст (стадыён, Струміца)|Младаст]], [[Струміца]] |каманда1 = [[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |лік = 2:1 |пратакол = [https://macedonianfootball.com/promotion-play-off-pobeda-beats-borec-to-stay-in-1-mfl/ Справаздача] |каманда2 = [[Борэц Вэлес|Борэц]] |галы1 = Іванавіч, 8’<br />Вэлкоскі, 29’ |галы2 = Кудзіян, 56’ |гледачы = |судзьдзя = Дэян Якімоўскі |справаздача = |смі = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2017—2018 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2017 год у футболе]] [[Катэгорыя:2018 год у футболе]] gtqusd9wp8qkpc21yv2pxim7f6o21t3 0 298295 2664271 2642050 2026-04-08T12:22:51Z Artsiom91 28241 /* Табліца */ 2664271 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2016—2017 гадоў''' — 25-ы розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 7 жніўня 2016 году па 31 траўня 2017 году. Чэмпіёнам стаў «[[Вардар Скоп’е|Вардар]]», які тым самым здабыў свой дзясяты тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх сем былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а тры клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]]», «[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія Гёрчэ Петраў]]» і «[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Гарызонт Турнава|Гарызонт]]», «[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]]» і «[[Младаст Цараў Двор|Младаст]]». == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2017.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=SKE |каманда3=RAB |каманда4=PEL |каманда5=REN |каманда6=SIL |каманда7=POB |каманда8=SKU |каманда9=BRE |каманда10=MGP <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL2Q |вынік2=EL1Q |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q |вынік8=RPO |вынік9=REL |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=4 |нічыі_BRE=12|паразы_BRE=20|мз_BRE=39|мп_BRE=69<!-- Брэгалніца --> |перамогі_MGP=4 |нічыі_MGP=11|паразы_MGP=21|мз_MGP=35|мп_MGP=80<!-- Македонія Гёрчэ Петраў --> |перамогі_PEL=14|нічыі_PEL=10|паразы_PEL=12|мз_PEL=44|мп_PEL=35<!-- Пелістэр --> |перамогі_POB=10|нічыі_POB=11|паразы_POB=15|мз_POB=34|мп_POB=50<!-- Пабеда --> |перамогі_RAB=14|нічыі_RAB=12|паразы_RAB=10|мз_RAB=49|мп_RAB=41<!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=13|нічыі_REN=13|паразы_REN=10|мз_REN=42|мп_REN=37<!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=20|нічыі_SKE=10|паразы_SKE=6 |мз_SKE=71|мп_SKE=39<!-- Шкендыя --> |перамогі_SKU=8 |нічыі_SKU=13|паразы_SKU=15|мз_SKU=27|мп_SKU=39<!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=11|нічыі_SIL=14|паразы_SIL=11|мз_SIL=41|мп_SIL=43<!-- Сылекс --> |перамогі_VAR=25|нічыі_VAR=8 |паразы_VAR=3 |мз_VAR=75|мп_VAR=24<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія Гёрчэ Петраў]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні чэмпіёна, удзельнікаў эўракубкаў і камандаў на паніжэньне). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL2Q=green1|тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2017—2018 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2017—2018 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=[[#Пераходныя матчы|Пераходныя матчы]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу |заўвага_вынікі_EL1Q=«Пелістэр» кваліфікаваўся ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Македоніі па футболе 2016—2017 гадоў|Кубка Македоніі]]. }}</onlyinclude> == Вынікі гульняў == {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2017.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў=BRE, VAR, MGP, POB, PEL, RAB, REN, SIL, SKË, SKU |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Мак]] |скарачэньне_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пел]] |скарачэньне_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Паб]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKË=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія ГП]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_POB=[[Пабеда Прылеп (2010)|Пабеда]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKË=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SKU=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч1_BRE_MGP = 1–2 | матч1_BRE_PEL = 0–0 | матч1_BRE_POB = 2–3 | матч1_BRE_RAB = 0–0 | матч1_BRE_REN = 1–1 | матч1_BRE_SKË = 1–1 | матч1_BRE_SKU = 1–0 | матч1_BRE_SIL = 0–2 | матч1_BRE_VAR = 0–1 | матч1_MGP_BRE = 2–2 | матч1_MGP_PEL = 2–2 | матч1_MGP_POB = 1–1 | матч1_MGP_RAB = 0–4 | матч1_MGP_REN = 3–1 | матч1_MGP_SKË = 0–4 | матч1_MGP_SKU = 0–1 | матч1_MGP_SIL = 1–1 | матч1_MGP_VAR = 0–4 | матч1_PEL_BRE = 3–0 | матч1_PEL_MGP = 1–0 | матч1_PEL_POB = 2–0 | матч1_PEL_RAB = 3–0 | матч1_PEL_REN = 1–0 | матч1_PEL_SKË = 1–2 | матч1_PEL_SKU = 2–0 | матч1_PEL_SIL = 0–0 | матч1_PEL_VAR = 0–1 | матч1_POB_BRE = 0–0 | матч1_POB_MGP = 0–0 | матч1_POB_PEL = 0–2 | матч1_POB_RAB = 2–1 | матч1_POB_REN = 0–2 | матч1_POB_SKË = 1–2 | матч1_POB_SKU = 2–1 | матч1_POB_SIL = 1–1 | матч1_POB_VAR = 0–1 | матч1_RAB_BRE = 1–1 | матч1_RAB_MGP = 2–1 | матч1_RAB_PEL = 0–1 | матч1_RAB_POB = 3–1 | матч1_RAB_REN = 1–0 | матч1_RAB_SKË = 1–3 | матч1_RAB_SKU = 3–1 | матч1_RAB_SIL = 3–1 | матч1_RAB_VAR = 3–0 | матч1_REN_BRE = 1–0 | матч1_REN_MGP = 1–0 | матч1_REN_PEL = 2–0 | матч1_REN_POB = 1–1 | матч1_REN_RAB = 1–1 | матч1_REN_SKË = 1–2 | матч1_REN_SKU = 1–0 | матч1_REN_SIL = 2–2 | матч1_REN_VAR = 0–0 | матч1_SKË_BRE = 5–2 | матч1_SKË_MGP = 3–0 | матч1_SKË_PEL = 1–0 | матч1_SKË_POB = 3–1 | матч1_SKË_RAB = 2–2 | матч1_SKË_REN = 1–1 | матч1_SKË_SKU = 0–1 | матч1_SKË_SIL = 2–1 | матч1_SKË_VAR = 0–2 | матч1_SKU_BRE = 1–1 | матч1_SKU_MGP = 0–2 | матч1_SKU_PEL = 2–1 | матч1_SKU_POB = 1–1 | матч1_SKU_RAB = 0–1 | матч1_SKU_REN = 0–0 | матч1_SKU_SKË = 0–0 | матч1_SKU_SIL = 1–1 | матч1_SKU_VAR = 0–0 | матч1_SIL_BRE = 1–0 | матч1_SIL_MGP = 1–1 | матч1_SIL_PEL = 0–0 | матч1_SIL_POB = 2–1 | матч1_SIL_RAB = 2–1 | матч1_SIL_REN = 0–0 | матч1_SIL_SKË = 1–3 | матч1_SIL_SKU = 1–0 | матч1_SIL_VAR = 1–3 | матч1_VAR_BRE = 5–1 | матч1_VAR_MGP = 4–1 | матч1_VAR_PEL = 1–1 | матч1_VAR_POB = 2–1 | матч1_VAR_RAB = 1–0 | матч1_VAR_REN = 1–0 | матч1_VAR_SKË = 3–0 | матч1_VAR_SKU = 1–1 | матч1_VAR_SIL = 1–1 | матч2_BRE_MGP = 1–0 | матч2_BRE_PEL = 1–1 | матч2_BRE_POB = 1–2 | матч2_BRE_RAB = 6–2 | матч2_BRE_REN = 0–1 | матч2_BRE_SKË = 1–3 | матч2_BRE_SKU = 3–0 | матч2_BRE_SIL = 3–3 | матч2_BRE_VAR = 3–3 | матч2_MGP_BRE = 5–3 | матч2_MGP_PEL = 1–2 | матч2_MGP_POB = 0–0 | матч2_MGP_RAB = 0–3 | матч2_MGP_REN = 1–3 | матч2_MGP_SKË = 2–3 | матч2_MGP_SKU = 0–0 | матч2_MGP_SIL = 0–1 | матч2_MGP_VAR = 0–5 | матч2_PEL_BRE = 2–1 | матч2_PEL_MGP = 3–1 | матч2_PEL_POB = 1–0 | матч2_PEL_RAB = 0–1 | матч2_PEL_REN = 3–0 | матч2_PEL_SKË = 0–1 | матч2_PEL_SKU = 1–0 | матч2_PEL_SIL = 0–0 | матч2_PEL_VAR = 2–3 | матч2_POB_BRE = 0–0 | матч2_POB_MGP = 4–2 | матч2_POB_PEL = 2–2 | матч2_POB_RAB = 0–0 | матч2_POB_REN = 0–3 | матч2_POB_SKË = 1–0 | матч2_POB_SKU = 1–1 | матч2_POB_SIL = 1–0 | матч2_POB_VAR = 2–1 | матч2_RAB_BRE = 3–1 | матч2_RAB_MGP = 1–1 | матч2_RAB_PEL = 1–1 | матч2_RAB_POB = 0–3 | матч2_RAB_REN = 0–0 | матч2_RAB_SKË = 1–0 | матч2_RAB_SKU = 0–1 | матч2_RAB_SIL = 2–0 | матч2_RAB_VAR = 2–2 | матч2_REN_BRE = 4–0 | матч2_REN_MGP = 2–2 | матч2_REN_PEL = 2–1 | матч2_REN_POB = 1–0 | матч2_REN_RAB = 1–1 | матч2_REN_SKË = 4–4 | матч2_REN_SKU = 2–1 | матч2_REN_SIL = 1–0 | матч2_REN_VAR = 0–1 | матч2_SKË_BRE = 3–0 | матч2_SKË_MGP = 5–1 | матч2_SKË_PEL = 3–1 | матч2_SKË_POB = 4–0 | матч2_SKË_RAB = 2–2 | матч2_SKË_REN = 1–1 | матч2_SKË_SKU = 0–0 | матч2_SKË_SIL = 2–0 | матч2_SKË_VAR = 3–1 | матч2_SKU_BRE = 3–0 | матч2_SKU_MGP = 1–1 | матч2_SKU_PEL = 1–0 | матч2_SKU_POB = 1–2 | матч2_SKU_RAB = 1–1 | матч2_SKU_REN = 3–2 | матч2_SKU_SKË = 1–1 | матч2_SKU_SIL = 3–1 | матч2_SKU_VAR = 0–2 | матч2_SIL_BRE = 3–2 | матч2_SIL_MGP = 4–2 | матч2_SIL_PEL = 3–3 | матч2_SIL_POB = 2–0 | матч2_SIL_RAB = 0–2 | матч2_SIL_REN = 3–0 | матч2_SIL_SKË = 1–1 | матч2_SIL_SKU = 1–0 | матч2_SIL_VAR = 0–1 | матч2_VAR_BRE = 2–0 | матч2_VAR_MGP = 6–0 | матч2_VAR_PEL = 3–1 | матч2_VAR_POB = 4–0 | матч2_VAR_RAB = 2–0 | матч2_VAR_REN = 2–0 | матч2_VAR_SKË = 3–1 | матч2_VAR_SKU = 3–0 | матч2_VAR_SIL = 0–0 }} == Пераходныя матчы == Па заканчэньні сэзону прайшлі пераходныя матчы паміж «[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]]», які заняў восьмае месца ў Першай лізе, і «[[Навацы (футбольны клюб)|Навацы]]», які заняў трэцяе месца ў Другой лізе. Перамогу па суме дзьвюх сустрэч здабыў «Шкупі», і клюбы засталіся ў сваіх лігах. '''Першы матч''' {{Справаздача пра матч |дата = 4 чэрвеня 2017 |час = 17:00 |стадыён = [[Гарадзкі стадыён (Шціп)|Гарадзкі стадыён]], [[Шціп]] |каманда1 = [[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |лік = 4:1 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1583321-shkupi-novaci Справаздача] |каманда2 = [[Навацы (футбольны клюб)|Навацы]] |галы1 = Адэм, 12’<br />Гразданоскі, 16’ (аўтагол)<br />Мбэля, 31’<br />Арыф, 74’ |галы2 = Наўмоўскі, 69’ |гледачы = 200 |судзьдзя = Аляксандар Стаўраў |справаздача = |смі = }} '''Матч у адказ''' {{Справаздача пра матч |дата = 7 чэрвеня 2017 |час = 17:00 |стадыён = [[Гарадзкі стадыён (Шціп)|Гарадзкі стадыён]], [[Шціп]] |каманда1 = Навацы |лік = 1:3 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1583322-novaci-shkupi Справаздача] |каманда2 = Шкупі |галы1 = Наўмоўскі, 63’ |галы2 = Ісмаілі, 29’<br/>Адэм, 50’<br/>Мамуты, 80’ |гледачы = 20 |судзьдзя = Стаянчэ Стаянаў |справаздача = |смі = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2016—2017 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] [[Катэгорыя:2017 год у футболе]] gelaw1btf1an6nm606xbmvoxy4cldp0 10 299270 2664321 2664140 2026-04-09T07:00:08Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2664321 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 9 красавіка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=GAL, FEN, TRA, BEŞ, GÖZ, BAŞ, SAM, KOC, GAZ, ALA, KON, RIZ, ANT, KAS, GEN, KAY, EYÜ, FKA <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_GAL=21 | нічыі_GAL=4 |паразы_GAL=3 |мз_GAL=66 |мп_GAL=21 |перамогі_FEN=18 | нічыі_FEN=9 |паразы_FEN=1 |мз_FEN=62 |мп_FEN=28 |перамогі_TRA=19 | нічыі_TRA=6 |паразы_TRA=3 |мз_TRA=55 |мп_TRA=30 |перамогі_BEŞ=15 | нічыі_BEŞ=7 |паразы_BEŞ=6 |мз_BEŞ=49 |мп_BEŞ=32 |перамогі_GÖZ=12 | нічыі_GÖZ=10 |паразы_GÖZ=6 |мз_GÖZ=33 |мп_GÖZ=23 |перамогі_BAŞ=12 | нічыі_BAŞ=8 |паразы_BAŞ=8 |мз_BAŞ=44 |мп_BAŞ=30 |перамогі_SAM=8 | нічыі_SAM=12 |паразы_SAM=7 |мз_SAM=31 |мп_SAM=33 |перамогі_KOC=9 | нічыі_KOC=7 |паразы_KOC=12 |мз_KOC=23 |мп_KOC=32 |перамогі_GAZ=8 | нічыі_GAZ=10 |паразы_GAZ=10 |мз_GAZ=37 |мп_GAZ=47 |перамогі_ALA=6 | нічыі_ALA=14 |паразы_ALA=8 |мз_ALA=34 |мп_ALA=33 |перамогі_KON=7 | нічыі_KON=10 |паразы_KON=11 |мз_KON=33 |мп_KON=41 |перамогі_RIZ=7 | нічыі_RIZ=9 |паразы_RIZ=11 |мз_RIZ=33 |мп_RIZ=38 |перамогі_ANT=7 | нічыі_ANT=7 |паразы_ANT=14 |мз_ANT=28 |мп_ANT=43 |перамогі_KAS=6 | нічыі_KAS=9 |паразы_KAS=13 |мз_KAS=25 |мп_KAS=38 |перамогі_GEN=6 | нічыі_GEN=7 |паразы_GEN=15 |мз_GEN=28 |мп_GEN=39 |перамогі_KAY=4 | нічыі_KAY=11 |паразы_KAY=13 |мз_KAY=21 |мп_KAY=50 |перамогі_EYÜ=5 | нічыі_EYÜ=7 |паразы_EYÜ=16 |мз_EYÜ=19 |мп_EYÜ=41 |перамогі_FKA=5 | нічыі_FKA=5 |паразы_FKA=18 |мз_FKA=26 |мп_FKA=48 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_ANT=[[Антальяспор Анталья|Антальяспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Эюп|Эюпспор]] |назва_FKA=[[Фатых Карагюмрук Стамбул|Фатых Карагюмрук]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KAY=[[Кайсэрыспор Кайсэры|Кайсэрыспор]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RIZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CL2Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q |вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL2Q=green2|тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2026—2027 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2026—2027 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2026—2027 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> 1vayhj6ray6yq9nq2meb5o0alzho5mi 10 299271 2664322 2664148 2026-04-09T07:00:09Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2664322 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA, ANT, BEŞ, GAZ, GAL, GEN, GÖZ, BAŞ, KOC, KAY, KAS, KON, RIZ, SAM, TRA, FKA, FEN, EYÜ |скарачэньне_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Гал]] |скарачэньне_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэн]] |скарачэньне_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэш]] |скарачэньне_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Ала]] |скарачэньне_ANT=[[Антальяспор Анталья|Ант]] |скарачэньне_EYÜ=[[Эюпспор Эюп|Эюп]] |скарачэньне_FKA=[[Фатых Карагюмрук Стамбул|Фат]] |скарачэньне_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газ]] |скарачэньне_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёз]] |скарачэньне_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Ген]] |скарачэньне_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір|ІсБ]] |скарачэньне_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Кас]] |скарачэньне_KAY=[[Кайсэрыспор Кайсэры|Кай]] |скарачэньне_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Кад]] |скарачэньне_KON=[[Коньяспор Конья|Кон]] |скарачэньне_RIZ=[[Рызэспор Рызэ|Рыз]] |скарачэньне_SAM=[[Самсунспор Самсун|Сам]] |скарачэньне_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Тра]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_ANT=[[Антальяспор Анталья|Антальяспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Эюп|Эюпспор]] |назва_FKA=[[Фатых Карагюмрук Стамбул|Фатых Карагюмрук]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KAY=[[Кайсэрыспор Кайсэры|Кайсэрыспор]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RIZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 8 красавіка 2026 |матч_ALA_ANT=0:0 |матч_ALA_BAŞ=1:2 |матч_ALA_BEŞ=2:0 |матч_ALA_EYÜ=1:3 |матч_ALA_FEN=2:3 |матч_ALA_FKA=2:0 |матч_ALA_GAL=0:1 |матч_ALA_GAZ=0:0 |матч_ALA_GEN=0:0 |матч_ALA_GÖZ=1:0 |матч_ALA_KAS=1:2 |матч_ALA_KAY= |матч_ALA_KOC=5:0 |матч_ALA_KON=2:1 |матч_ALA_RIZ=0:0 |матч_ALA_SAM= |матч_ALA_TRA= |матч_ANT_ALA= |матч_ANT_BAŞ=0:4 |матч_ANT_BEŞ=1:3 |матч_ANT_EYÜ=3:0 |матч_ANT_FEN=2:2 |матч_ANT_FKA=1:2 |матч_ANT_GAL=1:4 |матч_ANT_GAZ=1:4 |матч_ANT_GEN=2:1 |матч_ANT_GÖZ=1:2 |матч_ANT_KAS=2:1 |матч_ANT_KAY=1:1 |матч_ANT_KOC= |матч_ANT_KON= |матч_ANT_RIZ=2:5 |матч_ANT_SAM=3:1 |матч_ANT_TRA=1:1 |матч_BAŞ_ALA=1:1 |матч_BAŞ_ANT=0:0 |матч_BAŞ_BEŞ=2:3 |матч_BAŞ_EYÜ=0:0 |матч_BAŞ_FEN=1:1 |матч_BAŞ_FKA=2:1 |матч_BAŞ_GAL=1:2 |матч_BAŞ_GAZ=5:1 |матч_BAŞ_GEN= |матч_BAŞ_GÖZ=2:1 |матч_BAŞ_KAS= |матч_BAŞ_KAY=1:1 |матч_BAŞ_KOC=1:0 |матч_BAŞ_KON=2:0 |матч_BAŞ_RIZ=2:2 |матч_BAŞ_SAM= |матч_BAŞ_TRA=3:4 |матч_BEŞ_ALA=2:2 |матч_BEŞ_ANT= |матч_BEŞ_BAŞ=2:1 |матч_BEŞ_EYÜ=2:1 |матч_BEŞ_FEN=2:3 |матч_BEŞ_FKA= |матч_BEŞ_GAL=0:1 |матч_BEŞ_GAZ=2:2 |матч_BEŞ_GEN=1:2 |матч_BEŞ_GÖZ=4:0 |матч_BEŞ_KAS=2:1 |матч_BEŞ_KAY=1:0 |матч_BEŞ_KOC=3:1 |матч_BEŞ_KON=2:1 |матч_BEŞ_RIZ=1:0 |матч_BEŞ_SAM=1:1 |матч_BEŞ_TRA= |матч_EYÜ_ALA=2:1 |матч_EYÜ_ANT=0:1 |матч_EYÜ_BAŞ=1:2 |матч_EYÜ_BEŞ=2:2 |матч_EYÜ_FEN=0:3 |матч_EYÜ_FKA=1:1 |матч_EYÜ_GAL=0:2 |матч_EYÜ_GAZ= |матч_EYÜ_GEN=1:0 |матч_EYÜ_GÖZ=0:0 |матч_EYÜ_KAS=2:0 |матч_EYÜ_KAY=1:1 |матч_EYÜ_KOC=0:1 |матч_EYÜ_KON=1:4 |матч_EYÜ_RIZ= |матч_EYÜ_SAM= |матч_EYÜ_TRA=0:1 |матч_FEN_ALA=2:2 |матч_FEN_ANT=2:0 |матч_FEN_BAŞ= |матч_FEN_BEŞ=1:0 |матч_FEN_EYÜ= |матч_FEN_FKA=2:1 |матч_FEN_GAL=1:1 |матч_FEN_GAZ=4:1 |матч_FEN_GEN=3:1 |матч_FEN_GÖZ=1:1 |матч_FEN_KAS=1:1 |матч_FEN_KAY=4:2 |матч_FEN_KOC=3:1 |матч_FEN_KON=4:0 |матч_FEN_RIZ= |матч_FEN_SAM=3:2 |матч_FEN_TRA=1:0 |матч_FKA_ALA= |матч_FKA_ANT=1:0 |матч_FKA_BAŞ=0:2 |матч_FKA_BEŞ=0:2 |матч_FKA_EYÜ= |матч_FKA_FEN=2:0 |матч_FKA_GAL=1:3 |матч_FKA_GAZ=0:2 |матч_FKA_GEN= |матч_FKA_GÖZ=0:2 |матч_FKA_KAS=0:1 |матч_FKA_KAY=2:2 |матч_FKA_KOC=1:1 |матч_FKA_KON=2:0 |матч_FKA_RIZ=2:1 |матч_FKA_SAM=0:0 |матч_FKA_TRA=3:4 |матч_GAL_ALA=3:1 |матч_GAL_ANT= |матч_GAL_BAŞ=3:0 |матч_GAL_BEŞ=1:1 |матч_GAL_EYÜ=5:1 |матч_GAL_FEN= |матч_GAL_FKA=3:0 |матч_GAL_GAZ=1:1 |матч_GAL_GEN=3:2 |матч_GAL_GÖZ=3:1 |матч_GAL_KAS=3:0 |матч_GAL_KAY=4:0 |матч_GAL_KOC= |матч_GAL_KON=3:1 |матч_GAL_RIZ=3:1 |матч_GAL_SAM=3:2 |матч_GAL_TRA=0:0 |матч_GAZ_ALA=1:1 |матч_GAZ_ANT=3:2 |матч_GAZ_BAŞ= |матч_GAZ_BEŞ= |матч_GAZ_EYÜ=1:2 |матч_GAZ_FEN=0:4 |матч_GAZ_FKA=1:1 |матч_GAZ_GAL=0:3 |матч_GAZ_GEN=2:1 |матч_GAZ_GÖZ=0:1 |матч_GAZ_KAS=2:1 |матч_GAZ_KAY= |матч_GAZ_KOC=2:0 |матч_GAZ_KON=1:1 |матч_GAZ_RIZ=2:2 |матч_GAZ_SAM=2:2 |матч_GAZ_TRA=1:2 |матч_GEN_ALA=2:2 |матч_GEN_ANT=0:1 |матч_GEN_BAŞ=2:1 |матч_GEN_BEŞ=0:2 |матч_GEN_EYÜ=1:0 |матч_GEN_FEN=1:3 |матч_GEN_FKA=3:0 |матч_GEN_GAL= |матч_GEN_GAZ=2:1 |матч_GEN_GÖZ=0:2 |матч_GEN_KAS= |матч_GEN_KAY=0:0 |матч_GEN_KOC= |матч_GEN_KON=1:2 |матч_GEN_RIZ=2:2 |матч_GEN_SAM=1:1 |матч_GEN_TRA=4:3 |матч_GÖZ_ALA=2:2 |матч_GÖZ_ANT= |матч_GÖZ_BAŞ=1:0 |матч_GÖZ_BEŞ=3:0 |матч_GÖZ_EYÜ=0:0 |матч_GÖZ_FEN=0:0 |матч_GÖZ_FKA=2:1 |матч_GÖZ_GAL=1:3 |матч_GÖZ_GAZ= |матч_GÖZ_GEN=1:0 |матч_GÖZ_KAS= |матч_GÖZ_KAY=0:0 |матч_GÖZ_KOC=0:0 |матч_GÖZ_KON=1:1 |матч_GÖZ_RIZ=3:1 |матч_GÖZ_SAM=2:0 |матч_GÖZ_TRA=1:2 |матч_KAS_ALA= |матч_KAS_ANT=0:0 |матч_KAS_BAŞ=1:3 |матч_KAS_BEŞ=1:1 |матч_KAS_EYÜ=1:0 |матч_KAS_FEN=1:1 |матч_KAS_FKA=3:2 |матч_KAS_GAL= |матч_KAS_GAZ=2:3 |матч_KAS_GEN=0:0 |матч_KAS_GÖZ=0:2 |матч_KAS_KAY=2:0 |матч_KAS_KOC= |матч_KAS_KON=1:1 |матч_KAS_RIZ=0:3 |матч_KAS_SAM=0:1 |матч_KAS_TRA=0:1 |матч_KAY_ALA=0:0 |матч_KAY_ANT=1:0 |матч_KAY_BAŞ=0:3 |матч_KAY_BEŞ=0:4 |матч_KAY_EYÜ= |матч_KAY_FEN= |матч_KAY_FKA=1:0 |матч_KAY_GAL=0:4 |матч_KAY_GAZ=0:3 |матч_KAY_GEN=1:1 |матч_KAY_GÖZ=1:1 |матч_KAY_KAS=3:2 |матч_KAY_KOC=1:2 |матч_KAY_KON= |матч_KAY_RIZ= |матч_KAY_SAM=1:3 |матч_KAY_TRA=1:3 |матч_KOC_ALA=2:0 |матч_KOC_ANT=2:1 |матч_KOC_BAŞ=0:0 |матч_KOC_BEŞ=0:1 |матч_KOC_EYÜ=1:0 |матч_KOC_FEN=0:2 |матч_KOC_FKA= |матч_KOC_GAL=1:0 |матч_KOC_GAZ=3:0 |матч_KOC_GEN=1:0 |матч_KOC_GÖZ= |матч_KOC_KAS=0:0 |матч_KOC_KAY=1:1 |матч_KOC_KON=1:2 |матч_KOC_RIZ=1:1 |матч_KOC_SAM=0:1 |матч_KOC_TRA=1:2 |матч_KON_ALA=1:2 |матч_KON_ANT=0:0 |матч_KON_BAŞ=2:1 |матч_KON_BEŞ=0:2 |матч_KON_EYÜ=1:1 |матч_KON_FEN= |матч_KON_FKA= |матч_KON_GAL=2:0 |матч_KON_GAZ=3:0 |матч_KON_GEN=1:0 |матч_KON_GÖZ=0:0 |матч_KON_KAS=1:1 |матч_KON_KAY=1:1 |матч_KON_KOC=2:3 |матч_KON_RIZ=1:1 |матч_KON_SAM=1:3 |матч_KON_TRA= |матч_RIZ_ALA=1:1 |матч_RIZ_ANT=1:0 |матч_RIZ_BAŞ=0:0 |матч_RIZ_BEŞ= |матч_RIZ_EYÜ=3:0 |матч_RIZ_FEN=2:5 |матч_RIZ_FKA=1:0 |матч_RIZ_GAL=0:3 |матч_RIZ_GAZ= |матч_RIZ_GEN=1:0 |матч_RIZ_GÖZ=0:3 |матч_RIZ_KAS=1:2 |матч_RIZ_KAY=0:1 |матч_RIZ_KOC=2:0 |матч_RIZ_KON= |матч_RIZ_SAM= |матч_RIZ_TRA=1:2 |матч_SAM_ALA=1:1 |матч_SAM_ANT=1:2 |матч_SAM_BAŞ=0:2 |матч_SAM_BEŞ= |матч_SAM_EYÜ=1:0 |матч_SAM_FEN=0:0 |матч_SAM_FKA=3:2 |матч_SAM_GAL= |матч_SAM_GAZ=0:0 |матч_SAM_GEN=2:1 |матч_SAM_GÖZ= |матч_SAM_KAS=0:0 |матч_SAM_KAY=2:1 |матч_SAM_KOC=0:0 |матч_SAM_KON=2:2 |матч_SAM_RIZ=1:1 |матч_SAM_TRA=0:3 |матч_TRA_ALA=1:1 |матч_TRA_ANT=1:0 |матч_TRA_BAŞ= |матч_TRA_BEŞ=3:3 |матч_TRA_EYÜ=2:0 |матч_TRA_FEN=2:3 |матч_TRA_FKA=3:1 |матч_TRA_GAL=2:1 |матч_TRA_GAZ=1:1 |матч_TRA_GEN= |матч_TRA_GÖZ= |матч_TRA_KAS=2:1 |матч_TRA_KAY=4:0 |матч_TRA_KOC=1:0 |матч_TRA_KON=3:1 |матч_TRA_RIZ=1:0 |матч_TRA_SAM=1:1 <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} g4kh233odk4kpvtun2tkeicml2blbmy 0 302203 2664293 2664153 2026-04-08T18:07:24Z Jarash 794 дапаўненьне 2664293 wikitext text/x-wiki [[Файл:Millennium_of_Russia_Monument_in_Nowgorod,_2005.jpg|значак|364x364пкс|Тысячагодзьдзе Расеі - помнік расейскай дзяржаўнасьці ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе.]]]] '''Сьпіс кіраўнікоў Русі, Рускай дзяржавы, Расейскай імпэрыі, Расейскай рэспублікі / Расейскай дзяржавы, РСФСР, СССР, Расейскай Фэдэрацыі (862— 2026)'''. Кіраўнікі ў пэрыяд раздробненасьці вызначаюцца зыходзячы з таго, што намінальнай сталіцай Русі да сярэдзіны XIII стагодзьдзя зьяўляўся [[Кіеў]], ад сярэдзіны XIII стагодзьдзя да 1389 — [[Уладзімер (Уладзімерская вобласьць)|Уладзімер]], ад 1389 — [[Масква]]<ref>{{кніга |аўтар=Толочко А. П. |загаловак=«История Российская» Василия Татищева: источники и известия |мова=ru |месца=М. |выдавецтва=Новое литературное обозрение |год=2005 |старонкі=411—419 |isbn=5-86793-346-6 |наклад=2000}}</ref><ref name="Горский-2004">{{кніга |аўтар=Горский А. А. |загаловак=Русь: От славянского Расселения до Московского царства |мова=ru |спасылка=https://www.academia.edu/115772522/ |месца=М. |выдавецтва=Языки славянской культуры |год=2004 |старонкі=6}}</ref>. Паводле традыцыі ў сьпіс таксама ўключаны вялікія князі ўладзімерскія (за пэрыяд з 1157 па 1243 год) і ўдзельныя князі [[Маскоўскае княства|маскоўскія]] (1263—1389 гады), якія не былі вярхоўнымі суверэнамі [[Русь|рускіх земляў]], але лічацца кіраўнікамі Расіі з дынастычнага і гістарычнага пункту гледжаньня. Сьпіс пачынаецца з варага [[Рурык|Рурыка]], заклік якога ў 862 годзе на княжаньне ў Ладагу ці Ноўгарад прынята лічыць умоўнай кропкай пачатку працэсу стварэньня расійскай дзяржавы. Далей пералік працягваецца кіраўнікамі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], якія княжылі ў Кіеве да 1240 году, калі падчас мангола-татарскага нашэсьця горад быў разрабаваны і спалены. Сьпіс кіеўскіх князёў даводзіцца да сярэдзіны XIII стагодзьдзя — да моманту, калі зьвесткі пра іх зьнікаюць зь летапісаў. Наступны пэрыяд, пералічаны ў сьпісе, пачынаецца з 1157 году, калі Андрэй Багалюбскі перанёс сталіцу Растова-Суздальскага княства з [[Суздаль|Суздаля]] ва Ўладзімер і заснаваў Уладзімерскае княства. У 1243 годзе [[Залатая Арда]] (якой рускія княствы плацілі даніну) прызнала, што вялікія князі ўладзімерскія вышэйшыя за астатніх рускіх князёў. Пэрыяд Уладзімерскага вялікага княства працягвае ў 1389 годзе Маскоўскае вялікае княства (улучаны таксама пэрыяд удзельнага княства 1263—1389 гадоў). Станаўленьне цэнтралізаванай Рускай дзяржавы цягам аб’яданьня раздробленай Русі аднесена да 1478 году, калі вялікі князь маскоўскі [[Іван III]] далучыў да сваіх уладаньняў [[Наўгародзкая рэспубліка|Наўгародзкую рэспубліку]]. Наступны пэрыяд ([[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]) пачынаецца ў 1721 годзе і заканчваецца дэклярацыяй у 1917 годзе [[Расейская рэспубліка|рэспубліканскай формы кіраваньня]]. Ва ўмовах [[Кастрычніцкі пераварот|Кастрычніцкага перавароту]] й Грамадзянскай вайны у Расеі пачалося ўстанаўленьне савецкай улады. У 1922 годзе было ўтворана аб’яднаньне савецкіх рэспублік — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], якое праіснавада да 1991 году, калі ён [[Распад СССР|распаўся]] на зноў суверэнныя дзяржавы (у тым ліку [[Расея|Расею]]). У сьпіс ня ўключаныя фактычныя кіраўнікі (за выключэньнем савецкага пэрыяда) і рэгенты, кіраўнікі іншых утварэньняў у межах сучаснай расейскай тэрыторыі, якія не кантралявалі сталіцу, асобы, якія атрымалі права ці прэтэндавалі на пасаду кіраўніка, але не ўступілі ў яе, і намінальныя старшыні [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у пэрыяд ад утварэньня СССР да стварэньня пасады [[Прэзыдэнт Расеі|прэзыдента Расеі]]. Аднак у пэрыяд ад 1918 да 1920 году паказаны старшыні двух расейскіх дзяржаў, якія існавалі адначасова (антыбальшавісцкай ды савецкай Расеі). У выпадку, калі пэрсона атрымала паўторныя паўнамоцтвы пасьлядоўна за першапачатковымі, асобна паказваецца кожны такі тэрмін (напрыклад, два паслядоўных тэрміны паўнамоцтваў прэзыдента [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]] ў 1991—1999 гады). Таксама паказваецца розны характар паўнамоцтваў старшынь дяржавы (напрыклад, адзіны тэрмін знаходжаньня на чале дзяржавы [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] ў 1988—1991 гады падзелены на пэрыяды, калі ён быў першапачаткова старшынёй Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета, потым непасрэдна Вярхоўнага Савета, а потым прэзыдэнтам СССР). У слупку «Выбары» паказаныя выбарныя працэдуры, якія прайшлі. У выпадку, калі глава дзяржавы атрымаў паўнамоцтвы без іх, слупок запаўняецца зноскай з камэнтарыем. Для некаторых князёў у дужках пазначаныя мянушкі, дадзеныя ім у пазьнейшы час ці ў сучаснай гісторыяграфіі, радзей сучасьнікамі<ref>{{Артыкул|аўтар=Сиренов А. В. |загаловак=Прозвища древнерусских князей |спасылка=https://hist.spbiiran.ru/wp-content/uploads/2019/11/o-prozvischah-drevnerusskih-knyazey.pdf |выданьне=Петербургский исторический журнал |год=2017 |нумар=2 |старонкі=184 |ref=Сиренов |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102012457/https://hist.spbiiran.ru/wp-content/uploads/2019/11/o-prozvischah-drevnerusskih-knyazey.pdf |url-status=live }}</ref>. Для зручнасьці сьпіс падзелены на прынятыя ў гістарыяграфіі пэрыяды найменьня краіны. Апісаньні, прыведзеныя ў прэамбулах у кожным з разьдзелаў гэтых пэрыядаў, каб паясьніць асаблівасьці палітычнага працэсу. Да {{Дата ў старым стылі|15 кастрычніка|1582|5 кастрычніка}} году, калі быў уведзены [[грыгарыянскі каляндар]], прыведзены [[Юліянскі каляндар|юліянскія даты]]. Пасьля пераходу РСФСР {{Дата ў старым стылі|14 лютага|1918|1 лютага|}} году (а {{Дата ў старым стылі|14 кастрычніка|1918|1 кастрычніка|}} году і антыбальшавісцкай Расейскай дзяржавы) на новы каляндар пазначаныя грыгарыянскія даты<ref>{{кніга |аўтар=Климишин И. А. |загаловак=Календарь и хронология |мова=ru |выданьне=Изд. 3 |месца=М. |выдавецтва=Наука. Главная редакция физико-математической литературы |год=1990 |старонкі=308 |isbn=5-02-014354-5 |наклад=105000}}</ref><ref>{{кніга |частка=Постановленіе Временнаго Сибирскаго Правительства «О введеніи исчисленія календарнаго времени по новому стилю (Грегорьянскому)» |загаловак=Собраніе узаконеній и распоряженій Временнаго Сибирскаго Правительства |спасылка=https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_012282780&name=000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_012282780-1918,%20%E2%84%96%209%20%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE&doc_type=pdf |месца=Омскъ |выдавецтва=Типографія Акмолинскаго Областного Комиссаріата |год=1918 |том=9 |старонкі=12—13 }}</ref>. Ад моманту ўвядзеньня календара да яго прыняцьця ў Расеі прыведзены абедзьве даты — юліанская і грыгарыянская. == Гістарычныя пералікі кіраўнікоў == [[Файл:Перечень_князей_в_Хлебниковском_списке.jpg|значак|371x371пкс|Пералік князёў у Хлебнікаўскім сьпісе Іпацьеўскага летапісу, 1550—1560-я гады]] Аналістычная частка « [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых гадоў]] » пачатку XII стагодзьдзя пачынаецца артыкулам 852 году, у якім у якасьці кропкі адліку датаванай гісторыі Рускай зямлі ўзяты пачатак праўлення візантыйскага імператара Міхаіла III (год быў разьлічаны памылкова), пры якім народ русь зьдзейсьніў свой першы паход на Канстантынопаль. У гэтым жа артыкуле прыводзіцца храналягічны сьпіс ад [[Адам|Адама]] ды іншых біблейскіх пэрсанажаў да некаторых бізантыйскіх імпэратараў ды рускіх князёў (па іх таксама дадзена працягласьць княжаньня) з заканчэньнем на сьмерці [[Сьвятаполк II Тураўскі|Сьвятаполка Тураўскага]] ў 1113 годзе. У [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] зьмяшчаецца пералік кіеўскіх князёў ад [[Аскольд|Аскольда]] і [[Дзір (кіеўскі князь)|Дзіра]] да часу мангольскага нашэсьця. Сьпіс заканчваецца пазначэньнем, што Кіеў узяты татарамі (1240) падчас кіраваньня Дзьмітрыя, намесьніка [[Даніла Раманавіч|Данілы Раманавіча]]. Пералік створаны на аснове самога тэксту Іпацьеўскага летапісу. Меркавалася, што ён складзены або пры Даніле Рамановічу, або на мяжы XIII—XIV стагодзьдзяў. [[Файл:Russian_princes_family_tree_(1660-80s,_Tatiana_Mikhailovna's_sinodik,_GIM).jpg|зьлева|значак|348x348пкс|«Радавод рускіх князёў і цароў», мініятура зь Сінодзіка царэўны Тацяны Міхайлаўны, 1660—1680-я гады]] Да першай паловы XV стагодзьдзя адносіцца складаньне сьпісаў кіраўнікоў Русі, якія захаваліся ў выглядзе пазалетапісных артыкулаў у канвоі Камісійнага сьпісу [[Наўгародзкі першы летапіс|Наўгародзкага першага летапісу]] малодшага зводу: «Кто колико княжилъ», «Сице родословятся велицѣи князи русьстии», «Родословие тѣх же князеи», «А се князи русьстии», «А се по святѣмь крещении, о княжении Киевьстемъ», «А се князи Великого Новагорода», «А се посадници новгородьстии», «А се тысячьскыи новгородскыи», «А се русьстии митрополити», «А се новгородскыи епископы, а се архиепископи», «А се архимандриты новгородские». Гэтыя пералікі вядомыя яшчэ ў трох летапісах, складзеных у XV—XVI стагодзьдзях<ref>{{артыкул|аўтар=Введенский Антон Михайлович|загаловак=Перечни, содержащиеся в конвое Комиссионного списка Новгородской первой летописи, и их судьба в XV-XVI веках|выданьне=Вспомогательные исторические дисциплины |год=2021|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/perechni-soderzhaschiesya-v-konvoe-komissionnogo-spiska-novgorodskoy-pervoy-letopisi-i-ih-sudba-v-xv-xvi-vekah |старонкі=101—103 |ref=Введенский}}</ref>. У артыкуле пачатку XV стагодзьдзя "А се князи рустии" апавяданьне і, адпаведна, гісторыя рускай дзяржаўнасьці пачынаецца з заснаваньня Уладзімерам Манамахам горада [[Уладзімер (Уладзімерская вобласьць)|Уладзімера]], кіеўскі пэрыяд гісторыі адсутнічае. Аўтар артыкула вырашаў важную для свайго часу ідэалягічную і гістарыясофскую задачу па зацьвярджэньні дынастыі маскоўскіх князёў. У прыватнасьці, яму важна было паказаць пераемнасьць гэтых князёў<ref>{{Артыкул|аўтар=Сиренов А. В. |загаловак=Прозвища древнерусских князей |спасылка=https://hist.spbiiran.ru/wp-content/uploads/2019/11/o-prozvischah-drevnerusskih-knyazey.pdf |выданьне=Петербургский исторический журнал |год=2017 |нумар=2 |старонкі=186—187 |ref=Сиренов |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102012457/https://hist.spbiiran.ru/wp-content/uploads/2019/11/o-prozvischah-drevnerusskih-knyazey.pdf |url-status=live }}</ref>. == Старажытнаруская дзяржава (862—1240) == '''''Старажытнаруская дзяржава''''' (Старажытная Русь, Кіеўская Русь [862/882—1240]; гістарычныя назвы — Руская зямля, Русь) — сярэднявечнае дзяржаўнае ўтварэньне ва Ўсходняй Эўропе, якое існавала з другой паловы IX стагодзьдзя да сярэдзіны XIII стагодзьдзя. Разьдзел складаецца з дзьвюх частак: акрамя сьпісу кіраўнікоў, у першай разгледжаны фарміраваньне, роськвіт і перадумовы да распаду дзяржавы, у другой — гісторыя барацьбы ўдзельных князёў за валоданьне Кіевам, які заставаўся намінальнай сталіцай Русі, да канчатковай страты гэтага статусу ў выніку мангола-татарскага нашэсьця. === 862—1132. Ад пакліканьня варагаў да сьмерці Мсьціслава Вялікага === Фарміраваньне [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ў IX—X стагодзьдзях было комплексным працэсам, які быў абумоўлены як унутранымі фактарамі — грамадзкай эвалюцыяй мясцовых, у першую чаргу ўсходнеславянскіх супольнасьцей, так і вонкавым уплывам, у прыватнасьці актыўным пранікненьнем вайскова-гандлёвых дружын [[Варагі|варагаў]]<ref name="ДРГ">{{Спасылка|аўтар=Назаренко А. В.|загаловак=Россия. История. Древнерусское государство|дата публікацыі=21 февраля 2023|праект=Онлайн-версия Большой российской энциклопедии (новая)|url=https://bigenc.ru/c/rossiia-istoriia-drevnerusskoe-gosudarstvo-f41276}}</ref> — старажытнарускае найменьне скандынаваў (нарманаў). Роля варагаў у станаўленьні дзяржавы легла ў аснову нарманскай тэорыі, адпаведна якой нарманы разглядаліся як ініцыятары ці актаўныя ўдзельнікі стварэньня старажытнарускай дзяржаўнасьці. Згодна зь летапісным расповедам (які прываедзены ў «[[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых гадоў]]» і ў некалькі іншай вэрсіі ў [[Наўгародзкі першы летапіс|Наўгародзкім першым летапісе]]), першапачатковая вараская прысутнасьць ва Ўсходняй Эўропе заключалася ва ўстанаўленьні данінных стасункаў са славянскімі плямёнамі, сярод якіх былі славене ды [[крывічы]], а таксама зь фіна-вугорскімі — [[Чудзь|чудзьдзю]], мерай ды, магчыма, весьсю. У выніку паўстаньня гэтыя плямёны змаглі ськінуць данінную залежнасьць, аднак унутраныя сваркі вымусілі Іх паклікаць на княжаньне варагаў [[Рурык|Рурыка]] ды ягоных братоў, праўленьне якіх, верагодна, было абумоўлена дамовай. Частка дружыны Рурыка на чале з [[Аскольд|Аскольдам]] ды [[Дзір (кіеўскі князь)|Дзірам]] накіравалася на поўдзень і асела ў ваколіцах [[Кіеў|Кіева]]. Пасьля сьмерці Рурыка яго родзіч, князь [[Алег Вешчы|Алег]], захапіў Кіеў, аб'яднаўшы Паўночную Русь з Паўднёвай Русьсю. Нягледзячы на аўтэнтычнасць большасьці летапісных падзей, іх час (выгнаньне адных варагаў ды запрашэнье іншых варагаў на чале з Рурыкам і яго братамі ў 862 годзе, пачатак княжаньня Аскольда ды Дзіра ў Кіеве ў 864 годзе і захоп горада Алегам у 882 годзе) умоўная. [[Файл:Киевская_Русь_IX—XII_вв.png|значак|258x258пкс|Старажытнаруская дзяржава ў IX—XII стагодзьдзях]] Пасьля гібелі князя Ігара Рурыкавіча ў 945 годзе кіраваньне перайшло да яго ўдавы — княгіні [[Вольга (княгіня кіеўская)|Вольгі]], галоўныя высілкі якой былі накіраваныя на ўнутраную стабілізацыю Старажытнарускай дзяржавы. У пачатку 960-х гадоў яе сын і пераемнік Ігара Сьвятаслаў расшырыў свае ўладныя паўнамоцтвы і аднавіў ваенную экспансію бацькі: у прыватнасьці, разграміў [[Хазарскі каганат]], аднак ня здолеў замацавацца на ніжнім [[Дунай|Дунаі]]. У 969 годзе перад паходам на Балканы Сьвятаслаў разьдзяліў Русь паміж сваімі сынамі: Яраполкам, які княжыў у Кіеве, Алегам, які атрымаў зямлю [[Драўляне|драўлян]], ды [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімерам]], ва ўладаньне да якога перайшоў [[Наўгародзкае княства|Ноўгарад]]. Пераможцам з міжусобіцы, якая пачалася, выйшаў Уладзімер, які ў 978 годзе захапіў Кіеў. Аднымі з галоўных дасягненьняў яго княжаньня былі [[Хрышчэньне Русі|хрысьціянізацыя насельніцтва Русі]] па [[Бізантыйскі абрад|візантыйскім абрадзе]] і усталяаньне [[хрысьціянства]] ў якасьці [[Дзяржаўная рэлігія|дзяржаўнай рэлігіі]]. Пасьля сьмерці Ўладзімера ў 1015 годзе ўспыхнула міжусобная барацьба паміж найбольш уплывовымі зь яго сыноў. Кіеўскі стол заняў Сьвятаполк — старэйшы з сыноў, якія засталіся. Ён арганізаваў забойства трох сваіх братоў: Барыса, Глеба ды Сьвятаслава. Іншы сын Уладзімера, [[Яраслаў Уладзімеравіч|Яраслаў]], які княжыў у Ноўгарадзе, у 1016 годзе выгнаў Сьвятополка, які, аднак, заручыўшыся ваеннай падтрымкай польскага князя [[Балеслаў I Храбры|Баляслава I]], у 1018 годзе вярнуўся ў Кіеў. Але ўжо ў 1019 годзе Ярослаў канчаткова зацьвердзіўся ў сталіцы Русі. Ярослаў памёр у 1054 годзе. Паводле ягонага запавету тэрыторыя Старажытнарускай дзяржавы была падзеленая паміж пяцьцю яго сынамі. У якасьці дадатковага палітычнага мэханізму, які стабілізаваў гэтую сыстему ўдзелаў, быў створаны сумесны ўрад трох старэйшых Яраславічаў над сярэднедняпроўскім ядром дзяржавы. Цягам пагрозы з боку [[Куманы|куманаў]], якая ўзьнікла на поўдні Русі ў 1068 годзе, войскі трыумвірата пацярпелі сур'ёзную паразу пад Пераяславам. Нерашучасьць старэйшага з Яраславічаў Ізяслава пры адмове пераклонных выклікала паўстаньне ў Кіеве, напрацягу якога кіеўляне вызвалілі [[Полацкае княства|польскага князя]] [[Усяслаў Чарадзей|Усеслава Брычысавіча]], які трапіў у палон трыумвіраў годам раней, і абвясьцілі яго кіеўскім князем, а Ізяслаў зьбег да польскага князя Баляслава II. У 1069 годзе Ізяслаў з польскай падмогай вярнуў сабе Кіеў. У 1073 годзе пры падтрымцы свайго брата Усевалада другі з старэйшых Яраславічаў Сьвятаслаў выгнаў Ізяслава зь Кіева, але ўжо праз тры гады памёр. На кіеўскі стол у 1077 годзе вярнуўся Ізяслаў, які, аднак, загінуў у 1078 годзе ў бітве на Нежацінай Ніве. Кіеўскае княства на доўгі час заняў Усевалад, пасьля сьмерці якога ў 1093 годзе стол заняў сын Ізяслава [[Сьвятаполк II Тураўскі|Сьвятаполк]]. У першыя гады княства Сьвятаполк сутыкнуўся з барацьбой сыноў Сьвятаслава за бацькоўскую спадчыну, якая скончылася ў 1097 годзе стратэгічнай перамогай апошніх і агульнарускім [[Любецкі зьезд|Любецкім з'ездам]], закліканым удасканаліць заснаваны Яраславам Уладзіміравічам кіеўскі сэньёрат. Кіеўскае княства Уладзімера Усеваладавіча і яго сына [[Мсьціслаў Уладзімеравіч|Мсціслава]] адзначалася ўнутрыпалітычнай стабілізацыяй Старажытнай Рускай дзяржавы. Аднак пасьля сьмерці апошняга ў 1132 годзе Кіеў перайшоў у спадчыну наступнаму па старшынстве Манамашычу - Яраполку, намер якога выканаць задуму бацькі і зрабіць сваім намеснікам пляменьніка Усевалада Мсціславіча, каб спадчына не дастался малодшым братам, як гэта ўяўляла лесьвічнае права, прывяло да ўсеагульнай міжусобнай вайны і фактычнага распаду Старажытнай Рускай дзяржавы. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" width="100%" ! rowspan="2" width="100px" |Партрэт ! rowspan="2" |Імя<br /><small>(гады жыцьця)</small> ! colspan="2" |Праўленьне ! rowspan="2" |{{Падказка|Заўв.|Заўвага}} |- !Пачатак !Канец |- |[[Файл:1000_Rurik_01.jpg|103x103пкс]] |[[Рурык]]<br /><small>(?—879)</small> |862 |879 |<ref>Пачаў княжыць у 6370 ('''862''') годзе (Поўны збор рускіх летапісаў – далей ПЗРЛ, т. I, слуп. 19—20). Памёр у 6387 ('''879''') годзе (ПЗРЛ, т. I, слуп. 22). Паводле [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага летапісу]] [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] ды [[Наўгародзкі першы летапіс|Наўгародзкага першага летапісу]] сеў у [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], паводле [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскага летапіу]] — ў [[Старая Ладага|Ладазе]], у [[864]] годзе заснаваў Ноўгарад і перабраўся туды (ПЗРЛ, т. I, слуп. 20, т. III <Наўгародзкі першы летапіс. М.;Л., 1950.> — С. 106, ПЗРЛ, т. II, слуп. 14). Як паказваюць архэалягічныя дасьледаваньні, Ноўгарада ў [[IX стагодзьдзе|IX стагодзьдзі]] яшчэ не існавала; успаміны пра яго ў летапісах адносяцца да Гарадзішча. У княскіх сьпісах Рурык упершыню сустракаецца ў наўгародзкім пераліку «Кто колико княжилъ», складзеным, верагодна, на мяжы XI—XII стагодзьдзяў (ПЗРЛ, т. III, слуп. 466, ПЗРЛ, т. XVI, с. 308—309, ПЗРЛ, т. XV, слуп. 11—12. {{Артыкул|url=https://www.academia.edu/6622217|аўтар=Щавелев А. С.|загаловак=К датировке протографа перечня «Кто колико княжилъ»|выданьне=ВЕДС|месца=М.|год=2011|старонкі=332—337}}</ref> |- |[[Файл:Oleg_of_Novgorod_01.jpg|100x100пкс]] |[[Алег Вешчы|Алег]]<br /><small>(?—912)</small> |879 |восень 912 |<ref>Пачаў княжыць у 6387 ('''879''') годзе (ПЗРЛ, т. I, слуп. 22). У Аповесьці мінулых часоў ды [[Руска-бізантыйская ўмова 911 году|Руска-бізантыйскай ўмове 911 году]] — князь, супляменьнік ці родзіч Рурыка, які правіў у пэрыяд малалецтва Ігара (ПЗРЛ, т. I, слуп. 18, 22, 33, ПЗРЛ, т. II, слуп. 1). У Наўгародзкім першым летапісе фігуруе як ваявода пры Ігары (ПЗРЛ, т. III, с. 107). Пасьля ўзяцьця Кіева пачаў княжыць у ім у 6390 (882) годзе (ПЗРЛ, т. I, слуп. 23), хутчэй за ўсё ўлетку, паколькі павінен быў накіравацца ў паход з Ноўгарада ўвясну. Памёр '''увосень''' 6420 ('''912''') году паводле адной вэрсіі ў Кіеве, паводле іншай — у Ладазе, калі накіроўваўся «за мора» (ПЗРЛ, т. I, слуп. 38-39). Паводле Наўгародзкага першага летапісу памёр у 6430 (922) годзе (ПЗРЛ, т. III, с. 109).</ref> |- |[[Файл:03_History_of_the_Russian_state_in_the_image_of_its_sovereign_rulers_-_fragment_01.jpg|102x102пкс]] |[[Ігар Рурыкавіч]]<br /><small>(?—945)</small> |912 |восень 945 |<ref>Пачатак княжаньня пазначаны ў летапісу 6421 (913) годам (ПЗРЛ, т. I, слуп. 42). Або гэта проста асаблівасьць афармленьня летапіса, або яму патрабаваўся час, каб сесьці ў Кіеве. Пры апісаньні сьмерці і пахаваньня Алега Ігар не ўзгаданы. Згодна зь летапісам, забіты драўлянамі '''ўвосень''' 6453 ('''945''') году (ПЗРЛ, т. I, слуп. 54-55). Расповед пра сьмерць Ігара разьмешчаны адразу за руско-бізантыйскай дамовай, якая была заключаная ў 944 годзе, таму некаторыя дасьледчыкі аддаюць перавагу эгтаму году. Месяцам гібелі, магчыма, быў '''лістапад''', таму што паводле дандзеных Канстантына менавіта ў лістападзе пачыналася палюдзьдзе. (''Литаврин Г. Г.'' Древняя Русь, Болгария и Византия в IX—X вв. // IX Международный съезд славистов. История, культура, этнография и фольклор славянских народов. М., 1983. — С. 68). <p>Рэальныя даты княжаньняў Алега ды Ігара дыскусійныя. З супастаўленьня зь незалежнымі крыніцам крайнім магчымым часам сьмерці Алега зьяўляюцца 940-я гады, Ігара — 950-я гады. У сучаснай гісторыяграфіі найбольшую вядомасьць атрымалі спробы храналягічнай рэканструкцыі, прапанаваныя Канстантынам Цукерманам ды Аляксеем Шчавялёвым. Пачатак княжаньня Алега ў Кіеве абодва аўтара адносяць да 900-з гадоў. Самастойное праўленьне Ігара Цукерман датуе зь лета 941 да канца 945, Шчавялёў лічыць, што вызначыць пачатковую дату кіраваньня цяжка, але верагоднымі зьяўляюцца 930-я гады. Канец кіраваньня Ігара ён датуе паміж 952 і 957 ([https://www.academia.edu/2481372/ ''Цукерман К. '' Перестройка древнейшей русской истории] {{Wayback|url=https://www.academia.edu/2481372/ |date=20240707093409 }} // У истоков русской государственности: К 30-летию археологического изучения Новгородского Рюрикова Городища. — СПб., 2007. — С. 351; ''Щавелёв А. С.'' Хронотоп державы Рюриковичей (911—987 годы). — М., 2020. — С. 352, 355).</ref> |- |[[Файл:Святая_великая_княгиня_Ольга.jpg|100x100пкс]] |[[Вольга (княгіня кіеўская)|Вольга]]<br /><small>(?—969)</small> |945 |не раней за 959 |<ref>Правіла Русьсю ў пэрыяд непаўналецьця Сьвятаслава. У летапісе (у пераліку кіеўскіх князёў у артыкуле 6360 Аповесьці мінулых часоў і ў пераліку кіеўскіх князёў у пачатку Іпацьеўскага летапісу) кіраўніцай не называецца (ПЗРЛ, т. II, слуп. 1, 13, 46), але прадстае такавой у сынхронных бізантыйскіх ды заходнеэўрапейскіх крыніцах. Кіравала як мінімум да '''959''' году, калі узгадваецца яе пасольства да нямецкага караля [[Атон I Вялікі|Атона I]]. Па просьбе Вольгі на Русь быў накіраваны нямецкі біскуп Адальбэрт Магдэбурскі, але, калі ён прыбыў у 961 годзе, то ня змог прыступіць да сваіх абавязкаў і быў выгнаны. Відавочна, гэта сьведчыць пра пераход улады да Святаслава, які быў зацятым паганцам (Древняя Русь в свете средневековых источников. Т. 4. М., 2010. — С. 46—47). Памерла 11 ліпеня 969 году (ПЗРЛ, т. I, слуп. 68, поўную дату прыводзіць Якаў Мніх; [http://дгве.рф/download/DGVE_2013_18.pdf ''Назаренко А. В. ''Достоверные годовые даты в раннем летописании и их значение для изучения древнерусской историографии] // ДГВЕ. 2013. — М., 2016. — С. 615—616, 626).</ref> |- |[[Файл:Titulyarnik_-_Sviatoslav.png|133x133пкс]] |[[Сьвятаслаў Ігаравіч]]<br /><small>(?—972)</small> |не раней за 959 |вясна [[972]] |<ref>У летапісе датай яго нараджэньня пазначаны 6450 (942) год (ПЗРЛ, т. II, слуп. 34). Спараўднасьць даты не выключаная, але малаверагодная. Пачатак яго княжаньня ў летапісе пазначаны 6454 (946) годам, а першае самастойнае мерапрыемства — 6472 (964) годам (ПЗРЛ, т. I, слуп. 57, 64). Верагодна, самастойнае кіраўніцтва ўсё ж пачалося раней — паміж 959 і 961 гадамі. Гл. папярэднюю заўвагу. Забіты ў засадзе печанегамі напачатку вясны 6480 (972) году (ПЗРЛ, т. I, слуп. 74). Паводле бізантыйскіх крыніц забіты адразу ж пасьля заканчэньня паходу на Баўгарыю, гэта значыць пасьля ліпеня 971 году (''Щавелёв А. С.'' Хронотоп державы Рюриковичей (911—987 годы). — М., 2020. — С. 377, 416.)</ref> |- |[[Файл:06_History_of_the_Russian_state_in_the_image_of_its_sovereign_rulers_01.jpg|117x117пкс]] |Яраполк Сьвятаславіч<br /><small>(?—978)</small> |972 |11 чэрвеня 978 | |- |[[Файл:Vladimir_I_of_Kiev.PNG|133x133пкс]] |[[Уладзімер Сьвятаславіч]]<br /><small>(?—1015)</small> |11 чэрвеня 978 |15 ліпеня 1015 | |- |[[Файл:Святополк_Владимирович.jpg|133x133пкс]] |[[Сьвятаполк Акаянны]]<br /><small>(978/979—1019)</small> |ліпень 1015 |восень 1016 | |- |[[Файл:Ярослав_Мудрый.jpg|133x133пкс]] |[[Яраслаў Уладзімеравіч|Яраслаў Уладзімеравіч (Мудры)]]<br /><small>(978/979—1054)</small> |восень 1016 |22 ліпеня 1018 | |- |[[Файл:Святополк_Владимирович.jpg|133x133пкс]] |[[Сьвятаполк Акаянны]]<br /><small>(978/979—1019)</small> |14 жніўня 1018 |1019 | |- |[[Файл:Ярослав_Мудрый.jpg|133x133пкс]] |[[Яраслаў Уладзімеравіч|Яраслаў Уладзімеравіч (Мудры)]]<br /><small>(978/979—1054)</small> |1019 |20 лютага 1054 | |- |[[Файл:Изяслав_Ярославич_принимает_гонца.jpg|133x133пкс]] |[[Ізяслаў Яраславіч]]<br /><small>(1024—1078)</small> |люты [[1054]] |15 верасьня 1068 | |- |[[Файл:Всеслава_Брячиславича_переправляют_через_Днепр.jpg|133x133пкс]] |[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]<br /><small>(?—1101)</small> |15 верасьня 1068 (1068-09-15) |красавік [[1069]] | |- |[[Файл:Изяслав_Ярославич_принимает_гонца.jpg|133x133пкс]] |[[Ізяслаў Яраславіч]]<br /><small>(1024—1078)</small> |2 мая 1069 |сакавік [[1073]] | |- |[[Файл:Святослав_II.jpg|133x133пкс]] |[[Сьвятаслаў Яраславіч]]<br /><small>(1027—1076)</small> |22 сакавіка 1073 |27 сьнежня [[1076]] | |- |[[Файл:Vsevolod_yaroslavich.jpg|133x133пкс]] |[[Усевалад Яраславіч]]<br /><small>(1030—1093)</small> |1 студзеня 1077 (1077-01-01) |ліпень [[1077]] | |- |[[Файл:Изяслав_Ярославич_принимает_гонца.jpg|133x133пкс]] |[[Ізяслаў Яраславіч]]<br /><small>(1024—1078)</small> |15 ліпеня 1077 |3 кастрычніка 1078 | |- |[[Файл:Vsevolod_yaroslavich.jpg|133x133пкс]] |[[Усевалад Яраславіч]]<br /><small>(1030—1093)</small> |кастрычнік [[1078]] |13 красавіка 1093 | |- |[[Файл:12_History_of_the_Russian_state_in_the_image_of_its_sovereign_rulers_01.jpg|100x100пкс]] |[[Сьвятаполк II Тураўскі|Сьвятаполк Ізяславіч]]<br /><small>(?—1113)</small> |24 красавіка 1093 |16 красавіка 1113 | |- |[[Файл:Vladimir_monomakh.jpg|130x130пкс]] |[[Уладзімер Манамах|Уладзімер Усеваладавіч (Манамах)]]<br /><small>(1053—1125)</small> |20 красавіка 1113 |19 мая 1125 | |- |[[Файл:Mstislav_I_of_Rus.jpg|133x133пкс]] |[[Мсьціслаў Уладзімеравіч|Мсьціслаў Уладзімеравіч (Вялікі)]]<br /><small>(1075/1076—1132)</small> |20 мая 1125 |15 красавіка 1132 | |} == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|Спіс вялікіх князёў літоўскіх]] == Заўвагі == === Крыніцы === {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Горский А. А.|загаловак=Русские земли в XIII–XIV веках: пути политического развития|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр Института российской истории РАН|год=1996|старонак=126|наклад=300|isbn=5-201-00608-6|ref=Горский}} * {{Артыкул|аўтар=Горский А. А.|загаловак=«Раздробленность» и статус главного русского князя (к вопросу о континуитете русской средневековой государственности)|выданьне=Средневековая Русь|месца=М.|выдавецтва=Индрик|выпуск=16|старонкі=28—33|год=2024|isbn=978-5-91674-746-1}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Расеі]] [[Катэгорыя:Сьпісы кіраўнікоў]] [[ab:Урыс аҳәынҭқарра ахадацәа]] [[az:Rusiya hökmdarlarının siyahısı]] [[bg:Списък на руските владетели]] [[cs:Seznam hlav ruského státu]] [[de:Liste der russischen Herrscher]] [[el:Κατάλογος μοναρχών της Ρωσίας]] [[en:List of Russian monarchs]] [[eo:Listo de Regantoj de Rusio]] [[es:Anexo:Monarcas rusos]] [[et:Venemaa riigipeade loend]] [[fi:Venäjän hallitsijat]] [[fr:Liste des monarques de Russie]] [[hr:Popis ruskih vladara]] [[hu:Oroszország uralkodóinak listája]] [[hy:Ռուսական պետականությունների ղեկավարների ցանկ]] [[id:Daftar Kepala Monarki Rusia]] [[io:Listo pri monarki di Rusia]] [[it:Sovrani di Russia]] [[ja:ロシア君主一覧]] [[jv:Dhaptar panguwasa Rusia]] [[ka:რუსეთის მონარქთა სია]] [[ko:러시아의 군주 목록]] [[li:Lies van sjtaotshuie van Róslandj en de Sovjet-Unie]] [[lv:Krievijas valdnieku uzskaitījums]] [[mk:Список на руски владетели]] [[mn:Оросын Эзэн хаадын жагсаалт]] [[my:ရုရှားအုပ်ချုပ်သူမင်းများစာရင်း]] [[nl:Lijst van heersers van Rusland]] [[no:Liste over Russlands monarker]] [[oc:Lista dels monarcas de Russia]] [[pl:Władcy Rosji]] [[pt:Lista de monarcas da Rússia]] [[ro:Lista monarhilor ruși]] [[ru:Правители Российского государства]] [[sah:Арассыыйа салайааччылара]] [[sh:Lista vladara Rusije]] [[simple:List of Russian monarchs]] [[sk:Zoznam panovníkov Ruska]] [[sr:Списак руских владара]] [[sv:Lista över Rysslands statsöverhuvuden]] [[th:รายพระนามผู้ปกครองรัสเซีย]] [[tr:Rus hükümdarları listesi]] [[tt:Россия, СССР, РФ җитәкчеләре]] [[uk:Правителі Росії]] [[uz:Rossiya davlati hukmdorlari]] [[vep:Venälaižen valdkundan pämehed]] [[vi:Danh sách quân chủ Nga]] [[zh:俄罗斯君主列表]] mu3uj7b5lv09y92g4a2m6ubi92bfrfv 0 302345 2664273 2026-04-08T13:04:43Z Artsiom91 28241 Створаная старонка са зьместам „'''Першая ліга 2015—2016 гадоў''' — 24-ы розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 9 жніўня 2015 году па 19 траўня 2016 году. Чэмпіёнам стаў «Вардар Скоп’е|В...“ 2664273 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2015—2016 гадоў''' — 24-ы розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 9 жніўня 2015 году па 19 траўня 2016 году. Чэмпіёнам стаў «[[Вардар Скоп’е|Вардар]]», які тым самым здабыў свой дзявяты тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]]» і «[[Младаст Цараў Двор|Младаст]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]]» і «[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]]». == Рэгулярны сэзон == === Табліца === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=SKE |каманда3=SIL |каманда4=SHK |каманда5=RAB |каманда6=BRE |каманда7=TUR |каманда8=REN |каманда9=MET |каманда10=MLA <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=C |вынік2=C |вынік3=C |вынік4=C |вынік5=C |вынік6=C |вынік7=R |вынік8=R |вынік9=R |вынік10=R <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=9 |нічыі_BRE=6 |паразы_BRE=12|мз_BRE=38|мп_BRE=43<!-- Брэгалніца --> |перамогі_MET=4 |нічыі_MET=4 |паразы_MET=19|мз_MET=20|мп_MET=48<!-- Мэталюрг --> |перамогі_MLA=5 |нічыі_MLA=1 |паразы_MLA=21|мз_MLA=18|мп_MLA=65<!-- Младаст --> |перамогі_RAB=8 |нічыі_RAB=12|паразы_RAB=7 |мз_RAB=32|мп_RAB=26<!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=8 |нічыі_REN=7 |паразы_REN=12|мз_REN=33|мп_REN=37<!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=19|нічыі_SKE=6 |паразы_SKE=2 |мз_SKE=62|мп_SKE=21<!-- Шкендыя --> |перамогі_SHK=9 |нічыі_SHK=11|паразы_SHK=7 |мз_SHK=28|мп_SHK=25<!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=11|нічыі_SIL=7 |паразы_SIL=9 |мз_SIL=32|мп_SIL=32<!-- Сылекс --> |перамогі_TUR=8 |нічыі_TUR=9 |паразы_TUR=10|мз_TUR=32|мп_TUR=42<!-- Гарызонт --> |перамогі_VAR=20|нічыі_VAR=5 |паразы_VAR=2 |мз_VAR=59|мп_VAR=15<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_MLA=[[Младаст Цараў Двор]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні падзелу на групы). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_C=green1 |тэкст_C=[[#Чэмпіёнская група|Чэмпіёнская група]] |колер_R=red1 |тэкст_R=[[#Група на паніжэньне|Група на паніжэньне]] }}</onlyinclude> === Вынікі гульняў === {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў=BRE, VAR, TUR, MLA, MET, RAB, REN, SIL, SKE, SHK |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_MLA=[[Младаст Цараў Двор|Мла]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_MLA=[[Младаст Цараў Двор|Младаст]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гарызонт]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч1_BRE_MET = 0–2 | матч1_BRE_MLA = 2–3 | матч1_BRE_RAB = 1–0 | матч1_BRE_REN = 3–2 | матч1_BRE_SKE = 0–2 | матч1_BRE_SHK = 1–2 | матч1_BRE_SIL = 1–1 | матч1_BRE_TUR = 3–0 | матч1_BRE_VAR = 0–2 | матч1_MET_BRE = 0–3 | матч1_MET_MLA = 1–2 | матч1_MET_RAB = 0–0 | матч1_MET_REN = 1–0 | матч1_MET_SKE = 0–3 | матч1_MET_SHK = 0–1 | матч1_MET_SIL = 1–3 | матч1_MET_TUR = 2–2 | матч1_MET_VAR = 0–1 | матч1_MLA_BRE = 1–4 | матч1_MLA_MET = 1–5 | матч1_MLA_RAB = 0–3 | матч1_MLA_REN = 2–1 | матч1_MLA_SKE = 1–1 | матч1_MLA_SHK = 0–2 | матч1_MLA_SIL = 3–1 | матч1_MLA_TUR = 2–1 | матч1_MLA_VAR = 0–1 | матч1_RAB_BRE = 0–0 | матч1_RAB_MET = 2–0 | матч1_RAB_MLA = 2–0 | матч1_RAB_REN = 1–1 | матч1_RAB_SKE = 2–4 | матч1_RAB_SHK = 1–1 | матч1_RAB_SIL = 2–0 | матч1_RAB_TUR = 4–2 | матч1_RAB_VAR = 1–1 | матч1_REN_BRE = 1–1 | матч1_REN_MET = 2–0 | матч1_REN_MLA = 1–0 | матч1_REN_RAB = 3–1 | матч1_REN_SKE = 0–0 | матч1_REN_SHK = 1–1 | матч1_REN_SIL = 2–1 | матч1_REN_TUR = 5–2 | матч1_REN_VAR = 0–0 | матч1_SKE_BRE = 5–1 | матч1_SKE_MET = 2–0 | матч1_SKE_MLA = 3–1 | матч1_SKE_RAB = 1–1 | матч1_SKE_REN = 3–1 | матч1_SKE_SHK = 4–1 | матч1_SKE_SIL = 3–1 | матч1_SKE_TUR = 2–2 | матч1_SKE_VAR = 1–3 | матч1_SHK_BRE = 0–0 | матч1_SHK_MET = 0–0 | матч1_SHK_MLA = 5–0 | матч1_SHK_RAB = 1–1 | матч1_SHK_REN = 3–0 | матч1_SHK_SKE = 0–2 | матч1_SHK_SIL = 0–0 | матч1_SHK_TUR = 1–1 | матч1_SHK_VAR = 0–3 | матч1_SIL_BRE = 1–0 | матч1_SIL_MET = 3–1 | матч1_SIL_MLA = 3–0 | матч1_SIL_RAB = 0–0 | матч1_SIL_REN = 1–0 | матч1_SIL_SKE = 3–1 | матч1_SIL_SHK = 1–0 | матч1_SIL_TUR = 1–1 | матч1_SIL_VAR = 0–3 | матч1_TUR_BRE = 2–0 | матч1_TUR_MET = 1–1 | матч1_TUR_MLA = 1–0 | матч1_TUR_RAB = 2–2 | матч1_TUR_REN = 4–0 | матч1_TUR_SKE = 0–3 | матч1_TUR_SHK = 0–0 | матч1_TUR_SIL = 0–0 | матч1_TUR_VAR = 2–1 | матч1_VAR_BRE = 3–1 | матч1_VAR_MET = 1–0 | матч1_VAR_MLA = 6–0 | матч1_VAR_RAB = 2–1 | матч1_VAR_REN = 2–0 | матч1_VAR_SKE = 0–0 | матч1_VAR_SHK = 2–2 | матч1_VAR_SIL = 4–0 | матч1_VAR_TUR = 5–1 | матч2_BRE_MET = 4–1 | матч2_BRE_MLA = null | матч2_BRE_RAB = 2–1 | матч2_BRE_REN = null | матч2_BRE_SKE = 0–3 | матч2_BRE_SHK = null | матч2_BRE_SIL = null | матч2_BRE_TUR = 2–0 | матч2_BRE_VAR = null | матч2_MET_BRE = null | матч2_MET_MLA = 2–0 | матч2_MET_RAB = 1–2 | матч2_MET_REN = null | матч2_MET_SKE = 0–4 | матч2_MET_SHK = null | матч2_MET_SIL = null | матч2_MET_TUR = 0–1 | матч2_MET_VAR = null | матч2_MLA_BRE = 0–5 | матч2_MLA_MET = null | матч2_MLA_RAB = null | матч2_MLA_REN = null | матч2_MLA_SKE = null | матч2_MLA_SHK = 0–1 | матч2_MLA_SIL = 0–1 | матч2_MLA_TUR = null | матч2_MLA_VAR = 0–3 | матч2_RAB_BRE = null | матч2_RAB_MET = null | матч2_RAB_MLA = 2–1 | матч2_RAB_REN = 0–0 | матч2_RAB_SKE = 0–1 | матч2_RAB_SHK = 1–1 | матч2_RAB_SIL = null | матч2_RAB_TUR = 2–0 | матч2_RAB_VAR = null | матч2_REN_BRE = 3–0 | матч2_REN_MET = 4–1 | матч2_REN_MLA = 3–0 | матч2_REN_RAB = null | матч2_REN_SKE = null | матч2_REN_SHK = null | матч2_REN_SIL = null | матч2_REN_TUR = 1–1 | матч2_REN_VAR = null | матч2_SKE_BRE = null | матч2_SKE_MET = null | матч2_SKE_MLA = 2–0 | матч2_SKE_RAB = null | матч2_SKE_REN = 3–1 | матч2_SKE_SHK = 3–1 | матч2_SKE_SIL = 3–1 | матч2_SKE_TUR = 2–0 | матч2_SKE_VAR = null | матч2_SHK_BRE = 2–2 | матч2_SHK_MET = 1–0 | матч2_SHK_MLA = null | матч2_SHK_RAB = null | матч2_SHK_REN = 1–0 | матч2_SHK_SKE = null | матч2_SHK_SIL = 1–0 | матч2_SHK_TUR = null | матч2_SHK_VAR = 0–1 | матч2_SIL_BRE = 2–2 | матч2_SIL_MET = 3–0 | матч2_SIL_MLA = null | матч2_SIL_RAB = 0–0 | матч2_SIL_REN = 1–0 | матч2_SIL_SKE = null | матч2_SIL_SHK = null | матч2_SIL_TUR = null | матч2_SIL_VAR = 3–1 | матч2_TUR_BRE = null | матч2_TUR_MET = null | матч2_TUR_MLA = 3–1 | матч2_TUR_RAB = null | матч2_TUR_REN = null | матч2_TUR_SKE = null | матч2_TUR_SHK = 1–0 | матч2_TUR_SIL = 2–1 | матч2_TUR_VAR = 0–1 | матч2_VAR_BRE = 4–0 | матч2_VAR_MET = 2–1 | матч2_VAR_MLA = null | матч2_VAR_RAB = 1–0 | матч2_VAR_REN = 4–1 | матч2_VAR_SKE = 1–1 | матч2_VAR_SHK = null | матч2_VAR_SIL = null | матч2_VAR_TUR = null }} == Чэмпіёнская група == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=SKE |каманда3=SIL |каманда4=RAB |каманда5=BRE |каманда6=SHK <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL2Q |вынік2=EL1Q |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=10|нічыі_BRE=8 |паразы_BRE=14|мз_BRE=42|мп_BRE=49<!-- Брэгалніца --> |перамогі_RAB=10|нічыі_RAB=13|паразы_RAB=9 |мз_RAB=36|мп_RAB=30<!-- Работнічкі --> |перамогі_SKE=23|нічыі_SKE=6 |паразы_SKE=3 |мз_SKE=74|мп_SKE=24<!-- Шкендыя --> |перамогі_SHK=9 |нічыі_SHK=11|паразы_SHK=12|мз_SHK=29|мп_SHK=34<!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=12|нічыі_SIL=8 |паразы_SIL=12|мз_SIL=35|мп_SIL=40<!-- Сылекс --> |перамогі_VAR=25|нічыі_VAR=5 |паразы_VAR=2 |мз_VAR=67|мп_VAR=17<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні чэмпіёна і ўдзельнікаў эўракубкаў). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_CL2Q=green1|тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2016—2017 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2016—2017 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |заўвага_вынікі_EL1Q=«Шкендыя» кваліфікавалася ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Македоніі па футболе 2015—2016 гадоў|Кубка Македоніі]]. <!-- Матчы --> | паказаць_матчы = так | стыль_матчаў = футбол | каманда_шырыня = 110 |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] | матч_BRE_RAB = 0–0 | матч_BRE_SKE = null | матч_BRE_SHK = 2–0 | матч_BRE_SIL = null | матч_BRE_VAR = null | матч_RAB_BRE = null | матч_RAB_SKE = null | матч_RAB_SHK = null | матч_RAB_SIL = 2–0 | матч_RAB_VAR = 0–1 | матч_SKE_BRE = 3–0 | матч_SKE_RAB = 3–1 | матч_SKE_SHK = null | матч_SKE_SIL = 3–0 | матч_SKE_VAR = null | матч_SHK_BRE = null | матч_SHK_RAB = 0–1 | матч_SHK_SKE = 1–3 | матч_SHK_SIL = null | матч_SHK_VAR = null | матч_SIL_BRE = 1–1 | матч_SIL_RAB = null | матч_SIL_SKE = null | матч_SIL_SHK = 1–0 | матч_SIL_VAR = 1–2 | матч_VAR_BRE = 2–1 | матч_VAR_RAB = null | матч_VAR_SKE = 1–0 | матч_VAR_SHK = 2–0 | матч_VAR_SIL = null }} == Група на паніжэньне == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |найвышэйшае_месца=7 |каманда7=REN |каманда8=TUR |каманда9=MET |каманда10=MLA <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік8=RPO |вынік9=REL |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_MET=5 |нічыі_MET=4 |паразы_MET=24|мз_MET=27|мп_MET=66<!-- Мэталюрг --> |перамогі_MLA=6 |нічыі_MLA=1 |паразы_MLA=26|мз_MLA=22|мп_MLA=81<!-- Младаст --> |перамогі_REN=13|нічыі_REN=8 |паразы_REN=12|мз_REN=49|мп_REN=42<!-- Рэнова --> |перамогі_TUR=12|нічыі_TUR=10|паразы_TUR=11|мз_TUR=45|мп_TUR=43<!-- Гарызонт --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_MLA=[[Младаст Цараў Двор]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні камандаў на паніжэньне). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=R |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=[[#Пераходныя матчы|Пераходныя матчы]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу <!-- Матчы --> | паказаць_матчы = так | стыль_матчаў = футбол | каманда_шырыня = 110 |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_MLA=[[Младаст Цараў Двор|Мла]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] | матч_DNI_KAR=2–3 | матч_MET_MLA = 4–0 | матч_MET_REN = 2–4 | матч_MET_TUR = 0–4 | матч_MLA_MET = 2–0 | матч_MLA_REN = 0–4 | матч_MLA_TUR = 0–2 | матч_REN_MET = 3–1 | матч_REN_MLA = 4–2 | матч_REN_TUR = 1–0 | матч_TUR_MET = 5–0 | матч_TUR_MLA = 2–0 | матч_TUR_REN = 0–0 }} == Пераходныя матчы == Па заканчэньні сэзону прайшлі пераходныя матчы паміж «[[Гарызонт Турнава|Гарызонтам]]», які заняў восьмае месца ў Першай лізе, і «[[Пелістэр Бітала|Пелістэрам]]», які заняў трэцяе месца ў Другой лізе. Перамогу па суме дзьвюх сустрэч здабыў «Пелістэр» і павысіўся ў Першую лігу, а «Гарызонт» адправіўся ў Другую лігу. '''Першы матч''' {{Справаздача пра матч |дата = 25 траўня 2016 |час = 16:00 |стадыён = [[Гёрчэ Петраў (стадыён)|Гёрчэ Петраў]], [[Скоп’е]] |каманда1 = [[Гарызонт Турнава]] |лік = 1:2 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1439016-horizont_turnovo-pelister_bitola Справаздача] |каманда2 = [[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |галы1 = Пандзеў, 4’ |галы2 = Маркоўскі, 22’ ([[пэнальці (футбол)|пэн.]]), 29’ ([[пэнальці (футбол)|пэн.]]) |гледачы = 400 |судзьдзя = Ёсіп Бартан |справаздача = |смі = }} '''Матч у адказ''' {{Справаздача пра матч |дата = 29 траўня 2016 |час = 16:00 |стадыён = [[Гёрчэ Петраў (стадыён)|Гёрчэ Петраў]], [[Скоп’е]] |каманда1 = Пелістэр |лік = 1:0 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1439017-pelister_bitola-horizont_turnovo Справаздача] |каманда2 = Гарызонт Турнава |галы1 = Цьветаноскі, 62’ |галы2 = |гледачы = 800 |судзьдзя = Аляксандар Стаўраў |справаздача = |смі = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2015—2016 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] 2f09ajpsyi5z5tmc89fnejdhtb3j13s 2664274 2664273 2026-04-08T13:14:17Z Artsiom91 28241 /* Група на паніжэньне */ 2664274 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2015—2016 гадоў''' — 24-ы розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 9 жніўня 2015 году па 19 траўня 2016 году. Чэмпіёнам стаў «[[Вардар Скоп’е|Вардар]]», які тым самым здабыў свой дзявяты тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]]» і «[[Младаст Цараў Двор|Младаст]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]]» і «[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]]». == Рэгулярны сэзон == === Табліца === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=SKE |каманда3=SIL |каманда4=SHK |каманда5=RAB |каманда6=BRE |каманда7=TUR |каманда8=REN |каманда9=MET |каманда10=MLA <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=C |вынік2=C |вынік3=C |вынік4=C |вынік5=C |вынік6=C |вынік7=R |вынік8=R |вынік9=R |вынік10=R <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=9 |нічыі_BRE=6 |паразы_BRE=12|мз_BRE=38|мп_BRE=43<!-- Брэгалніца --> |перамогі_MET=4 |нічыі_MET=4 |паразы_MET=19|мз_MET=20|мп_MET=48<!-- Мэталюрг --> |перамогі_MLA=5 |нічыі_MLA=1 |паразы_MLA=21|мз_MLA=18|мп_MLA=65<!-- Младаст --> |перамогі_RAB=8 |нічыі_RAB=12|паразы_RAB=7 |мз_RAB=32|мп_RAB=26<!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=8 |нічыі_REN=7 |паразы_REN=12|мз_REN=33|мп_REN=37<!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=19|нічыі_SKE=6 |паразы_SKE=2 |мз_SKE=62|мп_SKE=21<!-- Шкендыя --> |перамогі_SHK=9 |нічыі_SHK=11|паразы_SHK=7 |мз_SHK=28|мп_SHK=25<!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=11|нічыі_SIL=7 |паразы_SIL=9 |мз_SIL=32|мп_SIL=32<!-- Сылекс --> |перамогі_TUR=8 |нічыі_TUR=9 |паразы_TUR=10|мз_TUR=32|мп_TUR=42<!-- Гарызонт --> |перамогі_VAR=20|нічыі_VAR=5 |паразы_VAR=2 |мз_VAR=59|мп_VAR=15<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_MLA=[[Младаст Цараў Двор]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні падзелу на групы). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_C=green1 |тэкст_C=[[#Чэмпіёнская група|Чэмпіёнская група]] |колер_R=red1 |тэкст_R=[[#Група на паніжэньне|Група на паніжэньне]] }}</onlyinclude> === Вынікі гульняў === {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў=BRE, VAR, TUR, MLA, MET, RAB, REN, SIL, SKE, SHK |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_MLA=[[Младаст Цараў Двор|Мла]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_MLA=[[Младаст Цараў Двор|Младаст]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гарызонт]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч1_BRE_MET = 0–2 | матч1_BRE_MLA = 2–3 | матч1_BRE_RAB = 1–0 | матч1_BRE_REN = 3–2 | матч1_BRE_SKE = 0–2 | матч1_BRE_SHK = 1–2 | матч1_BRE_SIL = 1–1 | матч1_BRE_TUR = 3–0 | матч1_BRE_VAR = 0–2 | матч1_MET_BRE = 0–3 | матч1_MET_MLA = 1–2 | матч1_MET_RAB = 0–0 | матч1_MET_REN = 1–0 | матч1_MET_SKE = 0–3 | матч1_MET_SHK = 0–1 | матч1_MET_SIL = 1–3 | матч1_MET_TUR = 2–2 | матч1_MET_VAR = 0–1 | матч1_MLA_BRE = 1–4 | матч1_MLA_MET = 1–5 | матч1_MLA_RAB = 0–3 | матч1_MLA_REN = 2–1 | матч1_MLA_SKE = 1–1 | матч1_MLA_SHK = 0–2 | матч1_MLA_SIL = 3–1 | матч1_MLA_TUR = 2–1 | матч1_MLA_VAR = 0–1 | матч1_RAB_BRE = 0–0 | матч1_RAB_MET = 2–0 | матч1_RAB_MLA = 2–0 | матч1_RAB_REN = 1–1 | матч1_RAB_SKE = 2–4 | матч1_RAB_SHK = 1–1 | матч1_RAB_SIL = 2–0 | матч1_RAB_TUR = 4–2 | матч1_RAB_VAR = 1–1 | матч1_REN_BRE = 1–1 | матч1_REN_MET = 2–0 | матч1_REN_MLA = 1–0 | матч1_REN_RAB = 3–1 | матч1_REN_SKE = 0–0 | матч1_REN_SHK = 1–1 | матч1_REN_SIL = 2–1 | матч1_REN_TUR = 5–2 | матч1_REN_VAR = 0–0 | матч1_SKE_BRE = 5–1 | матч1_SKE_MET = 2–0 | матч1_SKE_MLA = 3–1 | матч1_SKE_RAB = 1–1 | матч1_SKE_REN = 3–1 | матч1_SKE_SHK = 4–1 | матч1_SKE_SIL = 3–1 | матч1_SKE_TUR = 2–2 | матч1_SKE_VAR = 1–3 | матч1_SHK_BRE = 0–0 | матч1_SHK_MET = 0–0 | матч1_SHK_MLA = 5–0 | матч1_SHK_RAB = 1–1 | матч1_SHK_REN = 3–0 | матч1_SHK_SKE = 0–2 | матч1_SHK_SIL = 0–0 | матч1_SHK_TUR = 1–1 | матч1_SHK_VAR = 0–3 | матч1_SIL_BRE = 1–0 | матч1_SIL_MET = 3–1 | матч1_SIL_MLA = 3–0 | матч1_SIL_RAB = 0–0 | матч1_SIL_REN = 1–0 | матч1_SIL_SKE = 3–1 | матч1_SIL_SHK = 1–0 | матч1_SIL_TUR = 1–1 | матч1_SIL_VAR = 0–3 | матч1_TUR_BRE = 2–0 | матч1_TUR_MET = 1–1 | матч1_TUR_MLA = 1–0 | матч1_TUR_RAB = 2–2 | матч1_TUR_REN = 4–0 | матч1_TUR_SKE = 0–3 | матч1_TUR_SHK = 0–0 | матч1_TUR_SIL = 0–0 | матч1_TUR_VAR = 2–1 | матч1_VAR_BRE = 3–1 | матч1_VAR_MET = 1–0 | матч1_VAR_MLA = 6–0 | матч1_VAR_RAB = 2–1 | матч1_VAR_REN = 2–0 | матч1_VAR_SKE = 0–0 | матч1_VAR_SHK = 2–2 | матч1_VAR_SIL = 4–0 | матч1_VAR_TUR = 5–1 | матч2_BRE_MET = 4–1 | матч2_BRE_MLA = null | матч2_BRE_RAB = 2–1 | матч2_BRE_REN = null | матч2_BRE_SKE = 0–3 | матч2_BRE_SHK = null | матч2_BRE_SIL = null | матч2_BRE_TUR = 2–0 | матч2_BRE_VAR = null | матч2_MET_BRE = null | матч2_MET_MLA = 2–0 | матч2_MET_RAB = 1–2 | матч2_MET_REN = null | матч2_MET_SKE = 0–4 | матч2_MET_SHK = null | матч2_MET_SIL = null | матч2_MET_TUR = 0–1 | матч2_MET_VAR = null | матч2_MLA_BRE = 0–5 | матч2_MLA_MET = null | матч2_MLA_RAB = null | матч2_MLA_REN = null | матч2_MLA_SKE = null | матч2_MLA_SHK = 0–1 | матч2_MLA_SIL = 0–1 | матч2_MLA_TUR = null | матч2_MLA_VAR = 0–3 | матч2_RAB_BRE = null | матч2_RAB_MET = null | матч2_RAB_MLA = 2–1 | матч2_RAB_REN = 0–0 | матч2_RAB_SKE = 0–1 | матч2_RAB_SHK = 1–1 | матч2_RAB_SIL = null | матч2_RAB_TUR = 2–0 | матч2_RAB_VAR = null | матч2_REN_BRE = 3–0 | матч2_REN_MET = 4–1 | матч2_REN_MLA = 3–0 | матч2_REN_RAB = null | матч2_REN_SKE = null | матч2_REN_SHK = null | матч2_REN_SIL = null | матч2_REN_TUR = 1–1 | матч2_REN_VAR = null | матч2_SKE_BRE = null | матч2_SKE_MET = null | матч2_SKE_MLA = 2–0 | матч2_SKE_RAB = null | матч2_SKE_REN = 3–1 | матч2_SKE_SHK = 3–1 | матч2_SKE_SIL = 3–1 | матч2_SKE_TUR = 2–0 | матч2_SKE_VAR = null | матч2_SHK_BRE = 2–2 | матч2_SHK_MET = 1–0 | матч2_SHK_MLA = null | матч2_SHK_RAB = null | матч2_SHK_REN = 1–0 | матч2_SHK_SKE = null | матч2_SHK_SIL = 1–0 | матч2_SHK_TUR = null | матч2_SHK_VAR = 0–1 | матч2_SIL_BRE = 2–2 | матч2_SIL_MET = 3–0 | матч2_SIL_MLA = null | матч2_SIL_RAB = 0–0 | матч2_SIL_REN = 1–0 | матч2_SIL_SKE = null | матч2_SIL_SHK = null | матч2_SIL_TUR = null | матч2_SIL_VAR = 3–1 | матч2_TUR_BRE = null | матч2_TUR_MET = null | матч2_TUR_MLA = 3–1 | матч2_TUR_RAB = null | матч2_TUR_REN = null | матч2_TUR_SKE = null | матч2_TUR_SHK = 1–0 | матч2_TUR_SIL = 2–1 | матч2_TUR_VAR = 0–1 | матч2_VAR_BRE = 4–0 | матч2_VAR_MET = 2–1 | матч2_VAR_MLA = null | матч2_VAR_RAB = 1–0 | матч2_VAR_REN = 4–1 | матч2_VAR_SKE = 1–1 | матч2_VAR_SHK = null | матч2_VAR_SIL = null | матч2_VAR_TUR = null }} == Чэмпіёнская група == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=SKE |каманда3=SIL |каманда4=RAB |каманда5=BRE |каманда6=SHK <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL2Q |вынік2=EL1Q |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=10|нічыі_BRE=8 |паразы_BRE=14|мз_BRE=42|мп_BRE=49<!-- Брэгалніца --> |перамогі_RAB=10|нічыі_RAB=13|паразы_RAB=9 |мз_RAB=36|мп_RAB=30<!-- Работнічкі --> |перамогі_SKE=23|нічыі_SKE=6 |паразы_SKE=3 |мз_SKE=74|мп_SKE=24<!-- Шкендыя --> |перамогі_SHK=9 |нічыі_SHK=11|паразы_SHK=12|мз_SHK=29|мп_SHK=34<!-- Шкупі --> |перамогі_SIL=12|нічыі_SIL=8 |паразы_SIL=12|мз_SIL=35|мп_SIL=40<!-- Сылекс --> |перамогі_VAR=25|нічыі_VAR=5 |паразы_VAR=2 |мз_VAR=67|мп_VAR=17<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шкупі]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні чэмпіёна і ўдзельнікаў эўракубкаў). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_CL2Q=green1|тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2016—2017 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2016—2017 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |заўвага_вынікі_EL1Q=«Шкендыя» кваліфікавалася ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Македоніі па футболе 2015—2016 гадоў|Кубка Македоніі]]. <!-- Матчы --> | паказаць_матчы = так | стыль_матчаў = футбол | каманда_шырыня = 110 |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SHK=[[Шкупі Скоп’е|Шку]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] | матч_BRE_RAB = 0–0 | матч_BRE_SKE = null | матч_BRE_SHK = 2–0 | матч_BRE_SIL = null | матч_BRE_VAR = null | матч_RAB_BRE = null | матч_RAB_SKE = null | матч_RAB_SHK = null | матч_RAB_SIL = 2–0 | матч_RAB_VAR = 0–1 | матч_SKE_BRE = 3–0 | матч_SKE_RAB = 3–1 | матч_SKE_SHK = null | матч_SKE_SIL = 3–0 | матч_SKE_VAR = null | матч_SHK_BRE = null | матч_SHK_RAB = 0–1 | матч_SHK_SKE = 1–3 | матч_SHK_SIL = null | матч_SHK_VAR = null | матч_SIL_BRE = 1–1 | матч_SIL_RAB = null | матч_SIL_SKE = null | матч_SIL_SHK = 1–0 | матч_SIL_VAR = 1–2 | матч_VAR_BRE = 2–1 | матч_VAR_RAB = null | матч_VAR_SKE = 1–0 | матч_VAR_SHK = 2–0 | матч_VAR_SIL = null }} == Група на паніжэньне == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2016.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |найвышэйшае_месца=7 |каманда7=REN |каманда8=TUR |каманда9=MET |каманда10=MLA <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік8=RPO |вынік9=REL |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_MET=5 |нічыі_MET=4 |паразы_MET=24|мз_MET=27|мп_MET=66<!-- Мэталюрг --> |перамогі_MLA=6 |нічыі_MLA=1 |паразы_MLA=26|мз_MLA=22|мп_MLA=81<!-- Младаст --> |перамогі_REN=13|нічыі_REN=8 |паразы_REN=12|мз_REN=49|мп_REN=42<!-- Рэнова --> |перамогі_TUR=12|нічыі_TUR=10|паразы_TUR=11|мз_TUR=45|мп_TUR=43<!-- Гарызонт --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_MLA=[[Младаст Цараў Двор]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні камандаў на паніжэньне). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=R |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=[[#Пераходныя матчы|Пераходныя матчы]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу <!-- Матчы --> | паказаць_матчы = так | стыль_матчаў = футбол | каманда_шырыня = 110 |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_MLA=[[Младаст Цараў Двор|Мла]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] | матч_MET_MLA = 4–0 | матч_MET_REN = 2–4 | матч_MET_TUR = 0–4 | матч_MLA_MET = 2–0 | матч_MLA_REN = 0–4 | матч_MLA_TUR = 0–2 | матч_REN_MET = 3–1 | матч_REN_MLA = 4–2 | матч_REN_TUR = 1–0 | матч_TUR_MET = 5–0 | матч_TUR_MLA = 2–0 | матч_TUR_REN = 0–0 }} == Пераходныя матчы == Па заканчэньні сэзону прайшлі пераходныя матчы паміж «[[Гарызонт Турнава|Гарызонтам]]», які заняў восьмае месца ў Першай лізе, і «[[Пелістэр Бітала|Пелістэрам]]», які заняў трэцяе месца ў Другой лізе. Перамогу па суме дзьвюх сустрэч здабыў «Пелістэр» і павысіўся ў Першую лігу, а «Гарызонт» адправіўся ў Другую лігу. '''Першы матч''' {{Справаздача пра матч |дата = 25 траўня 2016 |час = 16:00 |стадыён = [[Гёрчэ Петраў (стадыён)|Гёрчэ Петраў]], [[Скоп’е]] |каманда1 = [[Гарызонт Турнава]] |лік = 1:2 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1439016-horizont_turnovo-pelister_bitola Справаздача] |каманда2 = [[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |галы1 = Пандзеў, 4’ |галы2 = Маркоўскі, 22’ ([[пэнальці (футбол)|пэн.]]), 29’ ([[пэнальці (футбол)|пэн.]]) |гледачы = 400 |судзьдзя = Ёсіп Бартан |справаздача = |смі = }} '''Матч у адказ''' {{Справаздача пра матч |дата = 29 траўня 2016 |час = 16:00 |стадыён = [[Гёрчэ Петраў (стадыён)|Гёрчэ Петраў]], [[Скоп’е]] |каманда1 = Пелістэр |лік = 1:0 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1439017-pelister_bitola-horizont_turnovo Справаздача] |каманда2 = Гарызонт Турнава |галы1 = Цьветаноскі, 62’ |галы2 = |гледачы = 800 |судзьдзя = Аляксандар Стаўраў |справаздача = |смі = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2015—2016 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] jcgythrlukwqop5tb6kzy56lpnbi3x3 0 302346 2664275 2026-04-08T13:46:32Z Artsiom91 28241 Створаная старонка са зьместам „'''Першая ліга 2014—2015 гадоў''' — 23-і розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 2 жніўня 2014 году па 27 траўня 2015 году. Чэмпіёнам стаў «Вардар Скоп’е|В...“ 2664275 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2014—2015 гадоў''' — 23-і розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 2 жніўня 2014 году па 27 траўня 2015 году. Чэмпіёнам стаў «[[Вардар Скоп’е|Вардар]]», які тым самым здабыў свой восьмы тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі найлепшымі паводле вынікаў папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Сылекс Кратава|Сылекс]]» і «[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Горна Лісічэ Скоп’е|Горна Лісічэ]]», «[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонію Гёрчэ Петраў]]», «[[Напрэдак Кічава|Напрэдак]]» і «[[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьцівар]]». == Рэгулярны сэзон == === Табліца === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2015.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=RAB |каманда3=SKE |каманда4=REN |каманда5=SIL |каманда6=MET |каманда7=BRE |каманда8=TUR |каманда9=PEL |каманда10=TET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=C |вынік2=C |вынік3=C |вынік4=C |вынік5=C |вынік6=C |вынік7=R |вынік8=R |вынік9=R |вынік10=R <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=7 |нічыі_BRE=9 |паразы_BRE=11|мз_BRE=22|мп_BRE=28<!-- Брэгалніца --> |перамогі_MET=8 |нічыі_MET=9 |паразы_MET=10|мз_MET=31|мп_MET=31<!-- Мэталюрг --> |перамогі_PEL=5 |нічыі_PEL=8 |паразы_PEL=14|мз_PEL=16|мп_PEL=28<!-- Пелістэр --> |перамогі_RAB=17|нічыі_RAB=4 |паразы_RAB=6 |мз_RAB=43|мп_RAB=23<!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=12|нічыі_REN=8 |паразы_REN=7 |мз_REN=34|мп_REN=27<!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=14|нічыі_SKE=5 |паразы_SKE=8 |мз_SKE=49|мп_SKE=27<!-- Шкендыя --> |перамогі_SIL=8 |нічыі_SIL=10|паразы_SIL=9 |мз_SIL=26|мп_SIL=34<!-- Сылекс --> |перамогі_TET=2 |нічыі_TET=5 |паразы_TET=20|мз_TET=17|мп_TET=62<!-- Тэтэкс --> |перамогі_TUR=7 |нічыі_TUR=9 |паразы_TUR=11|мз_TUR=21|мп_TUR=30<!-- Гарызонт --> |перамогі_VAR=18|нічыі_VAR=7 |паразы_VAR=2 |мз_VAR=46|мп_VAR=15<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_TET=[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні падзелу на групы). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_C=green1 |тэкст_C=[[#Чэмпіёнская група|Чэмпіёнская група]] |колер_R=red1 |тэкст_R=[[#Група на паніжэньне|Група на паніжэньне]] }}</onlyinclude> === Вынікі гульняў === {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2015.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў=BRE, VAR, TUR, MET, PEL, RAB, REN, SIL, TET, SKE |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пел]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_TET=[[Тэтэкс Тэтава|Тэт]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_TET=[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гарызонт]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч1_BRE_MET = 0–1 | матч1_BRE_PEL = 0–0 | матч1_BRE_RAB = 1–2 | матч1_BRE_REN = 2–0 | матч1_BRE_SKE = 1–3 | матч1_BRE_SIL = 1–1 | матч1_BRE_TET = 4–1 | матч1_BRE_TUR = 1–1 | матч1_BRE_VAR = 1–2 | матч1_MET_BRE = 3–0 | матч1_MET_PEL = 0–0 | матч1_MET_RAB = 1–2 | матч1_MET_REN = 3–0 | матч1_MET_SKE = 1–1 | матч1_MET_SIL = 1–1 | матч1_MET_TET = 0–2 | матч1_MET_TUR = 2–0 | матч1_MET_VAR = 1–4 | матч1_PEL_BRE = 0–1 | матч1_PEL_MET = 0–1 | матч1_PEL_RAB = 1–0 | матч1_PEL_REN = 0–1 | матч1_PEL_SKE = 0–0 | матч1_PEL_SIL = 0–1 | матч1_PEL_TET = 3–0 | матч1_PEL_TUR = 0–0 | матч1_PEL_VAR = 0–1 | матч1_RAB_BRE = 4–0 | матч1_RAB_MET = 0–3 | матч1_RAB_PEL = 1–0 | матч1_RAB_REN = 3–0 | матч1_RAB_SKE = 3–2 | матч1_RAB_SIL = 0–0 | матч1_RAB_TET = 3–1 | матч1_RAB_TUR = 1–0 | матч1_RAB_VAR = 0–2 | матч1_REN_BRE = 2–1 | матч1_REN_MET = 3–1 | матч1_REN_PEL = 0–2 | матч1_REN_RAB = 2–1 | матч1_REN_SKE = 1–0 | матч1_REN_SIL = 2–2 | матч1_REN_TET = 0–0 | матч1_REN_TUR = 2–3 | матч1_REN_VAR = 3–0 | матч1_SKE_BRE = 2–1 | матч1_SKE_MET = 2–1 | матч1_SKE_PEL = 5–0 | матч1_SKE_RAB = 1–3 | матч1_SKE_REN = 1–1 | матч1_SKE_SIL = 3–0 | матч1_SKE_TET = 5–0 | матч1_SKE_TUR = 5–2 | матч1_SKE_VAR = 1–2 | матч1_SIL_BRE = 1–1 | матч1_SIL_MET = 2–1 | матч1_SIL_PEL = 1–1 | матч1_SIL_RAB = 0–2 | матч1_SIL_REN = 1–0 | матч1_SIL_SKE = 0–1 | матч1_SIL_TET = 3–1 | матч1_SIL_TUR = 2–0 | матч1_SIL_VAR = 0–3 | матч1_TET_BRE = 0–1 | матч1_TET_MET = 0–1 | матч1_TET_PEL = 1–1 | матч1_TET_RAB = 1–5 | матч1_TET_REN = 0–4 | матч1_TET_SKE = 1–2 | матч1_TET_SIL = 1–3 | матч1_TET_TUR = 0–3 | матч1_TET_VAR = 2–2 | матч1_TUR_BRE = 2–1 | матч1_TUR_MET = 1–0 | матч1_TUR_PEL = 0–1 | матч1_TUR_RAB = 0–1 | матч1_TUR_REN = 0–0 | матч1_TUR_SKE = 0–1 | матч1_TUR_SIL = 1–1 | матч1_TUR_TET = 2–0 | матч1_TUR_VAR = 0–0 | матч1_VAR_BRE = 1–0 | матч1_VAR_MET = 3–1 | матч1_VAR_PEL = 1–0 | матч1_VAR_RAB = 0–0 | матч1_VAR_REN = 1–1 | матч1_VAR_SKE = 3–0 | матч1_VAR_SIL = 2–0 | матч1_VAR_TET = 5–0 | матч1_VAR_TUR = 0–0 | матч2_BRE_MET = null | матч2_BRE_PEL = 1–0 | матч2_BRE_RAB = null | матч2_BRE_REN = null | матч2_BRE_SKE = 0–0 | матч2_BRE_SIL = 2–0 | матч2_BRE_TET = null | матч2_BRE_TUR = null | матч2_BRE_VAR = 0–0 | матч2_MET_BRE = 0–0 | матч2_MET_PEL = 3–1 | матч2_MET_RAB = null | матч2_MET_REN = null | матч2_MET_SKE = null | матч2_MET_SIL = null | матч2_MET_TET = 0–0 | матч2_MET_TUR = 0–0 | матч2_MET_VAR = null | матч2_PEL_BRE = null | матч2_PEL_MET = null | матч2_PEL_RAB = 1–3 | матч2_PEL_REN = 1–1 | матч2_PEL_SKE = null | матч2_PEL_SIL = null | матч2_PEL_TET = 3–1 | матч2_PEL_TUR = 0–1 | матч2_PEL_VAR = null | матч2_RAB_BRE = 0–0 | матч2_RAB_MET = 2–2 | матч2_RAB_PEL = null | матч2_RAB_REN = null | матч2_RAB_SKE = 1–0 | матч2_RAB_SIL = 2–0 | матч2_RAB_TET = null | матч2_RAB_TUR = 2–0 | матч2_RAB_VAR = null | матч2_REN_BRE = 2–1 | матч2_REN_MET = 2–0 | матч2_REN_PEL = null | матч2_REN_RAB = 2–0 | матч2_REN_SKE = null | матч2_REN_SIL = 1–1 | матч2_REN_TET = null | матч2_REN_TUR = 1–1 | матч2_REN_VAR = null | матч2_SKE_BRE = null | матч2_SKE_MET = 2–2 | матч2_SKE_PEL = 2–0 | матч2_SKE_RAB = null | матч2_SKE_REN = 0–1 | матч2_SKE_SIL = null | матч2_SKE_TET = 0–1 | матч2_SKE_TUR = null | матч2_SKE_VAR = 3–2 | матч2_SIL_BRE = null | матч2_SIL_MET = 1–1 | матч2_SIL_PEL = 1–0 | матч2_SIL_RAB = null | матч2_SIL_REN = null | матч2_SIL_SKE = 0–1 | матч2_SIL_TET = 3–1 | матч2_SIL_TUR = null | матч2_SIL_VAR = 0–2 | матч2_TET_BRE = 0–0 | матч2_TET_MET = null | матч2_TET_PEL = null | матч2_TET_RAB = 1–2 | матч2_TET_REN = 1–2 | матч2_TET_SKE = null | матч2_TET_SIL = null | матч2_TET_TUR = 1–3 | матч2_TET_VAR = null | матч2_TUR_BRE = 0–1 | матч2_TUR_MET = null | матч2_TUR_PEL = null | матч2_TUR_RAB = null | матч2_TUR_REN = null | матч2_TUR_SKE = 0–4 | матч2_TUR_SIL = 1–1 | матч2_TUR_TET = null | матч2_TUR_VAR = 0–2 | матч2_VAR_BRE = null | матч2_VAR_MET = 2–1 | матч2_VAR_PEL = 1–1 | матч2_VAR_RAB = 2–0 | матч2_VAR_REN = 1–0 | матч2_VAR_SKE = null | матч2_VAR_SIL = null | матч2_VAR_TET = 2–0 | матч2_VAR_TUR = null }} == Чэмпіёнская група == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2015.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VAR |каманда2=RAB |каманда3=SKE |каманда4=REN |каманда5=SIL |каманда6=MET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL2Q |вынік2=EL1Q |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_MET=8 |нічыі_MET=9 |паразы_MET=15|мз_MET=34|мп_MET=42<!-- Мэталюрг --> |перамогі_RAB=20|нічыі_RAB=6 |паразы_RAB=6 |мз_RAB=55|мп_RAB=30<!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=13|нічыі_REN=9 |паразы_REN=10|мз_REN=41|мп_REN=39<!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=18|нічыі_SKE=5 |паразы_SKE=9 |мз_SKE=58|мп_SKE=31<!-- Шкендыя --> |перамогі_SIL=10|нічыі_SIL=11|паразы_SIL=11|мз_SIL=33|мп_SIL=42<!-- Сылекс --> |перамогі_VAR=20|нічыі_VAR=9 |паразы_VAR=3 |мз_VAR=56|мп_VAR=21<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_SIL=[[Сылекс Кратава|Сылекс]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні чэмпіёна і ўдзельнікаў эўракубкаў). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=Q |колер_CL2Q=green1|тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2015—2016 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2015—2016 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |заўвага_вынікі_EL1Q=«Работнічкі» кваліфікаваліся ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Македоніі па футболе 2014—2015 гадоў|Кубка Македоніі]]. <!-- Матчы --> | паказаць_матчы = так | стыль_матчаў = футбол | каманда_шырыня = 110 |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_SIL=[[Сылекс Кратава|Сыл]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] | матч_MET_RAB = null | матч_MET_REN = 1–2 | матч_MET_SKE = null | матч_MET_SIL = 1–3 | матч_MET_VAR = null | матч_RAB_MET = 2–0 | матч_RAB_REN = null | матч_RAB_SKE = 2–1 | матч_RAB_SIL = 3–1 | матч_RAB_VAR = null | матч_REN_MET = null | матч_REN_RAB = 3–3 | матч_REN_SKE = null | матч_REN_SIL = 0–1 | матч_REN_VAR = null | матч_SKE_MET = 2–1 | матч_SKE_RAB = null | матч_SKE_REN = 3–1 | матч_SKE_SIL = null | матч_SKE_VAR = 1–0 | матч_SIL_MET = null | матч_SIL_RAB = null | матч_SIL_REN = null | матч_SIL_SKE = 0–2 | матч_SIL_VAR = 2–2 | матч_VAR_MET = 2–0 | матч_VAR_RAB = 2–2 | матч_VAR_REN = 4–1 | матч_VAR_SKE = null | матч_VAR_SIL = null }} == Група на паніжэньне == {{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2015.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |найвышэйшае_месца=7 |каманда7=BRE |каманда8=TUR |каманда9=PEL |каманда10=TET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік8=RPO |вынік9=REL |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=13|нічыі_BRE=9 |паразы_BRE=11|мз_BRE=33|мп_BRE=29<!-- Брэгалніца --> |перамогі_PEL=7 |нічыі_PEL=9 |паразы_PEL=17|мз_PEL=21|мп_PEL=35<!-- Пелістэр --> |перамогі_TET=3 |нічыі_TET=6 |паразы_TET=24|мз_TET=22|мп_TET=73<!-- Тэтэкс --> |перамогі_TUR=9 |нічыі_TUR=9 |паразы_TUR=15|мз_TUR=26|мп_TUR=37<!-- Гарызонт --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_TET=[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні камандаў на паніжэньне). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=R |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=[[#Пераходныя матчы|Пераходныя матчы]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу <!-- Матчы --> | паказаць_матчы = так | стыль_матчаў = футбол | каманда_шырыня = 110 |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пел]] |скарачэньне_TET=[[Тэтэкс Тэтава|Тэт]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] | матч_BRE_PEL = 2–0 | матч_BRE_TET = 1–0 | матч_BRE_TUR = 2–1 | матч_PEL_BRE = 0–1 | матч_PEL_TET = 2–2 | матч_PEL_TUR = 0–2 | матч_TET_BRE = 0–4 | матч_TET_PEL = 0–2 | матч_TET_TUR = 3–0 | матч_TUR_BRE = 0–1 | матч_TUR_PEL = 0–1 | матч_TUR_TET = 2–0 }} == Пераходныя матчы == Па заканчэньні сэзону прайшлі пераходныя матчы паміж «[[Гарызонт Турнава|Гарызонтам]]», які заняў восьмае месца ў Першай лізе, і «[[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьціварам]]», які заняў трэцяе месца ў Другой лізе. Перамогу па суме дзьвюх сустрэч здабыў «Гарызонт», і клюбы засталіся ў сваіх лігах. '''Першы матч''' {{Справаздача пра матч |дата = 3 чэрвеня 2015 |час = 16:00 |стадыён = Гарадзкі стадыён, [[Пробішціп]] |каманда1 = [[Гарызонт Турнава]] |лік = 1:1 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1295463-horizont_turnovo-gostivar Справаздача] |каманда2 = [[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьцівар]] |галы1 = Гёргіеў, 22’ |галы2 = Нурышы, 52’ |гледачы = 500 |судзьдзя = Аляксандар Стаўраў |справаздача = |смі = }} '''Матч у адказ''' {{Справаздача пра матч |дата = 7 чэрвеня 2015 |час = 16:00 |стадыён = Гарадзкі стадыён, [[Пробішціп]] |каманда1 = Госьцівар |лік = 0:2 |пратакол = [https://www.footballdatabase.eu/en/match/overview/1295464-gostivar-horizont_turnovo Справаздача] |каманда2 = Гарызонт Турнава |галы1 = |галы2 = Іванаў, 16’<br/>Ташаў, 35’ |гледачы = 600 |судзьдзя = Стэўчэ Шулескі |справаздача = |смі = }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2014—2015 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2014 год у футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] gh9xnbeelwmb5br89jiman4c5u4vzjj 0 302347 2664277 2026-04-08T14:47:07Z Artsiom91 28241 Створаная старонка са зьместам „'''Першая ліга 2013—2014 гадоў''' — 22-і розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 4 жніўня 2013 году па 18 траўня 2014 году. Чэмпіёнам сталі «Работнічкі Ско...“ 2664277 wikitext text/x-wiki '''Першая ліга 2013—2014 гадоў''' — 22-і розыгрыш [[Першая ліга чэмпіянату Македоніі па футболе|Першай лігі]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Македоніі, які праходзіў з 4 жніўня 2013 году па 18 траўня 2014 году. Чэмпіёнам сталі «[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]]», якія тым самым здабылі свой чацьвёрты тытул у найвышэйшым дывізіёне. == Клюбы == У турніры бралі ўдзел 12 клюбаў, зь якіх 9 былі ўдзельнікамі папярэдняга сэзону, а тры клюбы прасунуліся з Другой лігі — «[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія Гёрчэ Петраў]]», «[[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьцівар]]» і «[[Горна Лісічэ Скоп’е|Горна Лісічэ]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Дрыта Багавіне|Дрыту]]», «[[Тэтэкс Тэтава|Тэтэкс]]» і «[[Сылекс Кратава|Сылекс]]». == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = завершана |крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2014.html RSSSF] <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=RAB |каманда2=TUR |каманда3=MET |каманда4=SKE |каманда5=VAR |каманда6=PEL |каманда7=BRE |каманда8=REN |каманда9=EGL |каманда10=MGP |каманда11=NAP |каманда12=GOS <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL2Q |вынік2=EL1Q |вынік3=EL1Q |вынік4=EL1Q |вынік9=REL |вынік10=REL |вынік11=REL |вынік12=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BRE=11|нічыі_BRE=11|паразы_BRE=11|мз_BRE=34|мп_BRE=34<!-- Брэгалніца --> |перамогі_EGL=9 |нічыі_EGL=12|паразы_EGL=12|мз_EGL=34|мп_EGL=37<!-- Горна Лісічэ --> |перамогі_GOS=3 |нічыі_GOS=6 |паразы_GOS=24|мз_GOS=19|мп_GOS=70<!-- Госьцівар --> |перамогі_MGP=9 |нічыі_MGP=5 |паразы_MGP=19|мз_MGP=40|мп_MGP=56<!-- Македонія Гёрчэ Петраў --> |перамогі_MET=16|нічыі_MET=11|паразы_MET=6 |мз_MET=48|мп_MET=29<!-- Мэталюрг --> |перамогі_NAP=3 |нічыі_NAP=9 |паразы_NAP=21|мз_NAP=27|мп_NAP=75<!-- Напрэдак --> |перамогі_PEL=14|нічыі_PEL=10|паразы_PEL=9 |мз_PEL=40|мп_PEL=40<!-- Пелістэр --> |перамогі_RAB=18|нічыі_RAB=8 |паразы_RAB=7 |мз_RAB=66|мп_RAB=35<!-- Работнічкі --> |перамогі_REN=10|нічыі_REN=14|паразы_REN=9 |мз_REN=42|мп_REN=46<!-- Рэнова --> |перамогі_SKE=16|нічыі_SKE=9 |паразы_SKE=8 |мз_SKE=53|мп_SKE=32<!-- Шкендыя --> |перамогі_TUR=18|нічыі_TUR=6 |паразы_TUR=9 |мз_TUR=61|мп_TUR=33<!-- Гарызонт Турнава --> |перамогі_VAR=15|нічыі_VAR=11|паразы_VAR=7 |мз_VAR=55|мп_VAR=32<!-- Вардар --> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_EGL=[[Горна Лісічэ Скоп’е|Горна Лісічэ]] |назва_GOS=[[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьцівар]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія Гёрчэ Петраў]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_NAP=[[Напрэдак Кічава|Напрэдак]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою (для дзьвюх камандаў); 7) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 8) Жарабя; 9) Дадатковыя матчы. (Крытэрыі 2, 3 і 8 не ўжываюцца пры вызначэньні чэмпіёна, удзельнікаў эўракубкаў і камандаў на паніжэньне). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL2Q=green1|тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2014—2015 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL1Q=blue1 |тэкст_EL1Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2014—2015 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Другую лігу |заўвага_вынікі_EL1Q=«Мэталюрг» кваліфікаваўся ў першы кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы як фіналіст [[Кубак Македоніі па футболе 2013—2014 гадоў|Кубка Македоніі]]. }}</onlyinclude> == Вынікі гульняў == === 1—22 туры === {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2014.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў=BRE, VAR, TUR, EGL, GOS, MGP, MET, NAP, PEL, RAB, REN, SKE |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_EGL=[[Горна Лісічэ Скоп’е|Гор]] |скарачэньне_GOS=[[Госьцівар (футбольны клюб)|Гос]] |скарачэньне_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Мак]] |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_NAP=[[Напрэдак Кічава|Нап]] |скарачэньне_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пел]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_EGL=[[Горна Лісічэ Скоп’е|Горна Лісічэ]] |назва_GOS=[[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьцівар]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія ГП]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_NAP=[[Напрэдак Кічава|Напрэдак]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гарызонт]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч_BRE_EGL = 1–1 | матч_BRE_GOS = 2–1 | матч_BRE_MGP = 0–0 | матч_BRE_MET = 0–0 | матч_BRE_NAP = 2–2 | матч_BRE_PEL = 3–0 | матч_BRE_RAB = 1–1 | матч_BRE_REN = 0–0 | матч_BRE_SKE = 1–1 | матч_BRE_TUR = 2–0 | матч_BRE_VAR = 1–1 | матч_EGL_BRE = 0–3 | матч_EGL_GOS = 2–2 | матч_EGL_MGP = 1–0 | матч_EGL_MET = 0–0 | матч_EGL_NAP = 2–0 | матч_EGL_PEL = 2–2 | матч_EGL_RAB = 1–0 | матч_EGL_REN = 1–2 | матч_EGL_SKE = 2–1 | матч_EGL_TUR = 0–2 | матч_EGL_VAR = 2–2 | матч_GOS_BRE = 0–1 | матч_GOS_EGL = 0–2 | матч_GOS_MGP = 0–1 | матч_GOS_MET = 3–1 | матч_GOS_NAP = 0–0 | матч_GOS_PEL = 1–1 | матч_GOS_RAB = 2–0 | матч_GOS_REN = 1–1 | матч_GOS_SKE = 0–0 | матч_GOS_TUR = 0–1 | матч_GOS_VAR = 1–2 | матч_MGP_BRE = 3–0 | матч_MGP_EGL = 0–1 | матч_MGP_GOS = 4–0 | матч_MGP_MET = 1–1 | матч_MGP_NAP = 3–1 | матч_MGP_PEL = 0–0 | матч_MGP_RAB = 2–3 | матч_MGP_REN = 2–1 | матч_MGP_SKE = 0–0 | матч_MGP_TUR = 2–1 | матч_MGP_VAR = 1–3 | матч_MET_BRE = 1–2 | матч_MET_EGL = 2–1 | матч_MET_GOS = 4–0 | матч_MET_MGP = 1–0 | матч_MET_NAP = 0–0 | матч_MET_PEL = 2–4 | матч_MET_RAB = 0–0 | матч_MET_REN = 1–0 | матч_MET_SKE = 2–0 | матч_MET_TUR = 1–0 | матч_MET_VAR = 3–0 | матч_NAP_BRE = 0–2 | матч_NAP_EGL = 1–1 | матч_NAP_GOS = 3–0 | матч_NAP_MGP = 2–1 | матч_NAP_MET = 0–2 | матч_NAP_PEL = 2–2 | матч_NAP_RAB = 1–3 | матч_NAP_REN = 1–1 | матч_NAP_SKE = 0–0 | матч_NAP_TUR = 2–2 | матч_NAP_VAR = 0–1 | матч_PEL_BRE = 1–0 | матч_PEL_EGL = 1–0 | матч_PEL_GOS = 1–0 | матч_PEL_MGP = 2–1 | матч_PEL_MET = 2–2 | матч_PEL_NAP = 4–0 | матч_PEL_RAB = 1–0 | матч_PEL_REN = 0–4 | матч_PEL_SKE = 1–0 | матч_PEL_TUR = 0–0 | матч_PEL_VAR = 1–2 | матч_RAB_BRE = 3–0 | матч_RAB_EGL = 2–2 | матч_RAB_GOS = 2–0 | матч_RAB_MGP = 1–0 | матч_RAB_MET = 1–1 | матч_RAB_NAP = 4–3 | матч_RAB_PEL = 4–0 | матч_RAB_REN = 0–0 | матч_RAB_SKE = 5–0 | матч_RAB_TUR = 5–3 | матч_RAB_VAR = 2–1 | матч_REN_BRE = 3–1 | матч_REN_EGL = 0–0 | матч_REN_GOS = 3–0 | матч_REN_MGP = 2–1 | матч_REN_MET = 1–1 | матч_REN_NAP = 2–0 | матч_REN_PEL = 1–2 | матч_REN_RAB = 1–1 | матч_REN_SKE = 1–3 | матч_REN_TUR = 4–2 | матч_REN_VAR = 0–0 | матч_SKE_BRE = 2–0 | матч_SKE_EGL = 0–3 | матч_SKE_GOS = 4–0 | матч_SKE_MGP = 3–0 | матч_SKE_MET = 0–0 | матч_SKE_NAP = 3–2 | матч_SKE_PEL = 0–0 | матч_SKE_RAB = 2–2 | матч_SKE_REN = 0–0 | матч_SKE_TUR = 0–3 | матч_SKE_VAR = 3–1 | матч_TUR_BRE = 3–1 | матч_TUR_EGL = 1–1 | матч_TUR_GOS = 5–1 | матч_TUR_MGP = 5–1 | матч_TUR_MET = 0–0 | матч_TUR_NAP = 4–0 | матч_TUR_PEL = 0–2 | матч_TUR_RAB = 3–0 | матч_TUR_REN = 4–0 | матч_TUR_SKE = 3–1 | матч_TUR_VAR = 2–0 | матч_VAR_BRE = 1–0 | матч_VAR_EGL = 2–0 | матч_VAR_GOS = 4–0 | матч_VAR_MGP = 4–1 | матч_VAR_MET = 3–0 | матч_VAR_NAP = 3–0 | матч_VAR_PEL = 1–1 | матч_VAR_RAB = 1–1 | матч_VAR_REN = 1–1 | матч_VAR_SKE = 0–0 | матч_VAR_TUR = 1–1 }} === 23—33 туры === {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.rsssf.org/tablesf/fyrom2014.html RSSSF] | абнаўленьне = завершана | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў=BRE, VAR, TUR, EGL, GOS, MGP, MET, NAP, PEL, RAB, REN, SKE |скарачэньне_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэ]] |скарачэньне_EGL=[[Горна Лісічэ Скоп’е|Гор]] |скарачэньне_GOS=[[Госьцівар (футбольны клюб)|Гос]] |скарачэньне_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Мак]] |скарачэньне_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэт]] |скарачэньне_NAP=[[Напрэдак Кічава|Нап]] |скарачэньне_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пел]] |скарачэньне_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Раб]] |скарачэньне_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэн]] |скарачэньне_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шке]] |скарачэньне_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гар]] |скарачэньне_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вар]] |назва_BRE=[[Брэгалніца Шціп|Брэгалніца]] |назва_EGL=[[Горна Лісічэ Скоп’е|Горна Лісічэ]] |назва_GOS=[[Госьцівар (футбольны клюб)|Госьцівар]] |назва_MGP=[[Македонія Гёрчэ Петраў Скоп’е|Македонія ГП]] |назва_MET=[[Мэталюрг Скоп’е|Мэталюрг]] |назва_NAP=[[Напрэдак Кічава|Напрэдак]] |назва_PEL=[[Пелістэр Бітала|Пелістэр]] |назва_RAB=[[Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] |назва_REN=[[Рэнова Джэпчыштэ|Рэнова]] |назва_SKE=[[Шкендыя Тэтава|Шкендыя]] |назва_TUR=[[Гарызонт Турнава|Гарызонт]] |назва_VAR=[[Вардар Скоп’е|Вардар]] | матч_BRE_EGL = null | матч_BRE_GOS = 3–0 | матч_BRE_MGP = 1–2 | матч_BRE_MET = 0–1 | матч_BRE_NAP = null | матч_BRE_PEL = null | матч_BRE_RAB = null | матч_BRE_REN = null | матч_BRE_SKE = null | матч_BRE_TUR = 1–0 | матч_BRE_VAR = 0–0 | матч_EGL_BRE = 0–0 | матч_EGL_GOS = 1–1 | матч_EGL_MGP = 3–1 | матч_EGL_MET = null | матч_EGL_NAP = 4–1 | матч_EGL_PEL = null | матч_EGL_RAB = null | матч_EGL_REN = null | матч_EGL_SKE = 0–2 | матч_EGL_TUR = null | матч_EGL_VAR = null | матч_GOS_BRE = null | матч_GOS_EGL = null | матч_GOS_MGP = null | матч_GOS_MET = 1–5 | матч_GOS_NAP = 2–3 | матч_GOS_PEL = null | матч_GOS_RAB = null | матч_GOS_REN = null | матч_GOS_SKE = 0–3 | матч_GOS_TUR = 1–2 | матч_GOS_VAR = 0–2 | матч_MGP_BRE = null | матч_MGP_EGL = null | матч_MGP_GOS = 2–1 | матч_MGP_MET = 1–3 | матч_MGP_NAP = null | матч_MGP_PEL = null | матч_MGP_RAB = null | матч_MGP_REN = null | матч_MGP_SKE = 1–3 | матч_MGP_TUR = 1–2 | матч_MGP_VAR = 2–2 | матч_MET_BRE = null | матч_MET_EGL = 1–0 | матч_MET_GOS = null | матч_MET_MGP = null | матч_MET_NAP = 2–0 | матч_MET_PEL = 3–1 | матч_MET_RAB = null | матч_MET_REN = 2–2 | матч_MET_SKE = 1–2 | матч_MET_TUR = 1–2 | матч_MET_VAR = 2–1 | матч_NAP_BRE = 1–3 | матч_NAP_EGL = null | матч_NAP_GOS = null | матч_NAP_MGP = 1–3 | матч_NAP_MET = null | матч_NAP_PEL = 1–3 | матч_NAP_RAB = 0–2 | матч_NAP_REN = 0–0 | матч_NAP_SKE = null | матч_NAP_TUR = null | матч_NAP_VAR = null | матч_PEL_BRE = 1–1 | матч_PEL_EGL = 1–0 | матч_PEL_GOS = 2–0 | матч_PEL_MGP = 2–1 | матч_PEL_MET = 1–3 | матч_PEL_NAP = null | матч_PEL_RAB = 1–2 | матч_PEL_REN = null | матч_PEL_SKE = null | матч_PEL_TUR = null | матч_PEL_VAR = null | матч_RAB_BRE = 4–0 | матч_RAB_EGL = 2–0 | матч_RAB_GOS = 3–0 | матч_RAB_MGP = 2–0 | матч_RAB_MET = 1–2 | матч_RAB_NAP = null | матч_RAB_PEL = null | матч_RAB_REN = null | матч_RAB_SKE = null | матч_RAB_TUR = null | матч_RAB_VAR = 3–1 | матч_REN_BRE = 1–0 | матч_REN_EGL = 1–1 | матч_REN_GOS = 0–1 | матч_REN_MGP = 4–2 | матч_REN_MET = null | матч_REN_NAP = null | матч_REN_PEL = 2–1 | матч_REN_RAB = 2–6 | матч_REN_SKE = null | матч_REN_TUR = null | матч_REN_VAR = null | матч_SKE_BRE = 0–2 | матч_SKE_EGL = null | матч_SKE_GOS = null | матч_SKE_MGP = null | матч_SKE_MET = null | матч_SKE_NAP = 4–0 | матч_SKE_PEL = 4–0 | матч_SKE_RAB = 3–1 | матч_SKE_REN = 5–0 | матч_SKE_TUR = null | матч_SKE_VAR = null | матч_TUR_BRE = null | матч_TUR_EGL = 2–0 | матч_TUR_GOS = null | матч_TUR_MGP = null | матч_TUR_MET = null | матч_TUR_NAP = 4–0 | матч_TUR_PEL = 1–0 | матч_TUR_RAB = 1–0 | матч_TUR_REN = 1–1 | матч_TUR_SKE = 0–2 | матч_TUR_VAR = null | матч_VAR_BRE = null | матч_VAR_EGL = 1–0 | матч_VAR_GOS = null | матч_VAR_MGP = null | матч_VAR_MET = null | матч_VAR_NAP = 6–0 | матч_VAR_PEL = 0–0 | матч_VAR_RAB = null | матч_VAR_REN = 5–1 | матч_VAR_SKE = 1–2 | матч_VAR_TUR = 2–1 }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.rsssf.org/tablesf/fyromchamp.html Чэмпіянаты Македоніі на сайце RSSSF] {{Сэзоны Першай лігі чэмпіянату Македоніі па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2013—2014 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Паўночнай Македоніі па футболе]] [[Катэгорыя:2013 год у футболе]] [[Катэгорыя:2014 год у футболе]] gdwuznj0gp77gkb34qpzjoqou8e0ar9 3 302348 2664296 2026-04-08T18:36:13Z Ліцьвін 847 Вітаем 2664296 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 6 302349 2664337 2026-04-09T11:08:56Z Dymitr 10914 {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып футбольнага клюбу «[[Рызэн Людвігсбург|Рызэн]]» Людвігсбург | аўтар = MHP Riesen Ludwigsburg | час стварэньня = 2012 | крыніца = Афіцыйны сайт клюбу | артыкул = Рызэн Людвігсбург | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | заменнасьць = Гэта лягатып футбольнага клюбу, таму для яго няма свабоднай замены | іншае... 2664337 wikitext text/x-wiki == Апісаньне == {{Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня | апісаньне = Лягатып футбольнага клюбу «[[Рызэн Людвігсбург|Рызэн]]» Людвігсбург | аўтар = MHP Riesen Ludwigsburg | час стварэньня = 2012 | крыніца = Афіцыйны сайт клюбу | артыкул = Рызэн Людвігсбург | частка = Поўная выява лягатыпа | разрозьненьне = Так | мэта = Дапамагчы чытычам ідэнтыфікаваць спартовую каманду | заменнасьць = Гэта лягатып футбольнага клюбу, таму для яго няма свабоднай замены | іншае = Выява — прадмет грамадзкага інтарэсу }} == Ліцэнзія == {{SVG-лягатып}} bii91enrnia3c16kj52z4or1ocuijba 0 302350 2664338 2026-04-09T11:09:52Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Riesen_Ludwigsburg?oldid=1320244657 2664338 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клюб |назва = Рызэн |выява = MHP Riesen Ludwigsburg logo.svg |памер_выявы = 200пкс |заснаваны = 1960 |краіна = [[Нямеччына]] |мясьціна = [[Людвігсбург]] |пляцоўка = [[Людвігсбург-Арэна]] |зьмяшчальнасьць = {{Лік|5325}} |уласьнік = |кіраўнік = |трэнэр = |чэмпіянат = [[Баскетбольная бундэсьліга|Бундэсьліга]] |сэзон = |становішча = |колер1 = #FFC909 |колер2 = #303030 |колер3 = |колер_тэксту = #FFC909 |колер_фону = #303030 }} '''«Ры́зэн»''' ({{мова-de|Riesen}}) — нямецкі баскетбольны клюб зь [[Людвігсбург]]у. Спаборнічае ў [[Баскетбольная бундэсьліга|Бундэсьлізе]], то бок галоўнай нямецкай прафэсійнай лізе. Каманда была заснаваная ў 1960 годзе, а ў найвышэйшай лізе выступае з сэзону 1986—1987 гадоў. У 2008 годзе каманда стала ўладальнікам Кубка Нямеччыны, а ў 2020 годзе дружына была блізкая да чэмпіёнства, але ў фінальнай сэрыі людвігсбурцы саступілі бэрлінскай «[[Альба Бэрлін|Альбе]]». На міжнароднай арэне клюб трапляў у фінал чатырох [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА|Лігі чэмпіёнаў]] у 2018 і 2022 гадах<ref>{{спасылка|спасылка=http://basketball.eurobasket.com/team/Germany/MHP_RIESEN_Ludwigsburg/41?Page=5|загаловак=MHP RIESEN Ludwigsburg|выдавецтва=Eurobasket.com}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.mhp-riesen-ludwigsburg.de/ Афіцыйная бачына]. [[Катэгорыя:Нямецкія баскетбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1960 годзе]] si5ejjdrr6srr6zlwj8omd84b6se1a9