Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1700 5120093 5071516 2026-04-02T17:20:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120093 wikitext text/x-wiki {{Іншае значэнне|Не блытаць з [[Англія]]й — адной з краін Каралеўства, [[Ірландыя]]й — незалежнай дзяржавай і [[Вялікабрытанія (востраў)|востравам Вялікабрытанія]].}} {{Дзяржава |Родны склон = Вялікабрытаніі |Дэвіз = [[Dieu et mon droit]] |Пераклад дэвізу = Бог і маё права |Назва гімна = God Save the King |Аўдыё = Reinounido.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая манархія]] |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 0|lon_min = 7|lon_sec = |Заснавана = [[1 студзеня]] [[1801]]{{efn|Аб’яднанне [[Каралеўства Вялікабрытанія]] і [[Каралеўства Ірландыя]].}} |Найбуйнейшыя гарады = [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Глазга]], [[Манчэстэр]], [[Эдынбург]], [[Ліверпул]] |Пасады кіраўнікоў = [[Кароль Вялікабрытаніі|Кароль]]<br/>[[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br/>[[Кір Стармер]] |Плошча = 243.610 |Працэнт вады = 1.34 |Этнахаронім = [[Брытанцы]], Брытанец, Брытанка |Месца па насельніцтву = 22 |Насельніцтва = 65.110.000 |Год ацэнкі = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва = 255,6 |Месца па шчыльнасці = 51 |ВУП (ППЗ) = 3,131 трлн |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |Месца па ВУП (ППЗ) = 9 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 46.827 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 26 |ВУП (намінал) = 2,744 трлн |Год разліку ВУП (намінал) = 2019 |Месца па ВУП (намінал) = 6 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 41.030 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 20 |ІРЧП = 0,920<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf</ref> |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 15 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = [[British Airways]] }} '''Вялі́кабрыта́нія''' ({{Lang-en|Great Britain}}), '''Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кабрыта́ніі і Паўно́чнай Ірла́ндыі''' ({{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — [[астраўная дзяржава]] на паўночным захадзе Еўропы. Плошча 242,5 тыс.кв.км. Размешчана на востраве [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]], паўночным усходзе [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]] і шэрагу меншых астравоў і архіпелагаў. Мяжуе па сушы з [[Ірландыя]]й. Пралівам [[Ла-Манш]] аддзяляецца ад Францыі, з якой мае марскую мяжу. Геаграфічна адносіцца да рэгіёну [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]], таксама лічыцца часткай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Сталіца — горад [[Лондан]] — глабальны горад і фінансавы цэнтр. Афіцыйныя мовы: [[Англійская мова|англійская]] (дэ-факта), ва [[Уэльс]]е — [[Валійская мова|валійская]]. Вялікабрытанія — [[Унітарная дзяржава|унітарная]] парламенцкая дэмакратыя, [[канстытуцыйная манархія]]. Брытанскі кароль [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] уладарыцы з 2022 года. Злучанае Каралеўства складаецца з чатырох гістарычных абласцей, што маюць свае ўрады і карыстаюцца шырокай аўтаноміяй: [[Англія]], [[Шатландыя]], [[Уэльс]] і [[Паўночная Ірландыя]] са сталіцамі ў [[Лондан]]е, [[Эдынбург]]у, [[Кардыф]]е і [[Белфаст|Белфасце]] адпаведна. [[Востраў Мэн]] і [[Нармандскія астравы]] фармальна не ўваходзяць у склад Злучанага Каралеўства, з’яўляючыся [[Каронныя землі|«Кароннымі землямі»]]. 14 раскіданых па ўсім свеце [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморскіх тэрыторый]] — рэшткі [[Брытанская імперыя|Брытанскай каланіяльнай імперыі]], што калісьці займала чвэрць населенай сушы. Адзінае [[Каралеўства Англія|Англійскае каралеўства]] сфарміравалася ў ІХ стагоддзі, у выніку аб’яднання дробных дзяржаў [[Англасаксы|англасаксаў]]. Каралеўства Вялікабрытанія ўтварылася ў 1707 годзе ў выніку [[Акт аб уніі 1707 года|палітычнага аб’яднання]] [[Англія|Англіі]] (уключаючы [[Уэльс]]) і [[Шатландыя|Шатландыі]]. Яшчэ раней, у 1603 годзе, кароль Шатландыі [[Якаў II Сцюарт|Якаў VI]] (James VI) атрымаў у спадчыну троны Англіі і [[Ірландыя|Ірландыі]] ў рэжыме [[Асабовая унія|дынастыйнай уніі]], дэ-факта аб’яднаўшы пад сваёй уладай усе 3 краіны. У 1800 годзе Каралеўства Вялікабрытанія і [[Каралеўства Ірландыя]] аб’ядналіся, утварыўшы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанай Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]], якое пасля аддзялення ад яго [[Ірландыя|Ірландскай Вольнай дзяржавы]] ў 1922 займела сённяшнюю назву. З насельніцтвам у 66 млн чалавек у 2017 Вялікабрытанія займала 22 месца ў спісе самых населеных краін свету. Каралеўства мае адзін з самых высокіх у ЕС паказчыкаў натуральнага прыросту насельніцтва. Пераважная большасць вернікаў — [[Англіканства|англікане]]. Адносіцца да найбольш густанаселеных краін свету. У агламерацыі Лондана пражывае 10,3 млн чалавек. Іншыя буйныя гарадскія раёны ўключаюць [[Манчэстэр]], [[Бірмінгем]], [[Лідс]], [[Глазга]] і [[Ліверпуль]]. Вялікабрытанія — высокаразвітая постіндустрыяльная дзяржава з пятым у свеце намінальным ВУП і дзявятым па [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|парытэце пакупніцкай здольнасці]]. Мае высокі даход паводле класіфікацыі Сусветнага банка і вельмі высокі ўзровень ІЧР. Краіна з’яўляецца магутным прамысловым вытворцам, фінансавым цэнтрам, экспарцёрам паслуг. Да таго ж Вялікабрытанія, у адрозненні ад большасці развітых краін свету, выдатна забяспечана паліўнымі рэсурсамі. У XVIII стагоддзі — першая краіна, закранутая [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыяй]], у XIX стагоддзі — самая магутная дзяржава свету, Вялікабрытанія і сёння застаецца сусветным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам. Гэта [[Ядзерная зброя|ядзерная]] дзяржава з 1952 года (прызнаная ў адпаведнасці з [[Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі|Дагаворам аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі]] 1968 года), сталы член [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. З’яўляецца членам [[Вялікая сямёрка|Вялікай Сямёркі]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. Як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] сёння ачольвае [[Садружнасць нацый]]. У 1973 увайшла ў склад ЕС, у 2016 [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|вырашыла пакінуць]] арганізацыю, што мае канчаткова адбыцца ў 2020. Як паказала гісторыя, працэдура Брэксіту аказалася складанай і пакутлівай. == Этымалогія == Акт аб Уніі 1707 года злучыў Англію і Шатландыю ў «адзінае Каралеўства Вялікабрытанія». Акт аб Уніі 1800 года паяднаў каралеўствы Вялікабрытанія і Ірландыя ў «Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі». У 1922 годзе на большай частцы вострава [[Ірландыя (востраў)|Ірландыя]] была ўтворана незалежная [[Ірландыя]], што адбілася і на назве Злучанага Каралеўства: з таго часу «Ірландыя» ў ёй ператварылася ў «Паўночную Ірландыю». Назвы «Вялікабрытанія» і «Брытанія» могуць ужывацца як у дачыненні да вострава Вялікабрытанія, так і да ўсяго Злучанага Каралеўства. Афіцыйныя інстытуты адаюць перавагу форме «Злучанае Каралеўства» (або скарочана U.K.). Прыметнік «брытанскі» ўжываецца ў дачыненні да ўсяго, што звязана са Злучаным Каралеўствам. Само слова [[Брытанія]] з’явілася яшчэ ў антычныя часы і яго этымалогія застаецца няяснай: хутчэй за ўсё яно паходзіць ад кельцкага *Pretani, што можа азначаць або «расфарбаваны (татуяваны) люд», або ўтворана ад кораня *prit, што значыць «форма, абрыс». Таксама Вялікабрытанію называюць Альбіёнам. Папулярная ў І тыс.н.э., гэтая назва затым страціла геаграфічнае ды палітычнае значэнне і ўжываецца ў асноўным у мастацкай літаратуры і публіцыстыцы як прыгожая метафара. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Вялікабрытаніі}} [[Файл:Quiraing Isle of Skye Pano.jpg|thumb|[[Востраў Скай|Скай]] — адзін з найвялікшых астравоў [[архіпелаг]]а [[Унутраныя Гебрыдскія астравы]].]] Плошча Вялікабрытаніі: 242,495 тыс. км² з якіх на водныя аб’екты прыходзіцца 1,34 %. Вялікабрытанія знаходзіцца на паўночным захадзе [[Еўропа|Еўропы]] і займае [[Брытанскія астравы]] — ([[востраў Вялікабрытанія]] і паўночна-ўсходнюю частку вострава [[Востраў Ірландыя|Ірландыя]]. Злучанаму Каралеўству належыць вялікая колькасць дробных астравоў і [[архіпелаг]]аў ([[Востраў Мэн|Мэн]], [[Нармандскія астравы]] і інш). Усё гэта абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] і яго морамі: [[Паўночнае мора|Паўночным]] на ўсходзе, [[Ірландскае мора|Ірландкім]] і [[Кельцкае мора|Кельцкім]] — на захадзе. Паўднёва-ўсходняе ўбярэжжа размяшчаецца ўсяго ў 35 кіламетрах ад паўночнага берага [[Францыя|Францыі]], дзве краіны раздзеленыя пралівам [[Ла-Манш]]. Вялікабрытанія мае вельмі моцна зрэзаную берагавую лінію, 12-ую па даўжыні ў свеце. Вялікабрытанія размешчана паміж 49° і 61° [[Паўночная шырата|паўночнай шыраты]] і паміж 9° [[Заходняя даўгата|заходняй даўгаты]] і 2° [[Усходняя даўгата|усходняй даўгаты]]. Праз [[Грынвіч (Лондан)|Грынвіцкую абсерваторыю]] ў [[Лондан]]е праходзіць [[Грынвіцкі мерыдыян|нулявы мерыдыян]]. == Прырода == {{main|Геаграфія Вялікабрытаніі}} [[Файл:Keswick Panorama - Oct 2009.jpg|260px|thumb|left|Гара [[Скіда]] ў нацыянальным парку [[Азёрны край]]]] На поўначы і захадзе пераважае горны рэльеф — сярэдневышынныя [[Паўночна-Шатландскае нагор’е]] і [[Грампіянскія горы]] вышынёй да 1344 м (гара [[Бэн-Нэвіс]]), нізкія (300—800 м) [[Пенінскія горы|Пенінскія]] і [[Кембрыйскія горы]]. Горы рассечаны старажытным зледзяненнем і месцамі перакрыты лававымі покрывамі. На поўдні і паўднёвым усходзе размясціліся ўзгорыстыя раўніны, складзеныя вапнякамі і мелавымі тоўшчамі, якія на ўзбярэжжах утвараюць 60-метровыя грады-ўступы. Самая нізкая кропка краіны — [[Фенланд]] (-4 м). Вялікабрытанія выдзяляецца запасамі каменнага вугалю і жалезных руд. Ёй таксама належаць нафта і прыродны газ на шэльфе Паўночнага мора. У клімаце Брытанскіх астравоў праяўляецца ўплыў цёплага Паўночна-Атлантычнага цячэння і заходняга пераносу. Клімат умераны марскі, вільготны: з цёплымі зімамі (на захадзе — вышэй за +4&nbsp;°C, на ўсходзе — ніжэй), халаднаватым летам (ад +12&nbsp;°C — на поўначы, да +17&nbsp;°C — на поўдні). Ападкаў да 3000 мм у год на захадзе і 600—750 мм на паўднёвым усходзе. Рэкі галоўнага вострава кароткія і шматводныя. Асноўныя артэрыі Вялікабрытаніі: [[Тэмза]] — 334 км, [[Северн]] — 310 км, [[Трэнт (рака)|Трэнт]], [[Мерсі (рака)|Мерсі]] — 109 км, [[Клайд]] — 170 км. Рэкі злучаны сістэмай каналаў. На поўначы [[Англія|Англіі]], у Шатландыі і Паўночнай Ірландыі шмат азёр, пераважная большасць з якіх мае ледавіковае паходжанне. Найбуйнейшыя азёры: [[Лох-Нес]] (56 км²) у Шатландыі, і [[Лох-Ней]] (Lough Neagh, 396 км²) у Паўночнай Ірландыі. [[File:P5111877a (2608879730).jpg|thumb|Лес Пазлвуд існуе па меншай меры з 1600 года. Ён стаў прататыпам Векавечнага лесу ва [[Уладар пярсцёнкаў|«Уладары пярсцёнкаў»]]]] У [[Старажытны свет|Старажытнасці]] і [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] Вялікабрытанія, за выключэннем гарыстай [[Шатландыя|Шатландыі]] і рэгіёнаў, у якіх мноства [[багна]]ў і [[Балота|балот]], была пакрытая ліставымі [[Лес|лясамі]] з буку і дубу. Аднак праз дзейнасць чалавека сёння лясы займаюць толькі каля 1/10 часткі тэрыторыі краіны. Найбуйнейшыя лясныя масівы знаходзяцца ў [[Нартумберлэнд]]зе (Northumberland), [[Сасекс]]е (Sussex), [[Норфалк (графства)|Норфалку]] (Norfolk), [[Уэльс]]е і паўночна-ўсходняй [[Шатландыя|Шатландыі]]. Дзе-нідзе захаваліся старажытныя рэлтіктавыя лясы, такія як [[Пазлвуд]]. Прыкладна чвэрць плошчы Вялікабрытаніі занята верасоўнікамі і [[Пустэча|пусткамі]], дзе растуць пераважна [[верас]], [[чарніцы]] і [[сфагнум]]. На нагор’ях таксама расце [[сівец]], у высакагорных раёнах — пераважна [[Арктаальпійскя расліннасць|арктаальпійскія]] віды раслін. Падобная расліннасць таксама характэрная для ўсходу [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] і [[Морна|Морны]]. У Вялікабратыніі амаль не засталося буйных [[Драпежніцтва|драпежнікаў]]: [[Воўк|ваўкі]], [[дзікі]] і [[Буры мядзведзь|бурыя мядзведзі]] былі цалкам знішчаныя. [[Зубр еўрапейскі|Зубры]] зніклі яшчэ ў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]]. Найбуйнейшы [[Млекакормячыя|сысун]], які жыве ва ўмовах дзікай прыроды — [[высакародны алень]]. З драпежнікаў засталіся толькі невялікія: [[Выдра|выдры]], [[лісы]], [[барсук]]і, [[Гарнастай|гарнастаі]]. Размяшчэннем астравоў на шляху [[Міграцыя птушак|сезонных птушыных міграцый]] тлумаыцца вялікая разнастайеасць птушак (каля 200 відаў), самыя звычайныя з якіх — [[вераб’і]], [[Драздовыя|дразды]], [[Берасцянка|берасцянкі]], [[курапаткі]], [[Галубіныя|галубы]]. Сёння ў цэнтральнай частцы краіны вучоныя імкнуцца аднавіць папуляцыі буйных жывёл, завозячы звяроў з кантынентальнай [[Еўропа|Еўропы]]. Асушэнне балот прывяло да таго, што папуляцыі птушак сталі скарачацца, таму эколагі імкнуцца спыніць гэты працэс, ствараючы запаведнікі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Вялікабрытаніі}} === Першабытная гісторыя === Засяленне [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] людзьмі сучаснага тыпу ([[Краманьёнец|краманьёнцамі]]) пачалося каля 30 000 гадоў назад і адбывалася хвалямі<ref> {{Cite web |title = Ancient skeleton was 'even older' («Древний скелет был «даже старше»») |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/7069001.stm |publisher=BBC News |date=2007-10-30 |lang=en |access-date=2014-08-28 }}</ref>. Лічыцца, што ў канцы [[Дагістарычная Вялікабрытанія|дагістарычнага перыяду]] насельніцтва належала пераважна да культуры астраўных [[Кельты|кельтаў]] ([[Брыты|брытаў]] на востраве Брытанія і [[Гэлы|гэлаў]] на востраве [[Ірландыя]])<ref> {{cite book |title=Celtic culture: A historical encyclopedia (Кельтская культура: Историческая энциклопедия) |url=https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |page= [https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128/page/n1016 973] |author=Koch, John T. |isbn= 9781851094400 |year=2006 |publisher= ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |lang=en }}</ref>. === Старажытнасць === [[Файл:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|200px|left|[[Стоўнхендж]] у [[Уілтшыр]]ы пачаў будавацца каля 2500 гадоў да н. э.]] Рымскае заваяванне Брытаніі пачалося ў 43 годзе да н. э. і правяло да [[Рымская Брытанія|400-гадовага рымскага кіравання]] амаль на ўсім востраве (акрамя Шатландыі). Пасля заняпаду Рымскай Імперыі амаль увесь востраў (акрамя Шатландыі і Уэльса) занялі [[англы]], [[саксы]] і [[юты]] — плямёны [[Германскія мовы|германскай]] моўна-культурнай групы. Яны асіміляваліся з [[Кельты|кельтамі]]<ref> {{cite encyclopedia |editor1-first=John |editor1-last=Davies |editor2-first=Nigel |editor2-last=Jenkins |editor-last3=Baines |editor-first3=Menna |editor-last4=Lynch |editor-first4=Peredur I. |title=Энцыклапедыя Уэльса Уэльскай Акадэміі |year=2008 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=9780708319536 |page=915 |lang=en }}</ref>. === Сярэдневякоўе === У X стагоддзі дробныя англа-саксонскія каралеўствы аб’ядналіся, утварыўшы [[Каралеўства Англія]]<ref name="Краткая биография"> {{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |title=Short Athelstan biography (Краткая биография Этельстана) |publisher=BBC History |lang=en |access-date=2014-08-28 }}</ref>, у той час калі [[гэлы]], якія, меркавана, мігрыравалі з паўночна-заходняй Ірландыі ў V стагоддзі<ref> {{cite book |author = Mackie, J.D. |author-link = J.D. Mackie |title = История Шотландии |location = Лондон |publisher = Penguin |year = 1991 |isbn = 9780140136494 |pages = [https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 18–19] |lang = en |url = https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 }}</ref><ref> {{cite book |author= Campbell, Ewan |title= Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots (Святые и Короли морей: Первое королевство Скотов) |url= https://archive.org/details/saintsseakingsfi0000camp |publisher=Canongate |location=Edinburgh |year=1999 |isbn=0-86241-874-7 |pages=[https://archive.org/details/saintsseakingsfi0000camp/page/8 8]–15 |lang=en }}</ref>, аб’ядналіся з піктамі і ўтварылі ў IX ст. [[Шатландскае каралеўства]]<ref> {{cite book |last= Haigh |first= Christopher |title= Кембриджская Историческая Энциклопедия Великобритании и Ирландии |publisher=Cambridge University Press |year= 1990 |page= 30 |isbn= 9780521395526 |lang=en }}</ref>. [[Файл:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|200px|[[Дыван з Баё]] паказвае [[Бітва пры Гастынгсе|бітву пры Гастынгсе]].]] У 1066 годзе [[Нарманы|нармандцы]] ўварваліся ў Англію на чале з [[Вільгельм Заваёўнік|герцагам Вільгельмам]], падпарадкавалі сабе ўсю краіну, а затым [[Уэльс]], а пазней і пераважную частку [[Ірландыя|Ірландыі]]. Яны прынеслі на астравы [[феадалізм]] паўночна-французскага ўзору і нарманда-французскую культуру<ref> {{cite book |title=Feudalism (Феодализм) |url=https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5 |author=Ganshof, F.L. |page=[https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5/page/165 165] |isbn= 9780802071583 |publisher=University of Toronto |year=1996 |lang=en }}</ref>. [[Плантагенеты|Наступныя каралі]] Англіі няўдала [[Вайна за незалежнасць Шатландыі|спрабавалі анексаваць]] Шатландыю. Вольналюбівая [[Шатландыя]] сцякала крывёю, але захоўвала сваю незалежнасць. Наследаванне значных французскіх тэрыторый і прэтэнзіі на французскі трон бясконца ўцягвалі англійскіх манархаў у канфлікты з [[Францыя]]й, найбольш значным з якіх стала [[Стагадовая вайна]]<ref>Keen, Maurice. [http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml The Hundred Years War («Столетняя Война»)]. BBC History.{{ref-en}}</ref>. === Новы час (да 1707 года) === [[Файл:Holbein, Hans (II) - Henry VIII - Galleria Nazionale d'Arte Antica, Rome.jpg|thumb|200px|[[Генрых VIII]], кароль Англіі ў 1509—1547 гг. Ініцыяваў пачатак [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і стварэнне [[Англіканская царква|Англіканскай царквы]]]] [[Файл:Darnley stage 3.jpg|left|thumb|200px|[[Лізавета I]], каралева Англіі ў 1558—1603 гг. Яе кіраванне называюць «залатым векам Англіі». Пры ёй англійскі флот [[Гравелінская бітва|разграміў]] [[Іспанія|іспанскую]] [[Непераможная армада|Непераможную армаду]], пачалася каланізацыя заморскіх зямель, квітнела культура.]] У 1536 годзе парламент Англіі у аднабаковым парадку анексаваў [[Уэльс]] <ref name="BBC Tudors">{{Cite web |author=Dr John Davies |title=Wales under the Tudors |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |publisher=BBC History |date=2009-11-05 |lang=en |access-date=18 лістапада 2016 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH03zDv?url=http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>, а Ірландыя з 1542 года апынулася ў [[Каралеўства Ірландыя|асабовай уніі з Англійскай каронай]]<ref>{{cite book |title= История современных Британских островов, 1529–1603: Два королевства |pages=171–172 |first=Mark |last=Nicholls |year=1999 |isbn= 9780631193340 |publisher=Blackwell |location = Оксфорд|lang=en}}</ref>. На тэрыторыях, якія пазней сталі [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыяй]], землі [[Каталіцтва|каталіцкага]] гэльскага дваранства былі канфіскаваныя і перайшлі да [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] каланістаў з Англіі і Шатландыі<ref>{{cite book |last=Canny |first=Nicholas P. |title= Делая Ирландию Британской, 1580–1650 |pages=189–200 |publisher= Oxford University Press |year=2003 |isbn=9780199259052|lang=en}}</ref>. У XVI стагоддзі ў краінах, якія сёння складаюць Вялікабрытанію, адбыліся працэсы [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], што прывяло да ўтварэння пратэстанцкіх дзяржаўных рэлігій у кожнай з іх<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland Реформация в Англии и Шотландии] і [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/ Ирландия периода Реформации: Период Реформации и Ирландия при Елизавете I], Encyclopedia Britannica онлайн.{{ref-en}}</ref>, у прыватнасці, у Англіі ([[Рэфармацыя ў Англіі]]) і Шатландыі ([[Рэфармацыя ў Шатландыі]]). У 1603 годзе каралеўствы Англіі, Шатландыі і Ірландыі былі аб’яднаныя ў парадку асабовай уніі, калі кароль Шатландыі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў VI]] атрымаў у спадчыну кароны Англіі і Ірландыі і перавёў свой двор з [[Эдынбург]]а ў [[Лондан]]. Тым не менш, кожная краіна захавала сваю палітычную ідэнтычнасць і свае палітычныя інстытуты<ref name="D. Ross, 2002 p. 56">Ross, D. (2002). «Хронология Шотландской Истории». Глазго: Geddes & Grosset. с. 56. ISBN 1-85534-380-0</ref><ref name="J. Hearn, 2002 с. 104">Hearn, J. (2002). ''Требуя Шотландию: Национальная сущность и либеральная культура''. Edinburgh University Press. с. 104. ISBN 1-902930-16-9{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] ўсе тры каралеўствы былі ўцягнутыя ў серыю ваенных канфліктаў (уключаючы [[Англійская рэвалюцыя|грамадзянскую вайну]]), якія прывялі да звяржэння манархіі ў 1649 годзе і кароткатэрміновага ўсталявання [[Унітарная дзяржава|ўнітарнай]] [[Англійская рэспубліка|Англійскай рэспублікі]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars Английские Гражданские Войны]. Encyclopedia Britannica Онлайн{{ref-en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.archontology.org/nations/scotland/01_laws.php |title=Шотландия и Содружество: 1651–1660 |publisher=Archontology.org |date=2010-03-14 |access-date=20 красавіка 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH1LZ0m?url=http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php |archive-date=27 мая 2012 |lang=en |url-status=live }}</ref>. Хаця манархія была [[Рэстаўрацыя Сцюартаў|адноўлена]] ў 1660 годзе, у выніку [[Славутая рэвалюцыя|Славутай рэвалюцыі]] 1688 года стала зразумелым, што, у адрозненне ад астатняй [[Еўропа|Еўропы]], [[абсалютная манархія]] не мае будучыні. Палітычнае ўладкаванне склалася на базе [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіі]] і [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкай сістэмы]]<ref>{{cite book |last=Lodge |first=Richard| year=2007 |orig-year=1910 |url= http://books.google.co.uk/books?id=EBSpvBxGyqcC |title=История Англии – От Реставрации до смерти Вильяма III (1660–1702) |publisher=Read Books |page=8 |isbn=9781406708974|lang=en}}</ref>. У гэты перыяд, асабліва ў Англіі, развіццё [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|флоту]] прывяло да ператварэння краіны ў магутную марскую дзяржаву і [[Брытанская імперыя|каланіяльную імперыю]]<ref>{{Cite web|url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|work=Royal Navy History|title=Тюдорский Период и Рождение Регулярного Флота|access-date=24 снежня 2010|publisher=Institute of Naval History|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH1r2jw?url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |first=Nicholas |last=Canny |title=Истоки Империи, Оксфордская История Британской Империи Том I |publisher= Oxford University Press |year=1998 |isbn= 0-19-924676-9 |url= http://books.google.com/?id=eQHSivGzEEMC |ref=refOHBEv1 |access-date=1 мая 2011|lang=en}}</ref>. === Пасля Акта аб Уніі (1707—1921 гг) === {{Main|Гісторыя Вялікабрытаніі}} [[Файл:Treaty of Union.jpg|thumb|220px|Дамова аб Уніі, якая абвяшчала стварэнне аб’яднанага каралеўства Вялікабрытаніі]] 1 мая 1707 года з’явілася [[Каралеўства Вялікабрытанія]], створанае палітычнай уніяй каралеўстваў Англіі і Шатландыі у адпаведнасці з [[Дамова аб Уніі 1706 года|Дамовай аб Уніі 1706 года]], якая была ўзгоднена ў папярэднім годзе ды ратыфікавана Англійскім і Шатландскім парламентамі <ref>{{Cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|title=Артыкулы Уніі з Шатландыяй 1707|publisher=UK Parliament|access-date=19 кастрычніка 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH2SITJ?url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/|title=Акты Унии 1707|publisher=UK Parliament|access-date=6 студзеня 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH30bEF?url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=Дамова аб Уніі 1706|publisher=Scottish History online|access-date=3 лютага 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH3pzqO?url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref>. У XVIII стагоддзі краіна выконвала важную ролю ў развіцці перадавых ідэй [[парламентарызм]]у, а таксама зрабіла ўнёсак у літаратуру, мастацтва і навуку<ref>{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |year=2004 |title=Империя: Рост и падение Британского мирового порядка и уроки для глобальных сил |url=https://archive.org/details/empirerisedemise0000ferg |publisher=Basic Books |location =Нью-Йорк|isbn=0465023282|lang=en}}</ref>. [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Прамысловая рэвалюцыя]], якая пачалася ў Брытаніі, змяніла краіну, забяспечыла рост Брытанскай Імперыі і паскорыла [[Каланіялізм|каланіяльнае развіццё]], уключаючы [[гандаль рабамі]] (хаця пасля прыняцця [[Акт аб Гандлі Рабамі|Акта аб Гандлі Рабамі]] ў 1807 годзе Злучанае Каралеўства заняла галоўную ролю ў барацьбе з ім)<ref>Loosemore, Jo (2007). [http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Плавание против рабства]. BBC Devon.{{ref-en}}</ref>. Брытанія была ў першую чаргу засяроджана на калоніях у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Пасля іх страты ў выніку [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць ЗША]], імперскія амбіцыі былі накіраваныя ў іншыя рэгіёны планеты, у прыватнасці на Аўстралію, [[Індыя|Індыю]] і [[Афрыка|Афрыку]]<ref>Библиотека Конгресса, [http://books.google.co.uk/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 «Уплыў Амерыканскай рэвалюцыі за межамі»]. с.73.</ref>. У 1800 годзе парламенты Вялікабрытаніі і Ірландыі прынялі Акт аб уніі, аб’яднаўшы два каралеўствы і стварыўшы Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі, якое з’явілася 1 студзеня 1801 года<ref>{{Cite web|url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act|title=Акт об Унии|publisher=Act of Union Virtual Library|access-date=15 мая 2006|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH4MBFc?url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Battle of Waterloo 1815.PNG|thumb|300px|left|[[Бітва пры Ватэрлоа]] пазначыла канец [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войн]] пачатак [[Pax Britannica]].]] Пасля паразы [[Францыя|Францыі]] ў [[Французскія рэвалюцыйныя войны|рэвалюцыйных]] і [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнах]] (1792—1815) Вялікабрытанія аказалася галоўнай марской і эканамічнай дзяржавай у свеце (з [[Лондан]]ам — найбуйнейшым горадам на планеце прыкладна ў 1830-х па 1930-я гады)<ref>Tellier, L.-N. (2009). «Городская История Мира: Экономическая и Географическая Перспектива». Квебек: PUQ. с. 463. ISBN 2-7605-1588-5</ref> і заставалася звышдзяржавай прыкладна да сярэдзіны XX стагоддзя<ref>Sondhaus, L. (2004). «Флоты в Современной мировой истории». Лондон: Reaktion Books. с. 9. ISBN 1-86189-202-0</ref>. Не маючы канкурэнцыі на моры, Брытанія прыняла на сябе ролю сусветнага арбітра, становішча, пазней вядомае як «[[Pax Britannica]]»<ref>{{Cite book| first=Andrew| last=Porter| title=Девятнадцатый Век, Оксфордская История Британской Империи Том III| publisher=Oxford University Press| year=1998| isbn=0-19-924678-5 |url= http://books.google.com/?id=oo3F2X8IDeEC| ref=refOHBEv3| access-date=22 ліпеня 2009 |page=332|lang=en}}</ref>. Гэта быў таксама перыяд хуткага эканамічнага, каланіяльнага, прамысловага росту. Англія метафарычна звала сябе «[[Майстэрня свету|майстэрняй свету]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml Мастерская Мира]. BBC History. Проверено 11 мая 2011.{{ref-en}}</ref>. Брытанская Імперыя далучыла да сябе [[Індыя|Індыю]], [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]], стварыла цэлы ланцужок калоній у Афрыцы ([[Егіпет]], землі сучасных [[Судан]]а, Кеніі, Танзаніі, [[Батсвана|Батсваны]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]), заняла іншыя тэрыторыі па ўсім свеце. Апрэч фармальнага кантролю над калоніямі, дамінаванне Брытаніі ў сусветным гандлі азначала і фактычны эканамічны кантроль над многімі краінамі, такімі як [[Кітай]], [[Аргенціна]], [[Тайланд]]<ref>{{Cite book| first=Andrew| last=Porter| title=Девятнадцатый Век, Оксфордская История Британской Империи Том III |publisher= Oxford University Press |year=1998 |isbn= 0-19-924678-5 |url= http://books.google.com/?id=oo3F2X8IDeEC |ref=refOHBEv3 |access-date=22 ліпеня 2009 |page=8|lang=en}}</ref><ref>{{Cite book |first=P.J. |last= Marshall |title=Кембриджская Иллюстрированная История Британской Империи |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=0-521-00254-0 |url= http://books.google.com/?id=S2EXN8JTwAEC |ref=refMarshall |access-date=22 ліпеня 2009 |pages=156–57|lang=en}}</ref>. [[Файл:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|Пяхота Каралеўскіх ірландскіх стралкоў у час [[Бітва на Соме|Бітвы на Соме]]. Болей за {{nts|885000}} брытанскіх салдат загінулі ў бітвах [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]]]] На ўнутраным рынку адбыўся пераход да палітыкі [[Фрытрэйдэрства|вольнага гандлю]], [[laissez-faire]] і значнага пашырэння гандлю. У краіне назіраўся хуткі эканамічны рост, які суправаджаўся хуткай [[урбанізацыя]]й, што прывяло да значных сацыяльных трансфармацый, у тым ліку шокавых<ref>{{cite book |url= http://books.google.com/?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63&dq=britain+19th+century+widening+franchise#v=onepage&q&f=false |title=Великобритания: справочный путеводитель от Ренессанса до современности |page=63 |first=Richard S. |last=Tompson |year=2003 |isbn= 9780816044740 |location =Нью-Йорк |publisher=Facts on File |access-date=5 ліпеня 2011|lang=en}}</ref>. У канцы ХІХ стагоддзя іншыя краіны сталі складаць канкурэнцыю Брытаніі ў індустрыяльным дамінаванні<ref>{{cite book |title= Первая мировая война: Люди, Политика и Сила |series= America at War |page=21 |publisher=Britannica Educational Publishing |author=Hosch, William L. |year=2009 |isbn =9781615300488 |location =Нью-Йорк|lang=en}}</ref>. Брытанія, разам з [[Расія]]й, [[Францыя]]й і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (з 1917 года), была адной з краін, якія вялі барацьбу супраць [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і яе [[Цэнтральныя дзяржавы|саюзнікаў]] у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] (1914—1918)<ref>Turner, John (1988). «Британия и Первая мировая война». Лондон: Unwin Hyman. сс. 22-35. ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>. У Брытаніі было мабілізавана каля 5 мільёнаў людзей<ref name=Westwell&Cove/>, якіх сабралі па ўсёй імперыі і з некаторых рэгіёнаў [[Еўропа|Еўропы]]. Нацыя атрымала каля 2,5 мільёнаў параненых і скончыла вайну з вялізным суверэнным доўгам<ref name="Westwell&Cove">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). «История Первой мировой войны, Том 3». Лондон: Marshall Cavendish. сс. 698 и 705. ISBN 0-7614-7231-2.</ref>. Пасля вайны Вялікабрытанія атрымала мандат [[Ліга Нацый|Лігі нацый]] на былыя германскія і [[Асманская імперыя|асманскія]] калоніі, дзякуючы чаму разраслася да найвялікшых памераў, пакрыўшы адну пятую частку сушы, дзе жыло каля чвэрці сусветнага насельніцтва<ref>Turner, J. (1988). «Британия и Первая мировая война». Абингдон: Routledge. с. 41. ISBN 0-04-445109-1.</ref>. Аднак рост [[Ірландскі нацыяналізм|ірландскага нацыяналізму]] і спрэчкі ўнутры Ірландыі адносна [[Умовы Гамруля|умоў Гамруля]] прывялі да фактычнага падзелення вострава ў 1921 годзе<ref>SR&O 1921, No. 533 от 3 мая 1921.</ref> на незалежную [[Ірландская вольная дзяржава|Ірландскую вольную дзяржаву]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночную Ірландыю]], якая засталася ў складзе Вялікабрытаніі<ref name="CAIN">{{Cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6&nbsp;December 1921 |publisher=CAIN |lang=en |access-date=2013-10-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH5mG28?url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>. === Найноўшы час (1921 — цяперашні час) === [[Вялікая дэпрэсія]] (1929—1932) пачалася, калі Злучанае Каралеўства яшчэ не паспела аднавіць эканоміку пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пачаліся хваляванні, уключаючы сацыяльныя і палітычныя пратэсты<ref>Rubinstein, W. D. (2004). «Капитализм, Культура и Падение в Британии, 1750—1990». Абингдон: Routledge. с. 11. ISBN 0-415-03719-0.</ref>. [[Файл:Infantry waiting to move off 'Queen White' Beach.jpg|thumb|Брытанскія салдаты [[Нармандская аперацыя|высаджваюцца ў Нармандыі]]. Вялікабрытанія згубіла ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] каля {{nts|450000}} чалавек]] Брытанія, разам з [[Францыя]]й і сваімі калоніямі, абвясціла вайну [[Трэці рэйх|Германіі]] 3 верасня 1939 года, што ператварала ранейшы [[Польская абарончая вайна (1939)|польска-германскі канфлікт]] у [[Другая сусветная вайна|глабальную вайну]]; была адным з трох галоўных [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікаў]] у Другой сусветнай вайне супраць [[Краіны Восі|краін «восі»]]. Пасля паразы сваіх еўрапейскіх саюзнікаў Вялікабрытанія працягвала барацьбу з Германіяй, у прыватнасці, у [[Бітва за Брытанію|Бітве за Брытанію]] і [[Бітва за Атлантыку (1939—1945)|Бітве за Атлынтыку]]. У час вайны і пасля перамогі над [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] Злучанае каралеўства было адной з трох дзяржаў, якія ўдзельнічалі ў серыі канферэнцый па пасляваенным ўладкаванні свету: [[Тэгеранская канферэнцыя]] (1943), [[Ялцінская канферэнцыя]] (люты, 1945), [[Патсдамская канферэнцыя]] (лета 1945). Вайна пакінула краіну ў цяжкім фінансавым становішчы і з вялікім доўгам перад ЗША, якія з 1948 года пачалі праграму па дапамозе Еўропе, вядомую як [[план Маршала]]. Брытанія выплаціла апошнюю суму ваеннага доўгу ЗША толькі ў 2006 годзе<ref> {{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html |title=Британия сделает последний платёж по кредиту Второй мировой войны от США |work= The New York Times |date=2006-12-28 |access-date=2013-10-07 |lang=en }}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны страціла ролю лідара сярод вялікіх дзяржаў. Ва ўнутранай палітыцы ўзмацніўся ўплыў лейбарыстаў. У 1949 годзе Злучанае Каралеўства стала адным з заснавальнікаў [[НАТА]] і з таго часу з’яўляецца галоўным еўрапейскім стратэгічным саюзнікам ЗША. У 1982 годзе Вялікабрытанія перамагла Аргенціну ў [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайне]], што аднавіла ваенны аўтарытэт колішняй «уладаркі мораў». У 1973 годзе Вялікабрытанія ўступіла ў ЕС. Тунэль пад дном [[Ла-Манш]]у злучыў Вялікабрытанію з кантынентам (6.5.1994). Незадаволенасць міграцыйнай палітыкай арганізацыі і іншыя непаразуменні прывялі да рэферэндуму. 23 чэрвеня 2016 года адбыўся рэферэндум адносна членства Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім Саюзе, на якім 51,9 % выбаршчыкаў выказалі жаданне пакінуць ЕС. Пасля гэтага прэм’ер-міністр [[Дэвід Кэмеран]] сышоў у адстаўку, а новым кіраўніком урада стала [[Тэрэза Мэй]], якая запусціла працэс «брэксіту». У чэрвені 2017 года прайшлі датэрміновыя выбары, у выніку якіх Мэй захавала за сабой пасаду. Аднак з-за праблем з «брэксітам» яна таксама сышла ў адстаўку ў маі 2019. А ў ліпені новым лідарам кансерватыўнай партыі быў абраны [[Борыс Джонсан]], які таксама заняў пасаду прэм’ер-міністра. Пазачарговыя парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі ў снежні 2019 завяршыліся перамогай кансерватараў. 31 студзеня 2020 Вялікабрытанія афіцыйна выйшла з Еўрапейскага Саюза. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка Вялікабрытаніі}} Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі з’яўляецца адсутнасць якога-небудзь адзінага дакумента, які можна было б назваць асноўным законам краіны, не існуе пісьмовай Канстытуцыі, больш таго, не існуе нават дакладнага пераліку дакументаў, якія адносіліся б да Канстытуцыі. Адносіны паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвенцыямі. Важную ролю адыгрываюць статуты, пагадненні і міжнародныя дамовы. Адсутнасць Канстытуцыі дазваляе парламенту вельмі лёгка змяняць старыя і прымаць новыя законы. Ніводзін закон, прыняты аднойчы парламентам, не мае недатыкальнасці і можа быць зменены будучым парламентам. [[File:President Reagan and Queen Elizabeth II 1982.jpg|thumb|left|Лізавета ІІ і [[Рональд Рэйган]], 1982]] Вялікабрытанія — [[парламенцкая манархія]] на чале з [[каралева|каралём]]. Акрамя Вялікабрытаніі, кароль дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі свету — Аўстраліяй, Новай Зеландыяй і інш., вядомымі як [[Каралеўствы Садружнасці]]. Хоць кароль і не мае рэальнай улады, яму належыць «права раіць, заахвочваць і папярэджваць». [[File:Palace of Westminster from the London Eye, August 2014 04.JPG|thumb|[[Вэстмінстэрскі палац]] — месца пасяджэнняў брытанскага парламента]] Заканадаўчы орган — двухпалатны [[парламент]] (абіраная [[Палата абшчын]] і прызначаемая [[Палата лордаў]] — 650 і 780 крэслаў адпаведна). Закон, для таго каб быць прынятым, мусіць прайсці чытанні ў абедзвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парламенцкая сістэма вядома як Вэстмінстэрская, яна легла ў аснову функцыянавання ўсіх парламенцкіх дэмакратый свету. Парламент з’яўляецца вышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, нягледзячы на наяўнасць у Шатландыі, Уэльсе і Паўночнай Ірландыі ўласных кіраўнічых адміністрацыйных структур. Урад узначальвае [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністр]]. Крэсла прэм’ера звычайна займае лідар партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце абшчын. Прэм’ер-міністр — як правіла са спісу сваёй партыі або кіруючай кааліцыі — прызначае кабінет міністраў, што фармальна пацвярджаецца манархам. У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя галоўную ролю у палітычным жыцці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лейбарыстаў і кансерватараў. [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], што прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х (прэм’ер-міністры [[Тоні Блэр]] (1997—2007) і [[Гордан Браўн]] (2007—2010)). У 2010-х рэй у брытанскай палітыцы вядзе [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўная партыя]] (прэм’еры [[Дэвід Кэмеран]] (2010—2016), [[Тэрэза Мэй]] (2016—2019), [[Борыс Джонсан]] (2019—2022), [[Ліз Трас]] (з 2022). [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберальная партыя]], што была ўплывовай сілай у XVIII — пачатку XX стагоддзя, сёння мае няшмат прыхільнікаў, а па колькасці крэслаў у парламенце ў 2015 годзе нават саступае левацэнтрысцкай [[Шатландская нацыянальная партыя|Шатландскай нацыянальнай партыі]]. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраін: валійская партыя [[Партыя Уэльса|Plaid Cymru]] і ірландскія Дэмакратычная юніянісцкая партыя і ультрарэспубліканская [[Шын Фейн]], дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў праз неабходнасць прысягаць на вернасць каралеве. === Знешняя палітыка === Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. І ў ХХІ стагоддзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаеўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочыны. Нягледзячы на членства ў Еўрапейскім саюзе ў 1973—2019 гадах, астраўляне ані перайшлі на [[еўра]], ані сталі часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыеўрапейскія супярэчнасці падштурхнулі Вялікабрытанію да [[Brexit|выхаду з ЕС]]. З іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў свеце ў сілу гістарычнай інерцыі — як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], ачольваючы [[Садружнасць Нацый]]; а таксама той ролі, якую англійская мова мае ў сучасным свеце; эканамічнай і фінансавай, а таксама, культурнай і медыйнай значнасці. ==== Беларуска-брытанскія адносіны ==== {{main|Беларуска-брытанскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Злучаным Каралеўствам былі ўсталяваны 27 студзеня 1992 года. У ліпені 1993 года было адкрыта беларускае Генеральнае консульства у Лондане, якое ў чэрвені 1994 года было пераўтворана ў Пасольства Рэспублікі Беларусь у Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. Першым паслом Рэспублікі Беларусь у Вялікабрытаніі стаў [[Уладзімір Лявонавіч Сянько|Уладзімір Сянько]]. Амбасада Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі ў Мінску функцыянуе з 1993 года па адрасе [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] 37. У 2013 годзе паслом Беларусі ў Вялікабрытаніі прызначаны [[Сяргей Алейнік]]. Амбасабар Злучанага Каралеўства ў Мінску — Фіёна Гіб.<ref>https://news.tut.by/society/637985.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526081312/https://news.tut.by/society/637985.html |date=26 мая 2019 }}</ref> У першыя гады развіцця адносінаў паміж Беларуссю і Вялікабрытаніяй адбываўся даволі інтэнсіўны палітычны дыялог. У снежні 1994 года Вялікабрытанію наведаў Старшыня Вярхоўнага Савету, а ў траўні 1995 г. — Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь [[Міхаіл Чыгір]]. Былі падпісаны інвестыцыйныя пагадненні. Злучанае Каралеўства адным з першых у ЕС ратыфікавала пагадненне аб партнёрстве і супрацоўніцтве Беларусі з ЕС у 1996. У лістападзе 2008 для ўдзелу ў першым інвестыцыйным форуме ў Лондане Брытанію наведаў беларускі Прэм’ер [[Сяргей Сідорскі]]. У кастрычніку 2016 г. адбыўся візіт у Рэспубліку Беларусь Прынца Майкла Кенцкага, падчас якога ён быў прыняты Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка|А. Р. Лукашэнкам]]. У сакавіку 2018 Міністр замежных справаў Беларусі [[Уладзімір Макей]] наведаў Лондан, дзе сустрэўся з брытанскім калегам [[Борыс Джонсан|Борысам Джонсанам]].<ref>{{Cite web |url=http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Политические отношения - Посольство Республики Беларусь в Соединённом Королевстве Великобритании и Северной Ирландии |access-date=25 мая 2019 |archive-date=25 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525105042/http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead |lang=ru}}</ref> Адным з першых з Мінскам парадніўся англійскі горад [[Нотынгем]], пабрацімам [[Гомель|Гомеля]] стаў шатландскі горад [[Абердзін]]. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Home Nations.png|thumb|Краіны ў складзе Злучанага Каралеўства]] {{main|Адміністрацыйны падзел Вялікабрытаніі}} Нягледзячы на тое, што Вялікабрытанія — дзяржава ўнітарная, у яе адміністрацыйным падзеле праглядаюць рысы федэратыўнасці. Афіцыйны сайт прэм’ер-міністра апісвае Вялікабрытанію як «краіны ўнутры краіны».<ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823</ref> Вялікабрытанія складаецца з 4 адміністрацыйна-палітычных частак (краін або рэгіёнаў): * '''[[Англія]]''' (39 графстваў, 6 метрапалітэнскіх графстваў і Вялікі Лондан) — сталіца [[Лондан]] * '''[[Уэльс]]''' (22 унітарных утварэнняў: 9 графстваў, 3 гарады і 10 гарадоў-графстваў) — сталіца [[Кардыф]] * '''[[Шатландыя]]''' (12 абласцей: 9 акруг і 3 асноўныя тэрыторыі) — сталіца [[Эдынбург]] * '''[[Паўночная Ірландыя]]''' (26 акруг) — сталіца [[Белфаст]] Паўночную Ірландыю таксама часта называюць правінцыяй. Пад кантролем Вялікабрытаніі таксама знаходзяцца 3 залежныя тэрыторыі на Брытанскіх астравах і 14 [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморскіх тэрыторый]]. Залежныя тэрыторыі са сталіцамі: ;[[Брытанскія астравы]]: * '''[[Востраў Мэн]]''' ([[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]]) * [[Нармандскія астравы]] ** '''[[Гернсі]]''' ([[Сент-Пітэр-Порт]]) ** '''[[Джэрсі]]''' ([[Сент-Хельер]]) ;Еўропа: * [[Гібралтар]] (Гібралтар) ;Амерыка: [[Файл:The British Empire.png|thumb|280px|right|Тэрыторыі, якія былі часткай [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Сучасныя [[Брытанскія заморскія тэрыторыі]] падкрэслены чырвоным.]] * [[Ангілья]] (Валі) * [[Бермуды]] (Гамільтан) * [[Брытанскія Віргінскія астравы]] (Род-Таўн) * [[Кайманавы астравы]] (Джорджтаўн) * [[Востраў Мантсерат]] (Плімут) * [[Астравы Цёркс і Кайкас]] (Кокбёрнтаўн) * [[Фалклендскія астравы]] (Порт-Стэнлі) * [[Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы астравы]] ;Атлантычны акіян: * [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]] (Джэймстаўн) ;[[Акіянія]]: * [[Астравы Піткэрн]] (Адамстаўн) ;Індыйскі акіян: * [[Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне]] (гэтая тэрыторыя — [[архіпелаг Чагас]] — створана насуперак рашэнням Генеральнай Асамблеі ААН) == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Вялікабрытаніі}} [[File:UKpop.svg|thumb|Полава-ўзроставая піраміда, 2017]] [[File:Population density UK 2011 census.png|thumb|Шчыльнасць насельніцтва паводле перапісу 2011]] Перапіс насельніцтва ў Вялікабрытаніі адбываецца адначасова ва ўсіх яе частках кожныя дзесяць гадоў<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp |title=География Переписи |publisher=Office for National Statistics |access-date=10 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp |archive-date=7 чэрвеня 2002 |lang=en |url-status=dead}}</ref>. Паводле перапісу 2001 года агульнае насельніцтва Вялікабрытаніі склала 58 789 194 чалавека. Паводле перапісу насельніцтва 2011 насельніцтва краіны склала 63 181 775 чалавек<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom]: [http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-270247 Release]</ref>. Гэта трэцяя дзяржава ў Еўропе (без Расіі) пятая ў Садружнасці нацый і 22-я ў свеце па колькасці насельніцтва. У 2019 годзе у Злучаным Каралеўстве пражывае каля 67 млн чалавек. {| class="wikitable" |+Колькасць насельніцтва Вялікабрытаніі 1900—2017 ! width="30%" |Год ! width="30%" |Колькасць (чал.) |-align="center" | [[1900]] | {{Nts|35405900}} |-align="center" | [[1949]] | {{Nts|50300000}} |-align="center" | [[1959]] | {{Nts|51900000}} |-align="center" | [[1976]] | {{Nts|55900000}} |-align="center" | [[1998]] | {{Nts|59100000}} |-align="center" | [[2004]] | {{Nts|59834900}} |-align="center" | [[2008]] | {{Nts|61114684}} |-align="center" | [[2017]] | {{Nts|66040229}} |} З 2001 па 2008 года насельніцтва расло з сярэднегадавым паказчыкам у 0,5 %, што больш за 0,3 % у перыяд з 1991 года па 2001 і 0,2 % у папярэдняе дзесяцігоддзе<ref name="Population2008">{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/pop0809.pdf |title=Оценка Населения: Август 2009 |date=27 жніўня 2009 |publisher=Office for National Statistics |access-date=28 жніўня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007205704/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/pop0809.pdf |archive-date=7 кастрычніка 2009 |lang=en |url-status=dead}}</ref>. У 2010-х дадатны натуральны прырост насельніцтва (3 ‰) абумоўлены высокай нараджальнасцю сярод імігрантаў, удзельная вага якіх пастаянна расце. У 2008 годзе сумарны каэфіцыент нараджальнасці Вялікабрытаніі склаў 1,96 дзіцяці на адну жанчыну<ref name=Fertility2008>{{cite press release|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=951&Pos=1&ColRank=1&Rank=326|title=Рост рождаемости в Великобритании продолжается|publisher=Office for National Statistics|date=27 жніўня 2009|access-date=28 жніўня 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511133719/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=951&Pos=1&ColRank=1&Rank=326|archive-date=11 мая 2011|url-status=live}}</ref>. Шатландыя мае самы нізкі паказчык у 1,8 дзіцяці на адну жанчыну, у той час як Паўночная Ірландыя мела гэты паказчык на ўзроўні 2,11 у 2008 годзе.<ref name=Fertility2008/> Зрэшты, з 2012 года сумарны каэфіцыент нараджальнасці пачаў скарачацца і у 2017 складаў ужо 1,74. Апублікаваныя ў 2008 годзе дадзеныя аб насельніцтве ў сярэдзіне 2007 года сведчаць аб тым, што ўпершыню ў гісторыі Вялікабрытаніі было больш людзей пенсійнага ўзросту, чым дзяцей да 16 гадоў<ref> {{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/22/population.socialtrends |title=Старение Британии: Количество пенсионеров впервые превысило число детей до 16 |last=Travis |first=Alan |date=22 жніўня 2008 |work=The Guardian |access-date=23 жніўня 2008 | location= Лондон |lang=en}}</ref>. Паводле некаторых ацэнак, колькасць людзей узростам 100 гадоў і больш вырасце да 626 000 да 2080 года<ref> {{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/uk/2010/dec/30/one-in-six-people-live-100 | author=Batty, David | title = Каждый шестой человек в Британии сегодня доживет до 100, как говорит исследование | newspaper=The Guardian | location = Лондон | date = 30 снежня 2010 |lang=en}}</ref>. Белыя жыхары краіны складаюць 87 % насельніцтва (2011, перапіс). За перыяд 2001—2011 удзельная вага белых астраўлян скарацілася на 5 %. У 2001 годзе карэннае насельніцтва размяркоўвалася наступным чынам: * [[англічане]] — 83,6 %, * [[шатландцы]] (у асноўным у Шатландыі) — 8,5 %, * [[валійцы]] (у асноўным ва Уэльсе) — 4,9 %, * [[ірландцы]] (у асноўным у Паўночнай Ірландыі, [[Ольстэрцы]]) — 2,9 %. Значную частку белага насельніцтва складаюць мігранты з еўрапейскіх краін, сярод якіх найбольш шматлікая польская дыяспара. Імігранты і іх дзеці пражываюць галоўным чынам у [[канурбацыя]]х [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]], [[Уэст-Мідлендс]]а і [[Мерсісайд]]а. Яны складаюць каля 12 % насельніцтва краіны, у тым ліку<ref name="БРЭ">«Вялікабрытанія» // [[Вялікая расійская энцыклапедыя]]. Т. 5. 2006.</ref>: выхадцы з Азіі (7 %), у тым ліку з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Бангладэш]] — 4,88 %; [[народы Афрыкі|краін Афрыкі]] — 2 %, [[вест-індскія негры|цемнаскурыя выхадцы з астравоў Карыбскага мора]] — 1 %. За перыяд 2001—2011 колькасць азіяцкіх мігрантаў вырасла на 69 %, удзельная вага — на 3 %. {{таксама}} [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]]. [[афіцыйная мова|Афіцыйнай мовай]] Вялікабрытаніі з’яўляецца [[англійская мова|англійская]]<ref name="direct.gov.uk">{{Cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |title=Английский язык – Правительство, граждане и права |work=Directgov |lang=en |access-date=23 жніўня 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGrqtvO?url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref><ref name="thecommonwealth.org">{{Cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookHomeInternal/139560/ |title=Секретариат Содружества – Великобритания |work=Commonwealth Secretariat |lang=en |access-date=23 жніўня 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGxALru?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookHomeInternal/139560/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref> — [[заходнегерманскія мовы|заходнегерманская мова]], якая паходзіць ад [[старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскай]], якая мела вялікую колькасць запазычанняў са старажытнаскандынаўскай, нармандскай, французскай і лацінскай моў. Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце, дзякуючы [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Яна стала міжнароднай мовай бізнесу і самай распаўсюджанай другой вывучаемай мовай<ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=Английский язык - Доминирование, Литература и Благосостояние |author=Melitz, Jacques |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |lang=en |access-date=26 мая 2006 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |archive-date=27 мая 2012 |url-status=dead }}</ref>. [[Шатландская мова]] паходзіць з ранняй паўночнай сярэднеанглійскай, як і яе дыялект ў паўночных графствах Ірландыі — ольстэрска-шатландская мова<ref>{{cite web |url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |title=Языковая Информация– Скотс |publisher=European Bureau for Lesser-Used Languages |lang=en |access-date=2 лістапада 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623185445/http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |archive-date=23 чэрвеня 2007 |url-status=live }}</ref>. Чатыры [[кельцкія мовы]] выкарыстоўваюцца ў Вялікабрытаніі: валійская, ірландская, [[Шатландская гэльская мова|гэльская]] і [[Корнская мова|корнская]]. Падчас перапісу 2001 каля 21 % насельніцтва Уэльса сказалі, што яны могуць размаўляць на валійскай<ref>[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&Pos=6&ColRank=1&Rank=192 Национальная Статистика Онлайн — Валлийский Язык]. National Statistics Office.{{ref-en}}</ref>, што больш за 18 % паводле перапісу 1991 года<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf |title=Разница в оценках знания Валлийского Языка |lang=en |access-date=30 снежня 2008 |publisher=Office for National Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf |archive-date=22 ліпеня 2004 |url-status=dead}}</ref>. У Уэльсе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць на валійскай, альбо вучаць валійскай як другой мове<ref>[https://archive.today/20120530050454/www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml Школьные Ворота для родителей в Уэльсе]. BBC Wales. Проверено 11 октября 2008.{{ref-en}}</ref>. [[File:Evensong in York Minster.jpg|thumb|Вячэрня ў [[Ёркскі сабор|Ёркскім саборы]]]] Перапіс 2001 года ў Паўночнай Ірландыі паказаў, што 167 487 (10,4 %) людзей «мелі некаторае веданне ірландскай», практычна ўсе — з каталіцкага ці нацыяналістычнага насельніцтва. Больш за 92 000 чалавек у Шатландыі (крыху менш за 2 %) мелі некаторыя веды гэльскай, уключаючы 72 % жыхароў Знешніх Гебрыдаў<ref>[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html Шотландская перепись 2001 — Гэльский Отчёт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=22 мая 2013 }}. General Register Office for Scotland. Проверено 15 октября 2008.{{ref-en}}</ref>. Колькасць школьнікаў, якім выкладаюць валійскую, гаэлік або ірландскую, таксама расце<ref> {{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7885493.stm |title =Местные британские языки "взлетают" |work=BBC News |date =12 лютага 2009 |lang=en}}</ref>. Валійскі і шатландскі гэлік таксама можна пачуць далёка ад Брытанскіх астравоў: напрыклад на гэльскай размаўляюць ў [[Новая Шатландыя|Новай Шатландыі]], Канадзе (асабліва на востраве Кейп-Брэтан)<ref name="Edwards2010"> {{cite book |author=Edwards, John R. |title=Малые языки и групповая идентификация: случаи и категории |url=http://books.google.com/books?id=Q2dJlB0TW8oC&pg=PT160 |access-date=12 сакавіка 2011 |year=2010 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn= 9789027218667 |pages=150–158 |lang=en}}</ref>, а ў [[Патагонія|Патагоніі]] (Аргенціна) — на валійскай<ref name="Koch2006"> {{cite book |author=Koch, John T. |title=Кельтская культура: историческая энциклопедия |url= http://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA696 |access-date=12 сакавіка 2011 |year=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781851094400 |page=696 |lang=en}}</ref>. [[Выява:Westminster abbey west.jpg|thumb|left|[[Вэстмінстэрскае абацтва]] — месца [[Каранаванне|каранавання]] брытанскіх манархаў]] У Злучаным Каралеўстве ў цэлым школьнікі абавязаны вучыць другую мову да пэўнага моманту: да 14 гадоў у Англіі<ref> {{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm |title =Падение в обязательных языковых уроках |work=BBC News |date =4 лістапада 2004 |lang=en}}</ref>, і да 16 у Шатландыі. Французская і нямецкая мовы — дзве найбольш вывучаемыя другія мовы ў гэтых двух рэгіёнах. Абсалютная большасць вернікаў — хрысціяне, сярод іх — пратэстанты [[Англіканства|англіканскага]] кірунку. На тэрыторыі Англіі існуе [[Хрысціянская царква|царква]] з дзяржаўным статусам — [[Царква Англіі]], свецкі кіраўнік якой — брытанскі манарх. Царква Англіі — адна з памесных цэркваў, што ўваходзяць у англіканскую супольнасць, на чале якой знаходзіцца духоўны лідар [[Архібіскуп Кентэрберыйскі]]. У пачатку ХХІ стагоддзя назіраецца няўхільны і хуткі адыход брытанцаў ад рэлігіі: так доля хрысціян у 2007—2016 гадах скарацілася з 72 да 58 %. Разам з мігранамі расце доля нехрысціянскіх канфесій, асабліва індуізму і ісламу (5 % у 2016). [[File:London from a hot air balloon.jpg|thumb|Лонданскія хмарачосы з вышыні птушынага палёту]] У Вялікабрытаніі высокая сярэдняя шчыльнасць насельніцтва (каля 265 чал./кв.км). Насельніцтва Англіі ў сярэдзіне 2016 года ацэньвалася ў 55,28 мільёны<ref>https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2016#population-of-england-reaches-55-million</ref>, што робіць яе краінай з адной з самых высокіх шчыльнасцей насельніцтва ў свеце, якая мае 415 жыхароў на квадратны кіламетр з асаблівай канцэнтрацыяй ў Лондане і на паўднёвым усходзе<ref>{{cite news |title=Англия - самая заселённая страна Европы |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |newspaper=Daily Telegraph |access-date=5 верасня 2009 | location=Лондон |first=Urmee |last=Khan |date=16 верасня 2008 |lang=en}}</ref>. Ацэнкі сярэдзіны 2016 года мяркуюць насельніцтва Шатландыі ў 5,4 мільёны, Уэльса — 3,13 мільёны, а Паўночнай Ірландыі — 1,82 мільён са значна больш нізкім паказчыкам населенасці гэтых тэрыторый. Узровень урбанізацыі складае 80 %. Асноўная частка гараджан канцэнтруецца ў найбуйнейшых [[агламерацыя]]х — Вялікі Лондан і Вялікі Манчэстар. Да найбуйнейшых гарадоў адносяцца [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Глазга]], [[Ліверпуль]], [[Лідс]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Вялікабрытаніі}} [[File:Banco de Inglaterra, Londres, Inglaterra, 2014-08-11, DD 141.JPG|thumb|[[Банк Англіі]], [[Лондан]]. Па ягоным узоры працуе большасць цэнтральных банкаў свету]] Вялікабрытанія — высокаразвітая постіндустрыяльная краіна, буйны пастаўшчык прамысловай прадукцыі на сусветны рынак і буйны экспарцёр капіталу (пераважна ў развітыя краіны). Па агульным аб’ёме ВУП у Еўропе саступае толькі [[Германія|Германіі.]] ВУП на душу насельніцтва складае 45 500 [[долар ЗША|долараў]] (2018). На сферу паслуг прыходзіцца 79 % аб’ёму ВУП.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uk.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201114153957/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uk.html |date=14 лістапада 2020 }}</ref> У шматгаліновай прамысловасці вядучую ролю адыгрываюць сучасныя галіны: складанае і навукаѐмістае машынабудаванне, хімічныя вытворчасці. Сельская гаспадарка адрозніваецца высокім узроўнем прадукцыйнасці працы і выкарыстаннем інтэнсіўных тэхналогій. Эканоміка краіны рынкавая, з частковым дзяржаўным рэгуляваннем. Ролю міністэрства фінансаў адыгрывае Скарбніца яе Вялікасці (Her Majesty’s Treasury). Грашовая адзінка — [[фунт стэрлінгаў]] = 100 [[пені|пенсаў]] — трэцяя пасля даляра і еўра [[рэзервовая валюта]]. Банкі [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] маюць права выпускаць уласную валюту пры ўмовах яе забеспячэння адпаведнай колькасцю фунтаў. Нягледзячы на развітую эканоміку, паводле дадзеных ААН (2017), ва ўмовах скарачэння сацыяльных выдаткаў каля 14 млн брытанцаў жывуць у беднасці, з іх больш за 1,5 млн — у галечы.<ref>https://www.jrf.org.uk/report/destitution-uk-2018</ref> Знешняя запазычанасць у 2018 складае 8,5 трлн даляраў — 2-е месца ў свеце пасля ЗША, і найвышэйшы % да ВУП пасля [[Ісландыя|Ісландыі]] ды [[Люксембург]]а.<ref>https://www.ons.gov.uk/economy/nationalaccounts/balanceofpayments/timeseries/zaus/ukea</ref> [[File:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|thumb|left|Лонданскі Сіці — адно з фінансавых сэрцаў свету]] Вядучую ролю ў брытанскай сферы паслуг займае фінансавая дзейнасць, якая вызначае спецыялізацыю краіны ў сістэме міжнародных эканамічных адносін. Лонданская фондавая біржа — адна з найбуйнейшых і найстарэйшых бірж Еўропы і адзін з найбольш вядомых сусветных рынкаў каштоўных папер. Вялікабрытанія ажыццяўляе 10 % сусветнага экспарту паслуг — банкаўскіх, страхавых, кансультацыйных, ІТ. З кожным годам расце ўдзельная вага «крэатыўнай эканомікі» — рэкламы, дызайну, моды, прэсы і інш. Лондан — адзін з трох «камандных цэнтраў» сусветнай эканомікі разам з Токіа і Нью-Ёркам, а таксама мае самы вялікі валавы прадукт паміж усіх гарадоў Еўропы. Менавіта ў Вялікабрытаніі распачалася [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловая рэвалюцыя]]. Напачатку яна ахапіла тэкстыльную галіну, у ХІХ стагоддзі яе гадаванцамі сталі вугальная прамысловасць, суднабудаванне і чорная металургія. На працягу ХХ стагоддзя, асабліва яго другой паловы, адбываўся паступовы заняпад гэтых традыцыйных галін прамысловасці. [[Файл:Fawley Oil Refinery.jpg|thumb|Нафтаперапрацоўчы завод пад [[Саўтгемптан]]ам]] Энергетыка Вялікабрытаніі практычна цалкам грунтуецца на ўласных паліўных рэсурсах. Па запасах першасных крыніц энергіі (нафта, вугаль, прыродны газ) Альбіён займае першае месца ў Еўропе (без Расіі). У 2018 здабывалася 1 млн барэляў нафты штодзень — 2-е месца ў Еўропе пасля Нарвегіі. Больш за 60 % [[нафта|нафты]], якая здабываецца з радовішчаў на шэльфе Паўночнага мора, паступае на экспарт. На тэрыторыі краіны знаходзіцца некалькі буйных вугальных басейнаў. Як вынік, дамінуючае становішча ў электраэнергетыцы Вялікабрытаніі займаюць [[Цеплавая электрычная станцыя|ЦЭС]]. Здабыча каменнаа вугалю, што дасягнула піку ў гады Першай сустветнай вайны, да пачатку ХХІ стагоддзя значна скарацілася. У 2010 годзе Вялікабрытанія здабыла 18 млн тон вугалю, у 2013 — 13 млн тон. У 2015 была закрыта апошняя глыбокая вугальная шахта. У электраэнергетыцы, акрамя ЦЭС, значную ролю граюць АЭС. На 8 брытанскіх АЭС выпрацоўваецца каля 15 % электраэнергіі. Пры гэтым усе яны мусяць быць закрыты да 2030 года. Развіваецца альтэрнатыўная энергетыка — у 2017 14 % электраэнергіі было выраблена на ветраных фермах. Металургія, якая некалі адыгрывала вырашальную ролю ў структуры прамысловасці, сёння страціла сваё значэнне. У другой палове 2010-х Вялікабрытанія выплаўляе каля 7,5 млн тон сталі штогод, саступаючы нават [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Выкарыстанне пераважна імпартнай сыравіны абумовіла зрух вытворчасці ў прыморскія раёны. Алюмініевая прамысловасць Вялікабрытаніі сканцэнтравана паблізу ГЭС у Шатландыі. [[File:British Airways A380-841 G-XLEA (16948377692).jpg|thumb|left|Маторы і крылы [[Airbus|Аэробусаў]] вырабляюцца на брытанскіх заводах]] Машынабудаванне забяспечвае каля 40 % кошту прадукцыі апрацоўчай прамысловасці. Развітая вытворчасць электронікі і электратэхнікі. Брытанскія фірмы спецыялізуюцца на вытворчасці сродкаў сувязі, турбін, аўтамабільных, авіяцыйных рухавікоў і электрарухавікоў. Другім у свеце вытворцам матораў з’яўляецца кампанія Rolls-Royce. Кампанія BAE Systems займае вядучыя пазіцыі ў абарончай авіябудаўнічай прамысловасці — стварае кампаненты знішчальнікаў Eurofighter Typhoon і F-35, трэніровачныя самалёты Hawk. Каля 29 000 тыс. чалавек занята ў касмічнай індустрыі. Развіта аўтамабілебудаванне: у 2017 было выраблена 1,75 млн аўтамабіляў.<ref>{{Cite web |url=http://www.oica.net/category/production-statistics/ |title=Архіўная копія |access-date=25 мая 2019 |archive-date=6 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead }}</ref> Сярод славутых брытанскіх аўтамабільных брэндаў — [[Aston Martin]], [[Bentley]], [[Caterham Cars]], [[Daimler Motor Company|Daimler]], [[Jaguar]], [[Lagonda]], [[Land Rover]], [[Lotus]], [[McLaren Automotive|McLaren]], [[MG Cars|MG]], [[Mini (BMW)|Mini]], [[Morgan Motor Company|Morgan]] і [[Rolls-Royce Motor Cars|Rolls-Royce]]. У ліку найбольш развітых галін — хімічная прамысловасць, у тым ліку фармацэўтычная. Кожныя пятыя з найбольш прадаваных лекаў свету былі распрацаваны ў Злучаным Каралеўстве. Найстарэйшая галіна англійскай прамысловасці — тэкстыльная — згубіла ранейшае значэнне. Буйная харчовая (традыцыйная вытворчасць [[віскі]], [[піва]]; перапрацоўка імпартнай сельскагаспадарчай сыравіны) [[прамысловасць]]; вытворчасць абутку, трыкатажу; вядомы англійскі [[фарфор]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 1,6 % эканамічна актыўнага насельніцтва, вырабляецца 60 % патрэбных прадуктаў. Дзве траціны галіны прыпадае на жывёлагадоўлю: малочная і мяса-малочная жывёлагадоўля і беконная свінагадоўля; мяса-шарстная авечкагадоўля. Раслінаводства, якое вырабляе пераважна кармы, мае абслугоўваючае значэнне. Прыкладна 1/3 ворных угоддзяў занята сеянай травой і столькі ж — збожжавымі культурамі. Вырошчваюць пераважна [[ячмень]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукровыя буракі]], [[авёс]], [[бульба|бульбу]]. Традыцыйна важнай галіной застаецца рыбалоўства, хоць яго аб’ёмы скарачаюцца. [[File:Autoroute M25.jpg|thumb|Лонданская кальцавая аўтадарога M25 каля аэрапорта [[Аэрапорт Хітроў|Хітроў]]. M25 — адзін з самых ажыўленых аўташляхоў у свеце]] На развіццё транспарту Вялікабрытаніі вызначальны ўплыў аказала яе астраўное становішча. Вядучую ролю ў ім адыгрывае марскі транспарт, які забяспечвае 90 % усіх грузаперавозак як унутры краіны, так і ў гандлі з іншымі краінамі. Найбуйнейшыя марскія парты Вялікабрытаніі — Лондан, [[Ліверпуль]], [[Саўтгемптан]]. Міжнародныя пасажырскія перавозкі забяспечваюцца пераважна авіяцыйным транспартам. Найбуйнейшы міжнародны аэрапорт — Хітроў (80 млн пасажыраў у 2018 годзе). Перавозкі грузаў і пасажыраў унутры краіны ажыццяўляюцца аўтамабільным і, у меншай ступені, чыгуначным транспартам. Роля чыгуначнага транспарту ў перавозцы пасажыраў, што змяншалася ўсё ХХ стагоддзе, істотна ўзрасла пасля будаўніцтва [[Еўратунэль|Еўратунэля]], які злучыў Вялікабрытанію з французскім узбярэжжам мацерыка, а таксама прыватызацыі галіны ў 1994—1997. Сёння на востраве Вялікабрытанія больш за 16 тыс.км. чыгунак, яшчэ каля 300 км — у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]]. Паслугі складаюць 45 % брытанскага экспарту: ІТ — 21 %, фінансавая дзейнасць і страхаванне — 15 %, турызм і транспарт — па 5 %. У групе экспартных тавараў вылучаюцца аўтамабілі і дэталі самалётаў, лекі, нафта і прадукты нафтаперапрацоўкі, алкагольныя напоі. Імпартуюцца аўтамабілі, тэлефоны і ноўтбукі, золата, прадукты харчавання. На паслугі прыпадае каля 25 % імпарту, пераважаюць ІТ-паслугі. Галоўныя партнёры — Германія, ЗША, [[Кітай]], Францыя, [[Нідэрланды]].<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=81&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&tradeDirection=import&year=2016</ref> У 2017 гандлёвы абарот Вялікабрытаніі і Беларусі склаў $ 2656 млн з дадатным для Беларусі сальда. Аснову беларускага экспарту (2,4 млрд) складаюць нафтапрадукты, брытанскі імпарт у Беларусь — гэта пераважна рухаваікі, алкагольныя напоі, гербіцыды, лекі.<ref>{{Cite web |url=http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |title=Торгово-экономическое сотрудничество - Посольство Республики Беларусь в Соединённом Королевстве Великобритании и Северной Ирландии |access-date=25 мая 2019 |archive-date=25 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525103510/http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |url-status=dead |lang=ru}}</ref> == Культура == {{main|Культура Вялікабрытаніі}} Культура Злучанага Каралеўства багатая і разнастайная. Яна ў значнай меры ўплывае на культуру ў сусветным маштабе. Вялікабрытанія валодае моцнымі культурнымі сувязямі са сваімі былымі калоніямі, асабліва з тымі дзяржавамі, дзе англійская мова з’яўляецца дзяржаўнай. Значны фундуш у брытанскую культуру за апошнія паўстагоддзя занеслі імігранты з Індыйскага субкантынента і з краін Карыбскага басейна. Падчас фармаванняў Злучанага Каралеўства ў яго склад увайшлі былыя незалежныя дзяржавы з адрознымі друг ад друга культурамі, якія варта разглядаць у асобнасці. У Вялікабрытаніі быў заснаваны першы [[Каледжы аб’яднанага свету|каледж міжнароднай супольнасці]]. '''Нацыянальныя газеты''': [[The Times]], [[The Guardian]], [[The Independent]], [[The Daily Telegraph]], The Observer, The Financial Times, The Daily Express, [[The Sun]], The Mirror, The People. === Літаратура === {{Main|Літаратура Вялікабрытаніі}} ==== Англійская літаратура ==== [[Файл:Shakespeare.jpg|thumb|upright| [[Чандасаўскі партрэт]], на якім, як лічыцца, намаляваны [[Уільям Шэкспір]]]] [[Файл:jonathan_swift.jpg|thumb|left |[[Джонатан Свіфт]], аўтар славутых «[[Пададрожжы Гулівера|Падарожжаў Гулівера]]»]] Паняцце «Брытанская літаратура» мае дачыненне як да самой Вялікабрытаніі, так і да [[Востраў Мэн|вострава Мэн]], [[Нармандскія астравы|Нармандскіх астравоў]], а таксама да літаратуры [[Англія|Англіі]], [[Уэльс]]а, [[Шатландыя|Шатландыі]] да іх аб’яднання. Асноўная маса брытанскай літаратуры напісана на [[Англійская мова|англійскай мове]]. У 2005 годзе ў Вялікабрытаніі была надрукавана каля 260 000 кніг, і ў 2006 годзе краіна была лідарам па колькасці апублікаваных назваў кніг<ref name=Reuters>{{cite news |author=Goldfarb, Jeffrey |title=Книжная Британия обходит Америку в качестве главного издателя |url=http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ |agency=Reuters |date=10 мая 2006 |work=RedOrbit |location=Техас |lang=en |access-date=20 красавіка 2017 |archive-date=6 студзеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080106093222/http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. Анлійскі драматург і паэт [[Уільям Шэкспір]] лічыцца адным з найвялікшых у гісторыі ў сваёй галіне<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Уильям Шекспир |publisher=Britannica Online encyclopedia |lang=en |access-date=26 лютага 2006 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHYBTxC?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |archive-date=9 лютага 2006 |title=Артыкул пра Шэкспіра ў MSN Encarta Encyclopedia |access-date=26 лютага 2006 |lang=en |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |publisher=Columbia Electronic Encyclopedia |title= Уильям Шекспир |access-date=26 лютага 2006 |lang=en}}</ref>, аднак яго сучаснікі [[Крыстафер Марла]] і [[Бэн Джонсан]] таксама добра вядомыя. Пазней з’явіліся такія драматургі, як [[Алан Эйкбарн]], [[Гаральд Пінтэр]], [[Майкл Фрэйн]] і [[Том Стопард]]. Яны спалучылі ў сваёй творчасці розныя элементы [[сюррэалізм]]у, [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]] і іншых культурных плыняў. [[Файл:Daniel Defoe Kneller Style.jpg|thumb|upright| [[Даніэль Дэфо]], аўтар сусветна вядомага рамана «[[Рабінзон Круза]]»]] Сярод выбітных англійскіх аўтараў [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўя]]: [[Джэфры Чосер]] (XIV стагоддзе), [[Томас Мэлары]] ([[XV стагоддзе]]), [[Томас Мор]] (XVI стагоддзе), [[Джон Мільтан]] (XVII стагоддзе). У XVIII [[Даніэль Дэфо]] (аўтар «[[Рабінзон Круза|Рабінзона Круза]]»), [[Джонатан Свіфт|Джонанан Свіфт]] і [[Самюэль Рычардсан]] сталі піянерамі сучаснага рамана. У XIX стагоддзі ішло далейшае развіццё, рухавікамі якога былі [[Джэйн Осцін]], гатычная пісьменніка [[Мэры Шэлі]], дзіцячы пісьменнік [[Льюіс Кэрал]], [[Сёстры Бронтэ]], [[Чарлз Дыкенс]], натураліст [[Джэймс Хардзі]], рэаліст [[Джордж Эліят|Джордж Эліат]], паэты [[Уільям Блэйк]] і [[Уільям Уордсварт]]. Англійскія пісьменнікі XX стагоддзя уключаюць [[Фантастыка|фантаста]] [[Герберт Уэлс|Гэрберта Уэлса]], дзіцячых пісьменнікаў [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]], [[Алан Аляксандр Мілн|Алана Мілна]] (аўтара прыгод [[Віня-Пых]]а) і [[Энід Блайтан]], супярэчлівага [[Дэвід Лоўрэнс|Дэвіда Лоўрэнса]], мадэрністку [[Вірджынія Вульф|Вірджынію Вулф]], прароцкага раманіста [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]], папулярных [[Уільям Сомерсет Моэм|Самерсэта Моэма]] і [[Грэм Грын|Грэма Грына]], пісьменніцу [[Дэтэктыў|дэтэктываў]] [[Агата Крысці|Агату Крысці]], [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]] (стваральніка [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]]), паэтаў [[Томас Стэрнз Эліят|Томаса Эліата]], [[Філіп Ларкін|Філіпа Ларкіна]] і [[Тэд Хьюз|Тэда Хьюза]], [[фэнтэзі]]йных пісьменнікаў [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]], [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайва Льюіса]] і [[Джаан Роўлінг|Джоан Роўлінг]]. [[Файл:Dickens by Watkins detail.jpg|thumb|left|upright|Фатаграфія [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] [[Чарлз Дыкенс|Чарлза Дыкенса]].]] ==== Шатландская літаратура ==== Унёсак Шатландыі ўключае дэтэктыўнага пісьменніка [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] (стваральніка [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]), [[Рамантызм|рамантычную]] літаратуру [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]], дзіцячага пісьменніка [[Джэймс Бары|Джэймса Бары]] (стваральніка [[Пітэр Пэн|Пітэра Пэна]]), прыгодніцкія творы [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]] (найперш «[[Вострай скарбаў, кніга|Вострай скарбаў]]») і знакамітага паэта [[Роберт Бёрнс|Роберта Бёрнса]]. Сярод сучасных шатландскіх пісьменнікаў можна вызначыць [[Іэн Ранкін|Іэна Ранкіна]] і [[Іэн Бэнкс|Іэна Бэнкса]]. ==== Ірландская літаратура ==== Пачынальнікамі англа-ірландскай літаратуры ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў сталі Рычард Хэд і [[Джонатан Свіфт]]. За імі прыйшлі [[Лорэнс Стэрн]], [[Олівер Голдсміт]] і [[Рычард Брынслі Шэрыдан]]. Сярод выбітных ірландскіх літаратараў XIX стагоддзя — [[Брэм Стокер]] (стваральнік сусветна вядомага [[вампір]]а [[Дракула, персанаж|Дракулы]]) і [[Оскар Уайльд]]. Першая палова XX стагоддзя — сапраўдны росквіт англа-ірландскай літаратуры, час з’яўлення мноства зорак першай велічыні на яе небасхіле: [[Уільям Батлер Ейтс|Уільям Ейтс]], [[Джэймс Джойс]], [[Сэмюэл Бекет]], [[Клайв Стэйплз Льюіс]] і [[Джордж Бернард Шоу|Бернард Шоў]]. Ейтс, Бекет і Шоў сталі лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]. ==== Валійская літаратура ==== Да канца XIX стагоддзя валійская літаратура была пераважна на [[Валійская мова|валійскай мове]]. Менавіта да валійскай культуры належыць верш {{нп3|Y Gododdin}}, які лічыцца найстаражытнейшым вершам у Вялікабрытаніі і створаны каля VI стагоддзя на [[Старажытная Поўнач|Старажытнай Поўначы]]. Ён быў напісаны на [[Кумбрыйская мова|кумбрыйскай]] і [[Старажытнавалійская мова|старажытнавалійскай мове]] і мае першую згадку пра [[Кароль Артур|караля Артура]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml |title=Ранняя Валлийская поэзия |publisher=BBC Wales |lang=en |access-date=29 снежня 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHZVSSC?url=http://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>. Прыкладна з XVII сувязь паміж Уэльсам і Старажытнай Поўначу была страчана, а цэнтр валійскай культуры перамясціўся ў сучасны Уэльс, дзе легенда аб каралі Артуры была развіта [[Гальфрыд Монмуцкі|Гальфрыдам Монмуцкім]]<ref>{{Cite book |url=http://books.google.com/?id=dKJiPyyTevgC&printsec=frontcover&dq=History+of+English+literature+from+Beowulf+to+Swinburne#v=onepage&q&f=false |title=История английской литературы от Беовульфа до Суинберна |author= Lang, Andrew |year=2003 |page=42 |lang=en |access-date=29 снежня 2010 |isbn=9780809532292 |publisher=Wildside Press |location=Holicong, PA |orig-year=1913 }}</ref>. Самым вядомым валійскім паэтам [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] з’яўляецца [[Давід ап Гвілім]] (1320—1370), які пісаў аб прыродзе, рэлігіі і каханні. Яго таксама завуць адным з найвялікшых паэтаў Еўропы таго часу<ref>{{cite web |title=Давид ап Гвилим |url=http://www.academi.org/dafydd-ap-gwilym-eng/ |quote=Dafydd ap Gwilym is widely regarded as one of the greatest Welsh poets of all time, and amongst the leading European poets of the Middle Ages. |lang=en |access-date=2011-01-03 |publisher=[[Academi]] |year=2011 |work=Сайт Academi |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHaT609?url=http://www.literaturewales.org/dafydd-ap-gwilym-eng/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>. === Музыка === {{Main|Музыка Вялікабрытаніі}} [[Файл:The Fabs.JPG|thumb|left|Гурт [[The Beatles]] — адзін з найболей камерцыйна паспяховых гуртоў у гісторыі продана болей за мільярд запісаў па ўсім свеце<ref name="Beatles sales">{{cite web |url=http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ |title=1960–1969 |publisher=EMI Group Ltd |lang=en |access-date=31 мая 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHbOEau?url=http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=McCartney>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html |title=Пол в Пятьдесят |work=TIME |location=Нью-Йорк |date=1992-06-08 |lang=en |access-date=22 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518221715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html |archive-date=18 мая 2013 |url-status=dead }}</ref><ref name="uktvrecording">{{cite web |url=http://uktv.co.uk/yesterday/gallery/aid/601378/image/5265 |title=В этом месяце: Июнь |publisher=UKTV |lang=en |access-date=15 жніўня 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHbzWvQ?url=http://uktv.co.uk/yesterday/gallery/aid/601378/image/5265 |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>.]] [[Файл:David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg|thumb|[[Дэвід Боўі]] — адзін з найболей вядомых брытанскіх спевакоў. У апытанцы [[Бі-бі-сі]] заняў 29 месца ў спісе «[[100 найвялікшых брытанцаў]]»]] У Вялікабрытаніі маюць папулярнасць розныя музычныя стылі, пачынаючы ад мясцовай [[Народная музыка|народнай музыкі]] [[Народная музыка Англіі|Англіі]], [[Кельцкая народная музыка|Шатландыі]], Уэльса, Ірландыі і скончваючы [[хэві-метал]]ам, [[трып-поп]]ам. Сярод класічных кампазітараў Вялікабрытаніі і яе папярэднікаў ёсць такія асобы, як [[Уільям Бёрд]], [[Генры Пёрсэл]], [[Эдуард Элгар]], [[Густаў Холст]], [[Артур Саліван]] (вядомы па сваёй супрацы з лібрэтыстам [[Уільям Гільберт|Уільямам Гілбертам]]), [[Ралф Воан-Уільямс|Ральф Воан-Уільямс]] і [[Бенджамін Брытэн]], піянер сучаснай брытанскай оперы. [[Пітэр Максвэл]] — адзін з найболей выбітных жывых кампазітараў і цяперашні [[Майстар каралеўскай музыкі]]. Вялікабрытанія таксама радзіма сусветна вядомага [[Сімфанічны аркестр Бі-бі-сі|Сімфанічнага аркестра Бі-бі-сі]]. Сярод вядомых брытанскіх дырыжораў ёсць такія імёны як [[Сайман Рэтл]], [[Джон Барбіролі]], [[Малкалм Сарджэнт]]. Знакамітым кампазітарам з’яўляецца [[Джон Бары]], [[Клінт Мэнсэл]], [[Майк Олдфілд]], [[Джон Паўэл (кінакампазітар)|Джон Паўэл]], [[Крэйг Армстранг]], [[Дэвід Арнальд]], [[Джон Мёрфі]] і [[Гары Грэгсан]]. [[Георг Фрыдрых Гендэль]] хаця і нарадзіўся ў [[Германія|Германіі]], быў натуралізаваным брытанскім грамадзянінам<ref name="Handel">{{cite web |url=http://www.parliament.uk/parliamentary_publications_and_archives/parliamentary_archives/handel_and_naturalisation.cfm |title=Британский гражданин по акту Парламента: Георг Фридрих Гендель |date=2009-07-20 |publisher=UK Parliament |lang=en |access-date=11 верасня 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHd9yTX?url=http://www.parliament.uk/business/publications/parliamentary-archives/archives-highlights/handel-and-naturalisation/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>, і некаторыя яго творы, уключаючы [[Месія, араторыя|Месію]], напісаны на [[Англійская мова|англійскай мове]]<ref>{{cite news |url=http://www.playbillarts.com/features/article/4236.html |title=Handel all'inglese |last=Andrews |first=John |date=2006-04-14 |work=Playbill |location=New York |lang=en |access-date=11 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516210558/http://www.playbillarts.com/features/article/4236.html |archive-date=16 мая 2008 }}</ref>. [[Эндру Лойд Уэбер]] дасягнуў значнага сусветнага поспеху і з’яўляецца аўтарам музыкі для мюзіклаў, а яго працы цягам многіх гадоў дамінавалі ў [[лондан]]скім [[Уэст-Энд]]зе і часта выкарыстоўваліся на [[Брадвейскі тэатр|Брадвеі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref> {{cite book |url= http://books.google.com/books?id=AWaZ1LAFAZEC |title= Sondheim and Lloyd-Webber: The new musical |access-date=20 жніўня 2010 |publisher=Chatto & Windus |location =London |year =2001 |author=Citron, Stephen |isbn= 9781856192736 |lang=en}}</ref>. Творы гурта [[The Beatles]] разыйшліся колькасцю болей за мільярд копій, яны з’яўляюцца самым камерцыйна паспяховым гуртом у гісторыі музыкі і мелі вялізны ўплыў на развіццё папулярнай музыкі<ref name="Beatles sales"/><ref name=McCartney/><ref name="uktvrecording"/>. Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў брытанскай папулярнай музыкі цягам апошніх 50 гадоў можна вылучыць [[Queen]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]],[[Iron Maiden]], [[The Who]], [[Кліф Рычард|Кліфа Рычарда]], [[Bee Gees]], [[Элтан Джон|Элтана Джона]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] и [[The Rolling Stones]], кожны з якіх пераадолеў мяжу ў болей за 200 мільёнаў праданых копій<ref>{{cite press release |url= http://www.emimusic.com/news/2009/singstar®-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ |title= Легенды британского рока получат свою собственную игру для PlayStation3 и PlayStation2 |publisher= [[EMI]] |date= 2009-02-02 |lang= en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426201114/http://www.emimusic.com/news/2009/singstar%C2%AE-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ |archivedate=26 красавіка 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece |title=Resurrecting Church станет величайшим чудом |newspaper=The Times |location=London |date=2008-05-09 |first=Ben |last=Macintyre |lang=en |access-date=22 красавіка 2017 |archive-date=25 мая 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121851/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite news |url= http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html |title =Чествование Элтона Джона в Ben and Jerry |newspaper =The Daily Telegraph |date =17 ліпеня 2008 |first= Urmee |last= Khan |location= Лондон |lang=en}}</ref><ref> {{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html |title= Led Zeppelin воссоединится |newspaper =The Daily Telegraph |date =19 красавіка 2008 |location=London |first=Richard |last=Alleyne |access-date=31 сакавіка 2010 |lang=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Основатель Pink Floyd Syd Barrett умер дома |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2265034,00.html |newspaper=The Times |location=London |date=2006-07-11 |first=Adam |last=Fresco |access-date=31 сакавіка 2010 |lang=en |archive-date=13 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313205002/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/ |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite news |first=Kate |last=Holton |title=Rolling Stones подписали контракт на альбом |url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 |agency=Reuters |date=2008-01-17 |access-date=26 кастрычніка 2008 |lang=en }}</ref><ref> {{cite news |first=Tim |last=Walker |title=Jive talkin': Почему Robin Gibb хочет больше уважения для Bee Gees |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html |work=The Independent |location= London |date=2008-05-12 |access-date=26 кастрычніка 2008 |lang=en }}</ref>. Паводле даследвання [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], 8 з 10 гуртой і спевакоў з найвялікшай колькасцю перамог у [[Брытанскі чарт|Брытанскім чарце]] нарадзіліся ў Вялікабрытаніі: [[Status Quo]], [[Queen]], [[The Rolling Stones]], [[UB40]], [[Depeche Mode]], [[Bee Gees]], [[Pet Shop Boys]] і [[Manic Street Preachers]]<ref name="Hit singles"> {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4259312.stm |title=Status Quo владеет лидерством по количеству синглов |date=2005-09-19 |work=BBC News |access-date=2 жніўня 2009 |lang=en }}</ref>. == Узброеныя сілы Вялікабрытаніі == {{main|Узброеныя сілы Вялікабрытаніі}} Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сіл ({{lang-en|British Armed Forces}}) з’яўляецца брытанскі манарх. Узброеныя сілы (УС) Вялікабрытаніі знаходзяцца пад кіраваннем урада Вялікабрытаніі (Кабінета міністраў) і непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх Узброеных сіл з’яўляецца абарона Злучанага Каралеўства і яго заморскіх тэрыторый, пасоўванне інтарэсаў бяспекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі актыўныя і сталыя ўдзельнікі аперацый [[НАТА]] і сіл кааліцыі ў Іраку і Афганістане. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). * {{кніга|загаловак=Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1594-6}} == Спасылкі == * [http://unitedkingdom.net.ru/ Інфармацыя аб Вялікабрытаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507072706/http://unitedkingdom.net.ru/ |date=7 мая 2008 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Садружнасць нацый}} {{Вялікабрытанія ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны Еўропы}} {{НАТА}} {{G8}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] rzcjcp79rmouz7qep6h68tqhuyt4qjn 0 2300 5120056 5037882 2026-04-02T15:25:26Z HK-47 9640 /* Пілатуемыя палёты */ абнаўленне звестак 5120056 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Месяц}} {{Картка планеты |тып=спадарожнік | маленькая картка = | фон = #a0ffa0 | назва = Месяц [[Файл:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾]] | сімвал = Moon symbol decrescent.svg | выява = FullMoon2010.jpg | шырыня = 280px | подпіс = | выява2 = | шырыня2 = | подпіс2 = | іншыя назвы = | абазначэнне астэроіда = | катэгорыя астэроіда = | адкрыццё-ref = | першаадкрывальнік = | месца адкрыцця = | дата адкрыцця = | дата адкрыцця-ref = недастасоўна | спосаб адкрыцця = | арбіта-ref = | эпоха = | перыгелій = | апсіда = | перыапсіда = 363 104 км<br />0,0024 [[Астранамічная адзінка|а.а.]] | апаапсіда = 405 696 км<br />0,0027 а.а. | афелій = | вялікая паўвось = 384 399 км<br />0,00257 а.а. | сярэдні радыус арбіты = | эксцэнтрысітэт = 0,0549 (сярэдні) <ref name="surdin" /> | сідэрычны перыяд = 27,321582 дзён<br />{{nowrap|27 д 7 гадз 43,1 мін}} | сінадычны перыяд = 29,530588 дзён<br />{{nowrap|29 д 12 гадз 44,0 мін}} | арбітальная хуткасць = 1,023 км/с (сярэдняя)<ref name="surdin">{{кніга |загаловак = Солнечная система |адказны = Ред.-сост. [[Уладзімір Георгіевіч Сурдзін|В.Г. Сурдин]] |месца = М. |выдавецтва = Физматлит |год = 2008 |старонкі = 69 |isbn=978-5-9221-0989-5 }}</ref> | сярэдняя анамалія = | нахіл = 5,145° адн. [[Экліптыка|экліптыкі]] | вуглавое перамяшчэнне = | даўгата ўзыходнага вузла = (змяншэнне) 1 абарот за 18,6 гадоў | даўгата перыястра = | час перыястра = | аргумент перыцэнтра = (узрастанне) 1 абарот за 8,85 гадоў | палавінная амплітуда = | чый спадарожнік = [[Планета Зямля|Зямлі]] | спадарожнікі = | фізічныя характарыстыкі-ref = | памеры = | сціск = 0,00125 | экватарыяльны радыус = 1738,14 км<br />0,273 зямныя | палярны радыус = 1735,97 км<br />0,273 зямныя | сярэдні радыус = 1737,10 км<br />0,273 зямныя | акружнасць вялікага круга = 10 917 км | плошча паверхні = 3,793{{e|7}} км²<br />0,074 зямныя | аб'ём = 2,1958{{e|10}} км³<br />0,020 зямных | маса = 7,3477{{e|22}} кг <br />0,0123 зямныя | шчыльнасць = 3,3464 г/см³ | паскарэнне вольнага падзення = 1,62 м/с² | першая касмічная хуткасць = 1,68 км/с | другая касмічная хуткасць = 2,38 км/с | хуткасць вярчэння = | перыяд вярчэння = [[Сінхронны спадарожнік|сінхранізаваны]] (заўсёды павернуты да Зямлі адным бокам) | нахіл восі = 1,5424° (адносна плоскасці экліптыкі) | прамое ўзыходжанне = | схіленне = | палярная нябесная шырата = | палярная нябесная даўгата = | альбеда = 0,12 | спектральны тып = | бачная зорная велічыня = -2,5/-12,9<br />-12,74 (пры поўным Месяцы) | абсалютная зорная велічыня = | вуглавы дыяметр = | тэмпература на паверхні = | тэмпература 1 імя = Тэмпература | тэмпература 1 мінімум = 100 К (-173&nbsp;°C) (экватар)<br />33 К (-240&nbsp;°C) | тэмпература 1 сярэдняя = 220 К (-53&nbsp;°C)<br />130 К (-143&nbsp;°C) | тэмпература 1 максімум = 390 К (117&nbsp;°C)<br />230 К (-43&nbsp;°C) | тэмпература 2 імя = | тэмпература 2 мінімум = | тэмпература 2 сярэдняя = | тэмпература 2 максімум = | атмасфера-ref = | атмасферны ціск = | шкала вышыні = | склад атмасферы = '''вельмі разрэджаная''', маюцца сляды [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[неон]]у і [[аргон]]у<ref>[[Атмасфера Месяца]]</ref> }} '''Ме́сяц''' — натуральны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] [[Зямля (планета)|Зямлі]]. Самы блізкі да [[Сонца]] спадарожнік планеты, бо ў бліжэйшых да Сонца планет, [[Меркурый (планета)|Меркурыя]] і [[Венера (планета)|Венеры]], спадарожнікаў няма. Другі па яркасці{{efn|Тут пад яркасцю разумеецца [[зорная велічыня]], г. зн. поўны светлавы паток, які прыходзіць ад нябеснага цела (і, як следства, [[асветленасць]], якая ствараецца ім), а не [[яркасць]] ў фізічным сэнсе — значэнне светлавога патоку на адзінку [[цялесны вугал|цялеснага вугла]] аб’екта. Многія планеты маюць значна большае значэнне апошняй, але ў выпадку Месяца галоўную ролю іграе яго блізкасць да Зямлі і, такім чынам, большы вуглавы памер.}} аб'ект на зямным небасхіле пасля Сонца і пяты па велічыні натуральны спадарожнік планеты Сонечнай сістэмы. Сярэдняя адлегласць паміж цэнтрамі Зямлі і Месяца — {{nobr|384 467 км}} ({{nobr|0,002 57}} [[а. а.]] ~ 30 дыяметраў Зямлі). [[Бачная зорная велічыня]] поўнага Месяца на зямным небе -12,71^m<ref>{{З|ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article044826.html|Звёздная величина}}</ref>. Асветленасць, якая ствараецца поўным Месяцам каля паверхні Зямлі пры ясным надвор'і, складае 0,25 — 1 лк. Месяц з'яўляецца адзіным [[Астранамічны аб’ект|астранамічным аб'ектам]], акрамя ўласна Зямлі, на якім [[Апалон (касмічная праграма)|пабываў чалавек]]. == Месяц як нябеснае цела == === Арбіта === Са старажытных часоў людзі спрабавалі апісаць і растлумачыць рух Месяца. З часам з'яўляліся ўсё больш дакладныя тэорыі. Асновай сучасных разлікаў з'яўляецца тэорыя Браўна. Створаная на мяжы [[XIX стагоддзе|XIX]]-[[XX стагоддзе|XX]] стагоддзяў, яна апісвала рух Месяца з дакладнасцю вымяральных прыбораў таго часу. Пры гэтым у разліку выкарыстоўвалася больш за 1400 членаў (каэфіцыентаў і аргументаў пры трыганаметрычных функцыях). Сучасная навука можа разлічваць рух Месяца і правяраць гэтыя разлікі з яшчэ большай дакладнасцю. Метадамі лазернай лакацыі адлегласць да Месяца вымяраецца з хібнасцю ў некалькі сантыметраў<ref>В. Е. Жаров, 2002. [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени]</ref>. Такую дакладнасць маюць не толькі вымярэнні, але і тэарэтычныя прадказанні палажэння Месяца; для такіх разлікаў выкарыстоўваюцца выразы з дзясяткамі тысяч членаў, і не існуе граніцы іх колькасці, калі спатрэбіцца яшчэ больш высокая дакладнасць. У першым прыбліжэнні можна лічыць, што Месяц рухаецца па эліптычнай арбіце з [[эксцэнтрысітэт]]ам 0,0549 і вялікай паўвоссю 384 399 км. Рэальны рух Месяца даволі складаны, пры яго разліку неабходна ўлічваць мноства фактараў, напрыклад, прыплюснутасць Зямлі і моцны ўплыў Сонца, якое прыцягвае Месяц у 2,2 разы мацней, чым Зямля{{efn|Маса Сонца складае {{nobr|333 тыс. мас}} Зямлі, а [[Астранамічная адзінка|адлегласць Зямлі да Сонца]] прыкладна ў {{nobr|150 млн км / 384 тыс. км ≈ 390 раз}} большая, чым ад Зямлі до Месяца. Адпаведна, адносіны сіл прыцягнення Сонца і Зямлі, якія дзейнічаюць на Месяц, складаюць {{nobr|333000/390² ≈ 2,2 раза}}.}}. Больш дакладна рух Месяца вакол Зямлі можна ўявіць як спалучэнне некалькіх рухаў<ref>См. ''М. М. Дагаев''. Солнечные и лунные затмения. М.: Наука, 1978, стр. 50—54.</ref>: * вярчэнне вакол Зямлі па эліптычнай арбіце з перыядам 27,32166 сутак, гэта так званы [[Сідэрычны перыяд|сідэрычны месяц]] (гэта значыць рух адносна зорак); * паварот плоскасці месяцавай арбіты: яе вузлы (пункты перасячэння арбіты з экліптыкі) ссоўваюцца на захад, робячы поўны абарот за 18,6 гадоў. Гэты рух з'яўляецца [[Прэцэсія|прэцэсійным]]; * паварот вялікай восі месяцавай арбіты (лініі апсід) з перыядам 8,8 гадоў (адбываецца ў процілеглым кірунку, чым азначаны вышэй рух вузлоў, г. зн. даўгата перыгея павялічваецца); * перыядычная змена нахілу месяцавай арбіты ў адносінах да экліптыкі ад 4°59′ до 5°19′; * перыядычная змена памераў месяцавай арбіты: перыгея ад 356,41 да 369,96 тыс. км, апагея ад 404,18 да 406,74 тыс. км; * паступовае аддаленне Месяца ад Зямлі з прычыны прыліўнога паскарэння (прыкладна на 4 см у год), такім чынам, яго арбіта ўяўляе сабой спіраль, якая павольна раскручваецца<ref>[http://www.popularmechanics.ru/part/?articleid=3674&rubricid=3#Странный_спутник «Популярная механика» № 5, 2008]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Агульная будова === Месяц складаецца з кары, верхняй мантыі, сярэдняй мантыі, ніжняй мантыі (астэнасферы) і ядра. Атмасфера практычна адсутнічае. Паверхня Месяца пакрыта так званым рэгалітам — сумессю тонкага пылу і скалістых абломкаў, якія ўтвараюцца ў выніку сутыкненняў метэарытаў з месяцавай паверхняй. Ударна-выбуховыя працэсы, якія суправаджаюць метэарытныя бамбардзіроўкі, спрыяюць ўзрыхленню і перамешванню грунту, адначасова спякаючы і ўшчыльняючы часціцы грунту. Таўшчыня пласта рэгаліту складае ад долей метра да дзясяткаў метраў<ref>{{кніга |аўтар=Галкин И. Н., Шварев В. В. |загаловак=Строение Луны |выдавецтва=Знание |месца=М. |год=1977 |isbn=?; ББК 526 Г16 |старонак=64 |серыя=Новое в жизни, науке, технике. Серия «Космонавтика, астрономия», 2. Издается ежемесячно с 1971 г. }}</ref>. Таўшчыня кары Месяца змяняецца ў шырокіх межах ад 0 да 105 км<ref>[http://www.springerlink.com/content/17656w36520113j0/ SpringerLink — Space Science Reviews, Volume 154, Numbers 1-4]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле дадзеных са спадарожнікаў гравітацыйнай разведкі GRAIL, таўшчыня месячнай кары большая на тым паўшар'і, якое павернута да Зямлі<ref>[http://www.mk.ru/science/space/article/2013/12/02/953595-luna-demonstriruet-zemle-svoy-zhivot.html Лунное полушарие, развернутое к Земле, гораздо толще, чем обратная сторона Луны]</ref>. ==== Умовы на паверхні Месяца ==== Атмасфера Месяца вельмі разрэджаная. Калі паверхня не асветленая Сонцам, утрыманне газаў над ёй не перавышае {{nobr|2,0{{e|5}} часціц/см³}} (для Зямлі гэты паказчык складае 2,7{{e|19}} часціц/см³), а пасля ўзыходу Сонца павялічваецца на два парадкі за кошт дэгазацыі грунту. Разрэджанасць атмасферы прыводзіць да высокага перападу тэмператур на паверхні Месяца (ад −160&nbsp;°C да +120&nbsp;°C), у залежнасці ад асветленасці; пры гэтым тэмпература парод, якія залягаюць на глыбіні 1 м, пастаянная і роўная -35&nbsp;°C. З прычыны практычнай адсутнасці атмасферы, неба на Месяцы заўсёды чорнае, з зоркамі, нават калі Сонца знаходзіцца над гарызонтам. [[Файл:1967 CPA 3546.jpg|thumb|right|«На Луне. Восходит Земля.» Паштовая марка СССР, 1967 г.]] Зямны дыск вісіць у небе Месяца амаль нерухома. Прычыны невялікіх штомесячных ваганняў Зямлі па вышыні над месяцавым гарызонтам і па азімуце (прыкладна па 7°) такія ж, як у [[Лібрацыя|лібрацый]]. Вуглавы памер Зямлі пры назіранні з Месяца ў 3,7 разоў большы, чым месяцавы пры назіранні з Зямлі, а закрываемая Зямлёй плошча нябеснай сферы ў 13,5 разоў большая, чым закрываемая Месяцам. Ступень асветленасці Зямлі, бачная з Месяца, адваротная месяцавым фазам, бачным на Зямлі: у [[Поўня (фаза Месяца)|поўню]] c Месяца бачная неасветленая частка Зямлі, і наадварот. Асвятленне адлюстраваным святлом Зямлі прыкладна ў 50 разоў мацней, чым асвятленне святлом Месяца на Зямлі, максімальная [[бачная зорная велічыня]] Зямлі на Месяцы складае прыблізна −16^m. === Гравітацыйнае поле === {| class="standard" align="right" |+ Каэфіцыенты сектаральных і тэсеральных гармонік<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Орбитальные эфемериды Солнца, Луны и планет. 8. Начальные условия]</ref> | C_3,1 = 0,000030803810 | S_3,1 = 0,000004259329 |- | C_3,2 = 0,000004879807 | S_3,2 = 0,000001695516 |- | C_3,3 = 0,000001770176 | S_3,3 =-0,000000270970 |- | C_4,1 =-0,000007177801 | S_4,1 = 0,000002947434 |- | C_4,2 =-0,000001439518 | S_4,2 =-0,000002884372 |- | C_4,3 =-0,000000085479 | S_4,3 =-0,000000718967 |- | C_4,4 =-0,000000154904 | S_4,4 = 0,000000053404 |} Гравітацыйны патэнцыял Месяца традыцыйна запісваюць як суму трох складнікаў<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Астронет: 7.3 Гравитационное поле Луны]</ref>: <math>W=V+Q+\delta W,</math> дзе {{math|δ''W''}} — прыліўны патэнцыял, {{math|''Q''}} — цэнтрабежны патэнцыял, {{math|''V''}} — патэнцыял прыцягнення. Патэнцыял прыцягнення звычайна раскладваюць па занальных, сектаральных і тэсеральных гармоніках: <math>\begin{align} V&= \frac{GM}{r} \left(1-\sum_{n=2}^{\infty}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{\infty}\sum_{m=1}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^m(\sin\theta)\right), \end{align}</math> дзе {{math|''P_n^m''}} — далучаны паліном Лежандра, {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]], {{math|''M''}} — маса Месяца, {{math|λ}} і {{math|θ}} — [[даўгата]] і [[шырата]]. ==== Прылівы і адлівы ==== {{main|Прыліўныя сілы|Прылівы і адлівы}} Гравітацыйны ўплыў Месяца выклікае на Зямлі некаторыя цікавыя эфекты. Найбольш вядомы з іх - марскія [[прылівы і адлівы]]. На процілеглых баках Зямлі ўтвараюцца (у першым прыбліжэнні) дзве выпукласці — з боку, павернутага да Месяца, і з процілеглага яму. У [[Сусветны акіян|сусветным акіяне]] гэты эфект выяўлены нашмат мацней, чым у цвёрдай кары (выпукласць вады большая). Амплітуда прыліваў (рознасць узроўняў прыліву і адліву) на адкрытых прасторах акіяна невялікая і складае 30-40 см. Аднак паблізу берагоў з прычыны набегу прыліўной хвалі на цвёрдае дно прыліўная хваля павялічвае вышыню, роўна як і звычайныя ветравыя хвалі прыбою. Улічваючы кірунак вярчэння Месяца вакол Зямлі, можна скласці карціну руху прыліўной хвалі па акіяне. Моцныя прылівы больш характэрныя для ўсходніх узбярэжжаў мацерыкоў. Максімальная амплітуда прыліўной хвалі на Зямлі назіраецца ў заліве Фандзі ў Канадзе і складае 18 метраў. Хоць для зямнога шара велічыня сілы прыцягнення Сонца амаль у {{nobr|200 разоў}} большыя, чым сілы прыцягнення Месяца, прыліўныя сілы, спароджаныя Месяцам, амаль удвая большыя за спароджаныя Сонцам. Гэта адбываецца з-за таго, што прыліўныя сілы залежаць не толькі ад велічыні гравітацыйнага поля, а яшчэ і ад ступені яго неаднароднасці. Пры павелічэнні адлегласці ад крыніцы поля неаднароднасць памяншаецца хутчэй, чым велічыня самога поля. Паколькі Сонца амаль у 400 разоў далей ад Зямлі, чым Месяц, то прыліўныя сілы, выкліканыя сонечным прыцягненнем, аказваюцца слабымі<ref>{{cite web|url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|title=Морские приливы|author=Проф. А.В.НЕКРАСОВ|archive-url=https://www.webcitation.org/68ughMJ9C?url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|archive-date=4 ліпеня 2012|access-date=28 снежня 2014|url-status=live}}</ref>. === Магнітнае поле === Лічыцца, што крыніцай [[магнітнае поле планет|магнітнага поля]] планет з'яўляецца тэктанічная актыўнасць. Напрыклад, у Зямлі поле ствараецца рухам расплаўленага металу ў ядры, у [[Марс (планета)|Марса]] — наступствамі мінулай актыўнасці. «[[Луна-1]]» у 1959 устанавіла адсутнасць аднароднага магнітнага поля на Месяцы<ref name="Vn"/>{{rp|24}}. Вынікі даследаванняў навукоўцаў [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] пацвярджаюць гіпотэзу, што ў яго было вадкае ядро. Гэта ўкладваецца ў рамкі самай папулярнай гіпотэзы паходжання Месяца — сутыкненне Зямлі прыкладна 4,5 мільярда гадоў назад з касмічным целам памерам з Марс «выбіла» з Зямлі велізарны кавалак расплаўленай матэрыі, які пазней ператварыўся ў Месяц. Эксперыментальна удалося даказаць, што на раннім этапе існавання ў Месяца было аналагічнае зямному магнітнае поле<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны]</ref>. === Назіранне Месяца з Зямлі === {{main|Фазы Месяца|Лібрацыя|Зацьменне}} [[Файл:Moon phases bel.png|міні|цэнтр|700px|Сувязь фаз Месяца з яго становішчам адносна Сонца і Зямлі. Зялёным колерам выдзелены вугал, на які Месяц павернецца з моманту заканчэння ''[[Сідэрычны перыяд|сідэрычнага месяца]]'' да моманту заканчэння ''сінадычнага месяца''.]] Вуглавы дыяметр Месяца вельмі блізкі да сонечнага і складае каля паловы градуса. Месяц з Зямлі выглядае бела-жоўтым, хоць адлюстроўвае толькі 7% падаючага на яго сонечнага святла (прыкладна як драўняны вугаль). Так як Месяц не свеціцца сам, а толькі адлюстроўвае сонечнае святло, з Зямлі бачная толькі асветленая Сонцам частка месяцавай паверхні (у фазах Месяца, блізкіх да [[маладзік]]а, гэта значыць у пачатку першай квадры і ў канцы апошняй квадры, пры вельмі вузкім сярпе можна назіраць «папялістае святло Месяца» — слабае асвятленне яе прамянямі Сонца, адбітымі ад Зямлі). Месяц абарочваецца па арбіце вакол Зямлі, і тым самым вугал паміж Зямлёй, Месяцам і Сонцам змяняецца; мы назіраем гэтую з'яву як цыкл месяцавых фаз. Перыяд часу паміж паслядоўнымі маладзікамі ў сярэднім складае 29,5 дзён (709 гадзін) і называецца [[сінадычны месяц]]. Тое, што працягласць сінадычнага месяца большая, чым сідэрычнага, тлумачыцца рухам Зямлі вакол Сонца: калі Месяц адносна зорак здзяйсняе поўны абарот вакол Зямлі, Зямля к гэтаму часу праходзіць ужо {{Дроб|1|13}} частку сваёй арбіты, і каб Месяц зноў апынуўся паміж Зямлёй і Сонцам, яму трэба дадаткова каля двух сутак. [[Файл:Lunation animation April 2007.gif|міні|злева|Месяцавыя [[лібрацыя|лібрацыі]]]] Хоць Месяц і верціцца вакол сваёй восі, ён заўсёды звернуты да Зямлі адным і тым жа бокам, г. зн. вярчэнне Месяца вакол Зямлі і вакол уласнай восі сінхранізавана. Гэтая сінхранізацыя выклікана трэннем прыліваў, якія стварала Зямля ў абалонцы Месяца<ref>Э. В. Кононович и В. И. Мороз. ''Общий курс астрономии'' — {{М.}}: УРСС. — 2001 г. — С. 119.</ref>. Паводле законаў механікі, Месяц арыентаваны ў полі прыцягнення Зямлі так, што на Зямлю накіравана вялікая паўвось месяцавага эліпсоіда. З'ява лібрацыі, адкрытая [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]] у 1635 годзе, дазваляе назіраць каля 59% месячнай паверхні. Справа ў тым, што вакол Зямлі Месяц абарочваецца з пераменнай вуглавой скорасцю з прычыны эксцэнтрысітэту месяцавай арбіты (паблізу перыгея рухаецца хутчэй, паблізу апагея павольней), у той час як кручэнне спадарожніка вакол уласнай восі раўнамернае. Гэта дазваляе ўбачыць з Зямлі заходні і ўсходні краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па даўгаце). Акрамя таго, у сувязі з нахілам восі вярчэння Месяца да плоскасці зямной арбіты з Зямлі можна ўбачыць паўночны і паўднёвы краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па шыраце). Існуе яшчэ фізічная лібрацыя, абумоўленая ваганнем спадарожніка вакол становішча раўнавагі ў сувязі са змешчаным цэнтрам цяжару, а таксама ў сувязі з дзеяннем прыліўных сіл з боку Зямлі. Гэтая фізічная лібрацыя мае велічыню 0,02° па даўгаце з перыядам 1 год і 0,04° па шыраце з перыядам 6 гадоў. З-за рэфракцыі ў атмасферы Зямлі пры назіранні Месяца нізка над гарызонтам яго дыск выглядае прыплюшчаным. [[Файл:Speed of light from Earth to Moon.gif|міні|820px|цэнтр|Час (1,255 секунды), за якое святло, пушчанае з Зямлі, дасягае Месяца. Малюнак выкананы ў маштабе.]] З-за няроўнасцей рэльефу на паверхні Месяца пры поўным сонечным зацьменні можна назіраць [[пацеркі Бейлі]]. Калі ж, наадварот, Месяц трапляе ў цень Зямлі, можна назіраць іншы аптычны эфект: ён чырванее, будучы падсветленым рассеяным у атмасферы Зямлі святлом. == Селеналогія == [[Файл:MoonLP150Q grav 150-ru.jpg|міні|300пкс|Радыяльная гравітацыйная анамалія на паверхні Месяца.]] [[Файл:Impact sequence.jpg|міні|300пкс|[[Ударны кратар]] — паглыбленне, якое з'явілася на паверхні касмічнага цела ў выніку падзення іншага цела меншага памеру.]] Дзякуючы яго памеру і саставу Месяц часам адносяць да планет зямной групы разам з Меркурыем, Венерай, Зямлёй і Марсам. Вывучаючы геалагічную будову Месяца, можна шмат чаго даведацца аб будове і развіцці Зямлі. Таўшчыня кары Месяца ў сярэднім складае 68 км, змяняючыся ад 0 км пад месяцавым [[мора Крызісаў|морам Крызісаў]] да 107 км у паўночнай часткі кратара Каралёва на адваротным баку. Пад карой знаходзіцца мантыя і, магчыма, малое ядро з сярністага жалеза (радыусам прыблізна 340 км і масай, якая складае 2% масы Месяца). Цікава, што цэнтр мас Месяца размяшчаецца прыкладна ў 2 км ад геаметрычнага цэнтра па кірунку да Зямлі. На тым баку, які павернуты да Зямлі, кара больш тонкая<ref>{{cite web |title = Луна |url = http://sch1262.ru/planets/venera8.html |publisher = sch1262.ru |access-date = 08.12.2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130616010252/http://sch1262.ru/planets/venera8.html |archive-date = 16 чэрвеня 2013 |url-status = dead }}</ref>. Паводле вынікаў місіі «Кагуя» было ўстаноўлена, што ў [[Мора Масквы|моры Масквы]] таўшчыня кары найменшая для ўсяго Месяца<ref>{{cite journal |author=Ishihara |title=Crustal thickness of the Moon: Implications for farside basin structures|journal=Geophysical Research Letters|volume=36|date=October 2009|doi=10.1029/2009GL039708|display-authors=etal | issn = 0094-8276}}</ref> — амаль 0 метраў пад пластом базальтавай лавы таўшчынёй 600 метраў<ref>{{cite journal |author=Manabu Kato |title=The Kaguya Mission Overview |journal=Space Science Reviews|doi=10.1007/s11214-010-9678-3|date=2010-08-25|display-authors=etal}}</ref>. Вымярэння хуткасці спадарожнікаў «Лунар Орбітэр» дазволілі стварыць гравітацыйную карту Месяца. З яе дапамогай былі выяўлены ўнікальныя месяцавыя аб'екты, названыя [[маскон]]амі (ад {{lang-en|mass concentration}}) — гэта масы рэчывы падвышанай шчыльнасці. Месяц не мае магнітнага поля, хоць некаторыя з горных парод на яе паверхні праяўляюць рэшткавы магнетызм, што паказвае на магчымасць існавання магнітнага поля Месяца на ранніх стадыях развіцця. Паверхня Месяца схільная непасрэднаму ўздзеянню сонечнага ветру. На працягу 4 млрд гадоў вадародныя іоны з сонечнага ветру ўкараняліся ў рэгаліт Месяца. Такім чынам, узоры рэгаліту, дастаўленыя місіямі «Апалон», апынуліся вельмі каштоўнымі для даследавання сонечнага ветру. У лютым 2012 года амерыканскія астраномы выявілі на адваротным баку Месяца некалькі геалагічных наватвораў. Гэта сведчыць пра тое, што месяцавыя тэктанічныя працэсы працягваліся яшчэ як мінімум 950 млн гадоў пасля меркаванай даты геалагічнай «смерці» Месяца<ref>{{Cite web |url=http://www.yugopolis.ru/news/science/2012/02/20/30173/luna-astronomi |title=На темной стороне Луны найдены следы свежих тектонических процессов |access-date=6 студзеня 2015 |archive-date=21 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120221060905/http://www.yugopolis.ru/news/science/2012/02/20/30173/luna-astronomi |url-status=dead }}</ref>. === Пячоры === Японскім зондам Кагуя выяўлена адтуліна ў паверхні Месяца, размешчаная недалёка ад вулканічнага плато Холмы Марыуса, якая, як мяркуецца, вядзе ў тунэль пад паверхняй. Дыяметр адтуліны складае каля 65 метраў, а глыбіня, як мяркуецца, 80 метраў<ref name="Лента, тоннель">[http://www.lenta.ru/news/2009/10/23/moon «На Луне нашли вход в подземный тоннель»] — [[Лента.ру]] (26.10.2009)</ref>. Навукоўцы лічаць, што падобныя тунэлі сфарміраваныя шляхам зацвярдзення патокаў расплаўленай пароды, дзе ў цэнтры застыла лава. Дадзеныя працэсы адбываліся ў перыяд вулканічнай актыўнасці на Месяцы. Пацвярджэннем дадзенай тэорыі з'яўляецца наяўнасць звілістых разор на паверхні спадарожніка<ref name="Лента, тоннель"/>. Падобныя тунэлі могуць паслужыць для каланізацыі, дзякуючы абароне ад сонечнай радыяцыі і замкнёнасці прасторы, у якой прасцей падтрымліваць ўмовы жыццезабеспячэння<ref name="Лента, тоннель"/>. Падобныя адтуліны маюцца і на Марсе. === Сейсмалогія === Пакінутыя на Месяцы экспедыцыямі «Апалон-12», «Апалон-14», «Апалон-15» і «Апалон-16» чатыры сейсмографа паказалі наяўнасць сейсмічнай актыўнасці]]<ref>{{артыкул|аўтар=Г.Латем, И.Накамура, Дж.Дорман, Ф.Дьюнебье, М.Юинг, Д.Ламлейн|загаловак=Результаты пассивного сейсмического эксперимента по программе «Аполлон»|выданне=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|адказны=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1975|старонкі=299—310}}</ref>. Зыходзячы з апошніх разлікаў навукоўцаў, месяцавае ядро складаецца галоўным чынам з распаленага жалеза<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html|title=В недрах Луны есть раскаленное металлическое ядро, считают учёные|date=8 января 2011|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804040558/http://ria.ru/science/20110108/318863206.html|archive-date=4 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. З-за адсутнасці вады ваганні месяцавай паверхні працяглыя па часе і могуць доўжыцца больш за гадзіну. Месяцатрасенні можна падзяліць на чатыры групы: * прыліўныя, здараюцца двойчы на месяц, выкліканыя ўздзеяннем прыліўных сіл Сонца і Зямлі; * тэктанічныя — нерэгулярныя, выкліканыя зрухамі ў грунце Месяца; * метэарытныя — з-за падзення метэарытаў; * тэрмальныя — іх прычынай служыць рэзкі нагрэў месяцавай паверхні з узыходам Сонца. Найбольшую небяспеку для магчымых заселеных станцый уяўляюць тэктанічныя месяцатрасенні. Сейсмограф НАСА за 5 гадоў даследаванняў было зарэгістравана 28 падобных месяцатрасенняў. Некаторыя з іх дасягаюць 5,5 балаў па шкале Рыхтэра і доўжацца больш за 10 хвілін. Для параўнання на Зямлі падобныя землятрусы доўжацца не больш за дзве хвіліны<ref>[http://livescience.ru/content/view/920/143/ Лунотрясения]</ref><ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ Moonquakes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150107145536/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ |date=7 студзеня 2015 }}{{ref-en}}</ref>. === Вада на Месяцы === Упершыню звесткі пра выяўленне вады на Месяцы былі апублікаваныя ў 1978 годзе савецкімі даследчыкамі ў часопісе «Геахімія». Факт быў усталяваны ў выніку аналізу узораў, дастаўленых зондам «Луна-24» ў 1976 годзе. Працэнт знойдзенай ва ўзоры вады склаў 0,1<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|title=Американский ученый признал приоритет СССР в обнаружении воды на Луне|date=2012-05-30|publisher=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619124228/http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|archive-date=19 чэрвеня 2012|access-date=6 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2008 года група амерыканскіх геолагаў з Інстытута Карнэгі і Універсітэта Браўна выявіла ў узорах грунту Месяца сляды вады, якая ў вялікай колькасці вылучалася з нетраў спадарожніка на ранніх этапах яго існавання. Пазней большая частка гэтай вады выпарылася ў космас<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm Би-би-си | На Луне была и есть вода]</ref>. Расійскія навукоўцы з дапамогай створанага імі прыбора LEND, усталяванага на зондзе LRO, выявілі ўчасткі Месяца, найбольш багатыя вадародам. На падставе гэтых дадзеных НАСА выбрала месца для правядзення бамбардзіроўкі Месяца зондам LCROSS<ref>[http://www.infox.ru/science/universe/2009/09/21/selena_water.phtml Российские учёные указали на потенциальные локации воды на Луне]</ref>. Пасля правядзення эксперыменту, 13 лістапада 2009 года, НАСА паведаміла аб выяўленні ў кратары Кабеус ў раёне паўднёвага полюса вады ў выглядзе лёду<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml Джонатан Эймос. Научный отдел Би-Би-Си. «На Луне нашли „значительное количество“ воды»]</ref>. Паводле дадзеных, перададзеным радарам Mini-SAR, устаноўленым на індыйскім месячным апараце Чандраян-1, усяго ў рэгіёне паўночнага полюса выяўлена не менш як 600 млн. тон вады, большая частка якой знаходзіцца ў выглядзе ледзяных груд, якія знаходзяцца на дне месяцавых кратэраў. Усяго вада была знойдзена ў больш чым 40 кратарах, дыяметр якіх вар'іруе ад 2 да 15 км. Зараз у навукоўцаў ужо няма ніякіх сумненняў у тым, што знойдзены лёд — гэта менавіта водны лёд<ref>[http://cybersecurity.ru/space/88564.html «На Луне найдены более 40 водных ледяных кратеров»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501003338/http://cybersecurity.ru/space/88564.html |date=1 мая 2011 }}</ref>. == Хімія месяцавых парод == Склад месяцавага грунту істотна адрозніваецца ў марскіх і мацерыковых раёнах Месяца. Месяцавыя пароды збеднены жалезам, вадой і лятучымі кампанентамі. {| class="wikitable sortable" |+Хімічны склад месяцавага [[рэгаліт]]у ў [[працэнт]]ах<ref>{{артыкул|аўтар=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка|загаловак=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»|выданне=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|адказны=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1975|старонкі=156—166}}</ref>. |- !Элементы ||Дастаўлены КА «Луна-20»||Дастаўлены КА «Луна-16» |- |[[Крэмній|Si]] ||20,0 ||20,0 |- |[[Тытан (хімічны элемент)|Ti]]||0,28||1,9 |- |[[Алюміній|Al]]||12,5 ||8,7 |- |[[Хром|Cr]]||0,11||0,20 |- |[[Жалеза|Fe]]||5,1||13,7 |- |[[Магній|Mg]]||5,7||5,3 |- |[[Кальцый|Ca]]||10,3||9,2 |- |[[Натрый|Na]]||0,26||0,32 |- |[[Калій|K]]||0,05||0,12 |} АМС «Луна-20» даставіла грунт з мацерыковага раёна, «Луна-16» з марскога<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw Геофизические и геохимические особенности Луны.]</ref>. == Селенаграфія == {{main|Селенаграфія}} [[Файл:Moondisk main visible details.png|thumb|left|300px|Асноўныя дэталі на месяцавым дыску, бачныя неузброеным вокам. Z — «[[месяцавы заяц]]», A — [[кратар Ціха]], B — [[кратар Капернік]], C — [[кратар Кеплер]], 1 — [[Акіян Бур]], 2 — [[Мора Дажджоў]], 3 — [[Мора Спакою]], 4 — [[Мора Яснасці]], 5 — [[Мора Аблокаў]], 6 — [[Мора Дастатку]], 7 — [[Мора Крызісаў]], 8 — [[Мора Вільготнасці]]]] [[Файл:MoonTopoGeoidUSGS-ru.jpg|thumb|300px|Тапаграфія Месяца, вышыня паверхні адносна месяцавага [[геоід]]у. Бачны з Зямлі бок — злева.]] Паверхню Месяца можна падзяліць на два тыпы: вельмі старая гарыстая мясцовасць (месяцавы мацярык) і адносна гладкія і маладзейшыя месяцавыя моры. Месяцавыя моры, якія складаюць прыблізна 16% усёй паверхні Месяца, — гэта велізарныя кратэры, якія ўзніклі ў выніку сутыкненняў з нябеснымі целамі, якія былі пазней затопленыя вадкай лавай. Большая частка паверхні пакрыта рэгаліту. Месяцавыя мора, пад якімі месяцавымі спадарожнікамі выяўленыя больш шчыльныя, цяжкія пароды, сканцэнтраваныя на звернутым да Зямлі баку з-за ўплыву гравітацыйнага моманту пры фарміраванні Месяца. === Паходжанне кратараў === Спробы растлумачыць паходжанне кратараў на Месяцы пачаліся з канца 1780-х гадоў. Асноўных гіпотэз было дзве — вулканічная і метэарытная<ref>Метеоры, метеориты, метеороиды. Бронштэн В. А.</ref>. Згодна з пастулатам вулканічнай тэорыі, высунутай у 80-х гадах XVIII стагоддзя нямецкім астраномам Іаганам Шротэрам, месяцавыя кратары былі ўтвораны з прычыны магутных вывяржэнняў на паверхні. Але ў 1824 годзе таксама нямецкі астраном Франц фон Груйтуйзен сфармуляваў метэарытную тэорыю, паводле якой пры сутыкненні нябеснага цела з Месяцам адбываецца прадаўліванне паверхні спадарожніка і ўтварэнне кратара. Да 20-х гадоў XX стагоддзя супраць метэарытны гіпотэзы вылучалі той факт, што кратары маюць круглую форму, хоць касых удараў па паверхні павінна быць больш чым прамых, а значыць пры метэарытным паходжанні кратары павінны мець форму эліпса. Аднак у 1924 годзе новазеландскі навуковец Джыфард упершыню даў якаснае апісанне ўдару аб паверхню планеты метэарыта, які рухаецца з касмічнай хуткасцю. Атрымлівалася, што пры такім удары вялікая частка метэарыта выпараецца разам з пародай на месцы ўдару, і форма кратара не залежыць ад вугла падзення. Таксама ў карысць метэарытнай гіпотэзы кажа тое, што супадае залежнасць колькасці месяцавых кратараў ад іх дыяметра і залежнасць колькасці метэорных цел ад іх памеру. Крыху пазней, у 1937 годзе, дадзеную тэорыю прывёў да абагульненасці навуковаму ўвазе савецкі студэнт Кірыл Пятровіч Станюковіч, які пасля стаў доктарам навук і прафесарам. Дадзеная «выбухная тэорыя» распрацоўвалася ім самім і групай навукоўцаў з 1947 па 1960 год, а дапрацоўвалася ў далейшым і іншымі даследнікамі. Палёты да спадарожніка Зямлі з 1964 года, учыненыя амерыканскімі апаратамі «Рэйнджар», а таксама адкрыццё кратараў на іншых планетах Сонечнай сістэмы ([[Планета Марс|Марс]], [[Планета Меркурый|Меркурый]], [[Венера (планета)|Венера]]) падвялі вынік гэтай векавой спрэчцы аб паходжанні кратараў на Месяцы. Справа ў тым, што адкрытыя вулканічныя кратары (напрыклад, на Венеры) моцна адрозніваюцца ад месяцавых, падобных з кратарамі на Меркурыі, якія, у сваю чаргу былі ўтвораны ўдарамі нябесных цел. Таму метэарытнага тэорыя цяпер лічыцца агульнапрынятай. Дзякуючы сутыкненням Месяца з астэроідам мы можам назіраць з Зямлі метэарытныя кратары на Месяцы. Навукоўцы з Парыжскага інстытута фізікі Зямлі мяркуюць, што 3,9 мільярда гадоў таму сутыкненне Месяца з буйным астэроідам прымусіла Месяц павярнуцца<ref>{{cite web |datepublished = 23-01-2009 |url = http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html |title = Удар астероида повернул Луну другой стороной к Земле - учёные |publisher = РИА Новости |access-date = 2009-11-15 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160311072340/http://ria.ru/science/20090123/159931145.html |archive-date = 11 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. === Месяцавыя моры === {{main|Месяцавае мора}} Месяцавыя моры ўяўляюць сабой шырокія, залітыя некалі базальтавай лавай нізіны. Першапачаткова дадзеныя ўтварэнні лічылі звычайнымі марамі. Пасля, калі гэта было аспрэчана, змяняць назву не сталі. Месяцавыя мора займаюць каля 40% бачнай плошчы Месяца. [[Файл:Lunar mare and sinūs.jpg|міні|500px|Моры і Залівы на Месяцы.]] Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|title=Номенклатурный ряд названий лунного рельефа|author=С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов|publisher=Государственный Астрономический институт им. П.К. Штернберга, МГУ|lang=ru|access-date=2010-08-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66j5HV6tP?url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|archive-date=6 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. * [[Акіян Бур]] — ''Oceanus Procellarum'' (1) ==== Моры ==== * [[Мора Вільготнасці]] — ''Mare Humorum'' (6) * [[Мора Усходняе]] — ''Mare Orientale'' * [[Мора Хваль]] — ''Mare Undarum'' (14) * [[Мора Гумбальта]] — ''Mare Humboldtianum'' (19) * [[Мора Дажджоў]] — ''Mare Imbrium'' (2) * [[Мора Змяі]] — ''Mare Anguis'' (18) * [[Мора Дастатку]] — ''Mare Fecunditatis'' (12) * [[Мора Краёвае]] — ''Mare Marginis'' (16) * [[Мора Крызісаў]] — ''Mare Crisium'' (17) * [[Мора Нектару]] — ''Mare Nectaris'' (11) * [[Мора Аблокаў]] — ''Mare Nubium'' (7) * [[Мора Астравоў]] — ''Mare Insularum'' (4) * [[Мора Пароў]] — ''Mare Vaporum'' (8) * [[Мора Пены]] — ''Mare Spumans'' (13) * [[Мора Пазнанае]] — ''Mare Cognitum''(5) * [[Мора Сміта]] — ''Mare Smythii'' (15) * [[Мора Спакою]] — ''Mare Tranquillitatis'' (10) * [[Мора Холаду]] — ''Mare Frigoris'' (3) * [[Мора Паўднёвае (Месяц)|Мора Паўднёвае]] — ''Mare Australe'' * [[Мора Яснасці]] — ''Mare Serenitatis'' (9) ==== Залівы ==== * [[Заліў Вернасці]] — ''Sinus Fidei'' (23) * [[Заліў Спякоты]] — ''Sinus Aestum'' (24) * [[Заліў Лунніка]] — ''Sinus Lunicus'' (22) * [[Заліў Кахання]] — ''Sinus Amoris'' (29) * [[Заліў Вясёлкі]] — ''Sinus Iridum'' (21) * [[Заліў Расы]] — ''Sinus Roris'' (20) * [[Заліў Славы]] — ''Sinus Honoris'' (26) * [[Заліў Згоды]] — ''Sinus Concordiae'' (28) * [[Заліў Суровасці]] — ''Sinus Asperitatis'' (27) * [[Заліў Поспеху]] — ''Sinus Successus'' (30) * [[Цэнтральны Заліў|Заліў Цэнтральны]] — ''Sinus Medii'' (25) ==== Азёры ==== * [[Возера Багавейнасці]] — ''Lacus Timoris'' (ошиб. — ''Lacus Tumoris'') * [[Возера Вясны]] — ''Lacus Veris'' * [[Возера Вечнасці]] — ''Lacus Temporis'' * [[Возера Зімы]] — ''Lacus Hiemalis'' * [[Возера Справядлівасці]] — ''Lacus Bonitatis'' * [[Возера Лета]] — ''Lacus Aestatis'' * [[Возера Надзеі]] — ''Lacus Spei'' * [[Возера Настойлівасці]] — ''Lacus Perseverantiae'' * [[Возера Пяшчоты]] — ''Lacus Lenitatis'' * [[Возера Нянавісці]] — ''Lacus Odii'' * [[Возера Восені]] — ''Lacus Autumni'' * [[Возера Смутку]] — ''Lacus Doloris'' * [[Возера Перавагі]] — ''Lacus Excellentiae'' * [[Возера Радасці]] — ''Lacus Gaudii'' * [[Возера Смерці]] — ''Lacus Mortis'' * [[Возера Сну]] — ''Lacus Somniorum'' * [[Возера Шчасця]] — ''Lacus Felicitatis'' ==== Балоты ==== * [[Балота Гніення]] — ''Palus Putredinis'' * [[Балота Сну]] — ''Palus Somni'' * [[Балота Эпідэмій]] — ''Palus Epidemiarum'' ==== Утварэнні на адваротным баку Месяца ==== Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ"/>. * [[Мора Мары]] — ''Mare Ingenii'' * [[Мора Масквы]] — ''Mare Moscoviense'' * [[Возера Забыцця]] — ''Lacus Oblivionis'' * [[Возера Адзіноты]] — ''Lacus Solitudinis'' * [[Возера Задаволення]] — ''Lacus Luxuriae'' === Унутраная структура === Месяц — дыферэнцыяванае цела, яна мае геахімічных розную кару, мантыю і ядро. Абалонка ўнутранага ядра багатая жалезам, яна мае радыус 240 км, вадкае знешняе ядро складаецца ў асноўным з вадкага жалеза з радыусам прыкладна 300-330 кіламетраў. Вакол ядра знаходзіцца часткова расплаўлены памежны пласт з радыусам каля 480-500 кіламетраў<ref>[http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html Лунное ядро (NASA)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-en}}</ref>. Гэтая структура, як мяркуюць, з'явілася ў выніку фракцыйнай крышталізацыі з глабальнага акіяна магмы неўзабаве пасля адукацыі Месяца 4,5 мільярда гадоў таму<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Кристаллизация лунного океана магмы] {{ref-en}}</ref>. Месяцавая кара мае ў сярэднім таўшчыню ~ 50 км. Месяц — другі па шчыльнасці спадарожнік у Сонечнай сістэме пасля [[Іо (спадарожнік)|Іо]]. Аднак унутранае ядро Месяца малое, яго радыус каля 350 км; гэта толькі ~ 20% ад памеру Месяца, у адрозненне ад ~ 50% у большасці іншых землепадобных цел. Складаецца месяцавае ядро з жалеза, з невялікай колькасцю прымешак серы і нікелю. == Карта Месяца == Месяцавы ландшафт своеасаблівы і ўнікальны. Месяц увесь пакрыты кратэрамі рознага памеру - ад мікраскапічных да соцень кіламетраў. Доўгі час навукоўцы не маглі зазірнуць на адваротны бок Месяца, гэта стала магчыма са з'яўленнем касмічных апаратаў. Зараз навукоўцы ўжо стварылі вельмі падрабязныя карты абодвух паўшар'яў Месяца. Падрабязныя месяцавыя карты складаюць для таго, каб у бліжэйшай будучыні падрыхтавацца для высадкі чалавека на Месяц, удалага размяшчэння месяцавых баз, тэлескопаў, транспарту, пошуку карысных выкапняў і т. п. == Паходжанне Месяца == Да таго, як навукоўцы атрымалі ўзоры месяцавага грунту, яны нічога не ведалі пра тое, калі і як утварыўся Месяц. Існавала дзве прынцыпова розных тэорыі: * Месяц і Зямля сфарміраваліся ў адзін і той жа час з газапылавога воблака; * Месяц сфарміраваўся ў іншым месцы і ў далейшым быў захоплены Зямлёй. Аднак новая інфармацыя, атрыманая шляхам дэталёвага вывучэння ўзораў з Месяца, прывяла да стварэння тэорыі гіганцкага сутыкнення: 4,36<ref name="возраст луны">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/|title=Астрономы определили точный возраст Луны|date=18 жніўня 2011|publisher=Лента.ру|access-date=2011-08-19}}</ref> мільярда гадоў назад протапланета Зямля (Гея) сутыкнулася з протапланетай Тэя. Удар прыйшоўся не па цэнтры, а пад вуглом (амаль па датычнай). У выніку вялікая частка рэчыва была выкінута на калязямную арбіту. З гэтых абломкаў сабраўся прота-Месяц і стаў абарочвацца па арбіце з радыусам каля {{{лік|60000}}} км. Зямля ў выніку ўдару атрымала рэзкі прырост скорасці вярчэння (адзін абарот за 05:00) і прыкметны нахіл восі кручэння. Хоць у гэтай тэорыі таксама ёсць недахопы, у цяперашні час яна лічыцца асноўнай<ref>{{Cite web |title=Статья «Рождение Луны» на selfire.com |url=http://selfire.com/2008/09/1535/ |access-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909155142/http://selfire.com/2008/09/1535/ |archive-date=9 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html Германские учёные о составе лунных пород]</ref>. Паводле ацэнак, заснаваных на ўтрыманні стабільнага радыягеннага ізатопа вальфраму-182 (які ўзнікае пры распадзе адносна кароткачасовага гафнію-182) ва ўзорах месяцавага грунту, у 2005 годзе навукоўцы-мінералогіі з Германіі і Вялікабрытаніі вызначылі ўзрост месяцавых парод у {{nobr|4 млрд 527 млн гадоў}} (±10 млн гадоў)<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon / Science]</ref>, а ў 2011 годзе яго ўзрост быў вызначаны ў 4,36 млрд гадоў (±3 млн гадоў)<ref name="возраст луны" />. == Даследаванне Месяца == [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|thumb|left|200px|[[Кратар Дэдал]]. [[Дыяметр]]: 93 км. Глыбіня: 3 км (фота НАСА)]] Месяц прыцягваў увагу людзей з старажытных часоў. Ва II ст. да н. э. Гіпарх даследаваў рух Месяца па зорнаму небу, вызначыўшы нахіл месяцавай арбіты адносна экліптыкі, памеры Месяца і адлегласць ад Зямлі<ref>{{артыкул|аўтар=Трифонов Е.Д.|загаловак=Как измерили Солнечную систему|выданне=Природа]|нумар=7|год=2008|старонкі=18—24|спасылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae}}</ref>, а таксама выявіў шэраг асаблівасцей руху. Вынаходніцтва тэлескопаў дазволіла адрозніваць больш дробныя дэталі рэльефу Месяца. Адну з першых месяцавых карт склаў Джавані Рычыолі ў 1651 годзе, ён жа даў назвы буйным цёмным абласцям, назваў іх «морамі», чым мы і карыстаемся да гэтага часу. Дадзеныя тапонімы адлюстроўвалі даўняе паданне, быццам надвор'е на Месяцы падобнае з зямным, і цёмныя ўчасткі нібыта былі запоўненыя месяцавай вадой, а светлыя ўчасткі лічыліся сушай. Аднак у 1753 годзе харвацкі астраном Руджэра Бошкавіч даказаў, што Месяц не мае атмасферы. Справа ў тым, што пры пакрыцці зорак Месяцам, тыя знікаюць імгненна. Але калі б у Месяца была атмасфера, то зоркі бы пагасалі паступова. Гэта сведчыла аб тым, што ў спадарожніка няма атмасферы. А ў такім выпадку вадкай вады на паверхні Месяца быць не можа, бо яна імгненна б выпарылася. З лёгкай рукі таго ж Джавані Рычыолі кратарам сталі даваць імёны вядомых навукоўцаў: ад Платона, Арыстоцеля і Архімеда да Вярнадскага, Цыялкоўскага і Паўлава. Новым этапам даследавання Месяца стала ўжыванне фатаграфіі ў астранамічных назіраннях, пачынаючы з сярэдзіны XIX стагоддзя. Гэта дало магчымасць больш дэталёва аналізаваць паверхню Месяца па падрабязным фатаграфіях. Такія фатаграфіі былі зробленыя, у прыватнасці, Уорэнам дэ ла Ру (1852) і Люісам Рэзерфордам (1865). У 1881 годзе П'ер Жансен склаў дэталёвы «Фатаграфічны атлас Месяца». === АМС === {{Гл. таксама|Месяц (касмічная праграма)|Апалон (касмічная праграма)}} З пачаткам касмічнай эры колькасць нашых ведаў аб Месяцы значна павялічылася. Стаў вядомы склад месяцавага грунту, навукоўцы атрымалі яго ўзоры, складзена карта {{нп5|адваротны бок Месяца|адваротнага боку|ru|обратная сторона Луны}}. Упершыню Месяца дасягнуў савецкі касмічны карабель «Луна-2» 13 верасня 1959 года. Упершыню ўдалося зазірнуць на адваротны бок Месяца ў 1959 годзе, калі савецкая станцыя «Луна-3» праляцела над ім і сфатаграфавала нябачную з Зямлі частку яго паверхні. Пасля таго як у жніўні 1976 года савецкая станцыя «Луна-24» даставіла на Зямлю ўзоры месяцавага грунту, наступны апарат — японскі спадарожнік «Hiten» — паляцеў да Месяца толькі ў 1990 годзе. Далей былі запушчаныя два амерыканскіх касмічных апарата — Clementine ў 1994 годзе і Lunar Prospector ў 1998 годзе. Еўрапейскае касмічнае агенцтва 28 верасня 2003 года запусціла сваю першую аўтаматычную міжпланетную станцыю (АМС) «Смарт-1». 14 верасня 2007 года Японія запусціла другую АМС для даследавання Месяца «Кагуя». А 24 кастрычніка 2007 года ў месяцавую гонку ўступіла і КНР — быў запушчаны першы кітайскі спадарожнік Месяца «Чан'э-1». З дапамогай гэтай і наступнай станцый навукоўцы ствараюць аб'ёмную карту месяцавай паверхні, што ў будучыні можа паспрыяць амбіцыйнаму праекту каланізацыі Месяца<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?7777 Китай запустил свой первый лунный спутник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090318065620/http://www.membrana.ru/lenta/?7777 |date=18 сакавіка 2009 }} — MEMBRANA, 24 октября 2007</ref>. 22 кастрычніка 2008 года была запушчана першая індыйская АМС «Чандраян-1». У 2010 годзе Кітай запусціў другую АМС «Чан'э-2». [[Файл:Apollo 17 landing site, labeled.jpg|thumb|Месца пасадкі экспедыцыі Апалон-17. Бачныя: спускальны модуль, даследчае абсталяванне [[ALSEP]], сляды колаў аўтамабіля і пешыя сляды касманаўтаў.<br />Здымак КА [[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]], [[4 верасня]] [[2011]] года.]] 18 чэрвеня 2009 года НАСА былі запушчаны месяцавыя арбітальныя зонды — Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) і Lunar Crater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Спадарожнікі прызначаныя для збору інфармацыі аб месяцавай паверхні, пошуку вады і прыдатных месцаў для будучых месяцавых экспедыцый<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|first=Donald|last=Savage|author2=Gretchen Cook-Anderson|date=2004-12-22|title=NASA Selects Investigations for Lunar Reconnaissance Orbiter|publisher=NASA News|archive-url=https://www.webcitation.org/66CLSCJVh?url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|archive-date=16 сакавіка 2012|access-date=9 студзеня 2015|url-status=live}}</ref>. Да саракагоддзя палёту Апалона-11 аўтаматычная міжпланетная станцыя LRO выканала спецыяльнае заданне — правяла здымку раёнаў пасадак месяцавых модуляў зямных экспедыцый. У перыяд з 11 па 15 ліпеня LRO зрабіла і перадала на Зямлю першыя ў гісторыі дэталёвыя арбітальныя здымкі саміх месяцавых модуляў, пасадачных пляцовак, элементаў абсталявання, пакінутых экспедыцыямі на паверхні, і нават слядоў каляскі, ровара і саміх зямлян<ref>{{cite web |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |title = Apollo 17 Lunar Module Landing Site |publisher = NASA |access-date = 2009-11-15 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/65fNAo8q3?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |archive-date = 23 лютага 2012 |url-status = live }}</ref>. За гэты час былі зняты 5 з 6 месцаў пасадак: экспедыцыі Апалон-11, 14, 15, 16, 17 [46]. Пазней КА LRO выканаў яшчэ больш падрабязныя здымкі паверхні, дзе ясна відаць не толькі пасадачныя модулі і апаратуру са слядамі месяцавага аўтамабіля, але і пешыя сляды саміх касманаўтаў<ref name="NK_LRO_1stResults">''Соболев И.'' LRO: первые итоги // Новости космонавтики. — 2009. — Т. 19. — № 10 (321). — С. 36—38. — ISSN 1726-0345. http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/.</ref>. 9 кастрычніка 2009 года касмічны апарат LCROSS і разгонный блок «Цэнтаўр» здзейснілі запланаванае падзенне на паверхню Месяца ў кратар Кабеус, размешчаны прыкладна ў 100 км ад паўднёвага полюса Месяца, які пастаянна знаходзіцца ў глыбокай цені. 13 лістапада НАСА паведаміла аб тым, што з дапамогай гэтага эксперыменту на Месяцы выяўлена вада<ref>{{cite web |author = Jonas Dino |datepublished = 13 ноября 2009 г. |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |title = LCROSS Impact Data Indicates Water on Moon |publisher = NASA |access-date = 2009-11-15 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/65JXrRE8x?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |archive-date = 9 лютага 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|datepublished=13 ноября 2009 г.|url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=109975|title=НАСА обнаружило воду в кратере Луны|publisher=Интерфакс|access-date=2009-11-15}}</ref>. У пачатку 1960-х гадоў было відавочна, што ў засваенні космасу ЗША адстаюць ад СССР. Дж. Кенэдзі заявіў - высадка чалавека на Месяц адбудзецца да 1970 года. Для падрыхтоўкі да пілатуемага палёту НАСА выканала некалькі касмічных праграм: «Рэйнджар» (1961-1965) — фатаграфаванне паверхні, «Сервеер» (1966-1968) - мяккая пасадка і здымкі мясцовасці і «Лунар орбітэр» (1966-1967) — дэталёвая выява паверхні Месяца. Таксама ў 1965-1966 гг. быў праект НАСА MOON-BLINK па даследаванні незвычайных з'яў (анамалій) на паверхні Месяца. Работы выконваліся Trident Engineering Associates (Анапалiс, штат Мэрыленд) у рамках кантракту NAS 5-9613 ад 1 чэрвеня 1965 з Goddard Space Flight Center (Грынбелт, штат Мэрыленд)<ref>[http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf Проект в архиве]</ref><ref>[http://www.nasa.gov/ Официальный веб-сайт]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.nasaimages.org/ База фото- и видеоматериалов NASA]</ref>. === Месяцаходы === {{Асноўны артыкул|Месяцаход}} СССР праводзіў даследаванні на паверхні Месяца з дапамогай двух радыёкіраваных самаходных апаратаў, «Месяцаход-1», запушчаны да Месяца ў лістападзе 1970 года і «Месяцаход-2» — у студзені 1973. «Месяцаход-1» працаваў 10,5 зямных месяцаў, «Месяцаход-2» — 4,5 зямных месяцаў (гэта значыць 5 месяцавых дзён і 4 месяцавыя ночы), за якія прайшоў 42,1 км<ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |title=Is Opportunity near Lunokhod's distance record? Not as close as we used to think! |publisher=The Planetary Society |last1=Lakdawalla |first1=Emily |date=June 21, 2013 |access-date=June 26, 2013}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |last1=Witze |first1=Alexandra |title=Space rovers in record race |publisher=Nature News |date=June 19, 2013 |access-date=June 26, 2013}}{{ref-en}}</ref> (на чэрвень 2014 гэта адлегласць застаецца рэкорднай для пазаземных апаратаў; на другім месцы знаходзіцца марсаход «Апарцьюніці», які прайшоў 39,6 км<ref>{{cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html|title=Update: Spirit and Opportunity|date=2014-06-24|access-date=9 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704050225/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html|archive-date=4 ліпеня 2014|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>). Абодва апарата сабралі і перадалі на Зямлю вялікую колькасць дадзеных аб месячным грунце і мноства фотаздымкаў дэталей і панарам месяцавага рэльефу<ref name="Vn">{{кніга|аўтар=И.Н.Галкин|загаловак=Внеземная сейсмология|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1988|серыя=Планета Земля и Вселенная|старонак=195|isbn=502005951X}}</ref>{{rp|26}}. === Пілатуемыя палёты === Амерыканская праграма пілатуемага палёту на Месяц называлася «Апалон». Першая пасадка адбылася 20 ліпеня 1969 года; апошняя — у снежні 1972 года, першым чалавекам, ступіўшым 21 ліпеня 1969 года на паверхню Месяца, стаў амерыканец Ніл Армстронг, другім — Эдвін Олдрын; трэці член экіпажа Майкл Колінз заставаўся ў арбітальным модулі. У снежні 1972 астранаўты «Апалона-17» капітан Джын Сернан і д-р Харысан Шміт сталі апошнімі (на дадзены момант) людзьмі, высадзілі на Месяц. У 2016 годзе ЗША абвясцілі аб старце касмічнай праграмы [[Артэміда (касмічная праграма)|Артэміда]], мэта якой - высадка чалавека на паверхню месяца пасля 50-гадовага перапынку. Такім чынам, Месяц — адзінае нябеснае цела, на якім пабываў чалавек, і першае нябеснае цела, узоры якога былі дастаўлены на Зямлю (ЗША даставілі 380 кілаграмаў, СССР — 324 грама месяцавага грунту)<ref>[http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html Москва: сколько стоит грамм Луны?]//anomalniy-mir.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925115028/http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |date=25 верасня 2013 }}</ref>. === Прыватныя праекты === Да вывучэння Месяца прыступаюць прыватныя кампаніі. Быў абвешчаны сусветны конкурс Google Lunar X PRIZE па стварэнні невялікага месяцахода, у якім удзельнічаюць некалькі каманд з розных краін. == Асваенне == === Міжнародны прававы статус === Большасць прававых пытанняў асваення Месяца былі вырашаныя ў 1967 годзе Дагаворам аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы, уключаючы Месяц і іншыя нябесныя целы<ref name="Outer Space Treaty">[[s:ru:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Текст договора]] в Викитеке</ref>. Таксама юрыдычны статус Месяца апісвае Пагадненне аб Месяцы ад 1979 года. === Каланізацыя === {{Асноўны артыкул|Каланізацыя Месяца}} Месяц з'яўляецца самым блізкім і лепш за ўсё вывучаным нябесным целам і разглядаецца як кандыдат для месца стварэння чалавечай калоніі. НАСА распрацоўвала касмічную праграму «Сузор'е», у рамках якой павінна распрацоўвацца новая касмічная тэхніка і стварацца неабходная інфраструктура для забеспячэння палётаў новага касмічнага карабля да МКС, а таксама палётаў на Месяц, стварэння пастаяннай базы на Месяцы і ў перспектыве палётаў на Марс<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html Официальная страница проекта «Созвездие»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |date=12 красавіка 2010 }} {{ref-en}}</ref>. Аднак, згодна з рашэннем прэзідэнта ЗША Барака Абамы ад 1 лютага 2010 года, фінансаванне праграмы ў 2011 годзе было спынена<ref>[http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html НАСА свернёт полёты шаттлов и лунную программу] // rian.ru</ref>. У лютым 2010 года НАСА прадставіла новы праект: «аватары» на Месяцы, які можа быць рэалізаваны ўжо праз 1000 дзён. Сутнасць яго заключаецца ў арганізацыі экспедыцыі на Месяц з удзелам робатаў-аватараў замест людзей. У гэтым выпадку інжынеры, якія займаюцца арганізацыяй палёту, пазбаўляюць сябе ад неабходнасці выкарыстання важных сістэм жыццезабеспячэння і дзякуючы гэтаму выкарыстоўваецца менш складаны і дарагі касмічны карабель. Для кіравання робатамі-аватарамі эксперты НАСА прапануюць выкарыстоўваць высокатэхналагічныя касцюмы дыстанцыйнай прысутнасці (накшталт касцюма віртуальнай рэальнасці). Адзін і той жа касцюм могуць «апранаць» некалькі спецыялістаў з розных галін навукі па чарзе. Да прыкладу, у ходзе вывучэння асаблівасцяў месяцавай паверхні, кіраваць «аватарам» можа геолаг, а затым у касцюм можа апрануцца фізік<ref>Сайт NASAwatch.com: [http://nasawatch.com/archives/2010/02/video-jscs-proj.html «Video: NASA JSC’s „Project M“»].</ref>. === Сумнеўныя здзелкі, звязаныя з асваеннем Месяца === Існуюць сумнеўныя кампаніі, якія ажыццяўляюць продаж участкаў на Месяцы. У абмен на пэўную плату пакупнік атрымлівае сертыфікат аб «праве ўласнасці» на некаторую плошчу паверхні Месяца. Ёсць меркаванне, што на дадзены момант сертыфікаты такога роду не маюць юрыдычнай сілы з-за парушэння ўмоў Дамовы аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы 1967 (забарона на «нацыянальнае прысваенне» касмічнай прасторы, у тым ліку Месяца, згодна з артыкулам II дагавора). == Гл. таксама == * [[Штучны спадарожнік Зямлі]] * [[Месяцаход]] * [[Планета Тэя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Месяц||300–301}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Moon}} {{Месяц}} {{Спадарожнікі планет зямной групы}} {{Сонечная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Месяц| ]] [[Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ebyxcalhq5yjuax57jt00ltqvpuim0r 0 2718 5120263 4933157 2026-04-03T07:31:02Z DobryBrat 5701 /* Вядомыя асобы */ дапаўненне, стыль, пунктуацыя 5120263 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Стаўбцоўскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Стоўбцы]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 80,75 %, [[руская мова|руская]] 18,36 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 55,53 %, руская 42,59 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 42&nbsp;007 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 10 |Шчыльнасць = 22,32 |Месца па шчыльнасці = 11 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 75,1 %, <br /> [[палякі]] — 16,41 %, <br /> [[рускія]] — 5,84 %, <br /> [[украінцы]] — 1,15 %, <br /> іншыя — 1,5 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;884,52<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 12 |Максімальная вышыня = 340 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Minsk-Oblast-Stolbtsy.png |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Стаўбцо́ўскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйная адзінка]] ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Утвораны 15 студзеня 1940 года, у сучасных граніцах з 1965 года. == Геаграфічнае становішча == Раён на захадзе Мінскай вобласці. Мяжуе з [[Валожынскі раён|Валожынскім]], [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]], [[Уздзенскі раён|Уздзенскім]], [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім]] і [[Капыльскі раён|Капыльскім]] раёнамі Мінскай вобласці, з [[Карэліцкі раён|Карэліцкім]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскім]] і [[Іўеўскі раён|Іўеўскім]] раёнамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Прырода == Значная частка раёна занятая [[Стаўбцоўская раўніна|Стаўбцоўскай раўнінай]], якая на паўночным захадзе пераходзіць у [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманскую нізіну]], на паўночным усходзе размешчаная частка [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Пераважаюць вышыні 180—200 м, максімальная 340 м (гара [[Гара Дубовая|Дубовая]] каля вёскі [[Вірлавічы]]). Галоўная рака — [[Нёман]] з прытокамі [[Сула (прыток Нёмана)|Сула]], [[Уса (прыток Нёмана)|Уса]] і [[Альхоўка (басейн Нёмана)|Альхоўка]]. Найвялікшае возера — [[Кромань]]. Беларускімі геолагамі адкрыта Аколаўскае радовішча жалезных руд, таксама распрацоўваюцца радовішчы будаўнічага пяску і гліны. Клімат [[умерана кантынентальны]]. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,4 °C, ліпеня 17,7 °C. Сярэднягадавая колькасць ападкаў складае 635 мм. [[Вегетацыйны перыяд]] — 190 дзён. Лясы (44 % тэрыторыі раёна) [[хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[яловыя лясы|яловыя]], [[бярозавыя лясы|бярозавыя]], [[чорнаалешнікавыя лясы|чорнаалешнікавыя]]. На паўночным захадзе раёна частка [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Ландшафтны заказнік дзяржаўнага значэння Налібоцкі (частка). == Гісторыя == [[Файл:1940. Стаўбцоўскі раён Баранавіцкай вобласці.svg|міні|злева|Стаўбцоўскі раён у складзе Баранавіцкай вобласці. 1940]] Стаўбцоўскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Стоўбцы]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 14 сельсаветаў: [[Апечкаўскі сельсавет|Апечкаўскі]], [[Аталезаўскі сельсавет|Аталезаўскі]], [[Варацішчанскі сельсавет|Варацішчанскі]], [[Гавезнаўскі сельсавет|Гавезнаўскі]], [[Задворскі сельсавет|Задворскі]], [[Залужскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Залужскі]], [[Засульскі сельсавет|Засульскі]], [[Мікалаеўшчынскі сельсавет|Мікалаеўшчынскі]], [[Навасвержанскі сельсавет|Навасвержанскі]], [[Пагарэлецкі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Пагарэлецкі]], [[Ператоцкі сельсавет|Ператоцкі]], [[Старынскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Старынскі]], [[Шашкоўшчынскі сельсавет|Шашкоўшчынскі]], [[Ячонскі сельсавет|Ячонскі]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Апечкаўскі і Пагарэлецкі сельсаветы. 26 жніўня 1961 года Задворскі сельсавет перайменаваны ў [[Слабадскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Слабадскі]]. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны [[Літвенскі сельсавет (Івянецкі раён)|Літвенскі]], [[Прудскі сельсавет|Прудскі]], [[Рубяжэвіцкі сельсавет|Рубяжэвіцкі]], [[Хотаўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Івянецкі раён|Івянецкага раёна]], 25 снежня 1962 года — гарадскі пасёлак [[Івянец]], [[Волменскі сельсавет|Волменскі]], [[Зарачанскі сельсавет (Івянецкі раён)|Зарачанскі]], [[Падневіцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. 8 чэрвеня 1963 года Ячонскі сельсавет перайменаваны ў [[Заямнаўскі сельсавет|Заямнаўскі]], Прудскі — у [[Налібацкі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Налібацкі]]. 4 студзеня 1964 года скасаваны Ператоцкі і Старынскі сельсаветы. 27 кастрычніка 1964 года Гавезнаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Вішнявецкі сельсавет|Вішнявецкі]]. 6 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Івянец, Волменскі, Зарачанскі, Падневіцкі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Валожынскаму раёну. 5 сакавіка 1981 года Хотаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Хатаўскі сельсавет|Хатаўскі]]. 14 снежня 1983 года з часткі Літвенскага і Хатаўскога сельсаветаў утвораны [[Цясноўскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Цясноўскі сельсавет]]. 29 чэрвеня 2006 года з часткі Слабадскога сельсавета ўтвораны [[Наваколасаўскі сельсавет]]. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны Слабадскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3 |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. 24 снежня 2011 года Залужскі сельсавет перайменаваны ў [[Старасвержанскі сельсавет|Старасвержанскі]], Хатаўскі — у [[Дзераўнянскі сельсавет|Дзераўнянскі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46668.pdf Решение Минского областного Совета депутатов 24 декабря 2011 г. № 134 О переименовании сельсоветов Столбцовского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201120085212/https://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46668.pdf |date=20 лістапада 2020 }}</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны Аталезскі, Варацішчанскі, Засульскі і Цясноўскі сельсаветы<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=19 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == [[File:Stowbcy-nac2009.jpg|thumb|Нацыянальны склад насельніцтва Стаўбцоўскага раёна (па выніках перапісу 2009 г.)|alt=]] [[File:Stowbcy-movy2009.jpg|thumb|Размеркаванне насельніцтва Стаўбцоўскага раёна па гутарковай мове (па выніках перапісу 2009 г.)]] Стаўбцоўскі раён налічвае 201 населены пункт, у якіх пражывае 43,7 тыс. чал. ([[2008]]). Гарадское насельніцтва складае 35 %, сельскае — 65 %. Статыстыка мінулых гадоў: * 1995 — 48,9 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2002 — 46,9 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} * 2006 — 44,5 тыс. чал. == Гаспадарчая дзейнасць == Сельская гаспадарка спецыялізуецца на мяса-малочнай жывёлагадоўлі і вырошчванні [[Буракі|буракоў]]. Вырошчваюцца зерневыя і кармавыя культуры, [[бульба]]. Працуюць прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай, паліўнай, машынабудаўнічай прамысловасці. == Транспарт == Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгунка і аўтамабільная дарога [[Мінск]] — [[Брэст]], аўтамабільная дарога [[Івянец]] — [[Стоўбцы]] — [[Нясвіж]], газаправоды [[Таржок]] ([[Расія]]) — [[Мінск]] — [[Івацэвічы]] (з адгалінаваннямі на [[Стоўбцы]], [[Новы Свержань|Новы]] і [[Стары Свержань]]), [[Ямал]] ([[Расія]]) — Заходняя [[Еўропа]]. == Сродкі масавай інфармацыі == Мясцовая прэса прадстаўлена праз грамадска-палітычную і інфармацыйна-рэкламную [http://pramen-news.by/ газету «Прамень»]. Наклад — каля 6 тыс. асобнікаў, заснавальнік — Стаўбцоўскі раённы выканаўчы камітэт. Падпісны індэкс — 64334. У эфір выходзіць праграма радыёвяшчання «Радыё Стоўбцы». == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Стаўбцоўскага раёна}} На Стаўбцоўшчыне знаходзіцца 17 помнікаў архітэктуры, 70 помнікаў гісторыі і культуры, у тым ліку [[Двор Свержань]]. == Археалагічныя помнікі == {| class="wikitable" |- ! Назва !! Датаванне !! Месцазнаходжанне !! Катэгорыя |- | Стаянка перыяду неаліту || 3-е тысячагоддзе да н.э. || 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Кругліца (Стаўбцоўскі раён)|Кругліца]], на правым беразе ракі [[Нёман]], у лесе, урочышча Лысая Гара || 3 |- | Курганны могільнік || X—XIII стагоддзі || 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Кругліца, у лесе, абапал дарогі ў вёсцы [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] || 3 |- | Курганны могільнік || X—XIII стагоддзі || 0,4 км на паўночны захад ад вёскі Кругліца, у лесе, каля дарогі ў вёсцы [[Жукаў Барок]] || 3 |- | Стаянкі перыяду каменнага і бронзавага вякоў || 3—2-е тысячагоддзі да н.э. || 0,3—1,5 км на захад, на поўнач і на ўсход ад вёскі [[Русаковічы (Стаўбцоўскі раён)|Русаковічы]] || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э. || 1 км на паўночны захад ад вёскі [[Сула]], у лесе, на левым беразе ракі [[Сула (прыток Нёмана)|Сула]] || 3 |} == Вядомыя асобы == * [[Фабіян Акінчыц]] — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]], рэдактар (нарадзіўся ў [[Засценак Акінчыцы|засценку Акінчыцы]]) * [[Лявон Белы]] — беларускі публіцыст * [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі]] — беларускі палітык * [[Павел Пятровіч Дземідовіч]] — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]], [[краязнавец]], [[педагог]]. * [[Фелікс Дзяржынскі]] — рэвалюцыянер * [[Вольга Зінкевіч]] — чэмпіёнка Паралімпійскіх гульняў * [[Якуб Колас]] — народны паэт Беларусі (нарадзіўся ў [[Засценак Акінчыцы|засценку Акінчыцы]]) * [[Язэп Лёсік]] — акадэмік АН Беларусі, [[мовазнаўца]] і пісьменнік (нарадзіўся ў вёсцы [[Мікалаеўшчына]]) * [[Янка Садоўскі]] ([[1926]], [[Залужжа (Стаўбцоўскі раён)|Залужжа]] — [[1982]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]] * [[Аляксандр Сянкевіч]] — дзяржаўны дзеяч (нарадзіўся ў вёсцы [[Мікалаеўшчына]]) * [[Юзюк Фарботка]] (1893, в. [[Налібакі (Стаўбцоўскі раён)|Налібакі]] — 1956) — беларускі [[паэт]], [[літаратуразнавец]], [[перакладчык]], удзельнік грамадска-палітычнага руху Беларусі пачатку ХХ стагоддзя. * [[Віктар Чабатарэвіч]] — дзеяч беларускай эміграцыі [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героі Сацыялістычнай Працы]] — ураджэнцы і жыхары Стаўбцоўскага раёна<ref>[http://belsmi.by/archive/article/88671 Таццяна Пяткевіч. Свята ў доме Героя // Прамень — № 62 (10 208) — 23 жніўня 2017.]]</ref>: * [[Анісся Фамінічна Гецман]] (1915—1999), * [[Раман Леапольдавіч Ваньковіч]] (нар. 1937), в. [[Дзераўная (Стаўбцоўскі раён)|Дзераўная]], * [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] (нар. 1937), в. [[Сцяцкі (Стаўбцоўскі раён)|Сцяцкі]], * [[Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч]] (нар. 1940). У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] ў вёсцы Залучча жыў беларускі і польскі паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]]. Са Стаўбцоўшчынай цесна звязана дзейнасць паэта і драматурга, вучонага-моваведа [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]. На тэрыторыі раёна нарадзіліся: * маці народнага паэта Беларусі Янкі Купалы Бянігна Луцэвіч, * бацькі чырвонага камдыва часоў [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] [[Мікалай Шчорс|Мікалая Шчорса]]. Тут пачыналі свой творчы шлях вядомыя паэты, пісьменнікі і літаратуразнаўцы [[Генрых Далідовіч]] і [[Казімір Камейша]], [[Алесь Рыбак]] і [[Мікола Маляўка]], [[Алесь Камароўскі]] і [[Яўген Хвалей]], [[Аляксей Пяткевіч]], [[Уладзімір Мархель]] і іншыя. Стаўбцоўшчына мае 40 заслужаных работнікаў розных галін. Дала 18 дактароў навук і прафесараў, 45 кандыдатаў навук, 4 Герояў Сацыялістычнай Працы, 36 пісьменнікаў і паэтаў, з іх 28 — ураджэнцы раёна. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Стаўбцоўскі раён|686—687}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стаўбцо́ўскі раён|Галоўка С. А.|177—178}} * Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648с. ISBN 978-985-11-0384-9 * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Stoŭbcy District}} {{OSM relation|70752|Стаўбцоўскі раён}} * [http://www.stolbtsy.gov.by Стаўбцоўскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008063746/http://www.stolbtsy.gov.by/ |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/stolbtsovskij-rajon Стаўбцоўскі раён на сайце Мінскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170720184136/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/stolbtsovskij-rajon |date=20 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_minsk/regions/reg_stolbtsy/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170426204547/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_minsk/regions/reg_stolbtsy/map.shtml |date=26 красавіка 2017 }} * [http://globustut.by/_regs/stolbc.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://radzima.org/be/rayon/staubtsouski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] * [http://garady.org/stolbtsy/ Гарады Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100719191836/http://garady.org/stolbtsy/ |date=19 ліпеня 2010 }} {{Стаўбцоўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |state = {{{state|collapsed}}} |загаловак = Стаўбцоўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Баранавіцкая вобласць|child|загаловак=Стаўбцоўскі раён у [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] (1940—1954)}} |спіс2 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Стаўбцоўскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (з 1954)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] k7n88oaugihkdmqw47r2v286ja93k6b 0 9063 5120138 4702726 2026-04-02T19:19:32Z Аляксандр Белы 46814 + амністыя 16 красавіка 5120138 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[20 студзеня]]: Востраў [[Ганконг]] пераданы ў арэнду [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * 16 (28) красавіка ў Расійскай імперыі абвешчана [[Амністыя 1841 года|амністыя]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону Аляксандра Мікалаевіча. * [[3 мая]]: [[Новая Зеландыя]] абвешчана брытанскай калоніяй. == Нарадзіліся == * [[13.1]]: [[Ігнат Здановіч]], адзін з кіраўнікоў [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-1864 гадоў]] * [[14.1]]:[[Берта Марызо]], французская мастачка * [[30.1]]: [[Фелікс Фор]], французскі палітычны дзеяч * [[25.8]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[8.9]]: [[Антанін Леапольд Дворжак]], чэшскі [[кампазітар]] * [[11.9]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[вёска Дамбрава|в. Дамбрава]]), мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[28 верасня]]: [[Жорж Бенжамэн Клемансо]], французскі палітычны дзеяч == Памерлі == * [[9.9]]: [[Агюстэн Пірам Дэкандоль]], швейцарскі і французскі батанік * [[11.9]]: [[Міхал Рукевіч]] (в. Коркіна Іркуцкай губ., [[Сібір]]), член [[таварыства філаматаў]] * [[9 кастрычніка]]: [[Карл Фрыдрых Шынкель]], нямецкі архітэктар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1841| ]] 00lk0l5kk6x4ntvu5inncym4xowld7b 5120335 5120138 2026-04-03T08:50:59Z M.L.Bot 261 5120335 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[20 студзеня]]: Востраў [[Ганконг]] пераданы ў арэнду [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * 16 (28) красавіка ў Расійскай імперыі абвешчана [[Амністыя 1841 года|амністыя]] з нагоды шлюбу спадкаемца стальца [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра Мікалаевіча]]. * [[3 мая]]: [[Новая Зеландыя]] абвешчана брытанскай калоніяй. == Нарадзіліся == * [[13.1]]: [[Ігнат Здановіч]], адзін з кіраўнікоў [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-1864 гадоў]] * [[14.1]]:[[Берта Марызо]], французская мастачка * [[30.1]]: [[Фелікс Фор]], французскі палітычны дзеяч * [[25.8]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[8.9]]: [[Антанін Леапольд Дворжак]], чэшскі [[кампазітар]] * [[11.9]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[вёска Дамбрава|в. Дамбрава]]), мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[28 верасня]]: [[Жорж Бенжамэн Клемансо]], французскі палітычны дзеяч == Памерлі == * [[9.9]]: [[Агюстэн Пірам Дэкандоль]], швейцарскі і французскі батанік * [[11.9]]: [[Міхал Рукевіч]] (в. Коркіна Іркуцкай губ., [[Сібір]]), член [[таварыства філаматаў]] * [[9 кастрычніка]]: [[Карл Фрыдрых Шынкель]], нямецкі архітэктар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1841| ]] gmw95v99mpsvikla8ar89nuaa28toqf 0 10692 5120156 4973359 2026-04-02T20:14:47Z Steel771 119110 5120156 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Цхінвалі |арыгінальная назва = {{lang-os|Цхинвал}} <br /> {{lang-ka|ცხინვალი}} <br /> {{lang-ru|Цхинвал}} |падначаленне = |краіна = Грузія |герб = Coat of Arms of Tskhinval.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Tskhinval.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 12|lat_sec = 32 |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 58|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Шыда Картлі |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = Алан Катаеў |першае згадванне = 1398 |ранейшыя імёны = Сталінірі ([[1934]]—[[1961]]) |статус з = 1922 |плошча = 17,46 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 877 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 42 333 |год перапісу = 1989 |шчыльнасць = 4054 |нацыянальны склад = [[асеціны]], [[грузіны]], [[рускія]] |канфесійны склад = праваслаўныя |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +799744 і +995344 |паштовы індэкс = 100001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Tskhinvali |сайт = http://chinval.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} [[Выява:Pmt.jpg|thumb|250px|right|Помнік абаронцам Цхінвалі і мірным жыхарам, якія загінулі падчас канфлікту з Грузіяй (1991—1992)]] [[Выява:Tskhinval after Georgian attack4.jpg|thumb|250px|right|Пасля абстрэла грузінскай артылерыяй (жнівень 2008)]] '''Цхінвалі''' ({{lang2|os|ru|Цхинвал}}, {{lang-ka|ცხინვალი}}) — сталіца часткова-прызнанай дзяржавы [[Паўднёвая Асеція]]. Паводле грузінскага пункта гледжання — горад у краі [[Шыда Картлі]] ([[Грузія]]). Першае згадванне пра Цхінвалі ў летапісе{{крыніца?}} адбылося ў 1380 годзе. З 1922 года — у складзе Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці (ПААВ) [[Грузінская ССР|Грузінскай ССР]], ў 1936—1954 гадах меў назву Сталініры (у гонар [[Іосіф Сталін|Іосіфа Сталіна]]). У Цхінвалі жыве каля 30 тысяч чалавек — прыкладна як у райцэнтры памерам з [[Бяроза (горад)|Бярозу]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18987 Расія бамбіць Грузію і ўвяла войскі ў Асецію]// Наша Ніва. [[9 жніўня]] [[2008]]</ref>. У чэрвені-верасні 1990 года ў Цхінвалі [[СНД ПААВ|Саветам Народных Дэпутатаў ПААВ]] у адказ на рашэнне аб прызнанні незаконнымі ўсіх юрыдычных актаў, прынятых пасля 1921 года (а Паўднёвая Асеція вярнулася ў склад Грузіі ў 1922 годзе) прыняў Дэкларацыю аб суверэнітэце і аб стварэнні [[Паўднёва-Асецінская ССР|Паўднёва-Асецінскай ССР]]. У ноч з 5 на 6 студзеня 1991 года [[Грузія]] ўвяла ў горад часці паліцыі і нацыянальнай гвардыі. У горадзе былі сфарміраваны атрады самааховы, якія выцеснілі грузінскае войска з горада. Пачаліся абстрэлы горада з артылерыі і спробы зноў захапіць яго штурмам. 1 лютага 1991 года грузінскія ўлады адключылі электраэнергію, у выніку чаго загінулі дзясяткі жыхароў горада, асаблівы састарэлыя ў дамах састарэлых і немаўляты ў раддамах. Са студзеня па ліпень 1992 года Грузія вяла інтэнсіўныя артылерыйскія абстрэлы Цхінвалі, што пацягнула за сабою смерць соцен мірных жыхароў. Насельніцтва каля 30 тысяч чалавек, у асноўным асеціны. У горадзе захаваліся грузінскія помнікі дойлідства — Каўцкая царква св. Георгія (VIII—IX стст.), цэрквы Узнясення Багародзіцы, Квірацхавельская, Згудэрская царква Св. Георгія. У Цхінвалі знаходзіцца рэзідэнцыя епархіі Нікозі і Цхінвалі [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]]. Пасля 14 жніўня 1992 года ў расійскае войска атрымала мандат СНД на міратворчасць у рэгіёне. 8 жніўня 2008 года горад стаў аб’ектам [[Бітва за Цхінвалі|моцнага абстрэлу]] грузінскай ракетнай артылерыі, пасля якога грузінскія войскі паспрабавалі захапіць яго наземнымі часцямі. У выніку супраціву паўднёваасяцінскай арміі і пазней далучыўшыхся да яе расійскіх войскаў, горад быў адбіты. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Якаўлевіч Кочыеў]] * [[Герас Ільіч Маміці]] (нар. 1936) — спецыяліст у галіне колавага і гусенічнага машынабудавання, тэхнічнай эксплуатацыі аўтамабіляў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.chinval.ru/ Цхiнвал.ru]: інфармацыя аб Цхiнвал, навіны, фатаграфіі, каментарыі * [http://www.iriston.ru/ru/yugooset/Temo1101052513.php Асеціны і Цхінвал (ru)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928094421/http://www.iriston.ru/ru/yugooset/Temo1101052513.php |date=28 верасня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Асеціі}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Грузіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Асеціі]] [[Катэгорыя:Цхінвалі| ]] copvp422p9atr92nox5m4kowwke9dd8 0 15163 5120383 5112550 2026-04-03T10:57:24Z Аляксандр Белы 46814 амністыі 1841 года 5120383 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Тамаш Зан | Арыгінал імя = {{lang-pl|Tomasz Zan}} | Фота = Портрет Томаша Зана (1837).jpg | Шырыня = | Подпіс = Партрэт Тамаша Зана ([[Валянцін Ваньковіч|Валенці Ваньковіч]], 1837) | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = [[Халецкаўшчына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = | Месца смерці = маёнтак [[Какоўчына|Кахачын]], [[Сенненскі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Грамадзянства = | Род = Зані | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = Віктарын (1848), Абдон (1849), Клемент (1852), Станіслаў (1854) | Род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі|Польшчы}}, {{Драматург|Беларусі|Польшчы|}}, геолаг, даследнік прыроды, музеязнавец | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Тамаш Зан''' ({{lang-pl|Tomasz Zan}}; {{ДН|21|12|1796}}, фальварак [[Халецкаўшчына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|19|7|1855}}, фальварак [[Какоўчына|Кахачын]], [[Сенненскі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік вызвольнага руху, даследнік прыроды, літаратар<ref name="ehb">[[Кастусь Цвірка]]. Зан Тамаш // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 404.</ref>, музеязнавец, [[геалогія|геолаг]], даследнік прыроды [[Урал]]а. Адзін са стваральнікаў [[таварыства філаматаў]], стваральнік [[таварыства прамяністых]], рэарганізаванага пазней у [[таварыства філарэтаў]]; сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Ян Чачот|Яна Чачота]]. Кіраўнік першых рэвалюцыйных арганізацый на [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]]<ref>[http://old.nlb.by/html/news2006/zan.html 21 снежня — 210 год з дня нараджэння Т. Зана (1796—1855), паэта-рамантыка, даследчыка прыроды, удзельніка вызваленчага руху] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161203205529/http://old.nlb.by/html/news2006/zan.html |date=3 снежня 2016 }} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>. Адыграў значную ролю ў развіцці новага літаратурнага кірунку — рэвалюцыйнага рамантызму<ref name=asvet>{{Кніга|загаловак = Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.|адказны = Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Барыс Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 1995|старонкі = 434—435|старонак = 671}}</ref>. Першым з кола віленскіх паэтаў прызнаў беларускую народную творчасць за адзін з найгалоўнейшых раздзелаў сваёй паэтычнай праграмы<ref>{{Кніга|аўтар = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станкевіч, С]].|частка = Тамаш Зан|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 16|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Tamaš Zan.jpg|міні|Тамаш Зан у маладыя гады]] Паводле запісу ў метрычнай кнізе Краснасельскага рымска-каталіцкага касцёла, Тамаш Зан першапачаткова ахрышчаны 12 (23) снежня 1796 года краснасельскім уніяцкім святаром. 26 студзеня 1798 года ў Краснасельскім рымска-каталіцкім касцёле адбылося мірапамазанне Тамаша Зана разам з хрышчэннем яго брата Ігната<ref name=":0">[https://niab.by/newsite/by/vistava-tamash-zan Паэт, навуковец, грамадзянін: да 225-годдзя з дня нараджэння Томаша Зана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220218090137/https://niab.by/newsite/by/vistava-tamash-zan |date=18 лютага 2022 }} Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі.</ref>. У большасці публікацый месцам яго нараджэння памылкова даецца фальварак Мясата паблізу мястэчка Краснае Вілейскага павета (цяпер вёска [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці)<ref name="ehb" />. У сям’і Караля Зана акрамя Тамаша былі і іншыя дзеці — Вінцэнт (1795), Ігнат (1798), Стэфан (1802), Антоні-Банавентура (1809), Альжбета (1819), Ян (?—1828), Схаластыка, Бенедыкта, Эвеліна. Продкі Тамаша Зана па матчынай лініі жылі ва [[Узда|Уздзе]] і былі ўніятамі, якія перайшлі ў праваслаўе<ref name=":2">{{Cite web |title=Czernicki, Gustaw. Żywot i korespondencye Tomasza Zana. Kraków : Drukarnia "Czasu", 1863. |url=http://dlibra.umcs.lublin.pl/dlibra/docmetadata?id=15680#description |access-date=19 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219102501/http://dlibra.umcs.lublin.pl/dlibra/docmetadata?id=15680#description |archive-date=19 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. Род Занаў (да пачатку XIX стагоддзя прозвішча вымаўлялася як «Зань») ў XVIII стагоддзі звязаны з Радашковічамі, прадстаўнікі рода запісаны пераважна як мяшчане. 5 ліпеня 1802 года Заны атрымалі пасведчанне чыноўнікаў і шляхты Мінскай губерні пра сваё шляхецкае паходжанне, неабходныя для гэтага дакументы былі імі сфальсіфікаваны<ref>{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17697 |title=Зміцер Юркевіч. Таямніцы роду Занаў, герба «Ястрабец» // Культура. № 51 (1491) 19.12.2020 — 25.12.2020 г. |access-date=16 лютага 2022 |archive-date=16 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216175959/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17697 |url-status=dead }}</ref>. Сям’я Занаў у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў не мела нерухомасці і неаднаразова мяняла месца жыхарства. У дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі Караль Зан і яго брат Антоній у 1795 годзе згадваюцца як арандатары фальварка Селішча ў Вілейскім павеце, а ў 1816 годзе яны мелі ў застаўным уладанні фальварак Выверы таксама ў Вілейскім павеце. Пачынаючы з 1832 года, бацька Тамаша Зана Караль Зан жыў у фальварку Запалякі Вілейскага павета, атрыманым ў выніку [[Эксдывізія|эксдывізіі]] маёнткаў князёў Агінскіх<ref name=":0" />. === Маленства === Нараджэнне Тамаша Зана авеяна рознымі легендамі. У першай біяграфіі Зана (1863), заснаванай у тым ліку на «нататках» яго ўдавы, Брыгіды Свентарэцкай, апісваецца гісторыя, што Караль Зан быў выпраўлены паслом ад Радашковіч на сойм у Варшаву, але паколькі сталіца ўжо была захоплена расійскімі войскамі, то ён змушаны быў шукаць прытулку ў Караляўцы. У той час яго брат Антоні быццам страціў дакументы на радавы маёнтак Халецкаўшчыну, таму маці змушаная была нарадзіць Тамаша ў карчме ў Мясаце, і пасля таго хавалася ад казакоў у лесе<ref name=":2" />. У больш позніх польскіх біяграфіях гэтыя драматычныя акалічнасці былі апушчаныя (відаць, у сілу шматлікіх нестыковах, асабліва храналагічных), але запазычаным з гэтага расповяду засталося месца нараджэння Тамаша Зана — Мясата. Але ў публікацыях Кастуся Цвіркі гэта гісторыя набыла новае жыццё, Караль Зан з простага пасла пераўтварыўся ўжо ў паўстанца, які «ідзе ў шэрагі барацьбітоў пад сцягі Касцюшкі»<ref name=":3" />. Абедзве версіі (ні пра пасла, ні пра паўстанца) на дадзены момант не маюць дакументальнага пацверджання. Надалей, паводле біяграфіі Чэрніцкага Караль уладкоўваецца аканомам у адстаўнога палкоўніка польскіх войскаў Трэмбіцкага ў недалёкім маёнтку [[Вязынь]], дзе праходзіць маленства будучага паэта і першыя ўрокі граматы ў дзяка Аляшкевіча. Неўзабаве маці адвозіць юнага Тамаша да сваіх бацькоў у мястэчка Узду, дзе ўладкоўвае ў парафіяльную школу, аднак пасля смерці свайго дзеда разам з бабуляй зноў вяртаецца ў Вязынь. Цяпер ён працягвае вучобу ў гувернёра Калантая ў суседняй [[Слабада (Уздзенскі раён)|Слабадзе]] (вучыцца разам з дзецьмі нейкіх Мікуліцкіх). Праз некалькі месяцаў, у 1807 годзе, разам з малодшым братам Ігнатам пасланы ў Мінскую гімназію<ref name=":2" />. === Мінская гімназія: 1805—1812 === [[Файл:Tamaš Zan2.jpg|міні|left|Тамаш Зан у маладыя гады. Малюнак [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. За своеасабліую форму ілба паэта жартаўліва называлі «Трохкутным»<ref name=":3">{{Кніга|загаловак = Філаматы і філарэты|адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цвірка|К. Цвіркі]],|месца = Мн.|год = 1998|старонкі = 383|старонак = 400|серыя = Беларускі кнігазбор}}</ref>]] Гімназістам Тамаш належаў да ліку найбольш здольных вучняў. Актыўна ўдзельнічаў у студэнцкіх сходах і забавах<ref name="knihazbor">{{Кніга|загаловак=Філаматы і філарэты|адказны=Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цвірка|К. Цвіркі]],|месца=Мн.|год=1998|старонкі=197|старонак=400|серыя=Беларускі кнігазбор}}</ref>. Будынак тагачаснай Мінскай гімназіі знаходзіўся на [[Верхні горад|Высокім рынку]], які з XVII ст. быў адміністрацыйным, гандлёвым і культурным цэнтрам Мінска. Асобныя вобразы з тагачаснага жыцця горада запомніліся юнаму Тамашу асабліва: {{Цытата|Яўрэйка з абаранкам, немец з грэчаскімі піражкамі, званар-езуіт, вар'ят Янка, смаргонскія мядзведзі, гукі царкоўнага звона, сад Карнеева, [[Залатая Горка]], [[Кальварыя (прадмесце)|Кальварыя]], архірэй Пацёмкін — вакол усяго гэтага і круціліся думкі мінскіх дзяцей да 1812 года. Нянавісці і розніцы між нацыямі не ведалі... З тае грубае і дзікае мовы маскалёў, бо мінскім сялянскім прастамоўем ахвотна карысталіся студэнты, прыжылося башкірскае «гайда»<ref>Z filareckiego świata: zbiór wspomnień z lat 1816-1824. Wydae Henryk Mościcki. — Warszawa, 1924. — S. 196.</ref>}} Найбліжэйшымі сябрамі Тамаша Зана ў Мінскай гімназіі былі браты Верашчакі з Наваградчыны — Міхал і Юзаф. Асабліва моцна ён пасябрыўся з Міхалам, дзякуючы якому Тамаш пазнаёміўся з яго сястрой [[Марыля Верашчака|Марыляй Верашчакай]] — будучай каханай [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], які, у сваю чаргу, пазнаёміўся з ёю не без пасярэдніцтва Зана<ref name=knihazbor/>. Далейшай вучобе ў Мінскай гімназіі перашкодзіла хвароба Тамаша, таму бацькі вырашылі забраць яго разам з братам Ігнасем дамоў у фальварак Выверы, які яго бацькі ўзялі ў арэнду<ref name="art">''[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]'' Вечны выгнаннік і пілігрым. Жыццё і творчасць Тамаша Зана. — 1994. — № 2. — С. 17—24.</ref>. Тут прайшлі самыя яркія юнацкія гады Тамаша. Выверы былі паблізу [[Маладзечна]], таму па выздараўленні Тамаша бацькі паслалі яго разам з малодшым Ігнасем і Стэфанам давучвацца ў Маладзечанскую павятовую школу, якую толькі што перавялі з [[Бабруйск]]а<ref name=art/>. У найманай маладзечанскай кватэры разам з братамі пасялілася і бабка Далеўская. === Маладзечанскі перыяд === [[Файл:Portrait of Tomasz Zan in the Dominican Church in Polack by Rudolf Żukowski after Aleksander Minijatt. 1825-1850 (cropped).jpg|thumb|left|Тамаш Зан у [[Полацкі дамініканскі касцёл|полацкім дамініканскім касцёле]]. Літаграфія [[Рудольф Жукоўскі|Рудольфа Жукоўскага]] па малюнку Аляксандра Мініята. 1825—1850]] Звесткі пра маладзечанскі перыяд жыцця паэта захаваліся збольшага ў дакументах следчай камісіі працэсу над філаматамі. Напрыклад, абвінавачанне ў «непажадным кірунку думак» абгрунтоўвалася тым, што Тамаш «яшчэ з дзяцінства, з павятовай маладзечанскай школы зневажаў урад і пісаў недабранадзейныя вершы, а таксама стварыў там нейкае таварыства»<ref name=knihazbor/>. Пад згаданым таварыствам мелі на ўвазе вайсковую гульню, што вымагала хлапчукоў дзяліцца на дзве «арміі»: расійскую — армію [[Марс (міфалогія)|Марса]], які ўвасабляў грубую сілу, і польскую — армію [[Апалон]]а, бога любові. На чале арміі Апалона часта быў Тамаш Зан, які меў павагу паплечнікаў за «мінскую вучонасць»<ref name=knihazbor/>. Да справы таксама быў далучаны верш, напісаны Занам у 1815 годзе пад назваю «Марш для студэнтаў, апалонавага войска», дзе быў просты заклік да падрыхтоўкі вайны супраць «[[маскаль|маскаля]]», і няскончаная камедыя «Сталасць у сяброўстве», таксама скіраваная супраць расійскага самадзяржаўя. «Маладзечанскія» творы Тамаша Зана не захаваліся, адзінае сведчанне пра іх — рапарт сенатара Мікалая Навасільцава вялікаму князю Канстанціну ў маі 1824 года, які потым апублікаваў Фёдар Вяржбоўскі ў брашуры «К истории тайных обществ и кружков среди литовско-польской молодёжи» (Варшава, 1898)<ref name=art/>. === Віленскі ўніверсітэт: 1815—1820 === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|міні|[[Дзядзінец]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і Царква святога Яна, дзе ў 1815—1820 гадах вучыўся Тамаш Зан]] У 1815 годзе Тамаш Зан за ўласны кошт паступае на фізіка-матэматычны фалькутэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе падчас уступных іспытаў пазнаёміўся з Адамам Міцкевічам. Акрамя асноўнага курса лекцый на факультэце ён меў магчымасць дадаткова вывучаць гісторыю, статыстыку, польскую, лацінскую, французскую і нямецкую літаратуры. Каб мець сродкі на жыццё, працуе гувернёрам. На другі год навучання пераводзіцца на літаратурны факультэт. Т. Зан становіцца тут членам патрыятычнага таварыства шубраўцаў; прымаецца ў масонскую ложу<ref name=vorsha24>{{артыкул|аўтар=Лютынскі В. П.|загаловак=Тамаш Зан на Аршаншчыне|выданне=Аршанскі краязнаўчы зборнік|месца=Орша|выдавецтва=Аршанская друкарня|год=1997|нумар=2|старонкі=24|isbn=985-6133-40-8}}</ref>. Ужо ў першы год навучання ён ўступае ў Таварыства шасці, у якое ўваходзілі студэнты-мінчукі<ref name=art/>. У 1817 годзе Тамаш Зан становіцца адным з заснавальнікаў [[Таварыства філаматаў]], у 1820 — стварае [[Таварыства прамяністых]], рэарганізаванае пазней у [[Таварыства філарэтаў]]. Згодна з назвай «тэорыі прамянёў», ад кожнага добразычлівага чалавека сыходзяць прамяні, якія жыватворна ўздзейнічаюць на тых, хто яго абкружае<ref name=vorsha24/>. Таварыства прамяністых за кароткі час сабрала 200 сяброў і складалася ў пераважнай большасці з беларускай моладзі<ref name=belarus40>{{артыкул|аўтар=Цішук, Г.|загаловак=Архіпрамяністы|выданне=Беларусь|год=2003|нумар=6|старонкі=40}}</ref>. У 1823 годзе арыштоўваецца царскімі ўладамі<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19476 Зан Тамаш] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013442/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19476 |date=5 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}</ref>. Захаваліся дакументы аб выдачы Зану дыплома магістэрскай ступені па філасофіі, які ён не паспеў атрымаць праз арышт<ref name=asvet/>. У часе следства 1823—1824 гг. усю віну за стварэнне і дзейнасць згуртаванняў моладзі бярэ на сваю адказнасць<ref name=art/>, дзякуючы чаму астатніх арыштаваных, у ліку якіх знаходзіліся [[Адам Міцкевіч]], [[Ян Чачот]], [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]] і слабы здароўем [[Юзаф Яжоўскі]] выслалі ўглыб Расіі, а не зняволілі ў цытадэлі<ref name=sv>{{Спасылка | аўтар = [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]| дата публікацыі = 5 снежня 2006| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/776431.html| загаловак = Імёны Свабоды: Тамаш Зан 21.12.1796, в. Мясата (цяпер Маладзечанскі раён) — 19.7.1855, маёнтак Кухачын паблізу Оршы. Пахаваны ў в. Смаляны, Аршанскі раён| выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 4 жніўня 2011 }}</ref>. Адам Міцкевіч пазней увасобіў сумленнасць і {{нп3|таварыскасць||ru|Коммуникабельность}} Тамаша ў III частцы «[[Дзяды (паэма)|Дзядоў]]». На адным з допытаў Зан выказаўся: «Мы не стваралі часу — час ствараў нас»<ref name=belarus40/>. За некалькі дзён да высылкі Зана ў кляштарныя муры дазволілі наведацца тым, хто хацеў з ім развітацца. Філарэт Ота Слізень прыгадвае ў сваіх нататках, што «дзверы ў камеры Зана ў кляштары ўсе гэтыя дні амаль не зачыняліся» і калі ён туды ўвайшоў: {{Цытата|…у камэры было ўжо некалькі філарэтаў, сярод іх — [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], [[Антон Адынец|Адынец]], Пясецкі, Фрэенд, два Тамашовы браты, [[Ян Чачот|Чачот]], Сузін і хтосьці яшчэ… Усіх я знайшоў моцна расчуленымі, бо якраз у гэтую хвіліну Чачот пад акампанемент гітары Тамаша спяваў толькі што складзеную ім песню на народнай гаворцы, песню жаласную, развітальную, якая сваёй мелодыяй і зместам выклікала ўсеагульны плач…<ref name=knihazbor2>{{Кніга|аўтар = Кастусь Цвірка|частка = Паданне пра філаматаў, або Доля аднаго пакалення|загаловак = Філаматы і філарэты|спасылка = http://bk.knihi.com/filamaty/filamaty0.html|адказны = Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі [[Кастусь Цвірка|К. Цвіркі]],|месца = Мн.|год = 1998|старонкі = 19|старонак = 400|серыя = Беларускі кнігазбор|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305213410/http://bk.knihi.com/filamaty/filamaty0.html|archive-date = 5 сакавіка 2016}}</ref>}} Пра гэтае развітанне таксама расказвае [[Антон Адынец|Антоні Эдвард Адынец]]: {{Цытата|Было нас некалькі дзясяткаў вечарам у камеры Тамаша Зана, куды неўзабаве зайшлі Сузін і Чачот. Апошні заспяваў пад гітару толькі што складзеную ім песню на народнай гаворцы:<br/><center>Да лятуць, лятуць да дзікіе гусі,</center> <center>Да нас павязуць до далёкое Русі…</center><br/>Далей у песні расказвалася пра гусей, якія адлятаюць на поўдзень, у той час як асуджаных павязуць на поўнач, і хто ведае ці вярнуцца яны калі-небудзь назад. І так глыбока ўзрушыла ўсіх гэтая песня, што яна выклікала агульны плач, а спявак стаў аб’ектам абдымкаў<ref name=knihazbor2/>.}} === Высылка ў Арэнбург: 1824—1837 === За арганізацыю падпольных таварыстваў Тамаша Зана ў кастрычніку 1824 года высылаюць праз Мінск і Маскву ў Арэнбургскую фартэцыю, адкуль яго вызваляюць 22 лістапада 1825 года. Пасля вызвалення з турмы Зан працаваў хатнім настаўнікам, шмат чытаў, перакладаў біяграфію [[Хрыстафор Калумб|Калумба]] аўтарства [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]]. У высылцы Тамаш Зан сустракае ў 1829 годзе вядомага нямецкага навукоўца-прыродазнаўца [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандра Гумбальта]], які прыязджаў на [[Урал]] для навуковай экспедыцыі. Пад яго ўздзеяннем паэт захапляецца вывучэннем [[геалогія|геалогіі]] і [[батаніка|батанікі]]<ref name="art" />. У высылцы Тамаш Зан сустракаўся з многімі даследнікамі, якія прыязджалі вывучаць прыроду Прыўралля — батанікам з [[Тарту|Дэрпта]] {{нп3|Эдуард Аляксандравіч Эверсман|Эдуардам Аляксандравічам Эверсманам|ru|}}, яго землякамі геолагамі [[Рыгор Пятровіч Гельмерсен|Рыгорам Пятровічам Гельмерсенам]] і {{нп3|Эрнст Карлавіч Гофман|Эрнстам Гофманам|ru|Гофман, Эрнст Карлович}}, хімікам {{нп3|Карл фон Гёбель|Карлам Гёбелем|ru|Гёбель, Карл фон}}, астраномам {{нп3|Васіль Фёдаравіч Фёдараў, астраном|Васілём Фёдаравічам Фёдаравым|ru|Фёдоров, Василий Фёдорович (астроном)}}, прафесарам {{нп3|Хрыстафон Ханстэн|Хрыстафорам Ханстэнам|ru|Ханстен, Кристофер}}, лейтэнантам Дуэ з [[Нарвегія|Нарвегіі]] і іншымі<ref>{{Кніга|аўтар = Грицкевич В. П.|частка = Ташкараган ищет золото|загаловак = От Немана к берегам Тихого океана|месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1986|старонкі = 113|старонак = 303}}</ref>. У арэнбургскай ссылцы паэт таксама пазнаёміўся з {{нп3|Рыгор Сілыч Карэлін|Рыгорам Сілычам Карэліным|ru|Карелин, Григорий Силыч}} — прадзедам паэта [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]]<ref>{{Кніга|аўтар = Грицкевич В. П.|частка = Ташкараган ищет золото|загаловак = От Немана к берегам Тихого океана|месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1986|старонкі = 108|старонак = 303}}</ref>. Меў сустрэчы з сасланым кампазітарам {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляксандрам Аляксандравічам Аляб’евым|ru|Алябьев, Александр Александрович}}, удзельнікам [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], сябрам {{нп3|Дзяніс Васілевіч Давыдаў|Дзяніса Давыдава|ru|Давыдов, Денис Васильевич}} і [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|Аляксандра Грыбаедава]], аўтарам славутых вакальных твораў «Салавей», «{{нп3|Вечаровы звон||ru|Вечерний звон}}», «Доўгая дарога»<ref name="belarus41">{{артыкул|аўтар=Цішук, Г.|загаловак=Архіпрамяністы|выданне=Беларусь|год=2003|нумар=6|старонкі=41}}</ref>. У 1830 годзе арэнбургскім ваенным губернатарам Паўлам Сухцеленам быў залічаны ў арэнбургскую памежную камісію, а ў 1831 годзе прызначаны заснавальнікам музея пры Няплюеўскім ваенным вучылішчы (зараз — Арэнбургскі губернскі гісторыка-краязнаўчы музей)<ref name=":1">[https://project.orenlib.ru/perovskii/up/1perovsky_PDF/toauk35.PDF?fbclid=IwAR2c5kEFWK0X1OpCHHOCGB_9uJWfYXPaI6-_OfQ18wnjuAkiSmtmAroIzU8 ''Модестов Николай.'' Магистр философии Фома Карлович Зан в Оренбурге // Труды Оренбургской Ученой Архивной Комиссии. — Вып. XXXV. — Оренбург, 1917.]</ref>. Падставай для таго прызначэння паслужыла падрыхтаваная ў 1830 Занам запіска «Аб мэтах і сродках утрымання меркаванага музуэма ў Арэнбургу», дзе аўтар насамрэч прапаноўвае дзяржаўную праграму музейнай справы, якая прадугледжвае і стварэнне Нацыянальнага музея<ref>Гужаловский А. А. Зан Тамаш // Российская музейная энциклопедия: в 2 т. — Москва, 2001. — Т. 1. — С. 15-19.</ref>. У 1831 годзе ў англійскім часопісе «Рэвю брытанік», выдаваным на французскай мове, быў змешчаны артыкул «Палітычная гісторыя Літвы» з аповедам падзей 1817—1823 гг. у Віленскім універсітэце з падрабязным асвятленнем лёсаў іх удзельнікаў, у тым ліку і «найпрамяністага» Тамаша Зана<ref>{{Кніга|аўтар=Грицкевич В. П.|частка=Ташкараган ищет золото|загаловак=От Немана к берегам Тихого океана|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1986|старонкі=121|старонак=303}}</ref>. Плённая праца па стварэнню музея і навуковыя доследы былі адзначаны расійскімі ўладамі, 15 снежня 1832 расійскі імператар Мікалай I па прашэнні арэнбургскага губернатара П. Сухцелена прызначыў Т. Зану статус чыноўніка XIV ранга, што фактычна азначала дараванне ўдзелу ў «справе філаматаў»<ref name=":1" />. Улетку 1833 года знаходзіўся на лячэнні на Сергіеўскіх серных водах каля [[Самара|Самары]]. 27 кастрычніка 1833 года ўфімскі мяшчанін Андрэй Старыкаў, які ўтрымліваўся ў арэнбургскім турэмным замку, паведаміў каменданту горада генерал-маёру Р. Г. Глазенапу, што тутэйшыя палякі, «засмучаныя няшчасным наступствам польскай рэвалюцыі», задумалі мяцеж. Планаваліся забойствы ваеннага губернатара, каменданта, яшчэ шэрагу ваенных і паліцэйскіх чыноў, захоп Арэнбурга з наступным распаўсюджваннем мецяжу па ўсёй Арэнбургскай лініі. Каб прыцягнуць на свой бок салдат і насельніцтва, змоўшчыкі збіраліся выкарыстоўваць папулярную «канстанцінаўскую легенду»: нібыта цэсарэвіч Канстанцін Паўлавіч жывы, незадаволены ўзурпацыяй трона малодшым братам Мікалаем і ўжо выступіў у паход на чале французскіх войскаў і ў саюзе з прускім каралём. Кіраўнікамі змовы былі названы невядомы француз і трое палякаў: Тамаш Зан і [[Ян Віткевіч]], якія служылі ў Арэнбургскай памежнай камісіі, а таксама унтэр-афіцэр 2-га лінейнага батальёна Віктар Івашкевіч. Падазраваныя былі неадкладна ўзятыя пад арышт, была створана спецыяльная следчая камісія. Аднак на допытах падазраваныя адмаўлялі існаванне змовы, дадатковых доказаў не было выяўлена, і па выніковай рэзалюцыі следчай камісіі Зан быў вызвалены з аднаўленнем на службе<ref>Шкерин В. А. Ян Виткевич и оренбургский военный губернатор Василий Перовский // Уральский исторический вестник. № 2 (35). Сс. 131—137.[http://uralhist.uran.ru/pdf/UIV_2(35)_2012_Shkerin.pdf]</ref>. У снежні 1833 года вярнуўся да выканання сваіх абавязкаў. З 18 ліпеня па 5 снежня 1834 года праводзіў геагнастычныя даследаванні кіргізскага стэпу, у выніку якіх ён выявіў у наносах рэк Адырлы, Таўкарагайлы-Аят, Сарымсаклы і іншых дзесяць золатаўтрымальных прыіскаў, а таксама паклады меднай руды на поўдні ад Троіцкай крэпасці. За гэта Тамаш Зан быў прыстаўлены да грашовай узнагароды ў 1500 рублёў і быў узведзены ў X клас паводле «[[Табель аб рангах|Табелю аб рангах]]»<ref name="kah61">{{Кніга|аўтар = Каханоўскі, Г.|частка = «Самае ўдзячнае пачуццё»|загаловак = Адчыніся, таямніца часу: Гіст.-літ. нарысы|месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1984|старонкі = 61|старонак = 199}}</ref> (атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]). Падарожнічаў па [[Башкартастан|Башкірыі]], пабываў у [[Екацярынбург]]у (пісаў пра цяжкія ўмовы работы ў Саймонаўскіх капальнях золата і малахіту). Цікавіўся фальклорнымі традыцыямі [[башкіры|башкіраў]]. Адным з першых вывучаў народную паэзію і норавы [[казахі|казахаў]], [[татары|татар]], башкір і пакінуў запіс адной цюрскай песні<ref>{{Кніга|аўтар = Грицкевич В. П.|частка = Ташкараган ищет золото|загаловак = От Немана к берегам Тихого океана|месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1986|старонкі = 126|старонак = 303}}</ref>. Пад уражаннем сваіх падарожжаў па Прыўраллю і аповядаў відавочцаў у 1833 годзе выказаў намер напісаць трылогію пра гэты край у часе {{нп3|Сялянская вайна пад кіраўніцтвам Емяльяна Пугачова|Пугачоўскага паўстання|ru|Крестьянская война под предводительством Емельяна Пугачёва}}, аднак планаванага не здзейсніў. У высылцы Тамаш Зан вёў дзённік. Улічваючы нямалыя заслугі Тамаша Зана ў вывучэнні прыроды Урала і выяўленні пакладаў золата, 3 мая 1837 года, паэту паведамілі, што: {{Цытата|Государь император всемилостивейше соизволил разрешить Зану оставить, буде пожелает, службу в Оренбургском крае, с правом продолжить оную в других губерниях или возвратиться на родину<ref>{{Кніга|аўтар = Грицкевич, В.|загаловак = От Немана к берегам Тихого океана|месца = Мн.|год = 1986|старонкі = 128}}</ref>}} Пасля ад’езду Тамаша Зана створаны ім Арэнбургскі музей перайшоў у рукі былога інспектара Гарадзенскай гімназіі [[Міхаіл Фадзеевіч Зялёнка|Міхаіла Фадзеевіча Зялёнкі]], які за ўдзел у паўстанні знаходзіўся ў ссылцы ў Арэнбургу<ref name=kah61/>. === Санкт-Пецярбург: 1837—1841 === [[Файл:Tamaš Zan. Тамаш Зан (M. Fajans, 1856).jpg|міні|Тамаш Зан у сталым веку. Паводле малюнка [[Юзаф Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]]]] У кастрычніку 1837 года Тамаш прыязджае ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе ён, уладкаваўшыся бібліятэкарам у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны горны ўніверсітэт|Горным інстытуце]], заняўся выданнем «Геагнастычных назіранняў» — вынікам сямігадовых даследаванняў прыродных багаццяў Урала агульным аб’ёмам у сто друкаваных аркушаў. Аднак апублікаваць кнігу Зану не ўдалося, а месцазнаходжанне гэтага рукапісу невядома дагэтуль<ref name=knihazbor/>. Таксама склаў карту Прыўральскага краю<ref>{{Кніга|аўтар = Мароз У.|частка = Філамат Тамаш Зан|загаловак = За брамай забытых мелодый: эсэ, вершы, мініяцюры|адказны = Уладзімір Мароз; маст. А. А. глекаў, У. В. Мароз|месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 2004|старонкі = 96|старонак = 254}}</ref>. У 1839 годзе здае экзамены на атрыманне кваліфікацыі горнага інжынера. Двойчы запрашаецца для выступлення з дакладамі ў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскае Рускае геаграфічнае таварыства]]<ref name=asd312>Зубовіч, С. Ф. Імёны на картах планеты Зямля / С. Ф. Зубовіч // Беларускае Асветніцтва : вопыт тысячагоддзя : матэрыялы II Міжнароднага кангрэса, 17-19 мая 2000 года : [у 3 кн.] / [рэдакцыйная калегія : А. І. Лугоўскі (галоўны рэдактар) і інш.]. Мінск, 2001. Кн. 2. С. 102—107.</ref>. Неўзабаве пасля прыезду Тамаша выклікаюць у канцылярыю III аддзялення імператарскага ведамства. Даведаўшыся аб яго ўдзеле ў арэнбургскай змове 1833 года, яго вырашаюць вярнуць назад у Арэнбург у суправаджэнні жандара<ref name=art/>. На дапамогу паэту прыходзяць яго віленскія сябры, аселыя ў Пецярбургу, і найперш [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішак Малеўскі]]. Аднак справа аб удзеле ў планаваным бунце даходзіць да самога шэфа жандараў, галоўнага начальніка III аддзялення графа [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|Бенкендорфа]]<ref name=knihazbor/>. У гэты момант за Тамаша Зана заступаецца арэнбургскі генерал-губернатар Васіль Аляксеевіч Пятроўскі, які высока цаніў высыльнага за яго геалагічныя адкрыцці і шырыню ведаў<ref name=art/><ref name="ReferenceA">{{Кніга|аўтар = Мароз У.|частка = Філамат Тамаш Зан|загаловак = За брамай забытых мелодый: эсэ, вершы, мініяцюры|адказны = Уладзімір Мароз; маст. А. А. глекаў, У. В. Мароз|месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 2004|старонкі = 97|старонак = 254}}</ref>. === Вяртанне === Пасля сямнаццацігадовай высылкі ў 1841 годзе Тамаш Зан у выніку [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]] вяртаецца на радзіму. Пасля [[Гродна|Горадні]] і [[Вільнюс|Вільні]] некаторы час разам з [[Ян Чачот|Янам Чачотам]] жыў у [[Далматаўшчына|Далматаўшчыне]] каля [[Карэлічы|Карэліч]], у маёнтку філамата Антонія Вяржбоўскага<ref name="ReferenceA"/>. Працаваў у Віленскім корпусе горных інжынераў, а праз чатыры гады — інспектарам дзяржаўных маёнткаў на [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршаншчыне]] і з 1844 года на [[Лепельскі павет|Лепельшчыне]]. Тут сышоўся з сям’ёй Кусцінскіх. [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Міхаіл Кусцінскі]], студэнт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], а пазней вядомы археолаг, успамінаў, што Зан быў душой кожнага таварыскага сходу. Сачыняў музыку, песні, у тым ліку і на словы [[Ян Чачот|Я. Чачота]]<ref name=vorsha25>{{артыкул|аўтар=Лютынскі В. П.|загаловак=Тамаш Зан на Аршаншчыне|выданне=Аршанскі краязнаўчы зборнік|месца=Орша|выдавецтва=Аршанская друкарня|год=1997|нумар=2|старонкі=25|isbn=985-6133-40-8}}</ref>. У 1845 годзе выходзіць у адстаўку<ref name=asd312/>. Як адзначае Тамашовы паплечнік і блізкі сябра [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]]: «Тамаш Зан прыехаў здаровы і вясёлы, як і раней — сардэчны, разумны. Здавалася, ён збярог у сабе ўсю маладую сілу і кемлівасць». Але праз некалькі месяцаў Зан захварэў: «гэта быў пачатак вар’яцтва, якое прыйшло не адразу, нягледзячы на лекі, што даваў яму брат»<ref name=vorsha25/>. Па вяртанні паэта адразу акружаюць сябры і асабліва [[Марыля Верашчака|Марыля Путкамер]], якая забірае яго да сябе ў маёнтак Бальценікі, дзе Тамаша кранае Марыліна дачка Зося, якая спявае яму, граючы на фартэпіяна, песні [[Ян Чачот|Яна Чачота]]<ref name=art/>. Разам з Марыляй і малодшым братам Ігнасем наведвае сям’ю Бялінскіх у Янушах, Марыліных братоў Юзафа ў Смольчыцах і Міхала ў [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварцы]], дзе яго прымаюць з вялікаю радасцю<ref name=art/>. Варта адзначыць, што будучы героем міцкевічавых «Дзядоў», Тамаш Зан стаў жывой легендай у вачах сваіх сучаснікаў<ref name=art/>. У вёсцы Аборак на Маладзечаншчыне ў сям’і добрых знаёмых Дэдэркаў Тамаш Зан сустракае маладую Брыгіду Свентарэцкую з недалёкай [[Маліноўшчына (Маладзечанскі раён)|Маліноўшчыны]], якая зачытвалася рамантычнаю літаратурай і захаплялася творчасцю свайго сучасніка Адама Міцкевіча. Неўзабаве Брыгіда захалася ў Тамаша і той адказаў узаемнасцю. Пазней у лісце Марылі Путкамер ён прызнаваўся: {{Цытата|Я ўбачыў у ёй самую Літву, якая вітае свайго сына з выгнання, убачыў у ёй анёла, які нагадвае мне маю маладосць, боства, якое прадракае мне шчаслівую будучыню<ref>{{Кніга|аўтар = Wawrzykowska-Wieciochowa D.|загаловак = Adam i Maryla|месца = Warszawa|год = 1990|старонкі = 214}}</ref>}} [[Файл:Brygidа Świętorzeckа z synami.jpg|thumb|Брыгіда Зан (народжаная Свентарэцкая) з сынамі. Сядзіць — Абдон, стаяць (злева направа) — гувернёр, Віктарын і Клемент.]] [[Файл:Smalany, Tamaš Zan. Napaleon Orda.jpg|міні|Магіла Тамаша Зана на акварэлі [[Напалеон Орда|Н. Орды]], 2-я пал. XIX стагоддзя]] 29 кастрычніка 1846 года ў мястэчку [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)|Лебедзева]] пад Маладзечнам яны пабраліся шлюбам<ref name=art/>. Вяселле было мнагалюднае і апрача радні прыехалі яго найбліжэйшыя сябры [[Марыля Верашчака|Марыля]] і [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынец]] Путкамеры, браты Верашчакі — Юзаф і Міхал<ref name=art/>. Апошнія дзевяць гадоў жыцця вёў актыўную краязнаўчую і літаратурную работу<ref>Зубовіч, С. Ф. Тамаш Зан — барацьбіт і краязнаўца / Зубовіч С. Ф. // Вілейскі краязнаўчы зборнік / складальнік В. Коласава. Мінск, 2001. С. 54-56.</ref>. Нейкі час жыў у [[Беніца|Беніцы]], займаўся геалагічнымі даследаваннямі і геалагічнай працай. У беніцкіх сваякоў жонкі ў старасвецкім будынку бачыў галерэю і мемарыяльную залу, у якой суткі правёў [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] у снежні 1812 года<ref name=kah61/>. Пасля Беніцы разам з сям’ёй пераехаў у Аборак, дзе пражыў тры гады. Пад канец жыцця пры дапамозе Марылінага мужа Ваўжынца Путкамера за грошы, атрыманыя як пасаг, Зан набыў маёнтак Кахачын (цяпер в. [[Какоўчына]]). У набыцці маёнтку яму таксама дапамог А. Дабравольскі, які паставіў своеасаблівую ўмову: «новаспечаны памешчык» мусіў «аддзякаваць» яго, напісаўшы тут аўтабіяграфію, аднак задума засталася няздзейсненай<ref name=vorsha25/>. [[Адам Міцкевіч]] з Парыжа паведамляў ў Чылі [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнату Дамейку]]: «У Зана вёсачка ў Беларусі»<ref name=belarus42>{{артыкул|аўтар=Цішук, Г.|загаловак=Архіпрамяністы|выданне=Беларусь|год=2003|нумар=6|старонкі=42}}</ref>. Спачатку неспрактыкаванаму ў гаспадарцы паэту маёнтак Кахачын прынёс толькі турботы. У лісце да Кусцінскіх Зан скардзіўся: «За два прайшоўшых гады вычарпаў у мяне гэты маёнтак усе зберажэнні». Пазней Марылі Путкамер ён напіша: {{Цытата|Вязень над [[Вілія]]й, хворы над [[Нёман]]ам, чыноўнік над [[Дзвіна|Дзвіной]], не прытуліла мяне сяброўства на [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], горная справа на [[Жамойць|Жмудзі]], сваяцтва і вучоная сябрына на [[Чорная Русь|Чорнай]], грамадзянства і набожнасьць над [[Дняпро]]м і на [[Белая Русь|Белай Русі]]. Няўжо ж, пакуль жыву, буду вечным выгнаннікам і пілігрымам?<ref>{{Кніга|аўтар = {{нп3|Дыянізія Ваўржыкоўская-Верцяхова|Wawrzykowska-Wieciochowa D.|pl|Dionizja Wawrzykowska-Wierciochowa}}|загаловак = Adam i Maryla|месца = Warszawa|год = 1990|старонкі = 242}}</ref>}} Толькі праз некалькі гадоў, калі Заны пабудавалі дом, займелі гаспадарку, жыццё пайшло належным парадкам. У Тамаша і Брыгіды Занаў нарадзіліся чатыры сыны: Віктарын (1848), Абдон (1849), Клемент (1852) і Станіслаў (1854)<ref name=vorsha26>{{артыкул|аўтар=Лютынскі В. П.|загаловак=Тамаш Зан на Аршаншчыне|выданне=Аршанскі краязнаўчы зборнік|месца=Орша|выдавецтва=Аршанская друкарня|год=1997|нумар=2|старонкі=26|isbn=985-6133-40-8}}</ref>. Памёр тут жа 7 ліпеня 1855 года ад [[менінгіт]]у. Пахаваны на каталіцкіх могілках у мястэчку [[Смальяны|Смаляны]]. Жонка Брыгіда памерла 23 жніўня 1900 года ва ўзросце 81 года. Яе пахавалі побач з мужам<ref name=alesm307>{{Кніга|аўтар = Марціновіч А. А.|частка = Пакутнік за свабоду — «архіпрамяністы» Тамаш Зан|загаловак = У часе прасветленыя твары: Гіст. эсэ, нарысы|месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1999|старонкі = 307|isbn = 985-07-0297-4}}</ref>. У эпітафіі на мемарыяльнай пліце, усталяванай кс. Уладзіславам Любамірскім, што ляжыць перад помнікамі, гаворыцца: {{Цытата|Мілы Богу і людзям Тамаш Зан, памяць пра якога блаславенна. Жыў шэсьцьдзесят гадоў. Памёр 7 ліпеня 1855 года ў [[Кахачын]]е. Са Свентаржэцкіх Брыгіда Зан пахаваная побач з сваім мужам 23 жніўня 1900 года ва ўзросце 81 год. Сын іх немаўля Стась памёр у 1854 годзе.}} == Постаць == Блізкі сябра Тамаша Зана [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]] наступным чынам апісваў знешнасць свайго таварыша: {{Цытата|Быў Тамаш Зан... чалавекам з шырокімі схільнасцямі: грунтоўна ведаў прыродазнаўчыя і эксперыментальныя навукі, слыў добрым матэматыкам і паэтам, ведаў літаратуру і нашу гісторыю, старажытныя мовы; быў вялікім аматарам мастацтваў, у першую чаргу музыкі, якую добра ведаў; выдатна спяваў. Сярэдняга росту, смуглаватага твару, з малымі агністымі вачыма і цёмнымі кучаравымі валасамі, з высокім ілбом, які трохі звужаўся ўверсе. Калі ён спяваў, імправізаваў, тады ад яго, казалі, ад чала і вачэй нібы сыходзіла праменне, якім проста паланяў сэрцы ўсіх, хто яго слухаў. Нездарма Зан атрымаў ганаровую мянушку «архіпрамяністы»<ref name=vorsha24/>}} == Творчая спадчына == З 1816 года пісаў элегіі, балады, трыялеты, паэмы, сатырычныя творы, сярод якіх найбольш вядомая [[іраікамічная паэма]] «Смерць табакеркі» («Zgon tabakiery»). Тамаш Зан таксама аўтар заснаваных на [[беларускі фальклор|беларускім]] фальклоры паэтычных твораў на [[польская мова|польскай мове]]. У камедыі «Грэчаскія піражкі» (1817, пастаўлена ў Арэнбургу 11 лютага 1830<ref name=hryck23/>) выкарыстаў беларускі фальклор, у паэме «[[Табакерка (паэма)|Табакерка]]» (1818) апісаў беларускае вяселле, свята Купалле, звычаі і абрады беларусаў. Ім напісаны балады і паэмы «[[Цыганка (балада)|Цыганка]]», «[[Свіцязь-возера]]» (абедзве 1820), «Твардоўскі», «Бекеш» і лірычныя вершы, у прыватнасці, верш «Мінчук» (1836) і «Сабіраемся з-над Урала на Літву» (1838)<ref name=stan26>{{Кніга|аўтар = Станкевіч, С.|загаловак = Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|арыгінал = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|адказны = Валер Булгакаў|выданне = 1-е выд.|месца = Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год = 2010|старонкі = 26|старонак = 211|isbn = 83-60456-21-6}}</ref>. Тамаш Зан адыграў значную ролю ў развіцці новага літаратурнага кірунку — рэвалюцыйнага рамантызму<ref name=asvet/>. Ва ўральскім дзённіку «З выгнання» паэт выказаў намер пісаць на [[беларуская мова|беларускай мове]], аднак ніводзін з яго беларускіх твораў не захаваўся<ref name="ehb"/>. У 1833 годзе Тамаш Зан адзначыў у дзённіку, што «напісаў па-руску дзіцячую камедыю „Русалки и леший“, накшталт „Грэчаскіх піражкоў“»<ref name=hryck23>{{Кніга|аўтар = Грицкевич В. П.|частка = Ташкараган ищет золото|загаловак = От Немана к берегам Тихого океана|месца = Мн.|выдавецтва = Полымя|год = 1986|старонкі = 112—113|старонак = 303}}</ref>. Не вядома ці ставілася яна на сцэне ў Арэнбургу. === Творы === * Tryolety i wiersze miłosne. — Warszawa, 1922; * Z wygnania. — Wilno, 1929. * Ballady. — Warszawa, 1932. === Беларускія пераклады === * Філаматы і філарэты: Зборнік. — Мн., 1998. == Ушанаванне памяці == * Паводле звестак Арэнбургскага краязнаўчага музея, імя Тамаша Зана носіць араграфічнае ўзвышша на [[Паўднёвы Урал|Паўднёвым Урале]]<ref name=asd312/>. * [[Спіс вуліц Гродна|Вуліца Зана]] ў Гродне. * Вобраз Тамаша Зана выведзены [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]] у «[[Дзяды (паэма)|Дзядах]]». == Нашчадкі Тамаша Зана == Унучка Тамаша Зана — польская паэтэса [[Казімера Ілаковіч]], праўнукі — грамадскі дзеяч, аўтар успамінаў і вершаў {{нп3|Алена Станкевіч||pl|Helena Stankiewicz}} і польскі ваенны дзеяч [[Тамаш Зан (Армія Краёва)|Тамаш Зан]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Dunajówna M. Dzieciństwo i lata szkolne Tomasza Zana. — Wilno, 1932; * Gawalewicz M. Poeta promienisty. — Warszawa, 1911; * ''Калинкович Н.'' «Дело № 26» // [[Нёман (часопіс)|Нёман]]. 1990, № 4; * ''Кандрацюк Г.'' [http://niva.iig.pl/issue/2003/14/art_12.htm Тамаш Зан, вечны пілігрым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930181357/http://niva.iig.pl/issue/2003/14/art_12.htm |date=30 верасня 2007 }} // Ніва № 14 (2447). 2003, 6 крас. * Тамаш Зан, 1796—1855 // Літаратура Беларусі : першая палова XIX стагоддзя : хрэстаматыя / [укладанне, прадмова, біяграфічныя даведкі і каментарыі К. Цвіркі]. — Мінск, 2000. — С. 52—67. Змест : [Біяграфічная даведка] / [К. А. Цвірка]. [Выбраныя творы] / Тамаш Зан. * Тамаш Зан, 1796—1855 // Філаматы і філарэты : зборнік / [укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі Кастуся Цвіркі]. Мінск, 1998. С. 197—230. Змест: [Біяграфічная даведка] / [К. Цвірка]. Творы ; Пісьмы / Тамаш Зан. * {{Крыніцы/БелЭн|6|Зан Тамаш||525—526}} * {{Літаратура/ЭГБ|3|Зан Тамаш}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Зан Тамаш|321}} * Зан Тамаш // Асветнікі зямлі Беларускай, X — пачатак XX ст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 2001. — С. 176—177. * Зан Тамаш // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1985. — Т. 2. — С. 484. * Зан Тамаш // Памяць : Карэліцкі раён / [рэдакцыйная калегія : В. К. Кунашка і інш.]. — Мінск, 2000. — С. 78. * ''Станкевіч, С.'' Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі / Станіслаў Станкевіч; пераклад Міколы Хаўстовіча // Спадчына. 1998. № 5. С. 100—139. Са зместу: Тамаш Зан. С. 109—136. * ''Мароз, У. В.'' Філамат Тамаш Зан / Уладзімір Мароз // За брамай забытых мелодый : эсэ. Вершы. Мініяцюры / Уладзімір Мароз. — Мінск, 2004. — С. 90—97. * ''Цвірка, К.'' Дарогамі Тамаша Зана / Кастусь Цвірка // Камяні тых сядзібаў : шляхі паэтаў XIX стагоддзя / Кастусь Цвірка. — Мінск, 2004. — С. 82—125. * Тое ж // Лісце забытых алеяў : эсэ / Кастусь Цвірка. — Мінск, 1993. — С. 99-177. * Тое ж // Полымя. 1992. № 5. С. 159—172 ; № 6. С. 148—165. * ''[[Алесь Марціновіч|Марціновіч, А.]]'' Пакутнік за свабоду — «архіпрамяністы» : Тамаш Зан / Алесь Марціновіч // У часе прасветленыя твары : гістарычныя эсэ, нарысы / Алесь Марціновіч. — Мінск, 1999. — С. 290—308. * ''Цішук, Г.'' Архіпрамяністы / Глеб Цішук // Беларусь. 2003. № 6. С. 40—42. * ''Лютынскі, В.'' Таямніца маёнтка Кахачын / Віктар Лютынскі // Беларуская Мінуўшчына. 1997. № 1. С. 28—31. (Постаці). * Пра лёс Т. Зана, яго грамадскую дзейнасць і маёнтак, дзе ён правёў апошнія гады жыцця. * ''[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К.]]'' Вечны выгнаннік і пілігрым : жыццё і творчасць Тамаша Зана / Кастусь Цвірка // Роднае слова. 1994. № 2. — С. 17—24. * ''Мохнач, Н. Н.'' Общественно-политическая и этическая мысль Белоруссии начала XIX в. / Н. Н. Мохнач; под редакцией А. С. Майхровича. — Минск : Наука и техника, 1985. — 94 с. * Также об этических воззрениях и деятельности Т. Зана. * ''[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі, Г.]]'' «Самае ўдзячнае пачуццё» / Генадзь Каханоўскі // Адчыніся, таямніца часу : гісторыка-літаратурныя нарысы / Генадзь Каханоўскі. — Мінск, 1984. — С. 58—61. * Жыццёвы шлях Т. Зана. * ''Лютынскі, В. П.'' Тамаш Зан на Аршаншчыне / Лютынскі В. П. // Аршанскі краязнаўчы зборнік № 2 / укладальнік В. Лютынскі. [Орша], 1997. — С. 24—27. * ''Грицкевич, В. П.'' Ташкараган ищет золото / В. П. Грицкевич // От Немана к берегам Тихого океана / В. П. Грицкевич. — Минск, 1986. — С. 92—131. * Об участии Т. Зана в освоении Урала. * ''Ермоленко, В. А.'' Зан Томаш Карлович / В. А. Ермоленко // Вестник Белорусского государственного университета. Серия 2, Химия. Биология. География. 1997. № 1. С. 72—73. * О Т. Зане как естествоиспытателе и его вкладе в мировую науку о Земле. * ''Зубовіч, С. Ф.'' Тамаш Зан — барацьбіт і краязнаўца / Зубовіч С. Ф. // Вілейскі краязнаўчы зборнік / складальнік В. Коласава. — Мінск, 2001. — С. 54—56. * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі, А.]]'' Тамаш Зан — аўтар першага беларускага музейнага праекта / Аляксандр Гужалоўскі // Беларускі гістарычны часопіс. 1999. № 3. — С. 60—62. * ''Зубовіч, С. Ф.'' Імёны на картах планеты Зямля / С. Ф. Зубовіч // Беларускае Асветніцтва : вопыт тысячагоддзя : матэрыялы II Міжнароднага кангрэса, 17—19 мая 2000 года : [у 3 кн.] / [рэдакцыйная калегія : А. І. Лугоўскі (галоўны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2001. — Кн. 2. — С. 102—107. * ''Лютынскі, В.'' Прыцягальны вобраз / Віктар Лютынскі // Голас Радзімы. 2002. 9 студз. (№ 3). С. 4. * ''Ф. Вержболовский.'' К истории тайных обществ и кружков среди литовско-польской молодёжи в 1819—1823 гг. — Варшава, 1898. * ''Н. Модестов.'' Магистр философии Фома Карлович Зан в Оренбурге // Труды Оренбургской Ученой Архивной Комиссии. Вып. XXXV. — Оренбург, 1917. * ''{{нп3|Мікалай Сцяпанавіч Куцейнікаў|Н. С. Кутейников|ru|Кутейников, Николай Степанович}}.'' Мицкевич и виленские филареты // Исторический вестник, 1884. Т. XVIII. * ''Абязерская Юзэфа''. [https://www.academia.edu/144342853/%D0%90%D0%B1%D1%8F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%AE%D0%B7%D1%8D%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Смерць і пахаванне Тамаша Зана] // Наша слова.pdf № 41 (197), 8 кастрычніка 2025. == Спасылкі == {{commonscat|Tomasz Zan}} {{продкі}} {{Тамаш Зан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зан Тамаш}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маладзечанскім раёне]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Аршанскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму]] [[Катэгорыя:Тамаш Зан| ]] [[Катэгорыя:Калежскія асэсары]] 04xa246z6yg9m9s2jauena3khdj8yvm 0 15605 5120361 5118572 2026-04-03T09:45:37Z Jaŭhien 59102 Афармленне, структура, класіфікацыя, тэмп 5120361 wikitext text/x-wiki '''Склад''' — частка слова, утвораная [[Галосныя|галосным]] гукам або яго спалучэннем з [[Зычныя|зычнымі]] на аснове злітнага з імі вымаўлення<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Склад|том=14|старонкі=458}}</ref>. Склад з’яўляецца фаналагічнай арганізацыяй, якая займае прамежкавы ўзровень паміж сегментарнай і несегментарнай [[фаналогія]]й, паміж [[фанема]]й і [[слова]]м. Склады часцяком лічацца фаналагічнымі «будаўнічымі блокамі» слоў. Яны могуць уплываць на рытм мовы, яе [[прасодыя|прасодыю]] і паэтычны метр. == Структура == У залежнасці ад прынцыпаў [[складападзел]]у існуе некалькі тэорый будовы склада. У [[Беларуская мова|беларускай мове]] складаўтваральныя галосныя [а], [э], [о], [у], [і], [ы] з адным (''гэ, ра''), двума (''збы, цаў''), трыма (''стра, сква, клас''), чатырма (''гвалт, пстры'') і большай колькасцю зычных, часам толькі галоснымі (акрамя ''ы''): ''у-бок, а-сабліва, і-мя''<ref name="БелЭн" />. == Колькасць складоў у слове == У слове бывае ад аднаго да шасці і болей складоў. Слова, якое складаецца з аднаго склада, называецца аднаскладовым, з двух — двухскладовым, з трох — трохскладовым, а калі складоў больш за тры — шматскладовым, нягледзячы на тое, што гэты тэрмін часта выкарыстоўваецца, каб апісаць слова з двух складоў і больш. У вуснай мове пераважаюць словы больш кароткія па колькасці складоў. У беларускай мове больш слоў адна- і двухскладовых<ref name="БелЭн" />. == Класіфікацыя == Склады бываюць<ref name="БелЭн" />: * '''націскныя''' — вымаўляецца больш выразна і напружана, аднак сіла, працягласць, вышыня тону гучання не заўсёды мацнейшая і даўжэйшая за ненаціскны; * '''ненаціскныя''': ** пераднаціскныя: '''''па-ляў'''-нічымі'', ** паслянаціскныя: ''паляўні-'''чы-мі'''''. У слове з пяццю і болей складамі з [[націск]]ам на першым складзе ўзнікае пабочны націск на перадапошнім складзе (''вы́-ра-та-ва-ны̋-мі'')<ref name="БелЭн" />. Ад месца склада ў слове залежыць іх падзел на<ref name="БелЭн" />: * '''пачатковыя''' і '''непачатковыя''': '''''ка'''-ва-лак'', * '''канцавыя''' і '''неканцавыя''': ''кло-па-'''ты'''''. Для пачатковага склада характэрны большыя гучнасць і разнастайнасць спалучэння зычных, для канцавога — меншая выразнасць вымаўлення<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Склад|старонкі=497—498}}</ref>. У залежнасці ад месца галоснага склады бываюць<ref name="БелЭн" />: * '''адкрытыя''' (на канцы галосны: ''два'') і '''закрытыя''' (на канцы зычны: ''дах''), * '''непрыкрытыя''' (пачынаецца з галоснага: ''эх'') і '''прыкрытыя''' (пачынаецца з зычнага: ''вугал''). Адкрытыя і закрытыя склады могуць быць прыкрытымі (''мы, дах'') і непрыкрытымі (''а, іл''). Адкрытымі непрыкрытымі могуць быць толькі склады, утвораныя адным галосным. Найбольшая колькасць тыпаў складоў — прыкрытыя<ref name="БелЭн" />. == Тэмп маўлення == Колькасцю складоў, вымаўленых за адзінку часу (секунду, мінуту), вымяраецца тэмп маўлення. Сярэдні тэмп маўлення на беларускай мове — 3 склады ў секунду<ref name="БелЭн" />. == Складовая пісьменнасць == [[Складовае пісьмо|Складовая пісьменнасць]] пачалася на некалькі сотняў гадоў раней за з’яўленне першых [[літара|літар]]. Раннія запісы складоў на дошчачках, напісаныя каля 2800 года да н.э., былі знойдзены ля старажытнага [[шумеры|шумерскага]] горада [[Ур]]. Гэты пераход ад [[піктаграма|піктаграм]] да складоў быў названы «самым важным дасягненнем у гісторыі пісьменства»<ref>Geoffrey Blainey, «A Short History of the World», с. 87.</ref>. {{зноскі}} {{Фанетыка і фаналогія}} [[Катэгорыя:Фанетыка]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] lv36nyg1ciydenq06x7u6ppw93k2gir 4 16411 5119982 5119905 2026-04-02T12:17:58Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Тымаці Оліфант */ - 5119982 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 6ia4qea1zh9362ylmb1b820ntc6jxrj 5119985 5119982 2026-04-02T12:33:27Z J-ka Zadzvinski 5766 /* King Promise */ + 5119985 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 48vuyl6qetv9gm6tn8lcb31o4of9nml 5119986 5119985 2026-04-02T12:33:37Z J-ka Zadzvinski 5766 /* King Promise */ 5119986 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} f4vp65j1wqkiqbkg73d8ed76iynfjcp 0 17304 5120110 5114960 2026-04-02T18:20:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120110 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая французская рэвалюцыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года<ref>{{cite book|url=https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=4142@morfDictionary|title=Военный энциклопедический словарь|chapter=Великая француузская буржуазная революция 1789—94|acessd-date=2022-02-13|access-date=20 сакавіка 2026|archive-date=13 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213112738/https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=4142@morfDictionary|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=4142@morfDictionary |title=Источник |access-date=2022-02-13 |archive-date=2022-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213112738/https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=4142@morfDictionary |url-status=unfit }}</ref>. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] hc3k10lf7qu0gp4y7eyi4tijtlzd58r 0 17830 5120232 4748829 2026-04-03T06:21:56Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кобальт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120232 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Кобальт''' ({{lang-la|Cobaltum}}) '''Co''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 27. Серабрыста-белы [[метал]] са слабым чырвоным адценнем. == Прыродныя крыніцы == Па распаўсюджанасці ў зямной кары займае 34-е месца. Сустракаецца ў прыродзе заўсёды разам з [[нікель|нікелем]]. Здабываюць у [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] (40 % сусветнай здабычы), [[Канада|Канадзе]], [[Замбія|Замбіі]], [[Расія|Расіі]] ([[Урал]], [[Кольскі паўвостраў]]), [[Бразілія|Бразіліі]], [[Куба|Кубе]]. == Прымяненне == Адзін з важнейшых металаў тэхнікі. Сплавы кобальту вельмі стойкія супраць карозіі і сцірання: прымяняюцца ў вытворчасці металаапрацоўчых і бурыльных інструментаў, дэталей рэактыўных рухавікоў і газавых турбін, іншых рэчаў для ўжытку ў агрэсіўным асяроддзі. Кобальт уваходзіць у склад мікраўгнаенняў, лекаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Кобальт]] exeamx1fajti2ylinkkj1hyvuiq9edi 0 19566 5120389 4453534 2026-04-03T11:39:33Z Jaŭhien 59102 Афармленне, характарыстыка, значэнне, класіфікацыя 5120389 wikitext text/x-wiki '''Сло́ва''' — адзінка [[мова|мовы]], [[фанетыка|фанетычна]] і [[граматыка|граматычна]] аформленая, якая мае пэўны [[сэнс]] і аднолькава разумеецца супольнасцю людзей, аб’яднаных у адзін [[этнас]]. Як адзінка мовы, слова не ствараецца ў працэсе зносін, а выкарыстоўваецца, узнаўляецца як гатовае. Слоўнікавы склад пэўнай мовы з’яўляецца яго [[лексіка]]й. Лексіку вывучаюць [[лексікалогія]], [[граматыка]], [[фразеалогія]], [[стылістыка]] і іншыя лінгвістычныя дысцыпліны. Фіксацыяй і сістэматызацыяй лексікі займаецца [[лексікаграфія]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Слова|том=15|старонкі=10}}</ref>. == Агульная характарыстыка == Слова мае свае сталыя прыметы. Яно характарызуецца ўстойлівай фанетычнай аформленасцю, наяўнасцю аднаго (асноўнага) [[націск]]у, гукавой непранікальнасцю (немагчымасцю ўставіць у сярэдзіну аднаго слова іншае). Устойлівасць слова выяўляецца ў пастаянстве гукавога складу, [[Марфема|марфемнай]] будовы і значэння. Ізаляванасць слова як назвы і носьбіта цэласнага значэння выяўляецца ў магчымасці вычленіць яго з кантэксту. У якасці структурнай адзінкі мовы слова характарызуецца як [[гук мовы|гук]] ці спалучэнне гукаў. Яму ўласціва семантычная ідыяматычнасць (умоўнасць сувязі гукавога комплексу з пэўным значэннем)<ref name="БелЭн" />. У структурных адносінах слова складаецца з марфем, ад якіх адрозніваецца аўтаномнасцю і свабодным узнаўленнем у мове, з’яўляецца матэрыялам для канструявання сінтаксічных адзінак<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Слова|том=6|старонкі=359}}</ref>. == Функцыі == Словы выконваюць ''намінатыўную'' (назыўную) функцыю ў мове, называючы прадметы, з’явы, дзеянні, прыметы або выражаюць розныя адносіны паміж імі, і такім чынам служаць сродкам фарміравання і выказвання [[думка|думкі]]. Таму ў мове пераважаюць ''самастойныя'' (паўназначныя) словы ([[назоўнік]]і, [[прыметнік]]і, [[лічэбнік]]і, [[займеннік]]і, [[Дзеяслоў|дзеясловы]], [[Прыслоўе|прыслоўі]]). З іншага боку, ''службовыя'' словы ([[прыназоўнік]]і, [[злучнік]]і, [[Часціца (часціна мовы)|часціцы]]) не выконваюць намінатыўнай функцыі і не маюць [[лексіка|лексічнага]] значэння, а толькі звязваюць словы ў [[Словазлучэнне|словазлучэнні]] і [[сказ]]ы, надаюць словам або сказам пэўныя сэнсавыя, мадальныя і эмацыянальныя адценні. Разам з ''назыўным'', слова можа мець і ''экспрэсіўна-ацэначнае'' значэнне, даючы ацэнку прадметам, з’явам, прыметам, дзеянням, і такім чынам выражаць пачуцці, эмоцыі, адчуванні ўдзельніка моўных зносін, паказваць яго адносіны да выказанай думкі ці ўспрынятай інфармацыі. У творах [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], асабліва ў [[паэзія|паэзіі]], мастацка-выяўленчая і экспрэсіўная выразнасць слова падкрэсліваецца і ўзмацняецца гукавой арганізацыяй мовы. На гукавой сугучнасці слова і іх частак заснаваная [[рыфма]] і асобныя віды [[Эўфанія|эўфаніі]] ([[алітэрацыя]], [[анафара]], [[асананс]], [[гукаперайманне]], [[эпіфара]])<ref name="БелЭн" />. == Значэнне слова == Слова мае граматычнае і лексічнае значэнні. Граматычнае значэнне характэрна для цэлага класа слоў (напрыклад, катэгорыі [[Граматычны род|роду]], [[Граматычны лік|ліку]], [[склон]]у — для назоўнікаў, а [[Трыванне дзеяслова|трыванне]], [[Лад дзеяслова|лад]], [[Час дзеяслова|час]], [[спражэнне]] — для дзеясловаў), лексічнае значэнне з’яўляецца індывідуальным і ўласціва канкрэтнаму слову (''імбрычак'' — чайнік для заваркі чаю; ''фурман'' — чалавек, які кіруе коньмі ў запрэжанай павозцы, вазак)<ref name="Культура Беларусі" />. Аб’ядноўваючы ў сабе абодва значэнні, слова належыць да пэўнай [[часціны мовы]] і прадстаўляе сабой сукупнасць усіх граматычных формаў (''шалік, шаліка, шаліку, шалікам'')<ref name="Культура Беларусі" />. Разнастайнасцю функцый слова тлумачыцца дыялектычнае спалучэнне ў ім канкрэтнага і агульнага, прамога і пераноснага значэнняў, наяўнасць іх розных эмацыянальна-экспрэсіўна-ацэначных і стылістычных адценняў, якія набывае слова ў працэсе функцыянавання ў [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Гутарковая мова|гутарковай]] мове. Спалучэнне прамога (устойлівага) і пераноснага (зменлівага) у семантыцы слова дае магчымасць дасягаць узаемаразумення паміж усімі носьбітамі пэўнай мовы, выкарыстоўваць слова як адзінку наймення новых прадметаў і з’яў, як фактар стварэння яркіх вобразна-выяўленчых сродкаў у мове мастацкай літаратуры. На ўжыванні слова ў пераносным значэнні заснаваны [[метафара]], [[метанімія]], [[перыфраза]], [[сінекдаха]], [[сінестэзія]]. Зменлівы элемент значэння ляжыць у аснове мастацкіх прыёмаў адлюстравання рэчаіснасці ([[аксімаран]], [[алегорыя]], [[іронія]], [[увасабленне]])<ref name="БелЭн" />. == Класіфікацыя == Па семантычнай прыкмеце вылучаюць словы<ref name="Культура Беларусі" />: * адназначныя (''ганчар, нагарнуць'') і шматзначныя (''зямля, хлеб''), * свабодныя (''мазанка, чароўны'') і фразеалагічна звязаныя (''бібікі — бібікі біць, блынды — блынды правіць''). Па спосабе намінацыі вылучаюць словы<ref name="Культура Беларусі" />: * знамянальныя, * службовыя, * выклічнікі. Па фанетычным крытэрыі<ref name="Культура Беларусі" />: * аднанаціскныя (''ланцуг, прарок''), * ненаціскныя (службовыя), * шматнаціскныя (''збожжасховішча, двухбаковы''). У граматычных адносінах адрозніваюць словы<ref name="Культура Беларусі" />: * зменныя (назоўнікі, прыметнікі, лічэбнікі, дзеясловы) і нязменныя (прыслоўі, мадальныя словы, службовыя словы, выклічнікі), * вытворныя (''касцельны, веянне'') і невытворныя (''хваля, піць''). У слове вылучаюць два бакі: план выражэння (знешняя форма) і план зместу (значэнне). Сувязь паміж гэтымі бакамі ў пэўны перыяд існавання мовы можа быць матываванай (напрыклад, ''снягір, лістапад'') і нематываванай (''рука, маці'')<ref name="БелЭн" />. == Гл. таксама == * [[Корань (лінгвістыка)|Корань]] * [[Красворд]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{wiktionary|слова}} * {{крыніцы/сбмова 2006}}.С.103,104. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Пісьменнасць]] [[Катэгорыя:Мова]] [[Катэгорыя:Словы]] ls03w0k7zdsnr7yimfb3vdksb8kyp6k 0 19667 5120083 4595564 2026-04-02T16:48:12Z Siarhei V 122587 5120083 wikitext text/x-wiki '''Кінема́тыка'''{{sfn|ТСБМ|1978}} ([[грэчаская мова|гр.]] «кінема» ''κίνημα'' — рух) — раздзел [[механіка|механікі]], які займаецца апісаннем [[механічны рух|руху]] аб’ектаў, не разглядаючы яго прычыны. Задача кінематыкі заключаецца ў тым, каб даць метады матэматычна строгага, колькаснага апісання руху цел і вызначыць узаемасувязі паміж велічынямі, якія характарызуюць рух. Апісанне руху складанага аб’екта ў агульным выпадку палягае ў апісанні руху частак, што яго складаюць. Любы рух [[абсалютна цвёдрае цела|абсалютна цвёрдага цела]] можна апісаць як геаметрычную суму руху аднаго з яго [[пункт]]аў і [[вярчальны рух|вярчальнага руху]] гэтага цела вакол гэтага пункта. Адпаведна, існуюць такія раздзелы кінематыкі: * [[кінематыка матэрыяльнага пункта]] * [[кінематыка вярчальнага руху]] == Гл. таксама == * [[Пауль Шац]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Ісачанкава, Л. А. і інш.'' Фізіка: вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. А. Ісачанкава, [[Генадзь Уладзіміравіч Пальчык|Г. У. Пальчык]], А. А. Сакольскі; пад рэд. А. А. Сакольскага; пер. з рус. мовы Н. Г. Ляўчук. — Мінск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Нар. асвета]], 2010. — 213 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1373-7. * Кінема́тыка; Кінематы́чны // {{крыніцы/ТСБМ|2|686}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінематыка| ]] rraxeet7bbxegphdahlz8w6jhquiulz 0 19709 5120191 4583933 2026-04-02T23:47:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120191 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віктар Іванавіч Анпілаў''' ({{ДН|2|10|1945}}, с. [[Белая Гліна (Краснадарскі край)|Белая Гліна]], [[Краснадарскі край]] — {{ДС|15|01|2018}}, {{МС|Масква}}<ref name='death'>[http://tass.ru/politika/4875823 Умер Виктор Анпилов / ТАСС, 15.01.2018]</ref>) — расійскі журналіст і палітычны дзеяч, старшыня руху «Працоўная Расія». == Біяграфія == Скончыў факультэт журналістыкі [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|МДУ]]. Валодаў іспанскай, партугальскай і англійскай мовамі. Працаваў у Гостэлерадыё СССР, уласным карэспандэнтам Гостэлерадыё ў [[Нікарагуа]]. У 1990 годзе выбраны ў Массавет, заснаваў газету «Молния». У 1992 заснаваў рух «Працоўная Расія». Быў адным з арганізатараў акцый пратэсту ў кастрычніку 1993 года, за гэта арыштаваны. Вызвалены па амністыі ў лютым 1994 года. Безпаспяхова ўдзельнічаў у выбарах у Дзярждуму ў [[1995]] і [[1999]] годзе. Памёр у 2018 годзе ад інсульту пасля трох дзён у коме<ref name='death' />. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://tr1917.ru «Працоўная Расія»]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анпілаў Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Расіі]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты СССР]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Журналісты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інсульту]] 8tilzoda8k81svujuwfssx6ozzp3slu 0 21723 5120159 5001035 2026-04-02T20:19:47Z Steel771 119110 5120159 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Гагра |арыгінальная назва = {{lang-ab|Гагра}} {{lang-ka|გაგრა}} |падначаленне = |краіна = Абхазія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 17|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 40|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = VI стагоддзе да н.э. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 15700 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = есть |тэлефонны код = [[+7 840]] 23xxxxx |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Gagra |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гагра'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Гагра}}) — курортны горад у [[Абхазія|Рэспубліцы Абхазія]], на беразе [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва — 10,7 тыс.чал. ([[2003]]). Адміністрацыйны цэнтр [[Гаграўскі раён|Гаграўскага раёна]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Гл. таксама == * [[Рэпруа|Рака Рэпруа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gagra-city.com Официальный сайт города Гагра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110208063056/http://gagra-city.com/ |date=8 лютага 2011 }} * [http://webcam.abhazia.com Вебкамера горада Гагра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100519055854/http://webcam.abhazia.com/ |date=19 мая 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гарады Абхазіі}} {{DEFAULTSORT:Гагра}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] h024of9s94p6vfyl0h0lo5vlzj5jjvd 0 21725 5120158 5001040 2026-04-02T20:17:38Z Steel771 119110 5120158 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Галі |арыгінальная назва = {{lang-ab|Гал}}, {{lang-ka|გალი}} |падначаленне = |краіна = Абхазія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 38|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 41|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7169<ref name=naselenie_2003>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html Этнокавказ Население Абхазии 2003]</ref> |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = есть |тэлефонны код = +7 840 28xxxxx |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Галі'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ka|გალი}}), '''Гал''' ({{lang-ab|Гал}}) — горад у [[Абхазія|Абхазіі]], за 77 км на паўднёвы ўсход ад [[Сухумі]], на мяжы з [[Грузія]]й, цэнтр [[Галскі раён|Галскага раёна]]. Насельніцтва — 7,2 тыс.чал.(2003), больш за 95 % — [[мегрэлы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гарады Абхазіі}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] jry7po925rz660tvl5e5htvvitorivy 0 21726 5120157 5001041 2026-04-02T20:17:09Z Steel771 119110 5120157 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = [[Горад]] |беларуская назва = Гудаута |арыгінальная назва = {{lang-ab|Гәдоуҭа}}, {{lang-ka|გუდაუთა}} |падначаленне = |краіна = Абхазія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 06|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 40|lon_min = 37|lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7738<ref name=naselenie_2003>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html Этнокавказ Население Абхазии 2003]</ref> |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = есть |тэлефонны код = +7 840 24xxxxx |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Gudauta |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гудаута'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Гәдоуҭа}}) — курортны горад у [[Абхазія|Абхазіі]], за 37 км на паўднёвы захад ад [[Сухум]]а, за 43 км ад [[Гагра|Гагры]], цэнтр [[Гудауцкі раён|Гудауцкага раёна]]. Насельніцтва — 7,7 тыс.чал.(2003), больш 95 % — [[мегрэлы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Міронавіч Шамба]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гарады Абхазіі}} {{DEFAULTSORT:Гудаута}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] 57vqcig3uov9r4mik09xhqv7roc9ver 5120175 5120157 2026-04-02T20:54:29Z DobryBrat 5701 стыль, пунктуацыя, афармленне 5120175 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = [[Горад]] |беларуская назва = Гудаута |арыгінальная назва = {{lang-ab|Гәдоуҭа}}, {{lang-ka|გუდაუთა}} |падначаленне = |краіна = Абхазія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 06|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 40|lon_min = 37|lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7738<ref name=naselenie_2003>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html Этнокавказ Население Абхазии 2003]</ref> |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = есть |тэлефонны код = +7 840 24xxxxx |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Gudauta |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гудаута'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Гәдоуҭа}}) — курортны горад у [[Абхазія|Абхазіі]], за 37 км на паўднёвы захад ад [[Сухум]]а, за 43 км ад [[Гагра|Гагры]], цэнтр [[Гудауцкі раён|Гудауцкага раёна]]. Насельніцтва — 7,7 тысяч чалавек (2003), больш 95 % — [[мегрэлы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Міронавіч Шамба]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гарады Абхазіі}} {{DEFAULTSORT:Гудаута}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] qzv04pz756qzkqxj8cxu9xllssac7yw 0 21733 5120160 5001033 2026-04-02T20:21:48Z Steel771 119110 5120160 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = [[Горад]] |беларуская назва = Ачамчыра |арыгінальная назва = {{lang-ab|Очамчыра}}, {{lang-ka|ოჩამჩირე}} |падначаленне = |краіна =Абхазія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 42|lat_min = 42|lat_sec = 42.57 |lon_dir = |lon_deg = 41|lon_min = 28|lon_sec = 13.28 |CoordAddon = |CoordScale = 20000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 5 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 4702<ref name=naselenie_2003>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html Этнокавказ Население Абхазии 2003]</ref> |год перапісу = 2003 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = есть |тэлефонны код = +7 840 25ххххх |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ochamchira |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ачамчыра'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Очамчыра}}) — горад у [[Абхазія|Абхазіі]], [[Грузія]], цэнтр [[Ачамчырскі раён|Ачамчырскага раёна]], на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва — 4,7 тыс.чал.(2003). Ачамчыра размешчана на вышыні 5 метраў над узроўнем мора. Адлегласць да [[Сухум]]а — 57 км. Клімат — субтрапічны. Сярэдняя тэмпература — 13,6 °C, тэмпература студзеня — 4,5 °C, ліпеня — 23 °C. Сярэдняя колькасць ападкаў — 1300 мм. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Ігар Васільевіч Ляшэнка]] (нар. [[1974]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Аляксей Іларыёнавіч Хачава]] (1927—2012) — урач-інфекцыяніст. Доктар медыцынскіх навук (1971), прафесар (1972). == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гарады Абхазіі}} {{DEFAULTSORT:Ачамчыра}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] omeuad8sv1vmpo4waymsgkq1mfpi6js 0 25381 5120100 5056527 2026-04-02T17:43:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120100 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Фінляндскае |саманазва = Suomen suuriruhtinaskunta <br/> Storfurstendömet Finland <br/> Великое княжество Финляндское |статус = |гімн = |сцяг = Flag of Russia.svg |апісанне_сцяга = |герб = Coats of arms of the Grand Duchy of Finland.svg |апісанне_герба = |карта = Grand Duchy of Finland.png |апісанне = |p1 = Шведскае праўленне ў Фінляндыі |flag_p1 = Flag of Sweden.svg |утворана = 1809 |ліквідавана = 1917 |s1 = Фінляндыя |flag_s1 = Flag of Finland 1918 (state).svg |дэвіз = |сталіца = [[Турку]] ([[1809]] – [[1812]]) <br/> [[Хельсінкі]] ([[1812]] – [[1917]]) |гарады = |мова = [[Шведская мова|шведская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Руская мова|руская]] |Афіцыйная мова = [[шведская мова|шведская]], <br/> [[фінская мова|фінская]] ([[1902]]<ref name=kurunmaki /> – [[1917]]), <br/> [[руская мова|руская]] ([[1809]] – [[1863]], [[1900]] – [[1917]]) |валюта = [[рубель Расійскай імперыі]] ([[1809]] – [[1860]]) <br/> [[фінляндская марка]] ([[1860]] – [[1917]]) |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 360.000 км² ([[1850]]) |насельніцтва = 1.636.900 ([[1850]]) |форма_кіравання = |дынастыя = [[Раманавы]] |тытул_кіраўнікоў = Вялікі князь |кіраўнік1 = [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] (першы) |год_кіраўніка1 = [[1809]] – [[1825]] |кіраўнік2 = [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] (апошні) |год_кіраўніка2 = [[1894]] – [[1917]] |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялі́кае Кня́ства Фінля́ндскае''' — [[Аўтаномія|аўтаномнае]] княства ў складзе Расійскай імперыі ў 1809—1917 гадах. Было створана ў выніку [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] на землях, якія да гэтага ўваходзілі ў склад [[Швецыя|Швецыі]]. У 1917 годзе сейм княства прыняў дэкларацыю незалежнасці, узнікла сучасная дзяржава [[Фінляндыя]]. == Гісторыя == === Перадумовы стварэння === {{main|Шведскае праўленне ў Фінляндыі}} Пачынаючы з [[Сярэднія вякі|сярэдніх вякоў]] Фінляндыя знаходзілася пад уладай шведскага каралеўства. Яшчэ ў часы [[Паўночныя крыжовыя паходы#Шведскія крыжовыя паходы|шведскіх крыжовых паходаў]] (XII—XIII стагоддзі) пачаліся канфлікты Швецыі з [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавай]] за кантроль над землямі паўднёвай Фінляндыі і [[Карэльскі перашыек|Карэльскім перашыйкам]]. У канцы XV стагоддзя [[Спіс войнаў паміж Расіяй і Швецыяй|канфлікты]] працягнуліся ўжо з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], а пазней і з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. У выніку [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў Расія далучыла да сябе частку [[Старая Фінляндыя|Старой Фінляндыі]] разам з [[Выбарг]]ам. Цягам XVIII стагоддзя Швецыя рабіла спробы вярнуць землі, але яны скончыліся яшчэ большымі стратамі. У лютым 1808 года пачалася [[Фінская вайна]], прычынай чаго быў [[Тыльзіцкі мір]] 1807 года паміж Расіяй і Францыяй, паводле каторага Расія павінна была прымусіць Швецыю далучыцца да гандлёвай {{нп5|Кантынентальная блакада|блакады|en|Continental System}} [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Вялікабрытаніі]], з чым не пагаджаўся шведскі кароль. На загад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] расійскае войска пачало наступ у падкантрольнай Швецыі частцы Фінляндыі. Ужо праз месяц расіяне захапілі вялікія вобласці на поўдні Фінляндыі, яшчэ праз некаторы час здалося камандаванне [[Свеаборг]]а, не верачы ў поспех абароны. Шведы пры падтрымцы Вялікабрытаніі спрабавалі правесці контрнаступленне і мелі частковы поспех на моры, але не далі рады ў баях на сушы, у выніку чаго адступілі канчаткова. [[Файл:Porvoon valtiopäivät 1809 by Emanuel Thelning.jpg|міні|left|Боргаскі сойм 1809 года.]] Ідэя далучыць Фінляндыю ўзнікла ў Расіі ўжо падчас вайны. Частка фінскіх сялян вяла партызанскую вайну, бо падтрымлівала шведскага караля і не хацела [[Прыгоннае права|прыгону]], але сярод іншых саслоўяў пашыраліся прарасійскія настроі і расчараванне ў здольнасцях Швецыі абараніць Фінляндыю. У чэрвені 1808 года Аляксандр падпісаў маніфест, дзе абяцаў захаваць шведскія законы і фінансава падтрымліваць краіну. У канцы восені 1808 года група фінскіх дэпутатаў наведала Санкт-Пецярбург і прасіла імператара склікаць сойм, дзе саслоўі б абвясцілі яго кіраўніком Фінляндыі. На загад Аляксандра 29 сакавіка 1809 года быў скліканы [[Боргаскі сойм]]. Імператар прысягнуў паважаць рэлігійны [[статус-кво]], правы саслоўяў, і «канстытуцыю краіны», як ён назваў дзеючыя законы, а таксама заявіў, што Фінляндыя «з гэтага моманту была ўзнятая да рангу нацыі»<ref name=kurunmaki>{{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/44983550|title=The Formation of the Finnish Polity within the Russian Empire: Language, Representation, and the Construction of Popular Political Platforms, 1863-1906|author=Jussi Kurunmäki, Ilkka Liikanen|publisher=Harvard Ukrainian Research Institute|lang=en}}</ref>. 17 верасня 1809 года Швецыя і Расія падпісалі [[Фрыдрыхсгамскі мірны дагавор]], згодна з якім Расія атрымала шэсць фінскіх ленаў, [[Аландскія астравы]] і частку лена {{нп5|Вестэрботэн (правінцыя)|Вестэрботэн|en|Västerbotten}}. Гэтая падзея паклала канец шведскаму праўленню ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji">''Мейнандэр Х.'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6.</ref>{{rp|69-71}}. На далучаных да Расіі землях было створана аўтаномнае Вялікае Княства Фінляндскае. === Першыя гады расійскага кіравання === У 1808 годзе, напачатку Фінскай вайны, {{нп5|Генерал-губернатар Фінляндыі|генерал-губернатарам Фінляндыі|en|Governor-General of Finland}} быў прызначаны былы шведскі генерал {{нп5|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|ru|Спренгтпортен, Георг Магнус}}. У снежні 1808 ён прапанаваў стварыць фінскі ўрадавы кабінет, які б падпарадкоўваўся генерал-губернатару. Праз канфлікты з суайчыннікамі, улетку 1809 года Спрэнгтпортэна змяніў на пасадзе генерал [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|Барклай-дэ-Толі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74}}. Яшчэ з 1808 года дарадцу імператара [[Міхаіл Міхайлавіч Спяранскі|Міхаілу Спяранскаму]] было даручана дакладваць пра справы ў Фінляндыі ў абыход генерал-губернатара. У 1811 годзе для гэтага стваралася пасада фінскага дзяржаўнага сакратара, які мусіў складаць даклады з падтрымкай Камітэта па справах Фінляндыі ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Акрамя Фінляндыі, з усіх частак імперыі такая пасада існавала толькі для [[Польшча|Польшчы]]. Першым сакратаром стаў [[Густаў Морыц Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. [[Файл:MECHELIN(1894) p134 Helsinki, The Senate.jpg|thumb|Будынак Сената на [[Сенацкая плошча Хельсінкі|Сенацкай плошчы]] ў Хельсінкі. Фота 1894 года.]] У жніўні 1809 года імператарам быў зацверджаны Статут, распрацаваны напярэдадні Боргаскага сойма фінскім камітэтам на чале з {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якабам Тэнгстромам|en|Jakob Tengström}}, {{нп5|Архідыяцэзія Турку|біскупам Турку|en|Archdiocese of Turku}}. Статут перадаваў уладу ад губернатара ўрадаваму кабінету, які ў 1816 годзе быў перайменаваны ў {{нп5|Сенат Фінляндыі|Імператарскі сенат Фінляндыі|fi|Suomen senaatti}}. Сенат складаўся з дэпартамента юстыцыі і дэпартамента эканомікі, і збольшага набіраўся з чыноўнікаў «шведскай» Фінляндыі, якія не валодалі [[руская мова|рускай мовай]]. Згодна са Статутам, генерал-губернатар быў старшынём Сената, аднак не меў права голасу ў грамадзянскіх справах. На практыцы ў яго кампетэнцыі ўваходзіў толькі кантроль над узброенымі сіламі княства. Таксама генерал-губернатар мог забяспечваць прапановы Сената пісьмовым заключэннем<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. У 1812 годзе сталіца Вялікага Княства была перанесена з [[Турку]] ў [[Хельсінкі]], што мела стратэгічныя перавагі праз знаходжанне там крэпасці [[Свеаборг]]. У тым жа годзе да княства была далучаная [[Выбаргская губерня]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|75}}. У жніўні 1812 года ў Турку адбылася сустрэча расійскага імператара Аляксандра I і пераемніка шведскага трона [[Карл XIV Юхан|Карла XIV Юхана]]. Швецыя адмовілася ад ідэі вяртання Фінляндыі і падтрымала Расію ў вайне з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]]. У абмен на гэта расійскі імператар пагадзіўся з рашэннем Швецыі заваяваць [[Нарвегія|Нарвегію]] і стварыць [[Шведска-нарвежская унія|шведска-нарвежскую унію]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76}}. === Стаўленне фінскага грамадства да расійскай улады === Фінскае грамадства не адразу прыняло далучэнне да Расіі, узброены супраціў сялянства працягваўся і пасля завяршэння Фінскай вайны. Стаўленне пачало змяняцца з усведамленнем таго, што старыя законы і прынцыпы функцыянавання грамадства не будуць зменены новай уладай. Першымі лаяльнасць да расійскай улады прадэманстравалі чыноўнікі і духавенства, напрыклад [[біскуп]] {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якаб Тэнгстром|en|Jakob Tengström}}, які быў прызначаны [[арцыбіскуп]]ам. Важным рэпутацыйным крокам было развіццё Хельсінкі як сталіцы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76-77}}. З мэтай паляпшэння лаяльнасці чыноўнікам павысілі ўтрыманне, для іншых прадстаўнікоў грамадскага сектара ўвялі адмысловае форменнае адзенне. У 1812 годзе было прынятае прадпісанне, якое абавязвала чыноўнікаў здаваць экзамен на валоданне расійскай мовай, але яно сустрэла пратэст і было скасавана. Камунікацыя паміж расійскай і фінскай уладай праводзілася на [[французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовах]], або з дапамогай перакладчыкаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|77-78}}. Пасля вайны з Напалеонам узмацніўся кантроль за грамадствам, бо кіраўніцтва імперыі баялася пашырэння рэвалюцыйных ідэй. Павялічылася [[цэнзура]], забараняўся ўвоз палітычнай літаратуры. У 1817 годзе ў Турку была заснаваная першая ў Фінляндыі паліцэйская ўправа. Для падтрымання парадку ў краіне была размешчаная пятнаццацітысячная [[дывізія]] расійскага войска. Сяляне вызваляліся ад абавязку ўтрымання салдат, што перашкаджала ўзнікненню ўласных [[сепаратызм|сепаратысцкіх]] сіл<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|78-79}}. У 1819 годзе ў [[Фрыдрыхсгам]]е быў створаны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|en|Hamina Cadet School}}, праз выхаванне ў якім праходзіла шмат фінскіх дваран. Агулам каля 4 тысяч фінаў зрабілі [[афіцэр]]скую кар’еру ў расійскім войску, з якіх амаль 300 дасягнулі [[генерал]]ьскай або [[адмірал]]ьскай годнасці. Расійская мова была абавязковым прадметам для вывучэння ў корпусе, спрыяючы збліжэнню Фінляндыі з Расіяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79}}. Журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} адзначаў у сваіх мемуарах, што ў 1830-х гадах усе яго аднагодкі былі ўпэўненыя ў тым, што інтэграцыя з Расіяй будзе толькі паглыбляцца, а шведскае панаванне засталося ў мінулым. Тым не менш, у XIX стагоддзі працягваліся цесныя культурныя і гандлёвыя дачыненні паміж Фінляндыяй і Швецыяй, таму гэты перыяд атрымаў назву «доўгага развітання»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79-80}}. === Фармаванне нацыянальнай самасвядомасці === У першай палове XIX стагоддзя асновай {{нп5|Ідэнтычнасць|ідэнтычнасці|en|Identity (social science)}} большай часткі жыхароў Фінляндыі была [[рэлігія]], а не фінская [[нацыянальная самасвядомасць]]. Пашырэнне [[нацыяналізм]]у ў Еўропе пачалося толькі пасля [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]], і закранула спачатку частку фінскіх акадэмічных вярхоў, якія ў далейшым працавалі над замацаваннем нацыянальных пачуццяў сярод іншых слаёў насельніцтва. У гэты час набыў вядомасць лозунг «Мы больш не шведы, рускімі станавіцца не хочам, дык давайце будзем фінамі». Яго часта прыпісваюць гісторыку {{нп5|Адольф Івар Арвідсан|Адольфу Арвідсану|en|Adolf Ivar Arwidsson}}, хаця такую думку выказваў яшчэ ў 1811 годзе [[Густаў Морыц Армфельт|Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83}}. Пазіцыі [[Фінская мова|фінскай мовы]] сярод адукаваных жыхароў былі слабыя, хоць і аддзяленне ад Швецыі мела для яе некаторы станоўчы эфект. У пачатку XIX стагоддзя больш за 85 % насельніцтва гаварылі рознымі фінскімі дыялектамі, але адміністрацыйная і акадэмічная эліта як дома, так і на працы працягвала карыстацца шведскай мовай да 1880-х гадоў. Развіццё адукацыі спрыяла яшчэ большаму пашырэнню шведскай, бо на ёй вялося навучанне ў універсітэтах і школах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. З 1820-х гадоў пачаліся дыскусіі вакол павелічэння ролі фінскай мовы. Гэта было звязана з распаўсюджаннем [[Рамантычны нацыяналізм|рамантычных]] ідэй такіх аўтараў як [[Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг|Шэлінг]], [[Іаган Готліб Фіхтэ|Фіхтэ]] і [[Эрык Густаў Геер|Геер]], што заклікалі да больш актыўнай палітычнай ролі звычайных людзей, якія ў выпадку Фінляндыі гаварылі збольшага па-фінску. Фінскі гісторык Адольф Арвідсан выступаў за тое, каб фінская мова атрымала афіцыйны статус і быў супраць надання гэтага статусу расійскай мове. Ён успрымаў мову і народную культуру як неабходную частку нацыянальнага духу, патрэбную на шляху да дзяржаўнасці. Погляды Арвідсана прывялі яго да звальнення з {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|акадэміі ў Турку|en|Royal Academy of Turku}} і вымушанай эміграцыі ў Швецыю<ref name=kurunmaki /><ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. Звальненне Арвідсана акрэсліла межы палітычнай дыскусіі ў Фінляндыі, а фінская прэса ў далейшым правяралася на прадмет пытанняў да юрыдычнага палажэння княства і яго будучыні, аж да ўсталявання паўнамаштабнай [[цэнзура|цэнзуры]] ў 1829 годзе<ref name=kurunmaki />. У 1822 годзе, праз год пасля звальнення Арвідсана, у акадэмію Турку паступілі тры студэнты, якія пазней сталі вядомымі дзеячамі культуры ў Фінляндыі: [[Юхан Рунеберг]], {{нп5|Эліяс Лёнрут|Эліяс Лёнрут|en|Elias Lönnrot}} і [[Юхан Снельман]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85}}. Юхан Рунеберг стаў нацыянальным паэтам, напісаў паэмы «Паляўнічыя на ласёў» ({{lang-sv|Älgskyttarna}}, 1832), дзе апісваўся побыт сялян з унутраных абласцей Фінляндыі, і «Апавяданні прапаршчыка Столя» ({{lang-sv|Fänrik Ståls sägner}}, 1848, 1860) з апісаннем патрыятызму і самаахвярнасці фінаў у [[Фінская вайна|вайне 1808—1809 гадоў]]. У 1832 годзе ён з сябрамі заснаваў «Гельсінгфорскую ранішнюю газету» ({{lang-sv|Helsingfors Morgonblad}}), якая да 1840-х гадоў была адзіным рупарам нацыянальна скіраванай інтэлігенцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. Рунебергу ўдавалася балансаваць на мяжы дазволенага, ствараючы патрыятычную літаратуру так, каб быць не заўважаным цэнзурай. Увесну 1848 года верш «Наш край», якім распачынаюцца «Апавяданні прапаршчыка Столя», быў прадстаўлены як новы [[Гімн Фінляндыі|гімн краіны]] на студэнцкім свяце. Музыку для гімна напісаў нямецкі кампазітар {{нп5|Фрэдрык Пасіус|Фрэдрык Пасіус|en|Fredrik Pacius}}. У апошняй страфе паэт маляваў карціну айчыны, якая дасягне калісьці росквіту, «памужнелая ў ліхалецці»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|88}}. [[Файл:Kalevala1.jpg|thumb|Вокладка першага выдання «Калевалы», 1835 год.]] Эліяс Лёнрут увайшоў у гісторыю дзякуючы выданню фінскага нацыянальнага эпасу «[[Калевала]]» (1835, 1849), перакладзенага на многія мовы, у тым ліку беларускую. «Калевала» была створана на аснове старажытных народных [[паданне|паданняў]], якія Лёнрут збіраў падчас падарожжаў. Мова твора была складанай, таму да канца XIX стагоддзя нават у самой Фінляндыі з ім часта знаёміліся праз шведскі або нямецкі пераклад. У 1831 годзе Лёнрут узяў удзел у заснаванні {{нп5|Фінскае літаратурнае таварыства|Фінскага літаратурнага таварыства|fi|Suomalaisen Kirjallisuuden Seura}}, якое з часам зрабілася цэнтрам нацыянальнага абуджэння<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. [[Файл:Saima First Issue.png|thumb|left|Першы выпуск газеты «Сайма», 4 студзеня 1844 года.]] Юхан Снельман выступаў за моўнае адзінства Фінляндыі, стварэнне літаратуры на фінскай мове. Ён натхняўся грамадскай філасофіяй [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]] і ідэямі Гердэра, і распрацаваў тэорыю дзяржавы, якая б абапіралася не на пэўную форму кіравання, а на сваю адпаведнасць «патрабаванням нацыянальнага духу». Нацыянальны дух для яго выражаўся ў больш «патрыятычных» дзеяннях законатворцаў, стварэнні законаў на карысць усіх грамадзян<ref name=kurunmaki />. У 1844 годзе, будучы дырэктарам школы ў мястэчку [[Куопіа]] ў азёрнай частцы Фінляндыі, ён пачаў выдаваць шведскамоўны часопіс «Сайма» (''Saima'') пад лозунгам «Адзін народ — адна мова». Часопіс выклікаў дэбаты ў прэсе, большасць удзельнікаў якіх падтрымлівала павелічэнне ролі фінскай мовы, але крытыкавалі ідэю Снельмана пра перавод на яе сістэмы вышэйшай адукацыі, бо не разумелі чаму шведскамоўная адукацыя і літаратура Фінляндыі не могуць быць нацыянальнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|86-87}}. На фінскай мове ў 1830-х гадах выдаваліся газеты «Штотыднёвыя весці Оўлу» ({{lang-fi|Oulun Wiikko-Sanomia}}) і «Выбаргскі веснік» ({{lang-fi|Sanan Saattaja Wiipurista}}). У 1841 годзе абедзве газеты былі зачыненыя праз нястачу падпісчыкаў, але пачаў выдавацца фінскамоўны мовазнаўчы часопіс «Суомі» ({{lang-fi|Suomi}}) Лёнрута. Большасць дыскусій пра моўную сітуацыю ўсё яшчэ праводзілася на шведскай мове, а публічнае выкарыстанне фінскай мовы было рэдкім і выклікала здзіўленне. Пад канец зімы 1845 года ў газеты патрапіла навіна пра студэнцкую вечарынку ў Хельсінкі, дзе некаторыя госці, у тым ліку Боргаскі біскуп {{нп5|Карл Густаў Отэлін|Отэлін|fi|Carl Gustaf Ottelin}}, рабілі прамовы па-фінску. Пра гэтую ж падзею пісаў у «Сайме» Снельман, падкрэсліваючы камізм таго, што прамова фінскага біскупа па-фінску ўспрымалася як штосьці незвычайнае. У грамадскіх дыскусіях фінская мова пачала актыўна выкарыстоўвацца толькі ў 1870-х гадах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87}}. На фоне [[Ліпеньская рэвалюцыя|Ліпеньскай рэвалюцыі]] ў Францыі, [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Польшчы, Беларусі і Літве, шэрагу [[вясна народаў|еўрапейскіх рэвалюцый]] канца 1840-х гадоў, у Расійскай імперыі ўзмацнялася [[цэнзура]] і кантроль за іншадумствам. Кіраўніцтва імперыі на чале з [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] баялася распаўсюджання рэвалюцыйных ідэй і дапамагала падаўляць паўстанні ў іншых краінах. Павелічэнне кантролю датычылася і Фінляндыі. У канцы восені 1846 года быў зачынены часопіс «Сайма». У 1848-49 гадах накладаліся дадатковыя абмежаванні на дзейнасць грамадскіх арганізацый. У 1849 годзе фінскія студэнты выказалі незадаволенасць прызначанымі ўніверсітэцкімі чыноўнікамі і планамі выкарыстоўваць {{нп5|Фінская гвардыя|Фінскі гвардзейскі батальён|fi|Suomen kaarti}} для падаўлення [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|паўстання ў Венгрыі]], на што імператар адказаў пагрозай рэарганізацыі ўніверсітэтаў у вышэйшыя рамесныя вучылішчы, аднак рэарганізацыя так і не была здзейснена. У сакавіку 1850 года выйшла пастанова, якая забараняла выдаваць літаратуру на фінскай мове, акрамя рэлігійнай і эканамічнай. Шведскамоўныя газеты праходзілі строгую працэдуру праверкі і маглі адлюстроўваць толькі погляды афіцыйных выданняў. Такім чынам, цэнзура ў Фінляндыі была нават больш жорсткай, чым у самой Расіі<ref name=kurunmaki />. Многія фінскія [[дысідэнт]]ы пераязджалі ў Швецыю і публікавалі там артыкулы, якія нелегальна распаўсюджваліся ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87-89}}. === Крымская вайна === На палітычную сітуацыю ў Вялікім Княстве Фінляндскім, як і ва ўсёй Расійскай імперыі, паўплывалі падзеі [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853-56 гадоў. Асноўнай прычынай вайны быў канфлікт паміж Расіяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] за панаванне на [[Басфор]]ы і ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]]. Калі расійскае войска заняло поўдзень [[Балканы|Балкан]] і патапіла асманскую [[эскадра|эскадру]] на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у вайну на баку Асманскай імперыі ўмяшаліся [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанія]] і [[Другая французская імперыя|Францыя]] каб аслабіць расійскі ўплыў у Еўропе<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89}}. [[Файл:The Bombardment of Sveaborg, sketched by J. W. Carmichael - ILN-1856-0105-0021.jpg|thumb|Бамбардзіроўка Свеаборга ў {{нп5|The Illustrated London News|Лонданскіх навінах|en|The Illustrated London News}}.]] Адным з месцаў, дзе разгортваліся баявыя дзеянні, было [[Балтыйскае мора]]. Рыхтуючыся да нападу, расійскае камандаванне рэарганізавала марскую абарону Санкт-Пецярбурга, умацавала крэпасці, у тым ліку на фінляндскім узбярэжжы, павялічыла колькасць расійскага войска ў Фінляндыі да 70 тысяч. У 1854 годзе флот кааліцыі атакаваў шэраг фінскіх партовых гарадоў, разбурыў крэпасць {{нп5|Бомарсунд|Бомарсунд|ru|Бомарсунд}} на [[Аландскія астравы|Аландсіх астравах]]. З 9 па 11 жніўня 1855 года эскадра саюзнікаў цягам 46 гадзін {{нп5|Бамбардзіроўка Свеаборга|бамбіла|fi|Viaporin pommitus}} крэпасць [[Свеаборг]]. Жыхары Хельсінкі маглі назіраць за падзеяй з горада. [[Тэлеграф]] дазволіў саюзнікам хутка паведамляць пра ход бамбардзіроўкі ў прэсе. Калі аперацыя скончылася, эскадра знялася з якара, не здзейсніўшы ніводнай значнай вылазкі на сушы. Мэтай бамбардзіроўкі была дэманстрацыя сілы і зніжэнне прэстыжу Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89-90}}. У часе вайны фінская прэса выказвала падтрымку Расійскай імперыі. Фінскае грамадства было раззлавана атакамі на фінскія гарады і паралізацыяй фінскага гандлю варожым флотам. Крытыка Расіі выказвалася ў кулуарах ліберальных колаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. Вайна скончылася паражэннем Расіі пасля заняцця праціўнікамі [[Севастопаль|Севастопаля]]. У сакавіку 1856 года быў падпісаны мір, паводле якога Расія адмаўлялася ад марскіх баз на Чорным моры і Аландскіх астравах. Гэта азначала страту Расіяй уплыву ў Еўропе. У канцы вайны сканаў імператар Мікалай I, які праводзіў кансерватыўную палітыку. Яго змяніў [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], у часе кіравання каторага былі праведзеныя маштабныя грамадскія рэформы, што закранулі і Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. === Адраджэнне сойма і першыя рэформы === Дзякуючы прадэманстраванай Фінляндыяй лаяльнасці падчас Крымскай вайны і нежаданнем павялічваць палітычную напружанасць унутры краіны, Аляксандр II у 1856 годзе пагадзіўся на асобны ад агульнаімперскага курс рэформ у Вялікім Княстве Фінляндскім. Мэтамі рэформ былі развіццё [[гандаль|гандлю]] і [[суднаходства]], [[прамысловасць|прамысловасці]], павелічэнне колькасці вясковых школ, удасканаленне камунікацый і павышэнне ўтрымання чыноўнікам. Паводле дзеючых шведскіх законаў, падобныя змены маглі быць праведзены толькі соймам. Увосень 1863 года, упершыню за 54 гады, сойм быў скліканы, і на яго адкрыцці імператар паабяцаў зрабіць скліканне саслоўяў рэгулярным<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92}}. Адначасова з гэтым аслаблялася цэнзура, а ў 1865 годзе яна была цалкам скасавана<ref name=kurunmaki />. Статс-сакратар Фінляндыі {{нп5|Аляксандр Армфельт|Аляксандр Армфельт|ru|Армфельт, Александр Густавович}} пры падтрымцы міністра фінансаў Расійскай імперыі {{нп5|Міхаіл Рэйтэрн|фон Рэйтэрна|ru|Рейтерн, Михаил Христофорович}} пераканаў імператара, што спрыяльным для пацярпелай ад [[Інфляцыя|інфляцыі]] расійскай эканомікі будзе ўвядзенне ў Фінляндыі асобнай валюты, заснаванай на срэбным грашовым стандарце. У 1865 годзе адзінай законнай валютай на тэрыторыі Фінляндыі прызнавалася {{нп5|Фінская марка|фінская марка|fi|Suomen markka}} і пені<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1869 годзе быў прыняты соймавы статут, паводле якога сойм мусіў збірацца прынамсі кожныя 5 год. Пры гэтым заставаўся дзейнічаць падзел на чатыры саслоўі: [[духавенства]], [[дваранства]], [[бюргерства]] і [[сялянства]]. Гэта параджала няроўнасць паміж рознымі пластамі грамадства. Напрыклад, сярод сялян правам абіраць прадстаўнікоў у сойм валодалі толькі найзаможнейшыя 4,5 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92-93}}. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі праводзілася {{нп5|Вайсковыя рэформы Аляксандра II|вайсковая рэформа|ru|Военные реформы Александра II}}, у выніку якой была ўведзена ўсеагульная [[воінская павіннасць]]. Фінляндыя, аднак, мела асобны закон, прыняты ў 1878 годзе. Паводле яго камандны і асабісты склад фінскага войска набіраўся толькі з фінскіх грамадзян і войска не магло перамяшчацца за межы Фінляндыі. Такі асобны статус княства выклікаў крытыку расійскіх нацыяналістаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93}}. Усяго за 1863—1906 годы фінскі сойм прыняў каля 400 законаў, што спрыяла фармаванню грамадзянскай супольнасці і развіццю капіталізму ў Фінляндыі. Асобны палітычны статус і заканадаўства павялічвалі разрыў паміж Фінляндыяй і Расійскай імперыяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. === Фенаманы і лібералы === Адраджэнне сойма і актыўная заканадаўчая дзейнасць у другой палове XIX стагоддзя прывялі да развіцця дыскусіі аб тым, як мусіць развівацца краіна. Паўсталі дзве асноўныя групы з рознымі поглядамі на палітычную сітуацыю: {{нп5|Фенаманія|фенаманы|fi|Fennomania}} і лібералы. [[Файл:Yrjo-Koskinen.jpg|thumb|Ір’ё Коскінен, адзін з лідараў фенаманаў.]] Фенаманы мелі сваёй мэтай аддаленне Фінляндыі ад Швецыі і развіццё ўласнай культуры. Іх аснову складалі саслоўі сялян і духавенства. Расійскае кіраўніцтва бачыла пагрозу ў шведскай мове, бо праз яе са Швецыі маглі распаўсюджвацца непажаданыя палітычныя ідэі, таму ў гэтым пытанні фенаматы атрымалі дзяржаўную падтрымку. Лідарам фенаманаў быў [[Юхан Снельман]], які атрымаў годнасць [[прафесар]]а [[Філасофія|філасофіі]] і пасаду старшыні Сената ў 1863—1868 гадах. Дзякуючы яго намаганням з адабрэння Аляксандра II было прынятае Палажэнне аб мовах, з годна на працягу 20 гадоў фінская мова мусіла стаць раўнапраўнай мовай адміністрацыі княства. Прафесар гісторыі і новы лідар фенаманаў з 1870-х гадоў [[Ір’ё Сакары Ір’ё-Коскінен|Ір’ё Коскінен]] разглядаў шведскі перыяд гісторыі Фінляндыі як перыяд прыгнёту. Расійская імперыя, наадварот, успрымалася як чыннік, які дазволіў Фінляндыі пазбавіцца прыгнёту і сфармавацца як дзяржаве. Коскінен увёў у палітычны дыскурс паняцце «народу» як гістарычнага і палітычнага актара. У 1882 годзе ён быў прызначаны на пасаду ў Сенаце. У 1880-х гадах з асяроддзя фенаманаў вылучылася група моладзі на чале з {{нп5|Лаўры Ківекяс|Лаўры Ківекясам|fi|Lauri Kivekäs}}, які патрабаваў больш актыўных мер у справе пераходу грамадства на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Фінскі Народ, хоць і позна з’явіўся на гістарычнай сцэне, пакрысе дагнаў іншыя народы свету на шляху да цывілізацыі і сацыяльнага прагрэсу, і адначасова прабудзілася ягоная самасвядомасць, і гэты пасталелы нацыянальны дух пачаў імкнуцца да пэўнага стану дзяржаўнасці. Такім чынам, аддзяленне ад Шведскай імперыі было падрыхтавана натуральным рухам гісторыі Фінскага народа<ref>Yrjö Koskinen, Oppikirja Suomen kansan historiasta (Helsinki: SKS, 1869), 510. ({{lang-be|Лекцыі па гісторыі Фінскага народа}})</ref>. }} {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Цяпер пытанне стаіць наступным чынам: хто мае кіраваць краінай, нязначная меншасць, чыя пазіцыя грунтуецца на старых сацыяльных няшчасцях, ці народная большасць?<ref>Yrjö Koskinen, "Kysymys Normaali-koulun suomenkielisestä osastosta," Kirjallinen Kuukausilehti 4, no. 6 (1869): 141 — 42.</ref> }} Публіцыст і прафесар філасофіі {{нп5|Юхан Перандэр|Юхан Перандэр|fi|J. J. F. Perander}} адмаўляў мове і [[этнас]]у ролю галоўных каштоўнасцяў фенаманаў. Ён ставіў палітычнае развіццё нацыі вышэй за этнічную гамагеннасць. Яго палітычнай стратэгіяй было развіццё [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]]. У сваіх поглядах на нацыяналізм Перандэр звяртаўся да ідэй [[Алексіс дэ Таквіль|Таквіля]], [[Карл Маркс|Маркса]] і [[Джон Сцюарт Міль|Джона Сцюарта Міля]]. Пры гэтым ён усё яшчэ выступаў за развіццё фінскай мовы, бо тагачасны яе стан, на думку Перандэра, тармазіў палітычны прагрэс і блакіраваў магчымасці нацыі да самаарганізацыі<ref name=kurunmaki />. Іншага погляду на ролю народа прытрымліваўся паплечнік Коскінена, адзін з лідараў фенаманаў {{нп5|Агатон Меўрман|Агатон Меўрман|fi|Agathon Meurman}}. Ён бачыў мэтай нацыянальнага руху цывілізаваць звычайных людзей. Крыніцай нацыянальнай [[мараль|маралі]] для яго была рэлігія. Толькі «праведныя і рэлігійныя» людзі маглі быць сапраўднай часткай фінскай нацыі і выражаць яе палітычную волю. На практыцы Меўрман прадстаўляў інтарэсы заможнага сялянства, звужаючы паняцце народа да адносна невялікай групы<ref name=kurunmaki />. Лібералы паходзілі збольшага з саслоўяў дваранства і бюргерства. Для іх большай пагрозай была [[русіфікацыя]], а традыцыйныя для Фінляндыі шведскія законы яны разглядалі як абарону ад гэтага. Таму ідэі пра пераход да фінскай мовы і аддаленне ад Швецыі ўважаліся лібераламі небяспечнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. Фенаманаў яны называлі «кансерватарамі» і абвінавачвалі ў зацікаўленасці толькі «апалітычнай моўнай рэформай». Самі лібералы натхняліся развітымі палітычнымі сістэмамі іншых краін, асабліва брытанскай парламенцкай сістэмай<ref name=kurunmaki />. Найбольш вядомымі прадстаўнікамі ліберальнага падыходу былі журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} і прафесар дзяржаўнага права {{нп5|Леа Мехелін|Леа Мехелін|fi|Leo Mechelin}}. Шаўман у газетах «Гельсінгфорская штодзённая газета» ({{lang-sv|Helsingfors Dagblad}}) і «Веснік сталіцы» ({{lang-sv|Hufvudstadsbladet}}) распаўсюджваў ідэю аб тым, што адзінае, што звязвала Фінляндыю з Расійскай імперыяй — асабістая унія з імператарам, дэклараваная на [[Боргаскі сойм|Боргаскім сойме]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. У ліберальных шведскамоўных газетах таксама выказваліся ідэі пра разуменне паняцця «народ» у шырокім сэнсе і пра палітычную нацыю, падобныя да ідэй Перандэра. Лібералы працягвалі прасоўваць свае погляды і параўноўваць палітычную сітуацыю ў Фінляндыі з больш «развітымі краінамі», але моўнае пытанне не дазваляла ім стаць сапраўды папулярнымі ў грамадстве. Няўдалымі былі спробы лібералаў адказаць на крытыку фенаманаў, што ставілі пад пытанне іх адданасць нацыянальнай справе. Пазіцыя лібералаў падпала пад уплыў новай нацыяналістычнай {{нп5|Свекаманія|свекаманскай|fi|Svekomania}} групы, так званых «вікінгаў». Вікінгі падкрэслівалі, што шведскай мовай карыстаецца не толькі старая эліта, але і многія сяляне і рабочыя краіны, асабліва на паўднёвым і заходнім узбярэжжах. Таксама яны ўказвалі на [[раса]]выя адрозненні паміж шведскім і фінскім насельніцтвам Фінляндыі. Радыкальная пазіцыя «вікінгаў» прыцягнула некаторых лібералаў, што пачалі бачыць шведскую мову неабходнай умовай для развіцця высокай культуры і захавання канстытуцыйнага ладу. Пры абмеркаванні моўнага заканадаўства ў 1883 годзе ліберальны {{нп5|Пракуратар (Фінляндыя)|пракуратар|fi|Prokuraattori (Suomi)}} Сената {{нп5|Роберт Мантгомеры|Роберт Мантгомеры|fi|Robert Montgomery}} заявіў, што фінская мова не можа быць прызнана афіцыйнай, бо шведскі кодэкс 1743 года забараняе яе выкарыстанне ў [[суд]]ах. Гэта выклікала яшчэ большую крытыку фенаманаў, якія пачалі палітычную кампанію супраць «[[касмапалітызм|касмапалітычнага]]» лібералізму. Лібералы так і не змаглі сфармаваць уласную партыю, а новыя пакаленні ліберальных інтэлектуалаў пачыналі карыстацца фінскай мовай і крытыкавалі сваіх папярэднікаў за грунтаванне на «чужынскай ідэалогіі»<ref name=kurunmaki />. Як лібералы, так і фенаманы праяўлялі крытычнае стаўленне да саслоўнай сістэмы ў парламенце, калі каментавалі дыскусію, якая праходзіла на гэты конт у Швецыі. Для развіцця нацыі ім здавалася неабходнай лепшая палітычная рэпрэзентацыя грамадства. Пры гэтым аналагічную сітуацыю ў Фінляндыі яны адкрыта не крытыкавалі, бо лічылі больш важным забеспячэнне таго, каб сойм працягваў збірацца ў будучым, хай нават і ў саслоўным фармаце<ref name=kurunmaki />. Абедзве групы падзялялі погляд на Фінляндыю як на асобную дзяржаву, што развілася цягам XIX стагоддзя. Іх дыскусія вакол мовы і ролі народа адкрывала дарогу новым і больш радыкальным ідэям. Гэта не задавальняла расійскіх {{нп5|Славянафільства|славянафілаў|ru|Славянофильство}} і кіраўніцтва, якое не хацела губляць кантроль над княствам. У 1881 годзе імператар Аляксандр II быў {{нп5|Забойства Аляксандра II|забіты|ru|Убийство Александра II}} і яго сын і пераемнік [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] пачаў пераход да больш строгай інтэграцыйнай палітыкі. Калі ў 1889 годзе фінскі Сенат выказаў уласныя прапановы наконт Усерасійскага ўказу аб мытнях, імператар, жартуючы, пацікавіўся, ці належыць Расія Фінляндыі, ці ўсё ж наадварот. Праз год у Фінляндыі была скасаваная ўласная пошта, пачаўся працэс інтэграцыі фінскай арміі ва {{нп5|Узброеныя сілы Расійскай імперыі|ўзброеныя сілы Расійскай імперыі|ru|Вооружённые силы Российской империи}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|95-97}}. === Утварэнне нацыянальнай культуры === [[Файл:Johan Ludvig Runeberg and Zacharias Topelius, 1863.jpg|thumb|Захарыас Тапеліус (справа) з [[Юхан Рунеберг|Юханам Рунебергам]], 1863 год.]] У канцы XIX стагоддзя ў грамадстве пачынае распаўсюджвацца погляд на Фінляндыю як на асобную [[нацыя|нацыю]] з уласнай гісторыяй. Адным з найбольш вядомых папулярызатараў гэтай ідэі быў шведскамоўны фінскі пісьменнік {{нп5|Захарыас Тапеліус|Захарыас Тапеліус|fi|Zachris Topelius}}. Вялікімі тыражамі выдаваліся ягоныя вершы, казкі, раманы і школьныя падручнікі. У 1875 годзе Тапеліус выдаў «{{нп5|Boken om vårt land|Кнігу пра нашу краіну|sv|Boken om vårt land}}» ({{lang-sv|Boken om vårt land}}) для пачатковай школы, паводле якой фінскія дзеці навучаліся да 1930-х гадоў. Большасць з твораў Тапеліуса былі перакладзены на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Пачынальнікам мастацкай літаратуры на фінскай мове быў [[Алексіс Ківі]], які ў 1871 годзе апублікаваў раман «{{нп5|Seitsemän veljestä|Сем братоў|fi|Seitsemän veljestä}}», дзе апісваў сутыкненне фінскай вёскі з цывілізацыяй. Раман Ківі стаў шырока вядомым у 1890-х гадах. У 1880-х пачаўся росквіт нацыянальнай [[Драматургія|драматургіі]]. Вядомай пісьменніцай у гэтым кірунку стала [[Міна Кант]], якая натхнялася творамі [[Генрык Ібсен|Генрыка Ібсена]]. Працы Міны Кант закраналі тэму сацыяльнай няўпэўненасці эмансіпаваных жанчын і сярэдняга класа<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Фінская літаратура пераймала практыкі як скандынаўскай, так і расійскай літаратур. Раманы [[Аўгуст Стрындберг|Аўгуста Стрындберга]] і [[Георг Брандэс|Георга Брандэса]] паўплывалі на прозу {{нп5|Юхані Аха|Юхані Аха|fi|Juhani Aho}}. Уплыў [[Іван Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Леў Талстой|Льва Талстога]], і [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]] заўважны ў працах {{нп5|Арвід Ярнефельт|Арвіда Ярнефельта|fi|Arvid Järnefelt}} і {{нп5|Ёэль Лехтанен|Ёэля Лехтанена|fi|Joel Lehtonen}}. У тыя часы ў Еўропе вядучымі кірункамі мастацтва былі [[сімвалізм]] і [[нацыянальны рамантызм]]. Кантакты фінскіх дзеячаў з іншымі культурамі адбываліся праз супольнасці скандынаўскіх мастакоў у [[Берлін]]е і [[Парыж]]ы. Напрыклад, [[Ян Сібеліус]] ствараў там свае першыя накіды да музычных кампазіцый паводле «Калевалы»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105-106}}. [[Файл:Akseli Gallen-Kallela ja Kansallismuseon fresko Sammon puolustus 1928.jpg|thumb|left|Акселі Гален-Калела на фоне фрэскі «{{нп5|Sammon puolustus|Абарона Сампа|fi|Sammon puolustus}}» паводле сюжэта з «Калевалы», 1928 год.]] Сярод жывапісцаў адным з найбольш вядомых стаў [[Альберт Эдэльфельт]], які ілюстраваў «Апавяданні прапаршчыка Столя» Рунеберга з падзеямі [[Фінская вайна|Фінскай вайны]]. «Калевалу» ілюстраваў мастак [[Акселі Гален-Калела]]. Яго фрэскі выклікалі цікавасць публікі на адкрыцці павільёна Фінляндыі на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы 1900 года]] ў Парыжы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|106-107}}. У пачатку XX стагоддзя набыла папулярнасць паэзія [[Эйна Лейна]], {{нп5|Л. Анерва|Л. Анервы|fi|L. Onerva}} і {{нп5|Ота Манінен|Ота Манінена|fi|Otto Manninen}}. Творы Эйна Лейна сумяшчаюць у сабе нацыянальную культуру Фінляндыі і агульнаеўрапейскія сімвалізм і [[ніцшэантсва]]. У шведскамоўнай паэзіі выбітнай фігурай была [[мадэрнізм|мадэрністка]] [[Эдзіт Сёдэргран]], што пісала свае вершы [[верлібр]]ам і ўнікала нацыянальных і гістарычных матываў. Агулам у параўнанні з фінскамоўнай літаратурай, шведскамоўная губляла свае пазіцыі, да яе ўжывалі тэрмін «літаратура бяздзейных людзей»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|107}}. [[Файл:Helsingin rautatieasema - N190349 - hkm.HKMS000005-000004fp.jpg|thumb|Будынак чыгуначнага вакзала ў Хельсінкі.]] Характэрным архітэктурным стылем таго часу быў [[югендстыль]]. Для яго характэрныя [[асіметрыя]], матэрыялы і [[арнамент]]ы з фінскай і скандынаўскай міфалогіі, зварот да народнай творчасці. Прыклады будынкаў у югендстылі: [[Кафедральны сабор Тамперэ|Домскі сабор у Тамперэ]] (1907), [[Нацыянальны музей Фінляндыі|Нацыянальны музей]] (1910) і {{нп5|Хельсінкі-Цэнтральны|чыгуначны вакзал|en|Helsinki Central Station}} (1916) у Хельсінкі. Распаўсюджанне югендстылю было выклікана ў тым ліку папулярнасцю падобных кірункаў у іншых краінах Еўропы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108}}. === Русіфікацыя і новы парламент === {{main|Русіфікацыя Фінляндыі}} Пачатак XX стагоддзя характарызаваўся спробамі Расійскай імперыі зменшыць аўтаномію Фінляндыі, што ішло ў разрэз з развіццём фінскай нацыянальнай культуры і самасвядомасці. Палітыку русіфікацыі праводзіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], сын Аляксандра III. Расійскае кіраўніцтва было незадаволенае разрывам паміж фінскімі і агульнадзяржаўнымі законамі, наяўнасцю ў Фінляндыі ўласнага войска і недастатковым распаўсюджаннем расійскай мовы ў справаводстве княства<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108-109}}. У 1898 годзе для ажыццяўлення інтэграцыйных рашэнняў генерал-губернатарам Фінляндыі быў прызначаны генерал [[Мікалай Бобрыкаў]]. У лютым 1899 года імператар падпісаў {{нп5|Лютаўскі маніфест|маніфест|fi|Helmikuun manifesti}}, паводле якога на Фінляндыю распаўсюджваліся расійскія законы, а ўсе палітычна значныя фінскія законы мусілі разглядацца расійскай адміністрацыяй. Такім чынам зніжаўся ўплыў фінскага сойма на палітыку княства. Маніфест выклікаў абурэнне ў фінскім грамадстве, бо многія пабачылі ў ім парушэнне заканадаўства Фінляндыі і абяцання імператара паважаць фінскі закон. За некалькі тыдняў былі сабраныя каля паўмільёна подпісаў пад зваротам да імператара. Фінскія журналісты, навукоўцы і мастакі заахвочвалі сваіх замежных калег да салідарнасці з Фінляндыяй. Кіраўніцтва імперыі адказала на пратэсты далейшым узмацненнем інтэграцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109}}. У 1900 годзе моўны маніфест абвяшчаў расійскую мову афіцыйнай мовай Фінляндыі. Трэба адзначыць, аднак, што ўжо ў 1902 годзе імператарскім указам афіцыйны статус быў нададзены фінскай мове, разам са шведскай<ref name=kurunmaki />. Улетку 1901 года выйшаў імператарскі Указ аб [[воінская павіннасць|воінскай павіннасці]], які прадугледжваў скасаванне фінскай арміі і пяцігадовую службу ў расійскай арміі для ўсіх ваеннаабавязаных. Гэта выклікала яшчэ большую незадаволенасць, і ў якасці пратэсту ўвесну 1902 года амаль палова ваеннаабавязаных не прыбылі ў пункты прызыву<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109-110}}. [[Файл:Schauman shoots Bobrikov.jpg|thumb|Забойства Бобрыкава, аўтар невядомы.]] Рэформы Бобрыкава працягваліся: у наступныя гады быў скасаваны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|fi|Haminan kadettikoulu}}, падвышаўся статус расійскай мовы ў органах цэнтральнага кіравання, душылася [[апазіцыя]]. Гэта прывяло да радыкалізацыі фінскага грамадства. Узнік {{нп5|Змова|канспірацыйны|en|Conspiracy}} рух, які дзейнічаў разам з расійскімі рэвалюцыянерамі. У чэрвені 1904 года быў здзейснены {{нп5|Забойства Мікалая Бобрыкава|замах на Бобрыкава|en|Assassination of Nikolay Bobrikov}}, у выніку якога ён быў забіты<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. На пратэсты ўнутры Фінляндыі накладалася тое, што ў 1905 годзе сітуацыя ў самой Расійскай імперыі была нестабільнай праз [[руска-японская вайна|расійска-японскую вайну]]. У выніку імператар пайшоў на ўступкі і ўвесну 1905 года дзейнасць Указа аб воінскай павіннасці была прыпынена, а пасля замененая штогадовым грашовым зборам. У кастрычніку 1905 года адбылася {{нп5|Кастрычніцкая ўсеагульная палітычная стачка|ўсерасійская стачка|ru|Октябрьская всеобщая политическая стачка}}, якая прымусіла імператара да новых уступак. У Расійскай імперыі была створаная {{нп5|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная дума|ru|Государственная дума Российской империи}}, а ў Фінляндыі прыпыненыя рэформы 1899 года. Улетку 1906 года быў створаны [[Эдускунта|аднапалатны сойм Фінляндыі]] з 200 выбарных прадстаўнікоў. На змену саслоўнай сістэме прыйшло {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнае выбарчае права|en|Universal suffrage}}, у выніку чаго колькасць грамадзян з правам галасаваць павялічылася з 126 тысяч да 1,3 мільёна. У тым ліку галасаваць маглі жанчыны, што зрабіла Вялікае Княства Фінляндскае першай краінай у Еўропе, дзе жанчыны атрымалі [[Жаночае выбарчае права|выбарчае права]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. [[Файл:Punainen julistus.jpg|thumb|left|{{нп5|Чырвоная дэкларацыя|Чырвоная дэкларацыя|fi|Punainen julistus}}, апублікаваная фінскімі сацыял-дэмакратамі 14 лістапада 1905 года. Адно з патрабаванняў — усеагульнае выбарчае права.]] Такая радыкальная змена ў выбарчым заканадаўстве была магчымая дзякуючы шэрагу перадумоў. Некаторая крытыка саслоўнай сістэмы гучала ўжо ў другой палове XIX стагоддзя, але ў той час так і не стала паўнацэннай часткай палітычнай дыскусіі, бо захаванне статуса-кво ў канстытуцыйным праве здавалася больш бяспечным варыянтам для тагачасных фінскіх палітыкаў, якія баяліся скасавання фінскіх палітычных інстытутаў. Такая сітуацыя рабіла немагчымымі ранейшыя паступовыя змены ў прынцыпах абрання сойма. Першыя заклікі да ўсеагульнага выбарчага права пачалі гучаць у сярэдзіне 1890-х гадоў, калі ў Фінляндыі былі распаўсюджаны разнастайныя таварыствы, актыўны ўдзел у якіх бралі жанчыны і мужчыны, людзі з розных саслоўяў і ўзроўняў дабрабыту. Падобныя грамадскія рухі спрыялі большаму даверу да звычайных грамадзян сярод мясцовай палітычнай эліты. З пункту гледжання эліты права галасаваць уцягнула б людзей у палітычны працэс і магло б заахвоціць іх да абароны краіны ад русіфікацыі. Таксама ўсеагульнае выбарчае права падтрымлівалі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]. Яно стала тэмай [[мітынг|масавых дэманстрацый]], сходаў партыі і {{нп5|Дэбаты|дэбатаў|en|Debate}} у часе і пасля {{нп5|Вялікая стачка 1905 года ў Фінляндыі|стачкі 1905 года|fi|Vuoden 1905 suurlakko}}. Для расійскага кіраўніцтва парламенцкая рэформа здавалася дапушчальнай, бо яна толькі пашырала выбарчыя правы, але не прадугледжвала дадатковыя паўнамоцтвы для парламента. Улада Сената і імператара заставаліся некранутымі<ref name=kurunmaki />. [[Файл:Eduskunta1907.jpg|thumb|Першае засяданне парламента ў 1907 годзе.]] Першыя [[Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (1907)|выбары]] ў новы парламент прайшлі ў 1907 годзе. Першай паводле колькасці месцаў стала [[Сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (СДП) з 80 месцамі. Другой партыяй з 59 месцамі стала кансерватыўная фенаманская партыя [[Фінская партыя|Старафінаў]]. [[Маладыя фіны]] атрымалі 26 месцаў, [[Шведская народная партыя Фінляндыі|Шведская народная партыя]] — 24, [[Фінляндскі цэнтр|Аграрны саюз]] — 9<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110-111}}. Імператар усё яшчэ захоўваў вялікі ўплыў, бо меў права распускаць сойм, адхіляць ягоныя законапраекты і выдаваць уласныя ўказы. У 1908 годзе Мікалай II сваім указам перадаў паўнамоцтвы па разглядзе фінскіх законаў да {{нп5|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета міністраў Расійскай імперыі|ru|Совет министров Российской империи}}. У 1910 годзе ўсе законапраекты, што тычыліся Фінляндыі, перадаваліся ў Дзяржаўную думу. У 1912 годзе імператар выдаў закон аб ураўноўванні ў правах расійскіх падданых у княстве з фінляндскімі грамадзянамі. Гэта прывяло да таго, што Сенат стаў складацца з лаяльных расійскіх чыноўнікаў і вайскоўцаў. Вынікам русіфікацыйнай палітыкі стала распаўсюджанне [[русафобія|русафобных]] настрояў у Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|111-112}}. Такім чынам, палітыка русіфікацыі не здолела асіміляваць фінаў, якія ўжо мелі развітую нацыянальную самасвядомасць. Беларуская пісьменніца [[Алаіза Пашкевіч]] пакінула ўспаміны аб сваім падарожжы ў Фінляндыю ў 1914 годзе, дзе ахарактарызавала тагачасны стан фінскага грамадства<ref>Выбраныя творы / Цётка. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2016. — С. 113. — ISBN 978-985-02-1746-2.</ref>: {{цытата|аўтар=Алаіза Пашкевіч| Фінляндскі народ цяпер займае шчытнае месца паміж культурнымі народамі. Фінляндскі ўніверсітэт штогод з сваіх сцен выпушчае маладую армію сыноў хлебаробаў, каторыя ідуць у народ і працуюць з забыццём шчасця свайго я. Народа шчасце — іх шчасце. Фінляндскі народ першы ў Еўропе прызнаў роўныя правы кабетам. Кабета-матка — свядомая фінляндка-патрыётка — яшчэ ў калысцы пачне навучаць свае дзеткі любіць родны край, родны народ, любіць і паважаць справядлівасць роднага народа. І ніякая сіла перарабіць цяпер фінскі народ на іншы капыл ужо не здолее, бо свядомасць народа, культурнасць яго стаяць вышэй усякай сілы. }} === Незалежнасць === {{main|Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі}} У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Расійскае кіраўніцтва баялася нямецкай акупацыі Фінляндыі, бо гэта б адкрыла нямецкаму войску шлях на Санкт-Пецярбург. Каб не дапусціць такой сітуацыі, у княстве было прыведзенае ў боегатоўнасць статысячнае войска, пачалі ўзводзіцца ваенныя аб’екты і абарончыя валы вакол Хельсінкі. Мабілізацыя не распаўсюджвалася на фінскіх грамадзян, але больш за 500 чалавек запісаліся ў расійскую армію добраахвотнікамі. У той жа час каля 2 тысяч чалавек былі таемна завербаваныя ў нямецкую армію, якія ляглі ў аснову руху {{нп5|Егеры Фінляндыі|фінскіх егераў|fi|Jääkäriliike}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. У лютым 1917 года стомленасць расійскага грамадства ад вайны прывяла да [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Мікалай II адрокся ад прастола і да ўлады прыйшоў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]. У Фінляндыі выйшаў маніфест, які адмяняў усе інтэграцыйныя рэформы з 1899 года<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. Страта расійскай арміяй кантролю адкрывала новыя магчымасці для незалежніцкіх рухаў у Фінляндыі. У чэрвені 1917 года фінскія сацыял-дэмакраты зрабілі сваёй мэтай поўны дзяржаўны суверэнітэт краіны. 18 ліпеня 1817 года соймам быў прыняты закон, які пазбаўляў Часовы ўрад прымаць рашэнні звязаныя з Фінляндыяй, акрамя знешнепалітычных і ваенных. У адказ на гэта расійскі ўрад распусціў сойм, што толькі заахвоціла фінаў да змагання за незалежнасць. У кастрычніку ўладу ў Санкт-Пецярбургу [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|захапілі]] [[бальшавікі]], што абяцалі нацыянальным меншасцям імперыі права на самавызначэнне. Гэта дазволіла Фінляндыі абвясціць незалежнасць 6 снежня 1917 года і спыніць існаванне залежнага ад Расійскай імперыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112-115}}. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Provinces of Grand Duchy of Finland numerated.svg|thumb|Губерні Вялікага Княства Фінляндскага.]] Падзел на графствы, уведзены ў Швецыі ў 1634 годзе, захаваўся з невялікімі зменамі. У 1837 годзе назва пасады {{нп5|Ландсхёўдынг|ландсхёўдынга|sv|Landshövding}} была зменена на [[губернатар]]а. {| class="wikitable sortable" !Нумар !Герб !Губерня !Гарады (сталіца тлустым шрыфтам) !Плошча, км²<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/69233/stv_1916.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Suomen tilastollinen vuosikirja 1916 |date=20.10.2021}}</ref> !Насельніцтва ў 1914<ref name=":2" /> |- |1 |[[Файл:Coat of Arms of Tavastia Province.svg|center|52x52px]] |[[Тавастгуская губерня]] ({{lang-fi|Hämeenlinnan lääni}}, {{lang-sv|Tavastehus län}}, {{lang-ru|Тавастгусская губерния}}) |'''[[Хяменліна]]''' [[Тамперэ]] [[Лахты]] (горад з 1905) |20 928 |356 405 |- |2 |[[Файл:Coat of Arms of Kuopio Province.svg|center|50x50px]] |[[Куапіоская губерня]] ({{lang-fi|Kuopion lääni}}, {{lang-sv|Kuopio län}}, {{lang-ru|Куопиоская губерния}}) Былая [[Савалакска-Карэльская губерня]] |'''[[Куапіа]]''' [[Ісалмі]] (з 1891) [[Ёэнсу]] (з 1848) |44 067 |345 224 |- |3 |[[Файл:Coat of Arms of Mikkeli Province.svg|center|52x52px]] |[[Санкт-Міхельская губерня]] ({{lang-fi|Mikkelin lääni}}, {{lang-sv|St. Michels län}}, {{lang-ru|Санкт-Михельская губерния}}) Былая [[Кюменегордская губерня]] |'''[[Мікелі]]''' (з 1838) [[Саванліна]] [[Хейнала]] (з 1839) |23 314 |202 122 |- |4 |[[Файл:Coat of Arms of Oulu Province.svg|center|50x50px]] |[[Улеаборгская губерня]] ({{lang-fi|Oulun lääni}}, {{lang-sv|Uleåborgs län}}, {{lang-ru|Улеаборгская губерния}}) |'''[[Оўлу]]''' [[Каяні]] [[Раахэ]] [[Торніа]] [[Кемі]] (з 1869) |167 971 |352 861 |- |5 |[[Файл:Coat of Arms of Turku and Pori Province.svg|center|52x52px]] |[[Аба-Б’ёрнеборгская губерня]] ({{lang-fi|Turun ja Porin lääni}}, {{lang-sv|Åbo och Björneborgs län}}, {{lang-ru|Або-Бьёрнеборгская губерния}}) |'''[[Турку]]''' [[Поры]] [[Наанталі]] [[Усікаўпункі]] [[Раўма]] [[Марыянхаміна]] (з 1861) |24 316 |514 628 |- |6 |[[Файл:Coat of Arms of Uusimaa Province.svg|center|50x50px]] |[[Нюландская губерня]] ({{lang-fi|Uudenmaan lääni}}, {{lang-sv|Nylands län}}, {{lang-ru|Нюландская губерния}}) |'''[[Хельсінкі]]''' [[Порва]] [[Тамісаары]] [[Ловійса]] [[Ханка (горад)|Ханка]] (з 1874) |12 039 |407 484 |- |7 |[[Файл:Coat of Arms of Vasa Province.svg|center|50x50px]] |[[Вазаская губерня]] ({{lang-fi|Vaasan lääni}}, {{lang-sv|Vasa län}}, {{lang-ru|Вазаская губерния}}) |'''[[Васа (горад)|Васа]]''' (з 1855 пад назвай '''Нікалайстад''') [[Кокала]] [[Піетарсаары]] {{нп5|Усікаарлепю|Усікаарлепю|fi|Uusikaarlepyy}} [[Каскінен]] [[Крысційнанкаўпункі]] [[Ювяскюля]] (з 1837) |41 562 |535 462 |- |8 |[[Файл:Coat of Arms of Viipuri Province.svg|center|52x52px]] |[[Выбаргская губерня]] ({{lang-fi|Viipurin lääni}}, {{lang-sv|Viborgs län}}, {{lang-ru|Выборгская губерния}}) Далучана да Фінляндыі ў 1812 годзе |'''[[Выбарг]]''' [[Хаміна]] [[Прыазерск|Кякісалмі]] [[Лапеэнранта]] [[Сортавала]] [[Котка (горад)|Котка]] (з 1879) |43 229 |555 215 |} == Эканоміка == На Баргоскім сойме 1809 года Аляксандр I паабяцаў вызваліць Фінляндыю ад выплаты [[падатак|падаткаў]] у казну Расійскай імперыі, што было станоўча ўспрынята ў Вялікім Княстве. У далейшым некаторыя падаткі ўсё ж збіраліся, але іх памер быў меншым за падаткі шведскага перыяду. Унутранымі фінансамі Фінляндыі кіраваў эканамічны дэпартамент Сената, старшыня якога меў вялікі палітычны ўплыў у краіне. [[Мытня|Мытная]], грашовая і [[экспарт]]ная палітыка была пад кантролем расійскай адміністрацыі. Асноўнымі галінамі эканомікі былі сельская гаспадарка і лясная прамысловасць. Цягам XIX стагоддзя была палепшана інфраструктура, у тым ліку за кошт будаўніцтва чыгункі, і адбылося зараджэнне [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]]. Дзякуючы развіццю прамысловасці, за перыяд 1860—1913 гадоў {{нп5|Валавы нацыянальны прадукт|валавы нацыянальны прадукт|en|Gross national income}} краіны вырас амаль у тры разы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. === Гандаль === У фінска-расійскім гандлю назіраўся дысбаланс праз {{нп5|Мытныя пошліны|мытныя пошліны|en|Tariff}} на фінскія тавары акрамя [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыі і [[сыравіна|сыравіны]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80}}. У 1809 годзе Расія дала дазвол на васьмігадовы бязпошлінны перыяд у гандлі паміж Фінляндыяй і Швецыяй. Гэта рабіла Швецыю выгадным рынкам для фінскіх сялян, таксама працягваўся [[імпарт]] шведскай руды і спажывецкіх тавараў. У 1820-х гадах рабіліся спробы наладзіць фінскую вытворчасць [[жалеза]] з {{нп5|Балотная руда|балотнай руды|en|Bog iron}}, але неўзабаве фінансаванне гэтай галіны было спынена. Нізкія пошліны на шведскія тавары пагаршалі стан фінскай прамысловасці, таму ў 1834-44 гадах фінска-шведскія пошліны былі стандартызаваныя<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. Для фінскай {{нп5|Цэлюлозна-папяровая вытворчасць|папяровай прадукцыі|en|Pulp and paper industry}} на расійскім рынку ў 1859—1885 гадах дзейнічала ільгота, што вызваляла прамысловасць ад мытных пошлін. Фінскія вытворцы былі зацікаўленыя ў усталяванні высокіх цэн на [[папера|паперу]], з мэтай чаго стваралі {{нп5|Картэль|картэлі|en|Cartel}}. Пасля скасавання ільготы, вытворцы пачалі шукаць рынкі збыту ў іншых краінах, што прывяло да ўзмацнення гандлю з Заходняй Еўропай<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99}}. Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] больш за палову знешняга гандлю Фінляндыі прыходзілася на [[лесапільня|лесапільную]] і {{нп5|Дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчую|en|Woodworking}} індустрыю. Важным прадметам экспарту былі прадукты жывёлагадоўлі. Дзякуючы добрым [[параход]]ным зносінам, адным з найбольшых рынкаў збыту Фінляндыі была [[Вялікабрытанія]]. Аб’ём продажу тавараў туды быў амаль такі самы, як і ў Расійскую імперыю. Найважнейшымі імпартнымі таварамі былі [[Збожжавыя культуры|збожжа]], прадукцыя [[металургія|металургіі]], [[машына|машыны]] і {{нп5|Спажывецкія тавары|спажывецкія тавары|en|Final good}}. Галоўную ролю ў імпарце (больш за 40 %) займала [[Германская імперыя|Германія]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. Развіваўся і ўнутраны гандаль, як [[Раздробны гандаль|раздробны]] ў [[крама]]х, так і {{нп5|Аптовы гандаль|аптовы|en|Wholesaling}}. Жыхары княства мелі магчымасць набываць [[кава|каву]], [[цукар]], {{нп5|Белы хлеб|белы хлеб|en|White bread}} і [[Тытунь (сыравіна)|тытунь]]. З 1860 па 1913 годы спажыванне кавы ўзрасло ў 3 разы, цукру — у 9 разоў. У канцы XIX cтагоддзя кава была распаўсюджаным прадуктам у гарадах і вёсках Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Грашовая палітыка і банкі === {{некалькі выяў | align = right | image1 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 2).jpg | width1 = 120 | alt1 = | caption1 = | image2 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 1).jpg | width2 = 120 | alt2 = | caption2 = | footer = Фінская марка 1867 года. }} У 1812 годзе на загад імператара быў заснаваны {{нп5|Банк Фінляндыі|Банк Фінляндыі|en|Bank of Finland}}. Яго мэтай было ўвесці ў абарот рубель, а таксама ліквідаваць фінска-шведскія [[крэдыт]]ы. Праз гандлёвыя чыннікі, [[рыксдалер]] заставаўся ў Фінляндыі больш пашыранай валютай за рубель да канца 1830-х гадоў. Увядзенне ў 1830-х гадах {{нп5|Срэбны стандарт|срэбнага грашовага стандарту|en|Silver standard}} спрасціла пераход да рубля. У Паўднёвай Фінляндыі пераход на {{нп5|Срэбны рубель|срэбныя рублі|ru|Серебряный рубль}} скончыўся да восені 1843 года, а на поўначы краіны зацягнуўся да 1850<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80-81}}. У 1860-х на змену рублю прыйшла {{нп5|Фінская марка|фінская марка|en|Suomen markka}}, прывязаная да срэбнага стандарту. Указам 1865 года яна была прызнана адзінай законнай валютай на тэрыторыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1877 годзе фінская марка была прывязаная да [[Залаты стандарт|залатога стандарту]] і [[Французскі франк|французскага залатога франка]]. Гэта паспрыяла фінскаму экспарту ў заходнія краіны<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94}}. У другой палове XIX стагоддзя ў Фінляндыі ў сувязі з развіццём прамысловасці, развіваўся і банкаўскі сектар. Да 1880-х гадоў асноўнымі [[банк]]амі былі {{нп5|Аб’яднаны банк Фінляндыі|Аб’яднаны банк Фінляндыі|fi|Suomen Yhdyspankki}} (заснаваны ў 1862) і {{нп5|Скандынаўскі акцыянерны банк|Скандынаўскі акцыянерны банк|fi|Pohjoismaiden Osakepankki}} (1873). У 1889 годзе быў заснаваны {{нп5|Нацыянальны акцыянерны банк|Нацыянальны акцыянерны банк|fi|Kansallis-Osake-Pankki}} ({{lang-fi|Kansallis-Osake-Pankki}}). Акрамя буйных прамысловых прадпрыемстваў, крэдыты выдаваліся мясцовым {{нп5|Ашчадны банк|ашчадным банкам|en|Savings bank}}, якія ў сваю чаргу абслугоўвалі хатнія гаспадаркі і дробную прамысловасць<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Інфраструктура === Дзяржавай праводзілася будаўніцтва дарог і [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. За перыяд 1835-60 гадоў у Фінляндыі было пабудавана 12 каналаў, найважнейшым з якіх быў [[Сайменскі канал]], што злучаў унутранае возера [[Сайма]] з Выбаргам<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. У канцы 1850-х гадоў пачалося пракладанне [[Чыгунка|чыгункі]]. У 1870-х гадах пачала дзейнічаць чыгунка паміж Хельсінкі і Санкт-Пецярбургам. Шырыня каляіны адпавядала іншым рэгіёнам Расійскай імперыі. Чыгунка стала важным аспектам развіцця эканомікі і гандлю, а таксама магла выкарыстоўвацца для перадыслакацыі войска<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|97}}. === Тэкстыльная прамысловасць === [[Файл:Finlayson & Co - Plevna 1877.jpg|thumb|Частка з 1200 {{нп5|Механічны ткацкі станок|механічных ткацкіх станкоў|en|Power loom}} на адной з фабрык кампаніі «Фінлейсан» у Тамерфорсе, 1877 год.]] Дзякуючы блізкасці да Санкт-Пецярбурга, вельмі рэнтабельнай стала {{нп5|Тэкстыльная вытворчасць|тэкстыльная вытворчасць|en|Textile manufacturing}}. У 1835 годзе расійскія прадпрымальнікі набылі тэкстыльную фабрыку «{{нп5|Finlayson|Фінлейсан і кампаньёны|fi|Finlayson}}» ў [[Тамерфорс]]е, у выніку чаго яна стала найбуйнейшым прамысловым комплексам у [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Поспех фабрыкі грунтаваўся на таннай гідраэнергіі і праве бяспошліннага гандлю з Расіяй, нададзеным Тамерфорсу імператарам. Таксама перавагу забяспечвалі нізкія ў параўнанні з Расіяй пошліны на [[бавоўна|бавоўну]] і [[палатно]] з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У наступныя гады ў Фінляндыі былі заснаваныя яшчэ некалькі тэкстыльных прадпрыемстваў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. === Сельская гаспадарка === У сярэдзіне 1840-х гадоў тры з пяці найбуйнейшых прадпрыемстваў Фінляндыі належалі расійскім капіталістам, аднак іх значэнне для эканомікі было невялікім, бо да 1860-х амаль 90 % насельніцтва краіны працавала ў сельскай гаспадарцы і {{нп5|Лясная прамысловасць|лясной прамысловасці|ru|Лесная промышленность}}. 95 % даходаў ад экспарту прыпадала на сельскагаспадарчыя тавары, прадукцыю [[Смолакурэнне|смолакурэння]] і лесапільнай галіны. Праз хуткі рост насельніцтва (з 863 тысяч чалавек у 1810 годзе да 1 мільёна 770 тысяч у 1870 годзе) лішкі сельскай гаспадаркі скарачаліся, што прывяло да зніжэння яе долі ў экспарце<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Неўрадлівы перыяд у 1860-х гадах прывёў да павышэння цэн на [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ў Еўропе. Фінляндыя не была гатовая да крызісу, бо Сенат, звыклы да нізкіх цэн расійскага збожжа, зацягваў з фінансаваннем імпарту. У выніку пачаўся [[Голад у Фінляндыі (1866—1868)|голад]], які каштаваў княству больш за 100 тысяч чалавечых жыццяў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. У пачатку 1870-х гадоў сельская гаспадарка зноў стала экспартнай галіной дзякуючы росту попыту на {{нп5|Прадукты жывёльнага паходжання|прадукты жывёльнага паходжання|en|Animal product}} ў выніку [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] і Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Развіццё чыгункі дазволіла імпартаваць збожжа з паўднёвых рэгіёнаў Расійскай імперыі і экспартаваць [[мяса]] і [[малочныя прадукты]]. На мяжы XIX і XX стагоддзяў было пабудавана мноства малочных заводаў, якімі пераважна валодалі сялянскія {{нп5|Кааператыў|кааператывы|en|Cooperative}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. === Лясная прамысловасць === Традыцыйна вялікую ролю ў эканоміцы Фінляндыі займала вытворчасць [[смала|смалы]], якая выкарыстоўвалася для будаўніцтва драўляных караблёў, але каля 1860 года яна страціла сваё значэнне, бо драўляныя караблі пачалі замяняць [[сталь|сталёвымі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Рэнтабельнасць лесапільнай індустрыі наадварот узрастала праз развіццё [[будаўніцтва|будаўнічай галіны]] ў Цэнтральнай Еўропе другой паловы XIX стагоддзя. Вытворчасць рабілася таннейшай дзякуючы дазволу на выкарыстанне паравой [[лесапільня|лесапільні]] 1857 года. Больш за палову даходу ад экспарту атрымлівалі ўласнікі лясоў, большасць з якіх складалі сяляне. Разам з развіццём жывёлагадоўлі, гэта паляпшала фінансавае становішча сялянства, дазваляла ім даваць сваім дзецям лепшую адукацыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98-99}}. У 1860-70 гадах атрымала развіццё тэхналогія прамысловай вытворчасці [[папера|паперы]] з драўніны. У Фінляндыі {{нп5|Паперня (фабрыка)|паперні|en|Paper mill }} размяшчалі на водных і чыгуначных шляхах, а сыравіну сплаўлялі па азёрах. Для забеспячэння працы паперняў выкарыстоўвалася [[гідраэнергія]]. Фінская папера карысталася попытам на расійскім рынку, дзе на пачатку 1910-х гадоў складала 25 % ад усёй спажыванай паперы. Ад 30 да 40 % фінскай папяровай прадукцыі вывозілася ў Цэнтральную і Заходнюю Еўропу. З усяго экспарту княства на паперу прыходзілася трохі менш за 20 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99-100}}. == Насельніцтва == Найбольш хуткі рост насельніцтва Вялікага Княства Фінляндскага адбываўся ў пачатку XIX стагоддзя, калі назіраўся пік [[Нараджальнасць|нараджальнасці]]. Пасля высокі тэмп росту падтрымліваўся зніжэннем [[Дзіцячая смяротнасць|дзіцячай смяротнасці]] і павышэннем {{нп5|Чаканая працягласць жыцця|працягласці жыцця|en|Life expectancy}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Асноўнымі размоўнымі мовамі былі [[Фінская мова|фінская]] і [[Шведская мова|шведская]]. Доля {{нп5|Шведскамоўнае насельніцтва Фінляндыі|шведскамоўнага насельніцтва|en|Swedish-speaking population of Finland}} знізілася з 14 да 12 % праз пераход на фінскую мову і зніжэнне нараджальнасці сярод шведскамоўных. [[Рускія]] складалі невялікую меншасць. У 1900 годзе іх колькасць была каля 6 тысяч грамадзянскіх і 10-20 тысяч вайскоўцаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Доля гарадскога насельніцтва з 1870 па 1910 год узрасла з 9 да 15 %, пры тым што многія прамысловыя цэнтры і буйныя пасёлкі афіцыйна не лічыліся гарадамі. Найбольш хутка раслі [[Хельсінкі]] (з 39 да 127 тысяч) і [[Выбарг]] (з 11 да 43 тысяч). У 1910 годзе каля 65 % жыхароў займаліся сельскай гаспадаркай, 20 % адносіліся да [[Рабочы клас|рабочага класа]], 7 % — да {{нп5|Сярэдні клас|сярэдняга класа|en|Middle class}} і 2 % — да {{нп5|Вышэййшы клас|вышэйшага|en|Upper class}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. Акрамя фінскіх гарадоў, фіны часта перасяляліся за мяжу. Папулярнымі кірункамі для [[Міграцыя насельніцтва|міграцыі]] былі Расійская імперыя і [[Паўночная Амерыка]]. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі пражывала 37 тысяч фінскіх грамадзян, з якіх 24 тысячы ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У Паўночную Амерыку з 1880 па 1910 год выехалі каля 280 тысяч чалавек, пераважна з [[Эстэрботнія|Эстэрботніі]]. Больш за 100 тысяч пазней вярнуліся ў Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. === Колькасць жыхароў паводле гадоў === : 1810: 863,000<ref>B. R. Mitchell, ''European Historical Statistics, 1750—1970'' (Columbia U.P., 1978), p. 4</ref> : 1830: 1,372,000 : 1850: 1,637,000 : 1870: 1,769,000 : 1890: 2,380,000 : 1910: 2,943,000 : 1920: 3,148,000 (незалежная Фінляндыя з 1917) == Адукацыя == У пачатку існавання княства ў Турку дзейнічала {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|Каралеўская акадэмія|fi|Turun akatemia}}, заснаваная яшчэ ў часе шведскага кіравання. У 1828 была перанесена ў Хельсінкі пад новай назвай — Імператарскі ўніверсітэт імя Аляксандра I (пасля абвяшчэння незалежнасці перайменаваны ў [[Хельсінкскі ўніверсітэт]]). Універсітэт падзяляўся на 4 факультэты: багаслоўскі, юрыдычны, медыцынскі і філасофскі. У 1909 годзе ў Хельсінкі была заснавана [[Шведская вышэйшая гандлёвая школа]]. Дзяржаўнай школьнай сістэмы да 1860-х гадоў у Вялікім Княстве Фінляндскім не існавала, адукацыя адбывалася пры цэрквах. Мовамі царкоўнай адукацыі былі шведская і лацінская. Першая школа з фінскай мовай навучання была заснавана ў 1858 годзе<ref>{{Cite web|url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/finland/historical-development|title=Historical development|website=European Commission|lang=en|url-status=dead}}</ref>. У 1860-х пачаліся школьныя рэформы пад кіраўніцтвам педагога {{нп5|Уна Сюгнеус|Уна Сюгнеуса|fi|Uno Cygnaeus}}, які заклікаў да пачатковай адукацыі для хлопчыкаў і дзяўчынак. У 1866 годзе быў прыняты Статут народных школ. У 1869 годзе з мэтай стварэння школьнай сістэмы было ўтворана {{нп5|Вышэйшае школьнае ўпраўленне (Фінляндыя)|Вышэйшае школьнае ўпраўленне|fi|Kouluhallitus}}. Каля 1900 года {{нп5|Народная школа (Фінляндыя)|пачатковыя школы|fi|Kansakoulu}} наведвалі амаль 50 % вясковых дзяцей. У 1921 годзе пачаў дзейнічаць {{нп5|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі (Фінляндыя)|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі|fi|Oppivelvollisuuslaki}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|102-103}}. На французскі і нямецкі ўзор былі мадэрнізаваныя вучылішчы для падрыхтоўкі да паступлення ва ўніверсітэт. Замест класічных дысцыплін вывучаліся сучасныя мовы, [[прыродазнаўчыя навукі]] і практычныя прадметы. У 1870-х гадах пачалося стварэнне прыватных ліцэяў, дзе асноўнай мова навучання была фінская (да гэтага ў адукацыі Фінляндыі дамінавала шведская мова). Дзякуючы лепшай падрыхтоўцы да навучання, колькасць студэнтаў [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскага ўніверсітэта]] ўзрасла з 700 да 3000 чалавек за перыяд з 1870-га па 1917 год. Калі раней вялікую долю студэнтаў складалі найбагацейшыя жыхары княства, то цяпер павялічвалася доля вучняў з сем’яў сярэдняга дабрабыту<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. [[Файл:Maria Tschetschulin (author Sundström).jpg|thumb|Марыя Чачуліна, першая студэнтка ў Фінляндыі.]] У другой палове XIX стагоддзя вышэйшая адукацыя ў Фінляндыі стала даступнай для жанчын. З 1860-х гадоў дзяўчынкі маглі навучацца ў спецыялізаваных школах, але іх заканчэнне не давала права на далейшае паступленне ва ўніверсітэт. Выхадам было паступленне ў прыватныя сумесныя школы для хлопчыкаў і дзяўчынак. Першай студэнткай універсітэта ў Фінляндыі стала [[Марыя Чачуліна]] з Хельсінкі. Для яе допуску да іспыту на паступленне спатрэбілася спецыяльнае распараджэнне. Праз некалькі год фінансавыя цяжкасці прымусілі Марыю пакінуць універсітэт<ref>{{cite web 2|url=https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/3668|author=Väisänen M., Mäkelä-Alitalo A.|title=Tschetschulin, Maria (1852—1917)|subtitle=ensimmäinen naisylioppilas, konttoristi|lang=fi|work=Kansallisbiografia-verkkojulkaisu. Studia Biographica 4|publisher=Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|location=[[Хельсінкі|Helsinki]]|date=06.09.2001|access-date=19.03.2018|issn=1799-4349|ref=Väisänen, Mäkelä-Alitalo, 2001}}</ref>. У 1873 годзе ў Хельсінкскі ўніверсітэт паступіла [[Эма Ірэна Острэм]], якая пазней стала вядомай выкладчыцай і першай жанчынай у Фінляндыі, што паспяхова скончыла ўніверсітэт<ref name=kan>{{cite web|url=http://kansallisbiografia.fi/english/person/3699|title=Åström, Emma Irene (1847–1934)|work=Biografiakeskus, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|first=Maija |last=Väisänen|access-date=25 June 2018 }}</ref>. Да 1901 года для паступлення ва ўніверсітэт жанчынам патрабавалася атрымаць дазвол імператара, хаця на той момант яны ўжо складалі чвэрць ад усіх студэнтаў (400 з 1650)<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. Лібералізацыя 1860-х гадоў зрабіла магчымым паўстанне разнастайных [[Грамадская арганізацыя|грамадскіх арганізацый]] як мясцовага, так і агульнафінляндскага ўзроўню. У 1874 годзе ўзнікла «{{нп5|Таварыства асветы народа|Таварыства асветы народа|fi|Kansanvalistusseura}}» ({{lang-fi|Kansanvalistusseura}}), што праводзіла асветніцкія кампаніі, публічныя лекцыі і народныя святы ў розных частках краіны, і на дзесяцігоддзе стала найбуйнейшай грамадскай арганізацыяй у краіне. Таварыства аб’яднала ў сабе сталічную [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыю]] і заможных сялян, а часам і бяднейшых грамадзян<ref name=kurunmaki/>. Існавалі таксама таварыствы цвярозасці, моладзевыя саюзы, арганізацыі за жаночую [[Эмансіпацыя|эмансіпацыю]], спартыўныя, краязнаўчыя і палітычныя аб’яднанні<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103-104}}. == Рэлігія == 98 % жыхароў былі прыхаджанамі 4 [[Евангелічна-лютэранская царква Фінляндыі|евангелічна-лютэранскіх]] епархій: * {{нп5|Абаская архіепархія|Абаская архіепархія|fi|Turun arkkihiippakunta}} ({{lang-sv|Åbo ärkestift}}, {{lang-fi|Turun arkkihiippakunta}}) * {{нп5|Улеаборгская епархія|Улеаборгская епархія|fi|Oulun hiippakunta}} ({{lang-sv|Uleåborgs stift}}, {{lang-fi|Oulun hiippakunta}}) (да 1990 года — {{нп5|Куапіёская епархія|Куапіёская епархія|fi|Kuopion hiippakunta}} ({{lang-sv|Kuopio stift}}, {{lang-fi|Kuopion hiippakunta}}), існавала з 1851 года) * {{нп5|Боргаская епархія|Боргаская епархія|fi|Porvoon hiippakunta}} ({{lang-sv|Borgå stift}}, {{lang-fi|Porvoon hiippakunta}}) * [[Нюшлотская епархія]] ({{lang-sv|Nyslotts stift}}, {{lang-fi|Savonlinnan hiippakunta}}) (існавала з 1897 года) Епархіі складаліся з пробстваў, пробствы з прыходаў (пастаратаў і капел). Перыядычна прадстаўнікі евангелічна-лютэранскіх епархій збіраліся на царкоўны з’езд ({{lang-sv|kyrkomötet}}, {{lang-fi|kirkolliskokous}}), які складаўся з епіскапаў, выбраных пастараў, прадстаўнікоў недухоўных, сената, надворных судоў і багаслоўскага факультэта ўніверсітэта. Кожная епархія ўзначальвалася епіскапамі, якіх прызначаў урад на прапанову царквы. Пробствы кіраваліся контрактс-пробстамі<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |title=Глава II. Пробстские или супер-интендентские округа |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720235010/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |url-status=live }}</ref> ({{lang-sv|kontraktsprost}}, {{lang-fi|lääninrovasti}}), якіх выбіралі ардынарныя пастары з ліку галоўных пастараў пробства. Прыходы кіраваліся царкоўным сходам ({{lang-sv|kyrkostämma}}), што складаўся з усіх прыхаджан, і царкоўнай радай ({{lang-sv|kyrkoråd}}, {{lang-fi|kirkkoneuvosto}}), якая складалася з пастара, што прызначаўся ўрадам на прапанову царквы, і немдэманаў, якіх выбіралі прыхаджане на 4-гадовы тэрмін пры ратацыі кожныя 2 гады<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |title=Глава I. Лютеранский приход или община |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721003704/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |url-status=live }}</ref>. Саборныя прыходы ўзначальваліся дампробстамі ({{lang-sv|domprost}}, {{lang-fi|tuomiorovasti}}). Частка насельніцтва былі прыхаджанамі {{нп5|Выбаргская епархія|Фінляндскай і Выбаргскай праваслаўнай епархіі|ru|Выборгская епархия}} (з 1893 года, у 1859—1893 гадах — Выбаргскае вікарыяцтва Санкт-Пецярбургскай епархіі), што падпарадкоўвалася [[Свяцейшы сінод|Свяцейшаму Сіноду]]. Выхад з яе быў забаронены. Выхад з усякай іншай дэнамінацыі, у тым ліку з евангелічна-лютэранскіх епархій, быў дазволены пры ўмове далучэння да іншай хрысціянскай дэнамінацыі. Існавалі таксама два прыходы [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай каталіцкай архіепархіі]], асобныя [[баптызм|баптысцкія]] і {{нп5|Метадызм|метадысцкія|en|Methodism}} прыходы. [[Іўдаізм у Фінляндыі|Іўдаісты]], [[мусульмане]] і прадстаўнікі іншых нехрысціянскіх веравызнанняў у сілу асаблівых распараджэнняў мелі права здзяйсняць свае богаслужэнні, але не мелі [[грамадзянства]] Вялікага Княства Фінляндскага. == Сілавыя структуры == === Армія === [[Файл:Puku 1860.jpg|thumb|150px|Афіцэр і салдат Улеаборгскага стралковага батальёна. Каля 1860 года.]] З 1829 па 1905 год у Хельсінкі кватараваў лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён (з 1871 года — {{нп5|3-і стралковы Фінскі лейб-гвардыі батальён|лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён|ru|3-й стрелковый Финский лейб-гвардии батальон}} ({{lang-fi|Henkivartioväen 3. Tarkk’ampujapataljoona}})), які часткова ўтрымліваўся на дзяржаўныя сродкі<ref>[{{Cite web |url=http://www.rusidea.org/?a=25040206 |title=Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}} |access-date=2010-07-16 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004024/http://www.rusidea.org/?a=25040206 |url-status=live }} Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}}]</ref>. Пасля вайсковай рэформы 1878 года Фінляндыя юрыдычна атрымала сваю ўласную нацыянальную армію, якая праіснавала да 1901 года. Армія не магла выкарыстоўвацца для патрэб імперыі за межамі княства і прызначалася толькі для абароны фінскай тэрыторыі. Да 1870 года камплектавалася на аснове {{нп5|Сістэма індэльты|паселенай сістэмы|ru|Система индельты}}. Першы прызыў у нацыянальную армію адбыўся ў 1881 годзе. Армія набіралася з фінляндскіх грамадзян, галоўнакамандуючым уважаўся імператар, у Фінляндыі войскам кіраваў генерал-губернатар. Памер арміі быў вызначаны ў 5600 чалавек<ref>''Tuomo Olkkonen''. Modernisoituva suuriruhtinaskunta. — Teoksessa: Zetterberg, S. (toim.) Suomen historian pikkujättiläinen, 2003.</ref>. Фінскае войска складалася з васьмі стралковых батальёнаў, дзявятым быў гвардзейскі батальён з добраахвотнымі стралкамі. Існаваў таксама адзін {{нп5|Драгуны (войска)|драгунскі|en|Dragoon}} полк. Артылерыі не было<ref>{{Cite web |url=https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |title=Лунтинен Перти. Военные формирования Финляндии в системе вооруженных сил Российской Империи |access-date=2018-06-06 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214201/https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |url-status=live }}</ref>: * 1-ы Нюландскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 1. Uudenmaan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Гельсінгфорс) * 2-і Абаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 2. Turun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Аба) * 3-і Вазаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 3. Vaasan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Нікалайстад) * 4-ы Улеаборгскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 4. Oulun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Улеаборг) * 5-ы Купіёскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 5. Kuopion Tarkk’ampujapataljoona}}) (Куопіа) * 6-ы Санкт-Міхельскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 6. Mikkelin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Санкт-Міхель) * 7-ы Тавастгускі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 7. Hämeenlinnan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Тавастгус) * 8-ы Выбаргскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 8. Viipurin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Выбарг) * Фінскі драгунскі полк ({{lang-fi|Suomen Rakuunarykmentti}}) (Вільманстранд) Пасля зацвярджэння 29 чэрвеня 1901 года новага статута аб воінскай павіннасці навабранцы з ліку фінляндскіх ураджэнцаў прызначаліся ў войска на агульных падставах, а фінскія часці расфарміроўваліся. Лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён быў апошняй фінскай часткай у Расійскім імператарскім войску і быў расфарміраваны 21 лістапада 1905 гады. [[Файл:Finnish Guard 1830.jpg|thumb|Ніжнія чыны і гарніст Лейб-гвардыі Фінскага стралковага батальёна, 1830 год.]] Усе фінскія ваенныя падраздзяленні насілі цёмна-зялёныя мундзіры расійскай Імператарскай пяхоты і драгунаў, але з блакітнымі нашыўкамі і выпушкамі для адрознення. Лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён адносіўся да частак гвардзейскай лёгкай пяхоты з правамі «Маладой гвардыі», меў цёмна-зялёны лацканны егерскі мундзір са светла-сінімі пагонамі, клапанамі абшлагаў і выпушкамі на каўняры. Уся амуніцыя мела чорныя(егерскія) рамяні. На гвардзейскі статус батальёна паказвалі белыя [[Басонныя вырабы|басонныя]] гвардзейскія пятліцы на каўняры і клапанах абшлагаў у радавых і унтэр-афіцэраў і сярэбраныя ў афіцэраў, а таксама гвардзейскі герб на галаўных уборах у выглядзе двухгаловага арла, пры гэтым на грудзях арла ў шчытку замест [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]] на кані быў герб Фінляндыі — леў з мячом. За адвагу, праяўленую фінскімі стралкамі ў Польскую кампанію 1830—1831 гадоў, батальён быў узнагароджаны Георгіеўскім сцягам з надпісам «За адзнаку пры ўціхамірванні Польшчы ў 1831 годзе» і выявай геральдычных фінскіх ільвоў з мячамі і зоркамі па вуглах палотнішча. У 1878 годзе за адзнаку ў часе Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў батальёну былі падараваны правы і перавагі «Старой гвардыі» з заменай у радавых і унтэр-афіцэраў белых басонных пятліц на жоўтыя. Батальён адрозніваўся ад іншых частак расійскай Імператарскай арміі тым, што ўсе без выключэння ніжнія чыны і унтэр-афіцэры атрымалі ў якасці штатнага ўзбраення наразную стрэльбу ([[штуцар]]), якая дазваляла страляць у два разы далей звычайных гладкаствольных узораў. Для рукапашнага бою выкарыстоўваўся адмысловы штык-цясак, які прымыкаўся дзяржаннем да ствала штуцэра ўзбоч на адмысловы выступ з дапамогай спружыннай зашчапкі. === Паліцыя === [[Файл:A Brawl with Finnish Contrabandists by Vasili Khudiakov.jpg|thumb|right|300px|''{{нп5|Васілій Рыгоравіч Худзякоў|Васілій Худзякоў|ru|Худяков, Василий Григорьевич}}'' Сутычка з фінляндскімі кантрабандыстамі.]] Дзейнасць асноўных органаў улады, у тым ліку і паліцыі, рэгулявалася шведскім заканадаўствам, якое паступова ўдакладнялася і дапаўнялася імперскімі заканадаўчымі актамі і законамі фінскага Сойма. Паліцыя Фінляндыі фарміравалася выключна з фінляндскіх падданых. Большая частка заканадаўчых актаў, якія рэгулявалі дзейнасць паліцэйскіх органаў Княства, прымалася фінляндскімі ўладамі на фінскай мове без узгаднення з заканадаўчымі актамі Імперыі. Вышэйшае загадванне дзейнасцю паліцыі было даручана генерал-губернатару. Аднак з 1869 года фінская паліцыя пераходзіла ў падпарадкаванне грамадзянскай экспедыцыі пры Гаспадарчым Дэпартаменце Сената, што азначала фактычнае вывядзенне адпаведных структурных падраздзяленняў з адміністрацыйнага падпарадкавання ўпраўленню [[Паліцыя Расійскай імперыі|паліцыі Расійскай імперыі]]. Непасрэднае ўмяшанне расійскай паліцыі ў справы Вялікага Княства лічылася фінамі парушэннем унутранага самакіравання<ref name="Sal">''Сальникова Е. Н.'' Организационно-правовые особенности деятельности полиции Российской Империи на территории Великого Княжества Финляндского в конце XIX − начале XX века.</ref>. Парадак разгляду спраў аб злачынствах, учыненых у Расійскай імперыі фінляндскімі ўраджэнцамі, і наадварот, вызначаўся законам ад 25 сакавіка 1826 года «Аб злачынствах, якія ўчыняюцца ў Расіі фінляндцамі, а ў Фінляндыі расійскімі абывацелямі»<ref name="Sal" />. Паліцэйскія функцыі ў буйных гарадах ускладаліся на {{нп5|Паліцмайстар|паліцмайстра|ru|Полицмейстер}} ({{lang-sv|Polismästare}}, {{lang-fi|Poliisimestari}}), яго памочнікаў, сакратара ({{lang-sv|Polissekreterare}}), камісараў па крымінальных справах (kriminalkommissarie), натарыўсаў, камісараў ({{lang-sv|Poliskommissari}}, {{lang-fi|Ylikomisario}}), у іншых гарадах на бургамістраў. Гарады дзяліліся на кварталы на чале з квартальнымі наглядчыкамі ({{lang-sv|överkonstapel}}, {{lang-fi|ylikonstaapeli}}) выканаўчым персаналам былі [[Канстэбль|канстэблі]] ({{lang-sv|Konstapel}}, {{lang-fi|Konstaapeli}})<ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |title=Финляндия |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084147/http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |url-status=live }}</ref>. Гарадская паліцыя падзялялася на паліцыю ахоўную або ўчастковую, вышукную ({{lang-fi|rikospoliisi}}, {{lang-sv|kriminalpolisen}}), цэнтральную або навучальную і паліцыю маральнасці. Вялікую ролю ў раскрыцці і спыненні беспарадкаў меў корпус [[жандармерыя|жандараў]]. Яго фарміраванне пачалося ў 1817 годзе са стварэння пры размешчаных у Фінляндыі войсках жандарскіх каманд: гельсінгфорскай, абоскай, выбаргскай і куапіёскай. Паліцэйскімі абавязкамі гэтых каманд былі аказанне дапамогі грамадзянскім уладам у выкананні законаў і прысудаў, разгон масавых сходаў, лаўленне злачынцаў, ахова парадку на кірмашах, таргах, святах і падобнае. Пасля ўтварэння ў 1827 годзе пяці жандарскіх акруг Вялікае Княства Фінляндскае пачало ўваходзіць у I-ую пецярбургскую жандарскую акругу, а кватэра фінляндскага [[Штаб-афіцэры|штаб-афіцэра]] была размешчана ў Гельсінгфорсе<ref name="Sal" />. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Фінляндыі]] * [[Русіфікацыя Фінляндыі]] * [[Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі]] {{зноскі}} == Літаратура == ''{{нп5|Хенрык Мейнандэр|Мейнандэр Х.|sv|Henrik Meinander}}'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — [[Мінск]]: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Фінляндскае| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Швецыі]] [[Катэгорыя:1809 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Фінляндыі]] el109n87qs4rbfcprs0vzz7z6snel7f 5120161 5120100 2026-04-02T20:34:14Z Pabojnia 135280 /* Русіфікацыя і новы парламент */ афармленне 5120161 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Фінляндскае |саманазва = Suomen suuriruhtinaskunta <br/> Storfurstendömet Finland <br/> Великое княжество Финляндское |статус = |гімн = |сцяг = Flag of Russia.svg |апісанне_сцяга = |герб = Coats of arms of the Grand Duchy of Finland.svg |апісанне_герба = |карта = Grand Duchy of Finland.png |апісанне = |p1 = Шведскае праўленне ў Фінляндыі |flag_p1 = Flag of Sweden.svg |утворана = 1809 |ліквідавана = 1917 |s1 = Фінляндыя |flag_s1 = Flag of Finland 1918 (state).svg |дэвіз = |сталіца = [[Турку]] ([[1809]] – [[1812]]) <br/> [[Хельсінкі]] ([[1812]] – [[1917]]) |гарады = |мова = [[Шведская мова|шведская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Руская мова|руская]] |Афіцыйная мова = [[шведская мова|шведская]], <br/> [[фінская мова|фінская]] ([[1902]]<ref name=kurunmaki /> – [[1917]]), <br/> [[руская мова|руская]] ([[1809]] – [[1863]], [[1900]] – [[1917]]) |валюта = [[рубель Расійскай імперыі]] ([[1809]] – [[1860]]) <br/> [[фінляндская марка]] ([[1860]] – [[1917]]) |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 360.000 км² ([[1850]]) |насельніцтва = 1.636.900 ([[1850]]) |форма_кіравання = |дынастыя = [[Раманавы]] |тытул_кіраўнікоў = Вялікі князь |кіраўнік1 = [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] (першы) |год_кіраўніка1 = [[1809]] – [[1825]] |кіраўнік2 = [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] (апошні) |год_кіраўніка2 = [[1894]] – [[1917]] |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялі́кае Кня́ства Фінля́ндскае''' — [[Аўтаномія|аўтаномнае]] княства ў складзе Расійскай імперыі ў 1809—1917 гадах. Было створана ў выніку [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] на землях, якія да гэтага ўваходзілі ў склад [[Швецыя|Швецыі]]. У 1917 годзе сейм княства прыняў дэкларацыю незалежнасці, узнікла сучасная дзяржава [[Фінляндыя]]. == Гісторыя == === Перадумовы стварэння === {{main|Шведскае праўленне ў Фінляндыі}} Пачынаючы з [[Сярэднія вякі|сярэдніх вякоў]] Фінляндыя знаходзілася пад уладай шведскага каралеўства. Яшчэ ў часы [[Паўночныя крыжовыя паходы#Шведскія крыжовыя паходы|шведскіх крыжовых паходаў]] (XII—XIII стагоддзі) пачаліся канфлікты Швецыі з [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавай]] за кантроль над землямі паўднёвай Фінляндыі і [[Карэльскі перашыек|Карэльскім перашыйкам]]. У канцы XV стагоддзя [[Спіс войнаў паміж Расіяй і Швецыяй|канфлікты]] працягнуліся ўжо з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], а пазней і з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. У выніку [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў Расія далучыла да сябе частку [[Старая Фінляндыя|Старой Фінляндыі]] разам з [[Выбарг]]ам. Цягам XVIII стагоддзя Швецыя рабіла спробы вярнуць землі, але яны скончыліся яшчэ большымі стратамі. У лютым 1808 года пачалася [[Фінская вайна]], прычынай чаго быў [[Тыльзіцкі мір]] 1807 года паміж Расіяй і Францыяй, паводле каторага Расія павінна была прымусіць Швецыю далучыцца да гандлёвай {{нп5|Кантынентальная блакада|блакады|en|Continental System}} [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Вялікабрытаніі]], з чым не пагаджаўся шведскі кароль. На загад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] расійскае войска пачало наступ у падкантрольнай Швецыі частцы Фінляндыі. Ужо праз месяц расіяне захапілі вялікія вобласці на поўдні Фінляндыі, яшчэ праз некаторы час здалося камандаванне [[Свеаборг]]а, не верачы ў поспех абароны. Шведы пры падтрымцы Вялікабрытаніі спрабавалі правесці контрнаступленне і мелі частковы поспех на моры, але не далі рады ў баях на сушы, у выніку чаго адступілі канчаткова. [[Файл:Porvoon valtiopäivät 1809 by Emanuel Thelning.jpg|міні|left|Боргаскі сойм 1809 года.]] Ідэя далучыць Фінляндыю ўзнікла ў Расіі ўжо падчас вайны. Частка фінскіх сялян вяла партызанскую вайну, бо падтрымлівала шведскага караля і не хацела [[Прыгоннае права|прыгону]], але сярод іншых саслоўяў пашыраліся прарасійскія настроі і расчараванне ў здольнасцях Швецыі абараніць Фінляндыю. У чэрвені 1808 года Аляксандр падпісаў маніфест, дзе абяцаў захаваць шведскія законы і фінансава падтрымліваць краіну. У канцы восені 1808 года група фінскіх дэпутатаў наведала Санкт-Пецярбург і прасіла імператара склікаць сойм, дзе саслоўі б абвясцілі яго кіраўніком Фінляндыі. На загад Аляксандра 29 сакавіка 1809 года быў скліканы [[Боргаскі сойм]]. Імператар прысягнуў паважаць рэлігійны [[статус-кво]], правы саслоўяў, і «канстытуцыю краіны», як ён назваў дзеючыя законы, а таксама заявіў, што Фінляндыя «з гэтага моманту была ўзнятая да рангу нацыі»<ref name=kurunmaki>{{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/44983550|title=The Formation of the Finnish Polity within the Russian Empire: Language, Representation, and the Construction of Popular Political Platforms, 1863-1906|author=Jussi Kurunmäki, Ilkka Liikanen|publisher=Harvard Ukrainian Research Institute|lang=en}}</ref>. 17 верасня 1809 года Швецыя і Расія падпісалі [[Фрыдрыхсгамскі мірны дагавор]], згодна з якім Расія атрымала шэсць фінскіх ленаў, [[Аландскія астравы]] і частку лена {{нп5|Вестэрботэн (правінцыя)|Вестэрботэн|en|Västerbotten}}. Гэтая падзея паклала канец шведскаму праўленню ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji">''Мейнандэр Х.'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6.</ref>{{rp|69-71}}. На далучаных да Расіі землях было створана аўтаномнае Вялікае Княства Фінляндскае. === Першыя гады расійскага кіравання === У 1808 годзе, напачатку Фінскай вайны, {{нп5|Генерал-губернатар Фінляндыі|генерал-губернатарам Фінляндыі|en|Governor-General of Finland}} быў прызначаны былы шведскі генерал {{нп5|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|ru|Спренгтпортен, Георг Магнус}}. У снежні 1808 ён прапанаваў стварыць фінскі ўрадавы кабінет, які б падпарадкоўваўся генерал-губернатару. Праз канфлікты з суайчыннікамі, улетку 1809 года Спрэнгтпортэна змяніў на пасадзе генерал [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|Барклай-дэ-Толі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74}}. Яшчэ з 1808 года дарадцу імператара [[Міхаіл Міхайлавіч Спяранскі|Міхаілу Спяранскаму]] было даручана дакладваць пра справы ў Фінляндыі ў абыход генерал-губернатара. У 1811 годзе для гэтага стваралася пасада фінскага дзяржаўнага сакратара, які мусіў складаць даклады з падтрымкай Камітэта па справах Фінляндыі ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Акрамя Фінляндыі, з усіх частак імперыі такая пасада існавала толькі для [[Польшча|Польшчы]]. Першым сакратаром стаў [[Густаў Морыц Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. [[Файл:MECHELIN(1894) p134 Helsinki, The Senate.jpg|thumb|Будынак Сената на [[Сенацкая плошча Хельсінкі|Сенацкай плошчы]] ў Хельсінкі. Фота 1894 года.]] У жніўні 1809 года імператарам быў зацверджаны Статут, распрацаваны напярэдадні Боргаскага сойма фінскім камітэтам на чале з {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якабам Тэнгстромам|en|Jakob Tengström}}, {{нп5|Архідыяцэзія Турку|біскупам Турку|en|Archdiocese of Turku}}. Статут перадаваў уладу ад губернатара ўрадаваму кабінету, які ў 1816 годзе быў перайменаваны ў {{нп5|Сенат Фінляндыі|Імператарскі сенат Фінляндыі|fi|Suomen senaatti}}. Сенат складаўся з дэпартамента юстыцыі і дэпартамента эканомікі, і збольшага набіраўся з чыноўнікаў «шведскай» Фінляндыі, якія не валодалі [[руская мова|рускай мовай]]. Згодна са Статутам, генерал-губернатар быў старшынём Сената, аднак не меў права голасу ў грамадзянскіх справах. На практыцы ў яго кампетэнцыі ўваходзіў толькі кантроль над узброенымі сіламі княства. Таксама генерал-губернатар мог забяспечваць прапановы Сената пісьмовым заключэннем<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. У 1812 годзе сталіца Вялікага Княства была перанесена з [[Турку]] ў [[Хельсінкі]], што мела стратэгічныя перавагі праз знаходжанне там крэпасці [[Свеаборг]]. У тым жа годзе да княства была далучаная [[Выбаргская губерня]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|75}}. У жніўні 1812 года ў Турку адбылася сустрэча расійскага імператара Аляксандра I і пераемніка шведскага трона [[Карл XIV Юхан|Карла XIV Юхана]]. Швецыя адмовілася ад ідэі вяртання Фінляндыі і падтрымала Расію ў вайне з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]]. У абмен на гэта расійскі імператар пагадзіўся з рашэннем Швецыі заваяваць [[Нарвегія|Нарвегію]] і стварыць [[Шведска-нарвежская унія|шведска-нарвежскую унію]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76}}. === Стаўленне фінскага грамадства да расійскай улады === Фінскае грамадства не адразу прыняло далучэнне да Расіі, узброены супраціў сялянства працягваўся і пасля завяршэння Фінскай вайны. Стаўленне пачало змяняцца з усведамленнем таго, што старыя законы і прынцыпы функцыянавання грамадства не будуць зменены новай уладай. Першымі лаяльнасць да расійскай улады прадэманстравалі чыноўнікі і духавенства, напрыклад [[біскуп]] {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якаб Тэнгстром|en|Jakob Tengström}}, які быў прызначаны [[арцыбіскуп]]ам. Важным рэпутацыйным крокам было развіццё Хельсінкі як сталіцы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76-77}}. З мэтай паляпшэння лаяльнасці чыноўнікам павысілі ўтрыманне, для іншых прадстаўнікоў грамадскага сектара ўвялі адмысловае форменнае адзенне. У 1812 годзе было прынятае прадпісанне, якое абавязвала чыноўнікаў здаваць экзамен на валоданне расійскай мовай, але яно сустрэла пратэст і было скасавана. Камунікацыя паміж расійскай і фінскай уладай праводзілася на [[французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовах]], або з дапамогай перакладчыкаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|77-78}}. Пасля вайны з Напалеонам узмацніўся кантроль за грамадствам, бо кіраўніцтва імперыі баялася пашырэння рэвалюцыйных ідэй. Павялічылася [[цэнзура]], забараняўся ўвоз палітычнай літаратуры. У 1817 годзе ў Турку была заснаваная першая ў Фінляндыі паліцэйская ўправа. Для падтрымання парадку ў краіне была размешчаная пятнаццацітысячная [[дывізія]] расійскага войска. Сяляне вызваляліся ад абавязку ўтрымання салдат, што перашкаджала ўзнікненню ўласных [[сепаратызм|сепаратысцкіх]] сіл<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|78-79}}. У 1819 годзе ў [[Фрыдрыхсгам]]е быў створаны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|en|Hamina Cadet School}}, праз выхаванне ў якім праходзіла шмат фінскіх дваран. Агулам каля 4 тысяч фінаў зрабілі [[афіцэр]]скую кар’еру ў расійскім войску, з якіх амаль 300 дасягнулі [[генерал]]ьскай або [[адмірал]]ьскай годнасці. Расійская мова была абавязковым прадметам для вывучэння ў корпусе, спрыяючы збліжэнню Фінляндыі з Расіяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79}}. Журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} адзначаў у сваіх мемуарах, што ў 1830-х гадах усе яго аднагодкі былі ўпэўненыя ў тым, што інтэграцыя з Расіяй будзе толькі паглыбляцца, а шведскае панаванне засталося ў мінулым. Тым не менш, у XIX стагоддзі працягваліся цесныя культурныя і гандлёвыя дачыненні паміж Фінляндыяй і Швецыяй, таму гэты перыяд атрымаў назву «доўгага развітання»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79-80}}. === Фармаванне нацыянальнай самасвядомасці === У першай палове XIX стагоддзя асновай {{нп5|Ідэнтычнасць|ідэнтычнасці|en|Identity (social science)}} большай часткі жыхароў Фінляндыі была [[рэлігія]], а не фінская [[нацыянальная самасвядомасць]]. Пашырэнне [[нацыяналізм]]у ў Еўропе пачалося толькі пасля [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]], і закранула спачатку частку фінскіх акадэмічных вярхоў, якія ў далейшым працавалі над замацаваннем нацыянальных пачуццяў сярод іншых слаёў насельніцтва. У гэты час набыў вядомасць лозунг «Мы больш не шведы, рускімі станавіцца не хочам, дык давайце будзем фінамі». Яго часта прыпісваюць гісторыку {{нп5|Адольф Івар Арвідсан|Адольфу Арвідсану|en|Adolf Ivar Arwidsson}}, хаця такую думку выказваў яшчэ ў 1811 годзе [[Густаў Морыц Армфельт|Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83}}. Пазіцыі [[Фінская мова|фінскай мовы]] сярод адукаваных жыхароў былі слабыя, хоць і аддзяленне ад Швецыі мела для яе некаторы станоўчы эфект. У пачатку XIX стагоддзя больш за 85 % насельніцтва гаварылі рознымі фінскімі дыялектамі, але адміністрацыйная і акадэмічная эліта як дома, так і на працы працягвала карыстацца шведскай мовай да 1880-х гадоў. Развіццё адукацыі спрыяла яшчэ большаму пашырэнню шведскай, бо на ёй вялося навучанне ў універсітэтах і школах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. З 1820-х гадоў пачаліся дыскусіі вакол павелічэння ролі фінскай мовы. Гэта было звязана з распаўсюджаннем [[Рамантычны нацыяналізм|рамантычных]] ідэй такіх аўтараў як [[Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг|Шэлінг]], [[Іаган Готліб Фіхтэ|Фіхтэ]] і [[Эрык Густаў Геер|Геер]], што заклікалі да больш актыўнай палітычнай ролі звычайных людзей, якія ў выпадку Фінляндыі гаварылі збольшага па-фінску. Фінскі гісторык Адольф Арвідсан выступаў за тое, каб фінская мова атрымала афіцыйны статус і быў супраць надання гэтага статусу расійскай мове. Ён успрымаў мову і народную культуру як неабходную частку нацыянальнага духу, патрэбную на шляху да дзяржаўнасці. Погляды Арвідсана прывялі яго да звальнення з {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|акадэміі ў Турку|en|Royal Academy of Turku}} і вымушанай эміграцыі ў Швецыю<ref name=kurunmaki /><ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. Звальненне Арвідсана акрэсліла межы палітычнай дыскусіі ў Фінляндыі, а фінская прэса ў далейшым правяралася на прадмет пытанняў да юрыдычнага палажэння княства і яго будучыні, аж да ўсталявання паўнамаштабнай [[цэнзура|цэнзуры]] ў 1829 годзе<ref name=kurunmaki />. У 1822 годзе, праз год пасля звальнення Арвідсана, у акадэмію Турку паступілі тры студэнты, якія пазней сталі вядомымі дзеячамі культуры ў Фінляндыі: [[Юхан Рунеберг]], {{нп5|Эліяс Лёнрут|Эліяс Лёнрут|en|Elias Lönnrot}} і [[Юхан Снельман]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85}}. Юхан Рунеберг стаў нацыянальным паэтам, напісаў паэмы «Паляўнічыя на ласёў» ({{lang-sv|Älgskyttarna}}, 1832), дзе апісваўся побыт сялян з унутраных абласцей Фінляндыі, і «Апавяданні прапаршчыка Столя» ({{lang-sv|Fänrik Ståls sägner}}, 1848, 1860) з апісаннем патрыятызму і самаахвярнасці фінаў у [[Фінская вайна|вайне 1808—1809 гадоў]]. У 1832 годзе ён з сябрамі заснаваў «Гельсінгфорскую ранішнюю газету» ({{lang-sv|Helsingfors Morgonblad}}), якая да 1840-х гадоў была адзіным рупарам нацыянальна скіраванай інтэлігенцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. Рунебергу ўдавалася балансаваць на мяжы дазволенага, ствараючы патрыятычную літаратуру так, каб быць не заўважаным цэнзурай. Увесну 1848 года верш «Наш край», якім распачынаюцца «Апавяданні прапаршчыка Столя», быў прадстаўлены як новы [[Гімн Фінляндыі|гімн краіны]] на студэнцкім свяце. Музыку для гімна напісаў нямецкі кампазітар {{нп5|Фрэдрык Пасіус|Фрэдрык Пасіус|en|Fredrik Pacius}}. У апошняй страфе паэт маляваў карціну айчыны, якая дасягне калісьці росквіту, «памужнелая ў ліхалецці»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|88}}. [[Файл:Kalevala1.jpg|thumb|Вокладка першага выдання «Калевалы», 1835 год.]] Эліяс Лёнрут увайшоў у гісторыю дзякуючы выданню фінскага нацыянальнага эпасу «[[Калевала]]» (1835, 1849), перакладзенага на многія мовы, у тым ліку беларускую. «Калевала» была створана на аснове старажытных народных [[паданне|паданняў]], якія Лёнрут збіраў падчас падарожжаў. Мова твора была складанай, таму да канца XIX стагоддзя нават у самой Фінляндыі з ім часта знаёміліся праз шведскі або нямецкі пераклад. У 1831 годзе Лёнрут узяў удзел у заснаванні {{нп5|Фінскае літаратурнае таварыства|Фінскага літаратурнага таварыства|fi|Suomalaisen Kirjallisuuden Seura}}, якое з часам зрабілася цэнтрам нацыянальнага абуджэння<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. [[Файл:Saima First Issue.png|thumb|left|Першы выпуск газеты «Сайма», 4 студзеня 1844 года.]] Юхан Снельман выступаў за моўнае адзінства Фінляндыі, стварэнне літаратуры на фінскай мове. Ён натхняўся грамадскай філасофіяй [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]] і ідэямі Гердэра, і распрацаваў тэорыю дзяржавы, якая б абапіралася не на пэўную форму кіравання, а на сваю адпаведнасць «патрабаванням нацыянальнага духу». Нацыянальны дух для яго выражаўся ў больш «патрыятычных» дзеяннях законатворцаў, стварэнні законаў на карысць усіх грамадзян<ref name=kurunmaki />. У 1844 годзе, будучы дырэктарам школы ў мястэчку [[Куопіа]] ў азёрнай частцы Фінляндыі, ён пачаў выдаваць шведскамоўны часопіс «Сайма» (''Saima'') пад лозунгам «Адзін народ — адна мова». Часопіс выклікаў дэбаты ў прэсе, большасць удзельнікаў якіх падтрымлівала павелічэнне ролі фінскай мовы, але крытыкавалі ідэю Снельмана пра перавод на яе сістэмы вышэйшай адукацыі, бо не разумелі чаму шведскамоўная адукацыя і літаратура Фінляндыі не могуць быць нацыянальнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|86-87}}. На фінскай мове ў 1830-х гадах выдаваліся газеты «Штотыднёвыя весці Оўлу» ({{lang-fi|Oulun Wiikko-Sanomia}}) і «Выбаргскі веснік» ({{lang-fi|Sanan Saattaja Wiipurista}}). У 1841 годзе абедзве газеты былі зачыненыя праз нястачу падпісчыкаў, але пачаў выдавацца фінскамоўны мовазнаўчы часопіс «Суомі» ({{lang-fi|Suomi}}) Лёнрута. Большасць дыскусій пра моўную сітуацыю ўсё яшчэ праводзілася на шведскай мове, а публічнае выкарыстанне фінскай мовы было рэдкім і выклікала здзіўленне. Пад канец зімы 1845 года ў газеты патрапіла навіна пра студэнцкую вечарынку ў Хельсінкі, дзе некаторыя госці, у тым ліку Боргаскі біскуп {{нп5|Карл Густаў Отэлін|Отэлін|fi|Carl Gustaf Ottelin}}, рабілі прамовы па-фінску. Пра гэтую ж падзею пісаў у «Сайме» Снельман, падкрэсліваючы камізм таго, што прамова фінскага біскупа па-фінску ўспрымалася як штосьці незвычайнае. У грамадскіх дыскусіях фінская мова пачала актыўна выкарыстоўвацца толькі ў 1870-х гадах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87}}. На фоне [[Ліпеньская рэвалюцыя|Ліпеньскай рэвалюцыі]] ў Францыі, [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Польшчы, Беларусі і Літве, шэрагу [[вясна народаў|еўрапейскіх рэвалюцый]] канца 1840-х гадоў, у Расійскай імперыі ўзмацнялася [[цэнзура]] і кантроль за іншадумствам. Кіраўніцтва імперыі на чале з [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] баялася распаўсюджання рэвалюцыйных ідэй і дапамагала падаўляць паўстанні ў іншых краінах. Павелічэнне кантролю датычылася і Фінляндыі. У канцы восені 1846 года быў зачынены часопіс «Сайма». У 1848-49 гадах накладаліся дадатковыя абмежаванні на дзейнасць грамадскіх арганізацый. У 1849 годзе фінскія студэнты выказалі незадаволенасць прызначанымі ўніверсітэцкімі чыноўнікамі і планамі выкарыстоўваць {{нп5|Фінская гвардыя|Фінскі гвардзейскі батальён|fi|Suomen kaarti}} для падаўлення [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|паўстання ў Венгрыі]], на што імператар адказаў пагрозай рэарганізацыі ўніверсітэтаў у вышэйшыя рамесныя вучылішчы, аднак рэарганізацыя так і не была здзейснена. У сакавіку 1850 года выйшла пастанова, якая забараняла выдаваць літаратуру на фінскай мове, акрамя рэлігійнай і эканамічнай. Шведскамоўныя газеты праходзілі строгую працэдуру праверкі і маглі адлюстроўваць толькі погляды афіцыйных выданняў. Такім чынам, цэнзура ў Фінляндыі была нават больш жорсткай, чым у самой Расіі<ref name=kurunmaki />. Многія фінскія [[дысідэнт]]ы пераязджалі ў Швецыю і публікавалі там артыкулы, якія нелегальна распаўсюджваліся ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87-89}}. === Крымская вайна === На палітычную сітуацыю ў Вялікім Княстве Фінляндскім, як і ва ўсёй Расійскай імперыі, паўплывалі падзеі [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853-56 гадоў. Асноўнай прычынай вайны быў канфлікт паміж Расіяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] за панаванне на [[Басфор]]ы і ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]]. Калі расійскае войска заняло поўдзень [[Балканы|Балкан]] і патапіла асманскую [[эскадра|эскадру]] на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у вайну на баку Асманскай імперыі ўмяшаліся [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанія]] і [[Другая французская імперыя|Францыя]] каб аслабіць расійскі ўплыў у Еўропе<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89}}. [[Файл:The Bombardment of Sveaborg, sketched by J. W. Carmichael - ILN-1856-0105-0021.jpg|thumb|Бамбардзіроўка Свеаборга ў {{нп5|The Illustrated London News|Лонданскіх навінах|en|The Illustrated London News}}.]] Адным з месцаў, дзе разгортваліся баявыя дзеянні, было [[Балтыйскае мора]]. Рыхтуючыся да нападу, расійскае камандаванне рэарганізавала марскую абарону Санкт-Пецярбурга, умацавала крэпасці, у тым ліку на фінляндскім узбярэжжы, павялічыла колькасць расійскага войска ў Фінляндыі да 70 тысяч. У 1854 годзе флот кааліцыі атакаваў шэраг фінскіх партовых гарадоў, разбурыў крэпасць {{нп5|Бомарсунд|Бомарсунд|ru|Бомарсунд}} на [[Аландскія астравы|Аландсіх астравах]]. З 9 па 11 жніўня 1855 года эскадра саюзнікаў цягам 46 гадзін {{нп5|Бамбардзіроўка Свеаборга|бамбіла|fi|Viaporin pommitus}} крэпасць [[Свеаборг]]. Жыхары Хельсінкі маглі назіраць за падзеяй з горада. [[Тэлеграф]] дазволіў саюзнікам хутка паведамляць пра ход бамбардзіроўкі ў прэсе. Калі аперацыя скончылася, эскадра знялася з якара, не здзейсніўшы ніводнай значнай вылазкі на сушы. Мэтай бамбардзіроўкі была дэманстрацыя сілы і зніжэнне прэстыжу Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89-90}}. У часе вайны фінская прэса выказвала падтрымку Расійскай імперыі. Фінскае грамадства было раззлавана атакамі на фінскія гарады і паралізацыяй фінскага гандлю варожым флотам. Крытыка Расіі выказвалася ў кулуарах ліберальных колаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. Вайна скончылася паражэннем Расіі пасля заняцця праціўнікамі [[Севастопаль|Севастопаля]]. У сакавіку 1856 года быў падпісаны мір, паводле якога Расія адмаўлялася ад марскіх баз на Чорным моры і Аландскіх астравах. Гэта азначала страту Расіяй уплыву ў Еўропе. У канцы вайны сканаў імператар Мікалай I, які праводзіў кансерватыўную палітыку. Яго змяніў [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], у часе кіравання каторага былі праведзеныя маштабныя грамадскія рэформы, што закранулі і Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. === Адраджэнне сойма і першыя рэформы === Дзякуючы прадэманстраванай Фінляндыяй лаяльнасці падчас Крымскай вайны і нежаданнем павялічваць палітычную напружанасць унутры краіны, Аляксандр II у 1856 годзе пагадзіўся на асобны ад агульнаімперскага курс рэформ у Вялікім Княстве Фінляндскім. Мэтамі рэформ былі развіццё [[гандаль|гандлю]] і [[суднаходства]], [[прамысловасць|прамысловасці]], павелічэнне колькасці вясковых школ, удасканаленне камунікацый і павышэнне ўтрымання чыноўнікам. Паводле дзеючых шведскіх законаў, падобныя змены маглі быць праведзены толькі соймам. Увосень 1863 года, упершыню за 54 гады, сойм быў скліканы, і на яго адкрыцці імператар паабяцаў зрабіць скліканне саслоўяў рэгулярным<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92}}. Адначасова з гэтым аслаблялася цэнзура, а ў 1865 годзе яна была цалкам скасавана<ref name=kurunmaki />. Статс-сакратар Фінляндыі {{нп5|Аляксандр Армфельт|Аляксандр Армфельт|ru|Армфельт, Александр Густавович}} пры падтрымцы міністра фінансаў Расійскай імперыі {{нп5|Міхаіл Рэйтэрн|фон Рэйтэрна|ru|Рейтерн, Михаил Христофорович}} пераканаў імператара, што спрыяльным для пацярпелай ад [[Інфляцыя|інфляцыі]] расійскай эканомікі будзе ўвядзенне ў Фінляндыі асобнай валюты, заснаванай на срэбным грашовым стандарце. У 1865 годзе адзінай законнай валютай на тэрыторыі Фінляндыі прызнавалася {{нп5|Фінская марка|фінская марка|fi|Suomen markka}} і пені<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1869 годзе быў прыняты соймавы статут, паводле якога сойм мусіў збірацца прынамсі кожныя 5 год. Пры гэтым заставаўся дзейнічаць падзел на чатыры саслоўі: [[духавенства]], [[дваранства]], [[бюргерства]] і [[сялянства]]. Гэта параджала няроўнасць паміж рознымі пластамі грамадства. Напрыклад, сярод сялян правам абіраць прадстаўнікоў у сойм валодалі толькі найзаможнейшыя 4,5 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92-93}}. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі праводзілася {{нп5|Вайсковыя рэформы Аляксандра II|вайсковая рэформа|ru|Военные реформы Александра II}}, у выніку якой была ўведзена ўсеагульная [[воінская павіннасць]]. Фінляндыя, аднак, мела асобны закон, прыняты ў 1878 годзе. Паводле яго камандны і асабісты склад фінскага войска набіраўся толькі з фінскіх грамадзян і войска не магло перамяшчацца за межы Фінляндыі. Такі асобны статус княства выклікаў крытыку расійскіх нацыяналістаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93}}. Усяго за 1863—1906 годы фінскі сойм прыняў каля 400 законаў, што спрыяла фармаванню грамадзянскай супольнасці і развіццю капіталізму ў Фінляндыі. Асобны палітычны статус і заканадаўства павялічвалі разрыў паміж Фінляндыяй і Расійскай імперыяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. === Фенаманы і лібералы === Адраджэнне сойма і актыўная заканадаўчая дзейнасць у другой палове XIX стагоддзя прывялі да развіцця дыскусіі аб тым, як мусіць развівацца краіна. Паўсталі дзве асноўныя групы з рознымі поглядамі на палітычную сітуацыю: {{нп5|Фенаманія|фенаманы|fi|Fennomania}} і лібералы. [[Файл:Yrjo-Koskinen.jpg|thumb|Ір’ё Коскінен, адзін з лідараў фенаманаў.]] Фенаманы мелі сваёй мэтай аддаленне Фінляндыі ад Швецыі і развіццё ўласнай культуры. Іх аснову складалі саслоўі сялян і духавенства. Расійскае кіраўніцтва бачыла пагрозу ў шведскай мове, бо праз яе са Швецыі маглі распаўсюджвацца непажаданыя палітычныя ідэі, таму ў гэтым пытанні фенаматы атрымалі дзяржаўную падтрымку. Лідарам фенаманаў быў [[Юхан Снельман]], які атрымаў годнасць [[прафесар]]а [[Філасофія|філасофіі]] і пасаду старшыні Сената ў 1863—1868 гадах. Дзякуючы яго намаганням з адабрэння Аляксандра II было прынятае Палажэнне аб мовах, з годна на працягу 20 гадоў фінская мова мусіла стаць раўнапраўнай мовай адміністрацыі княства. Прафесар гісторыі і новы лідар фенаманаў з 1870-х гадоў [[Ір’ё Сакары Ір’ё-Коскінен|Ір’ё Коскінен]] разглядаў шведскі перыяд гісторыі Фінляндыі як перыяд прыгнёту. Расійская імперыя, наадварот, успрымалася як чыннік, які дазволіў Фінляндыі пазбавіцца прыгнёту і сфармавацца як дзяржаве. Коскінен увёў у палітычны дыскурс паняцце «народу» як гістарычнага і палітычнага актара. У 1882 годзе ён быў прызначаны на пасаду ў Сенаце. У 1880-х гадах з асяроддзя фенаманаў вылучылася група моладзі на чале з {{нп5|Лаўры Ківекяс|Лаўры Ківекясам|fi|Lauri Kivekäs}}, які патрабаваў больш актыўных мер у справе пераходу грамадства на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Фінскі Народ, хоць і позна з’явіўся на гістарычнай сцэне, пакрысе дагнаў іншыя народы свету на шляху да цывілізацыі і сацыяльнага прагрэсу, і адначасова прабудзілася ягоная самасвядомасць, і гэты пасталелы нацыянальны дух пачаў імкнуцца да пэўнага стану дзяржаўнасці. Такім чынам, аддзяленне ад Шведскай імперыі было падрыхтавана натуральным рухам гісторыі Фінскага народа<ref>Yrjö Koskinen, Oppikirja Suomen kansan historiasta (Helsinki: SKS, 1869), 510. ({{lang-be|Лекцыі па гісторыі Фінскага народа}})</ref>. }} {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Цяпер пытанне стаіць наступным чынам: хто мае кіраваць краінай, нязначная меншасць, чыя пазіцыя грунтуецца на старых сацыяльных няшчасцях, ці народная большасць?<ref>Yrjö Koskinen, "Kysymys Normaali-koulun suomenkielisestä osastosta," Kirjallinen Kuukausilehti 4, no. 6 (1869): 141 — 42.</ref> }} Публіцыст і прафесар філасофіі {{нп5|Юхан Перандэр|Юхан Перандэр|fi|J. J. F. Perander}} адмаўляў мове і [[этнас]]у ролю галоўных каштоўнасцяў фенаманаў. Ён ставіў палітычнае развіццё нацыі вышэй за этнічную гамагеннасць. Яго палітычнай стратэгіяй было развіццё [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]]. У сваіх поглядах на нацыяналізм Перандэр звяртаўся да ідэй [[Алексіс дэ Таквіль|Таквіля]], [[Карл Маркс|Маркса]] і [[Джон Сцюарт Міль|Джона Сцюарта Міля]]. Пры гэтым ён усё яшчэ выступаў за развіццё фінскай мовы, бо тагачасны яе стан, на думку Перандэра, тармазіў палітычны прагрэс і блакіраваў магчымасці нацыі да самаарганізацыі<ref name=kurunmaki />. Іншага погляду на ролю народа прытрымліваўся паплечнік Коскінена, адзін з лідараў фенаманаў {{нп5|Агатон Меўрман|Агатон Меўрман|fi|Agathon Meurman}}. Ён бачыў мэтай нацыянальнага руху цывілізаваць звычайных людзей. Крыніцай нацыянальнай [[мараль|маралі]] для яго была рэлігія. Толькі «праведныя і рэлігійныя» людзі маглі быць сапраўднай часткай фінскай нацыі і выражаць яе палітычную волю. На практыцы Меўрман прадстаўляў інтарэсы заможнага сялянства, звужаючы паняцце народа да адносна невялікай групы<ref name=kurunmaki />. Лібералы паходзілі збольшага з саслоўяў дваранства і бюргерства. Для іх большай пагрозай была [[русіфікацыя]], а традыцыйныя для Фінляндыі шведскія законы яны разглядалі як абарону ад гэтага. Таму ідэі пра пераход да фінскай мовы і аддаленне ад Швецыі ўважаліся лібераламі небяспечнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. Фенаманаў яны называлі «кансерватарамі» і абвінавачвалі ў зацікаўленасці толькі «апалітычнай моўнай рэформай». Самі лібералы натхняліся развітымі палітычнымі сістэмамі іншых краін, асабліва брытанскай парламенцкай сістэмай<ref name=kurunmaki />. Найбольш вядомымі прадстаўнікамі ліберальнага падыходу былі журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} і прафесар дзяржаўнага права {{нп5|Леа Мехелін|Леа Мехелін|fi|Leo Mechelin}}. Шаўман у газетах «Гельсінгфорская штодзённая газета» ({{lang-sv|Helsingfors Dagblad}}) і «Веснік сталіцы» ({{lang-sv|Hufvudstadsbladet}}) распаўсюджваў ідэю аб тым, што адзінае, што звязвала Фінляндыю з Расійскай імперыяй — асабістая унія з імператарам, дэклараваная на [[Боргаскі сойм|Боргаскім сойме]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. У ліберальных шведскамоўных газетах таксама выказваліся ідэі пра разуменне паняцця «народ» у шырокім сэнсе і пра палітычную нацыю, падобныя да ідэй Перандэра. Лібералы працягвалі прасоўваць свае погляды і параўноўваць палітычную сітуацыю ў Фінляндыі з больш «развітымі краінамі», але моўнае пытанне не дазваляла ім стаць сапраўды папулярнымі ў грамадстве. Няўдалымі былі спробы лібералаў адказаць на крытыку фенаманаў, што ставілі пад пытанне іх адданасць нацыянальнай справе. Пазіцыя лібералаў падпала пад уплыў новай нацыяналістычнай {{нп5|Свекаманія|свекаманскай|fi|Svekomania}} групы, так званых «вікінгаў». Вікінгі падкрэслівалі, што шведскай мовай карыстаецца не толькі старая эліта, але і многія сяляне і рабочыя краіны, асабліва на паўднёвым і заходнім узбярэжжах. Таксама яны ўказвалі на [[раса]]выя адрозненні паміж шведскім і фінскім насельніцтвам Фінляндыі. Радыкальная пазіцыя «вікінгаў» прыцягнула некаторых лібералаў, што пачалі бачыць шведскую мову неабходнай умовай для развіцця высокай культуры і захавання канстытуцыйнага ладу. Пры абмеркаванні моўнага заканадаўства ў 1883 годзе ліберальны {{нп5|Пракуратар (Фінляндыя)|пракуратар|fi|Prokuraattori (Suomi)}} Сената {{нп5|Роберт Мантгомеры|Роберт Мантгомеры|fi|Robert Montgomery}} заявіў, што фінская мова не можа быць прызнана афіцыйнай, бо шведскі кодэкс 1743 года забараняе яе выкарыстанне ў [[суд]]ах. Гэта выклікала яшчэ большую крытыку фенаманаў, якія пачалі палітычную кампанію супраць «[[касмапалітызм|касмапалітычнага]]» лібералізму. Лібералы так і не змаглі сфармаваць уласную партыю, а новыя пакаленні ліберальных інтэлектуалаў пачыналі карыстацца фінскай мовай і крытыкавалі сваіх папярэднікаў за грунтаванне на «чужынскай ідэалогіі»<ref name=kurunmaki />. Як лібералы, так і фенаманы праяўлялі крытычнае стаўленне да саслоўнай сістэмы ў парламенце, калі каментавалі дыскусію, якая праходзіла на гэты конт у Швецыі. Для развіцця нацыі ім здавалася неабходнай лепшая палітычная рэпрэзентацыя грамадства. Пры гэтым аналагічную сітуацыю ў Фінляндыі яны адкрыта не крытыкавалі, бо лічылі больш важным забеспячэнне таго, каб сойм працягваў збірацца ў будучым, хай нават і ў саслоўным фармаце<ref name=kurunmaki />. Абедзве групы падзялялі погляд на Фінляндыю як на асобную дзяржаву, што развілася цягам XIX стагоддзя. Іх дыскусія вакол мовы і ролі народа адкрывала дарогу новым і больш радыкальным ідэям. Гэта не задавальняла расійскіх {{нп5|Славянафільства|славянафілаў|ru|Славянофильство}} і кіраўніцтва, якое не хацела губляць кантроль над княствам. У 1881 годзе імператар Аляксандр II быў {{нп5|Забойства Аляксандра II|забіты|ru|Убийство Александра II}} і яго сын і пераемнік [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] пачаў пераход да больш строгай інтэграцыйнай палітыкі. Калі ў 1889 годзе фінскі Сенат выказаў уласныя прапановы наконт Усерасійскага ўказу аб мытнях, імператар, жартуючы, пацікавіўся, ці належыць Расія Фінляндыі, ці ўсё ж наадварот. Праз год у Фінляндыі была скасаваная ўласная пошта, пачаўся працэс інтэграцыі фінскай арміі ва {{нп5|Узброеныя сілы Расійскай імперыі|ўзброеныя сілы Расійскай імперыі|ru|Вооружённые силы Российской империи}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|95-97}}. === Утварэнне нацыянальнай культуры === [[Файл:Johan Ludvig Runeberg and Zacharias Topelius, 1863.jpg|thumb|Захарыас Тапеліус (справа) з [[Юхан Рунеберг|Юханам Рунебергам]], 1863 год.]] У канцы XIX стагоддзя ў грамадстве пачынае распаўсюджвацца погляд на Фінляндыю як на асобную [[нацыя|нацыю]] з уласнай гісторыяй. Адным з найбольш вядомых папулярызатараў гэтай ідэі быў шведскамоўны фінскі пісьменнік {{нп5|Захарыас Тапеліус|Захарыас Тапеліус|fi|Zachris Topelius}}. Вялікімі тыражамі выдаваліся ягоныя вершы, казкі, раманы і школьныя падручнікі. У 1875 годзе Тапеліус выдаў «{{нп5|Boken om vårt land|Кнігу пра нашу краіну|sv|Boken om vårt land}}» ({{lang-sv|Boken om vårt land}}) для пачатковай школы, паводле якой фінскія дзеці навучаліся да 1930-х гадоў. Большасць з твораў Тапеліуса былі перакладзены на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Пачынальнікам мастацкай літаратуры на фінскай мове быў [[Алексіс Ківі]], які ў 1871 годзе апублікаваў раман «{{нп5|Seitsemän veljestä|Сем братоў|fi|Seitsemän veljestä}}», дзе апісваў сутыкненне фінскай вёскі з цывілізацыяй. Раман Ківі стаў шырока вядомым у 1890-х гадах. У 1880-х пачаўся росквіт нацыянальнай [[Драматургія|драматургіі]]. Вядомай пісьменніцай у гэтым кірунку стала [[Міна Кант]], якая натхнялася творамі [[Генрык Ібсен|Генрыка Ібсена]]. Працы Міны Кант закраналі тэму сацыяльнай няўпэўненасці эмансіпаваных жанчын і сярэдняга класа<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Фінская літаратура пераймала практыкі як скандынаўскай, так і расійскай літаратур. Раманы [[Аўгуст Стрындберг|Аўгуста Стрындберга]] і [[Георг Брандэс|Георга Брандэса]] паўплывалі на прозу {{нп5|Юхані Аха|Юхані Аха|fi|Juhani Aho}}. Уплыў [[Іван Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Леў Талстой|Льва Талстога]], і [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]] заўважны ў працах {{нп5|Арвід Ярнефельт|Арвіда Ярнефельта|fi|Arvid Järnefelt}} і {{нп5|Ёэль Лехтанен|Ёэля Лехтанена|fi|Joel Lehtonen}}. У тыя часы ў Еўропе вядучымі кірункамі мастацтва былі [[сімвалізм]] і [[нацыянальны рамантызм]]. Кантакты фінскіх дзеячаў з іншымі культурамі адбываліся праз супольнасці скандынаўскіх мастакоў у [[Берлін]]е і [[Парыж]]ы. Напрыклад, [[Ян Сібеліус]] ствараў там свае першыя накіды да музычных кампазіцый паводле «Калевалы»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105-106}}. [[Файл:Akseli Gallen-Kallela ja Kansallismuseon fresko Sammon puolustus 1928.jpg|thumb|left|Акселі Гален-Калела на фоне фрэскі «{{нп5|Sammon puolustus|Абарона Сампа|fi|Sammon puolustus}}» паводле сюжэта з «Калевалы», 1928 год.]] Сярод жывапісцаў адным з найбольш вядомых стаў [[Альберт Эдэльфельт]], які ілюстраваў «Апавяданні прапаршчыка Столя» Рунеберга з падзеямі [[Фінская вайна|Фінскай вайны]]. «Калевалу» ілюстраваў мастак [[Акселі Гален-Калела]]. Яго фрэскі выклікалі цікавасць публікі на адкрыцці павільёна Фінляндыі на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы 1900 года]] ў Парыжы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|106-107}}. У пачатку XX стагоддзя набыла папулярнасць паэзія [[Эйна Лейна]], {{нп5|Л. Анерва|Л. Анервы|fi|L. Onerva}} і {{нп5|Ота Манінен|Ота Манінена|fi|Otto Manninen}}. Творы Эйна Лейна сумяшчаюць у сабе нацыянальную культуру Фінляндыі і агульнаеўрапейскія сімвалізм і [[ніцшэантсва]]. У шведскамоўнай паэзіі выбітнай фігурай была [[мадэрнізм|мадэрністка]] [[Эдзіт Сёдэргран]], што пісала свае вершы [[верлібр]]ам і ўнікала нацыянальных і гістарычных матываў. Агулам у параўнанні з фінскамоўнай літаратурай, шведскамоўная губляла свае пазіцыі, да яе ўжывалі тэрмін «літаратура бяздзейных людзей»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|107}}. [[Файл:Helsingin rautatieasema - N190349 - hkm.HKMS000005-000004fp.jpg|thumb|Будынак чыгуначнага вакзала ў Хельсінкі.]] Характэрным архітэктурным стылем таго часу быў [[югендстыль]]. Для яго характэрныя [[асіметрыя]], матэрыялы і [[арнамент]]ы з фінскай і скандынаўскай міфалогіі, зварот да народнай творчасці. Прыклады будынкаў у югендстылі: [[Кафедральны сабор Тамперэ|Домскі сабор у Тамперэ]] (1907), [[Нацыянальны музей Фінляндыі|Нацыянальны музей]] (1910) і {{нп5|Хельсінкі-Цэнтральны|чыгуначны вакзал|en|Helsinki Central Station}} (1916) у Хельсінкі. Распаўсюджанне югендстылю было выклікана ў тым ліку папулярнасцю падобных кірункаў у іншых краінах Еўропы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108}}. === Русіфікацыя і новы парламент === {{main|Русіфікацыя Фінляндыі}} Пачатак XX стагоддзя характарызаваўся спробамі Расійскай імперыі зменшыць аўтаномію Фінляндыі, што ішло ў разрэз з развіццём фінскай нацыянальнай культуры і самасвядомасці. Палітыку русіфікацыі праводзіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], сын Аляксандра III. Расійскае кіраўніцтва было незадаволенае разрывам паміж фінскімі і агульнадзяржаўнымі законамі, наяўнасцю ў Фінляндыі ўласнага войска і недастатковым распаўсюджаннем расійскай мовы ў справаводстве княства<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108-109}}. У 1898 годзе для ажыццяўлення інтэграцыйных рашэнняў генерал-губернатарам Фінляндыі быў прызначаны генерал [[Мікалай Бобрыкаў]]. У лютым 1899 года імператар падпісаў {{нп5|Лютаўскі маніфест|маніфест|fi|Helmikuun manifesti}}, паводле якога на Фінляндыю распаўсюджваліся расійскія законы, а ўсе палітычна значныя фінскія законы мусілі разглядацца расійскай адміністрацыяй. Такім чынам зніжаўся ўплыў фінскага сойма на палітыку княства. Маніфест выклікаў абурэнне ў фінскім грамадстве, бо многія пабачылі ў ім парушэнне заканадаўства Фінляндыі і абяцання імператара паважаць фінскі закон. За некалькі тыдняў былі сабраныя каля паўмільёна подпісаў пад зваротам да імператара. Фінскія журналісты, навукоўцы і мастакі заахвочвалі сваіх замежных калег да салідарнасці з Фінляндыяй. Кіраўніцтва імперыі адказала на пратэсты далейшым узмацненнем інтэграцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109}}. У 1900 годзе моўны маніфест абвяшчаў расійскую мову афіцыйнай мовай Фінляндыі. Трэба адзначыць, аднак, што ўжо ў 1902 годзе імператарскім указам афіцыйны статус быў нададзены фінскай мове, разам са шведскай<ref name=kurunmaki />. Улетку 1901 года выйшаў імператарскі Указ аб [[воінская павіннасць|воінскай павіннасці]], які прадугледжваў скасаванне фінскай арміі і пяцігадовую службу ў расійскай арміі для ўсіх ваеннаабавязаных. Гэта выклікала яшчэ большую незадаволенасць, і ў якасці пратэсту ўвесну 1902 года амаль палова ваеннаабавязаных не прыбылі ў пункты прызыву<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109-110}}. [[Файл:Schauman shoots Bobrikov.jpg|thumb|Забойства Бобрыкава, аўтар невядомы.]] Рэформы Бобрыкава працягваліся: у наступныя гады быў скасаваны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|fi|Haminan kadettikoulu}}, падвышаўся статус расійскай мовы ў органах цэнтральнага кіравання, душылася [[апазіцыя]]. Гэта прывяло да радыкалізацыі фінскага грамадства. Узнік {{нп5|Змова|канспірацыйны|en|Conspiracy}} рух, які дзейнічаў разам з расійскімі рэвалюцыянерамі. У чэрвені 1904 года быў здзейснены {{нп5|Забойства Мікалая Бобрыкава|замах на Бобрыкава|en|Assassination of Nikolay Bobrikov}}, у выніку якога ён быў забіты<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. На пратэсты ўнутры Фінляндыі накладалася тое, што ў 1905 годзе сітуацыя ў самой Расійскай імперыі была нестабільнай праз [[руска-японская вайна|расійска-японскую вайну]]. У выніку імператар пайшоў на ўступкі і ўвесну 1905 года дзейнасць Указа аб воінскай павіннасці была прыпынена, а пасля замененая штогадовым грашовым зборам. У кастрычніку 1905 года адбылася {{нп5|Кастрычніцкая ўсеагульная палітычная стачка|ўсерасійская стачка|ru|Октябрьская всеобщая политическая стачка}}, якая прымусіла імператара да новых уступак. У Расійскай імперыі была створаная [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная дума]], а ў Фінляндыі прыпыненыя рэформы 1899 года. Улетку 1906 года быў створаны [[Эдускунта|аднапалатны сойм Фінляндыі]] з 200 выбарных прадстаўнікоў. На змену саслоўнай сістэме прыйшло {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнае выбарчае права|en|Universal suffrage}}, у выніку чаго колькасць грамадзян з правам галасаваць павялічылася з 126 тысяч да 1,3 мільёна. У тым ліку галасаваць маглі жанчыны, што зрабіла Вялікае Княства Фінляндскае першай краінай у Еўропе, дзе жанчыны атрымалі [[Жаночае выбарчае права|выбарчае права]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. [[Файл:Punainen julistus.jpg|thumb|left|{{нп5|Чырвоная дэкларацыя|Чырвоная дэкларацыя|fi|Punainen julistus}}, апублікаваная фінскімі сацыял-дэмакратамі 14 лістапада 1905 года. Адно з патрабаванняў — усеагульнае выбарчае права.]] Такая радыкальная змена ў выбарчым заканадаўстве была магчымая дзякуючы шэрагу перадумоў. Некаторая крытыка саслоўнай сістэмы гучала ўжо ў другой палове XIX стагоддзя, але ў той час так і не стала паўнацэннай часткай палітычнай дыскусіі, бо захаванне статуса-кво ў канстытуцыйным праве здавалася больш бяспечным варыянтам для тагачасных фінскіх палітыкаў, якія баяліся скасавання фінскіх палітычных інстытутаў. Такая сітуацыя рабіла немагчымымі ранейшыя паступовыя змены ў прынцыпах абрання сойма. Першыя заклікі да ўсеагульнага выбарчага права пачалі гучаць у сярэдзіне 1890-х гадоў, калі ў Фінляндыі былі распаўсюджаны разнастайныя таварыствы, актыўны ўдзел у якіх бралі жанчыны і мужчыны, людзі з розных саслоўяў і ўзроўняў дабрабыту. Падобныя грамадскія рухі спрыялі большаму даверу да звычайных грамадзян сярод мясцовай палітычнай эліты. З пункту гледжання эліты права галасаваць уцягнула б людзей у палітычны працэс і магло б заахвоціць іх да абароны краіны ад русіфікацыі. Таксама ўсеагульнае выбарчае права падтрымлівалі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]. Яно стала тэмай [[мітынг|масавых дэманстрацый]], сходаў партыі і {{нп5|Дэбаты|дэбатаў|en|Debate}} у часе і пасля {{нп5|Вялікая стачка 1905 года ў Фінляндыі|стачкі 1905 года|fi|Vuoden 1905 suurlakko}}. Для расійскага кіраўніцтва парламенцкая рэформа здавалася дапушчальнай, бо яна толькі пашырала выбарчыя правы, але не прадугледжвала дадатковыя паўнамоцтвы для парламента. Улада Сената і імператара заставаліся некранутымі<ref name=kurunmaki />. [[Файл:Eduskunta1907.jpg|thumb|Першае засяданне парламента ў 1907 годзе.]] Першыя [[Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (1907)|выбары]] ў новы парламент прайшлі ў 1907 годзе. Першай паводле колькасці месцаў стала [[Сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (СДП) з 80 месцамі. Другой партыяй з 59 месцамі стала кансерватыўная фенаманская партыя [[Фінская партыя|Старафінаў]]. [[Маладыя фіны]] атрымалі 26 месцаў, [[Шведская народная партыя Фінляндыі|Шведская народная партыя]] — 24, [[Фінляндскі цэнтр|Аграрны саюз]] — 9<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110-111}}. Імператар усё яшчэ захоўваў вялікі ўплыў, бо меў права распускаць сойм, адхіляць ягоныя законапраекты і выдаваць уласныя ўказы. У 1908 годзе Мікалай II сваім указам перадаў паўнамоцтвы па разглядзе фінскіх законаў да {{нп5|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета міністраў Расійскай імперыі|ru|Совет министров Российской империи}}. У 1910 годзе ўсе законапраекты, што тычыліся Фінляндыі, перадаваліся ў Дзяржаўную думу. У 1912 годзе імператар выдаў закон аб ураўноўванні ў правах расійскіх падданых у княстве з фінляндскімі грамадзянамі. Гэта прывяло да таго, што Сенат стаў складацца з лаяльных расійскіх чыноўнікаў і вайскоўцаў. Вынікам русіфікацыйнай палітыкі стала распаўсюджанне [[русафобія|русафобных]] настрояў у Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|111-112}}. Такім чынам, палітыка русіфікацыі не здолела асіміляваць фінаў, якія ўжо мелі развітую нацыянальную самасвядомасць. Беларуская пісьменніца [[Алаіза Пашкевіч]] пакінула ўспаміны аб сваім падарожжы ў Фінляндыю ў 1914 годзе, дзе ахарактарызавала тагачасны стан фінскага грамадства<ref>Выбраныя творы / Цётка. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2016. — С. 113. — ISBN 978-985-02-1746-2.</ref>: {{цытата|аўтар=Алаіза Пашкевіч| Фінляндскі народ цяпер займае шчытнае месца паміж культурнымі народамі. Фінляндскі ўніверсітэт штогод з сваіх сцен выпушчае маладую армію сыноў хлебаробаў, каторыя ідуць у народ і працуюць з забыццём шчасця свайго я. Народа шчасце — іх шчасце. Фінляндскі народ першы ў Еўропе прызнаў роўныя правы кабетам. Кабета-матка — свядомая фінляндка-патрыётка — яшчэ ў калысцы пачне навучаць свае дзеткі любіць родны край, родны народ, любіць і паважаць справядлівасць роднага народа. І ніякая сіла перарабіць цяпер фінскі народ на іншы капыл ужо не здолее, бо свядомасць народа, культурнасць яго стаяць вышэй усякай сілы. }} === Незалежнасць === {{main|Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі}} У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Расійскае кіраўніцтва баялася нямецкай акупацыі Фінляндыі, бо гэта б адкрыла нямецкаму войску шлях на Санкт-Пецярбург. Каб не дапусціць такой сітуацыі, у княстве было прыведзенае ў боегатоўнасць статысячнае войска, пачалі ўзводзіцца ваенныя аб’екты і абарончыя валы вакол Хельсінкі. Мабілізацыя не распаўсюджвалася на фінскіх грамадзян, але больш за 500 чалавек запісаліся ў расійскую армію добраахвотнікамі. У той жа час каля 2 тысяч чалавек былі таемна завербаваныя ў нямецкую армію, якія ляглі ў аснову руху {{нп5|Егеры Фінляндыі|фінскіх егераў|fi|Jääkäriliike}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. У лютым 1917 года стомленасць расійскага грамадства ад вайны прывяла да [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Мікалай II адрокся ад прастола і да ўлады прыйшоў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]. У Фінляндыі выйшаў маніфест, які адмяняў усе інтэграцыйныя рэформы з 1899 года<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. Страта расійскай арміяй кантролю адкрывала новыя магчымасці для незалежніцкіх рухаў у Фінляндыі. У чэрвені 1917 года фінскія сацыял-дэмакраты зрабілі сваёй мэтай поўны дзяржаўны суверэнітэт краіны. 18 ліпеня 1817 года соймам быў прыняты закон, які пазбаўляў Часовы ўрад прымаць рашэнні звязаныя з Фінляндыяй, акрамя знешнепалітычных і ваенных. У адказ на гэта расійскі ўрад распусціў сойм, што толькі заахвоціла фінаў да змагання за незалежнасць. У кастрычніку ўладу ў Санкт-Пецярбургу [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|захапілі]] [[бальшавікі]], што абяцалі нацыянальным меншасцям імперыі права на самавызначэнне. Гэта дазволіла Фінляндыі абвясціць незалежнасць 6 снежня 1917 года і спыніць існаванне залежнага ад Расійскай імперыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112-115}}. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Provinces of Grand Duchy of Finland numerated.svg|thumb|Губерні Вялікага Княства Фінляндскага.]] Падзел на графствы, уведзены ў Швецыі ў 1634 годзе, захаваўся з невялікімі зменамі. У 1837 годзе назва пасады {{нп5|Ландсхёўдынг|ландсхёўдынга|sv|Landshövding}} была зменена на [[губернатар]]а. {| class="wikitable sortable" !Нумар !Герб !Губерня !Гарады (сталіца тлустым шрыфтам) !Плошча, км²<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/69233/stv_1916.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Suomen tilastollinen vuosikirja 1916 |date=20.10.2021}}</ref> !Насельніцтва ў 1914<ref name=":2" /> |- |1 |[[Файл:Coat of Arms of Tavastia Province.svg|center|52x52px]] |[[Тавастгуская губерня]] ({{lang-fi|Hämeenlinnan lääni}}, {{lang-sv|Tavastehus län}}, {{lang-ru|Тавастгусская губерния}}) |'''[[Хяменліна]]''' [[Тамперэ]] [[Лахты]] (горад з 1905) |20 928 |356 405 |- |2 |[[Файл:Coat of Arms of Kuopio Province.svg|center|50x50px]] |[[Куапіоская губерня]] ({{lang-fi|Kuopion lääni}}, {{lang-sv|Kuopio län}}, {{lang-ru|Куопиоская губерния}}) Былая [[Савалакска-Карэльская губерня]] |'''[[Куапіа]]''' [[Ісалмі]] (з 1891) [[Ёэнсу]] (з 1848) |44 067 |345 224 |- |3 |[[Файл:Coat of Arms of Mikkeli Province.svg|center|52x52px]] |[[Санкт-Міхельская губерня]] ({{lang-fi|Mikkelin lääni}}, {{lang-sv|St. Michels län}}, {{lang-ru|Санкт-Михельская губерния}}) Былая [[Кюменегордская губерня]] |'''[[Мікелі]]''' (з 1838) [[Саванліна]] [[Хейнала]] (з 1839) |23 314 |202 122 |- |4 |[[Файл:Coat of Arms of Oulu Province.svg|center|50x50px]] |[[Улеаборгская губерня]] ({{lang-fi|Oulun lääni}}, {{lang-sv|Uleåborgs län}}, {{lang-ru|Улеаборгская губерния}}) |'''[[Оўлу]]''' [[Каяні]] [[Раахэ]] [[Торніа]] [[Кемі]] (з 1869) |167 971 |352 861 |- |5 |[[Файл:Coat of Arms of Turku and Pori Province.svg|center|52x52px]] |[[Аба-Б’ёрнеборгская губерня]] ({{lang-fi|Turun ja Porin lääni}}, {{lang-sv|Åbo och Björneborgs län}}, {{lang-ru|Або-Бьёрнеборгская губерния}}) |'''[[Турку]]''' [[Поры]] [[Наанталі]] [[Усікаўпункі]] [[Раўма]] [[Марыянхаміна]] (з 1861) |24 316 |514 628 |- |6 |[[Файл:Coat of Arms of Uusimaa Province.svg|center|50x50px]] |[[Нюландская губерня]] ({{lang-fi|Uudenmaan lääni}}, {{lang-sv|Nylands län}}, {{lang-ru|Нюландская губерния}}) |'''[[Хельсінкі]]''' [[Порва]] [[Тамісаары]] [[Ловійса]] [[Ханка (горад)|Ханка]] (з 1874) |12 039 |407 484 |- |7 |[[Файл:Coat of Arms of Vasa Province.svg|center|50x50px]] |[[Вазаская губерня]] ({{lang-fi|Vaasan lääni}}, {{lang-sv|Vasa län}}, {{lang-ru|Вазаская губерния}}) |'''[[Васа (горад)|Васа]]''' (з 1855 пад назвай '''Нікалайстад''') [[Кокала]] [[Піетарсаары]] {{нп5|Усікаарлепю|Усікаарлепю|fi|Uusikaarlepyy}} [[Каскінен]] [[Крысційнанкаўпункі]] [[Ювяскюля]] (з 1837) |41 562 |535 462 |- |8 |[[Файл:Coat of Arms of Viipuri Province.svg|center|52x52px]] |[[Выбаргская губерня]] ({{lang-fi|Viipurin lääni}}, {{lang-sv|Viborgs län}}, {{lang-ru|Выборгская губерния}}) Далучана да Фінляндыі ў 1812 годзе |'''[[Выбарг]]''' [[Хаміна]] [[Прыазерск|Кякісалмі]] [[Лапеэнранта]] [[Сортавала]] [[Котка (горад)|Котка]] (з 1879) |43 229 |555 215 |} == Эканоміка == На Баргоскім сойме 1809 года Аляксандр I паабяцаў вызваліць Фінляндыю ад выплаты [[падатак|падаткаў]] у казну Расійскай імперыі, што было станоўча ўспрынята ў Вялікім Княстве. У далейшым некаторыя падаткі ўсё ж збіраліся, але іх памер быў меншым за падаткі шведскага перыяду. Унутранымі фінансамі Фінляндыі кіраваў эканамічны дэпартамент Сената, старшыня якога меў вялікі палітычны ўплыў у краіне. [[Мытня|Мытная]], грашовая і [[экспарт]]ная палітыка была пад кантролем расійскай адміністрацыі. Асноўнымі галінамі эканомікі былі сельская гаспадарка і лясная прамысловасць. Цягам XIX стагоддзя была палепшана інфраструктура, у тым ліку за кошт будаўніцтва чыгункі, і адбылося зараджэнне [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]]. Дзякуючы развіццю прамысловасці, за перыяд 1860—1913 гадоў {{нп5|Валавы нацыянальны прадукт|валавы нацыянальны прадукт|en|Gross national income}} краіны вырас амаль у тры разы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. === Гандаль === У фінска-расійскім гандлю назіраўся дысбаланс праз {{нп5|Мытныя пошліны|мытныя пошліны|en|Tariff}} на фінскія тавары акрамя [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыі і [[сыравіна|сыравіны]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80}}. У 1809 годзе Расія дала дазвол на васьмігадовы бязпошлінны перыяд у гандлі паміж Фінляндыяй і Швецыяй. Гэта рабіла Швецыю выгадным рынкам для фінскіх сялян, таксама працягваўся [[імпарт]] шведскай руды і спажывецкіх тавараў. У 1820-х гадах рабіліся спробы наладзіць фінскую вытворчасць [[жалеза]] з {{нп5|Балотная руда|балотнай руды|en|Bog iron}}, але неўзабаве фінансаванне гэтай галіны было спынена. Нізкія пошліны на шведскія тавары пагаршалі стан фінскай прамысловасці, таму ў 1834-44 гадах фінска-шведскія пошліны былі стандартызаваныя<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. Для фінскай {{нп5|Цэлюлозна-папяровая вытворчасць|папяровай прадукцыі|en|Pulp and paper industry}} на расійскім рынку ў 1859—1885 гадах дзейнічала ільгота, што вызваляла прамысловасць ад мытных пошлін. Фінскія вытворцы былі зацікаўленыя ў усталяванні высокіх цэн на [[папера|паперу]], з мэтай чаго стваралі {{нп5|Картэль|картэлі|en|Cartel}}. Пасля скасавання ільготы, вытворцы пачалі шукаць рынкі збыту ў іншых краінах, што прывяло да ўзмацнення гандлю з Заходняй Еўропай<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99}}. Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] больш за палову знешняга гандлю Фінляндыі прыходзілася на [[лесапільня|лесапільную]] і {{нп5|Дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчую|en|Woodworking}} індустрыю. Важным прадметам экспарту былі прадукты жывёлагадоўлі. Дзякуючы добрым [[параход]]ным зносінам, адным з найбольшых рынкаў збыту Фінляндыі была [[Вялікабрытанія]]. Аб’ём продажу тавараў туды быў амаль такі самы, як і ў Расійскую імперыю. Найважнейшымі імпартнымі таварамі былі [[Збожжавыя культуры|збожжа]], прадукцыя [[металургія|металургіі]], [[машына|машыны]] і {{нп5|Спажывецкія тавары|спажывецкія тавары|en|Final good}}. Галоўную ролю ў імпарце (больш за 40 %) займала [[Германская імперыя|Германія]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. Развіваўся і ўнутраны гандаль, як [[Раздробны гандаль|раздробны]] ў [[крама]]х, так і {{нп5|Аптовы гандаль|аптовы|en|Wholesaling}}. Жыхары княства мелі магчымасць набываць [[кава|каву]], [[цукар]], {{нп5|Белы хлеб|белы хлеб|en|White bread}} і [[Тытунь (сыравіна)|тытунь]]. З 1860 па 1913 годы спажыванне кавы ўзрасло ў 3 разы, цукру — у 9 разоў. У канцы XIX cтагоддзя кава была распаўсюджаным прадуктам у гарадах і вёсках Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Грашовая палітыка і банкі === {{некалькі выяў | align = right | image1 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 2).jpg | width1 = 120 | alt1 = | caption1 = | image2 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 1).jpg | width2 = 120 | alt2 = | caption2 = | footer = Фінская марка 1867 года. }} У 1812 годзе на загад імператара быў заснаваны {{нп5|Банк Фінляндыі|Банк Фінляндыі|en|Bank of Finland}}. Яго мэтай было ўвесці ў абарот рубель, а таксама ліквідаваць фінска-шведскія [[крэдыт]]ы. Праз гандлёвыя чыннікі, [[рыксдалер]] заставаўся ў Фінляндыі больш пашыранай валютай за рубель да канца 1830-х гадоў. Увядзенне ў 1830-х гадах {{нп5|Срэбны стандарт|срэбнага грашовага стандарту|en|Silver standard}} спрасціла пераход да рубля. У Паўднёвай Фінляндыі пераход на {{нп5|Срэбны рубель|срэбныя рублі|ru|Серебряный рубль}} скончыўся да восені 1843 года, а на поўначы краіны зацягнуўся да 1850<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80-81}}. У 1860-х на змену рублю прыйшла {{нп5|Фінская марка|фінская марка|en|Suomen markka}}, прывязаная да срэбнага стандарту. Указам 1865 года яна была прызнана адзінай законнай валютай на тэрыторыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1877 годзе фінская марка была прывязаная да [[Залаты стандарт|залатога стандарту]] і [[Французскі франк|французскага залатога франка]]. Гэта паспрыяла фінскаму экспарту ў заходнія краіны<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94}}. У другой палове XIX стагоддзя ў Фінляндыі ў сувязі з развіццём прамысловасці, развіваўся і банкаўскі сектар. Да 1880-х гадоў асноўнымі [[банк]]амі былі {{нп5|Аб’яднаны банк Фінляндыі|Аб’яднаны банк Фінляндыі|fi|Suomen Yhdyspankki}} (заснаваны ў 1862) і {{нп5|Скандынаўскі акцыянерны банк|Скандынаўскі акцыянерны банк|fi|Pohjoismaiden Osakepankki}} (1873). У 1889 годзе быў заснаваны {{нп5|Нацыянальны акцыянерны банк|Нацыянальны акцыянерны банк|fi|Kansallis-Osake-Pankki}} ({{lang-fi|Kansallis-Osake-Pankki}}). Акрамя буйных прамысловых прадпрыемстваў, крэдыты выдаваліся мясцовым {{нп5|Ашчадны банк|ашчадным банкам|en|Savings bank}}, якія ў сваю чаргу абслугоўвалі хатнія гаспадаркі і дробную прамысловасць<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Інфраструктура === Дзяржавай праводзілася будаўніцтва дарог і [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. За перыяд 1835-60 гадоў у Фінляндыі было пабудавана 12 каналаў, найважнейшым з якіх быў [[Сайменскі канал]], што злучаў унутранае возера [[Сайма]] з Выбаргам<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. У канцы 1850-х гадоў пачалося пракладанне [[Чыгунка|чыгункі]]. У 1870-х гадах пачала дзейнічаць чыгунка паміж Хельсінкі і Санкт-Пецярбургам. Шырыня каляіны адпавядала іншым рэгіёнам Расійскай імперыі. Чыгунка стала важным аспектам развіцця эканомікі і гандлю, а таксама магла выкарыстоўвацца для перадыслакацыі войска<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|97}}. === Тэкстыльная прамысловасць === [[Файл:Finlayson & Co - Plevna 1877.jpg|thumb|Частка з 1200 {{нп5|Механічны ткацкі станок|механічных ткацкіх станкоў|en|Power loom}} на адной з фабрык кампаніі «Фінлейсан» у Тамерфорсе, 1877 год.]] Дзякуючы блізкасці да Санкт-Пецярбурга, вельмі рэнтабельнай стала {{нп5|Тэкстыльная вытворчасць|тэкстыльная вытворчасць|en|Textile manufacturing}}. У 1835 годзе расійскія прадпрымальнікі набылі тэкстыльную фабрыку «{{нп5|Finlayson|Фінлейсан і кампаньёны|fi|Finlayson}}» ў [[Тамерфорс]]е, у выніку чаго яна стала найбуйнейшым прамысловым комплексам у [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Поспех фабрыкі грунтаваўся на таннай гідраэнергіі і праве бяспошліннага гандлю з Расіяй, нададзеным Тамерфорсу імператарам. Таксама перавагу забяспечвалі нізкія ў параўнанні з Расіяй пошліны на [[бавоўна|бавоўну]] і [[палатно]] з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У наступныя гады ў Фінляндыі былі заснаваныя яшчэ некалькі тэкстыльных прадпрыемстваў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. === Сельская гаспадарка === У сярэдзіне 1840-х гадоў тры з пяці найбуйнейшых прадпрыемстваў Фінляндыі належалі расійскім капіталістам, аднак іх значэнне для эканомікі было невялікім, бо да 1860-х амаль 90 % насельніцтва краіны працавала ў сельскай гаспадарцы і {{нп5|Лясная прамысловасць|лясной прамысловасці|ru|Лесная промышленность}}. 95 % даходаў ад экспарту прыпадала на сельскагаспадарчыя тавары, прадукцыю [[Смолакурэнне|смолакурэння]] і лесапільнай галіны. Праз хуткі рост насельніцтва (з 863 тысяч чалавек у 1810 годзе да 1 мільёна 770 тысяч у 1870 годзе) лішкі сельскай гаспадаркі скарачаліся, што прывяло да зніжэння яе долі ў экспарце<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Неўрадлівы перыяд у 1860-х гадах прывёў да павышэння цэн на [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ў Еўропе. Фінляндыя не была гатовая да крызісу, бо Сенат, звыклы да нізкіх цэн расійскага збожжа, зацягваў з фінансаваннем імпарту. У выніку пачаўся [[Голад у Фінляндыі (1866—1868)|голад]], які каштаваў княству больш за 100 тысяч чалавечых жыццяў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. У пачатку 1870-х гадоў сельская гаспадарка зноў стала экспартнай галіной дзякуючы росту попыту на {{нп5|Прадукты жывёльнага паходжання|прадукты жывёльнага паходжання|en|Animal product}} ў выніку [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] і Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Развіццё чыгункі дазволіла імпартаваць збожжа з паўднёвых рэгіёнаў Расійскай імперыі і экспартаваць [[мяса]] і [[малочныя прадукты]]. На мяжы XIX і XX стагоддзяў было пабудавана мноства малочных заводаў, якімі пераважна валодалі сялянскія {{нп5|Кааператыў|кааператывы|en|Cooperative}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. === Лясная прамысловасць === Традыцыйна вялікую ролю ў эканоміцы Фінляндыі займала вытворчасць [[смала|смалы]], якая выкарыстоўвалася для будаўніцтва драўляных караблёў, але каля 1860 года яна страціла сваё значэнне, бо драўляныя караблі пачалі замяняць [[сталь|сталёвымі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Рэнтабельнасць лесапільнай індустрыі наадварот узрастала праз развіццё [[будаўніцтва|будаўнічай галіны]] ў Цэнтральнай Еўропе другой паловы XIX стагоддзя. Вытворчасць рабілася таннейшай дзякуючы дазволу на выкарыстанне паравой [[лесапільня|лесапільні]] 1857 года. Больш за палову даходу ад экспарту атрымлівалі ўласнікі лясоў, большасць з якіх складалі сяляне. Разам з развіццём жывёлагадоўлі, гэта паляпшала фінансавае становішча сялянства, дазваляла ім даваць сваім дзецям лепшую адукацыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98-99}}. У 1860-70 гадах атрымала развіццё тэхналогія прамысловай вытворчасці [[папера|паперы]] з драўніны. У Фінляндыі {{нп5|Паперня (фабрыка)|паперні|en|Paper mill }} размяшчалі на водных і чыгуначных шляхах, а сыравіну сплаўлялі па азёрах. Для забеспячэння працы паперняў выкарыстоўвалася [[гідраэнергія]]. Фінская папера карысталася попытам на расійскім рынку, дзе на пачатку 1910-х гадоў складала 25 % ад усёй спажыванай паперы. Ад 30 да 40 % фінскай папяровай прадукцыі вывозілася ў Цэнтральную і Заходнюю Еўропу. З усяго экспарту княства на паперу прыходзілася трохі менш за 20 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99-100}}. == Насельніцтва == Найбольш хуткі рост насельніцтва Вялікага Княства Фінляндскага адбываўся ў пачатку XIX стагоддзя, калі назіраўся пік [[Нараджальнасць|нараджальнасці]]. Пасля высокі тэмп росту падтрымліваўся зніжэннем [[Дзіцячая смяротнасць|дзіцячай смяротнасці]] і павышэннем {{нп5|Чаканая працягласць жыцця|працягласці жыцця|en|Life expectancy}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Асноўнымі размоўнымі мовамі былі [[Фінская мова|фінская]] і [[Шведская мова|шведская]]. Доля {{нп5|Шведскамоўнае насельніцтва Фінляндыі|шведскамоўнага насельніцтва|en|Swedish-speaking population of Finland}} знізілася з 14 да 12 % праз пераход на фінскую мову і зніжэнне нараджальнасці сярод шведскамоўных. [[Рускія]] складалі невялікую меншасць. У 1900 годзе іх колькасць была каля 6 тысяч грамадзянскіх і 10-20 тысяч вайскоўцаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Доля гарадскога насельніцтва з 1870 па 1910 год узрасла з 9 да 15 %, пры тым што многія прамысловыя цэнтры і буйныя пасёлкі афіцыйна не лічыліся гарадамі. Найбольш хутка раслі [[Хельсінкі]] (з 39 да 127 тысяч) і [[Выбарг]] (з 11 да 43 тысяч). У 1910 годзе каля 65 % жыхароў займаліся сельскай гаспадаркай, 20 % адносіліся да [[Рабочы клас|рабочага класа]], 7 % — да {{нп5|Сярэдні клас|сярэдняга класа|en|Middle class}} і 2 % — да {{нп5|Вышэййшы клас|вышэйшага|en|Upper class}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. Акрамя фінскіх гарадоў, фіны часта перасяляліся за мяжу. Папулярнымі кірункамі для [[Міграцыя насельніцтва|міграцыі]] былі Расійская імперыя і [[Паўночная Амерыка]]. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі пражывала 37 тысяч фінскіх грамадзян, з якіх 24 тысячы ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У Паўночную Амерыку з 1880 па 1910 год выехалі каля 280 тысяч чалавек, пераважна з [[Эстэрботнія|Эстэрботніі]]. Больш за 100 тысяч пазней вярнуліся ў Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. === Колькасць жыхароў паводле гадоў === : 1810: 863,000<ref>B. R. Mitchell, ''European Historical Statistics, 1750—1970'' (Columbia U.P., 1978), p. 4</ref> : 1830: 1,372,000 : 1850: 1,637,000 : 1870: 1,769,000 : 1890: 2,380,000 : 1910: 2,943,000 : 1920: 3,148,000 (незалежная Фінляндыя з 1917) == Адукацыя == У пачатку існавання княства ў Турку дзейнічала {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|Каралеўская акадэмія|fi|Turun akatemia}}, заснаваная яшчэ ў часе шведскага кіравання. У 1828 была перанесена ў Хельсінкі пад новай назвай — Імператарскі ўніверсітэт імя Аляксандра I (пасля абвяшчэння незалежнасці перайменаваны ў [[Хельсінкскі ўніверсітэт]]). Універсітэт падзяляўся на 4 факультэты: багаслоўскі, юрыдычны, медыцынскі і філасофскі. У 1909 годзе ў Хельсінкі была заснавана [[Шведская вышэйшая гандлёвая школа]]. Дзяржаўнай школьнай сістэмы да 1860-х гадоў у Вялікім Княстве Фінляндскім не існавала, адукацыя адбывалася пры цэрквах. Мовамі царкоўнай адукацыі былі шведская і лацінская. Першая школа з фінскай мовай навучання была заснавана ў 1858 годзе<ref>{{Cite web|url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/finland/historical-development|title=Historical development|website=European Commission|lang=en|url-status=dead}}</ref>. У 1860-х пачаліся школьныя рэформы пад кіраўніцтвам педагога {{нп5|Уна Сюгнеус|Уна Сюгнеуса|fi|Uno Cygnaeus}}, які заклікаў да пачатковай адукацыі для хлопчыкаў і дзяўчынак. У 1866 годзе быў прыняты Статут народных школ. У 1869 годзе з мэтай стварэння школьнай сістэмы было ўтворана {{нп5|Вышэйшае школьнае ўпраўленне (Фінляндыя)|Вышэйшае школьнае ўпраўленне|fi|Kouluhallitus}}. Каля 1900 года {{нп5|Народная школа (Фінляндыя)|пачатковыя школы|fi|Kansakoulu}} наведвалі амаль 50 % вясковых дзяцей. У 1921 годзе пачаў дзейнічаць {{нп5|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі (Фінляндыя)|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі|fi|Oppivelvollisuuslaki}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|102-103}}. На французскі і нямецкі ўзор былі мадэрнізаваныя вучылішчы для падрыхтоўкі да паступлення ва ўніверсітэт. Замест класічных дысцыплін вывучаліся сучасныя мовы, [[прыродазнаўчыя навукі]] і практычныя прадметы. У 1870-х гадах пачалося стварэнне прыватных ліцэяў, дзе асноўнай мова навучання была фінская (да гэтага ў адукацыі Фінляндыі дамінавала шведская мова). Дзякуючы лепшай падрыхтоўцы да навучання, колькасць студэнтаў [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскага ўніверсітэта]] ўзрасла з 700 да 3000 чалавек за перыяд з 1870-га па 1917 год. Калі раней вялікую долю студэнтаў складалі найбагацейшыя жыхары княства, то цяпер павялічвалася доля вучняў з сем’яў сярэдняга дабрабыту<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. [[Файл:Maria Tschetschulin (author Sundström).jpg|thumb|Марыя Чачуліна, першая студэнтка ў Фінляндыі.]] У другой палове XIX стагоддзя вышэйшая адукацыя ў Фінляндыі стала даступнай для жанчын. З 1860-х гадоў дзяўчынкі маглі навучацца ў спецыялізаваных школах, але іх заканчэнне не давала права на далейшае паступленне ва ўніверсітэт. Выхадам было паступленне ў прыватныя сумесныя школы для хлопчыкаў і дзяўчынак. Першай студэнткай універсітэта ў Фінляндыі стала [[Марыя Чачуліна]] з Хельсінкі. Для яе допуску да іспыту на паступленне спатрэбілася спецыяльнае распараджэнне. Праз некалькі год фінансавыя цяжкасці прымусілі Марыю пакінуць універсітэт<ref>{{cite web 2|url=https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/3668|author=Väisänen M., Mäkelä-Alitalo A.|title=Tschetschulin, Maria (1852—1917)|subtitle=ensimmäinen naisylioppilas, konttoristi|lang=fi|work=Kansallisbiografia-verkkojulkaisu. Studia Biographica 4|publisher=Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|location=[[Хельсінкі|Helsinki]]|date=06.09.2001|access-date=19.03.2018|issn=1799-4349|ref=Väisänen, Mäkelä-Alitalo, 2001}}</ref>. У 1873 годзе ў Хельсінкскі ўніверсітэт паступіла [[Эма Ірэна Острэм]], якая пазней стала вядомай выкладчыцай і першай жанчынай у Фінляндыі, што паспяхова скончыла ўніверсітэт<ref name=kan>{{cite web|url=http://kansallisbiografia.fi/english/person/3699|title=Åström, Emma Irene (1847–1934)|work=Biografiakeskus, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|first=Maija |last=Väisänen|access-date=25 June 2018 }}</ref>. Да 1901 года для паступлення ва ўніверсітэт жанчынам патрабавалася атрымаць дазвол імператара, хаця на той момант яны ўжо складалі чвэрць ад усіх студэнтаў (400 з 1650)<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. Лібералізацыя 1860-х гадоў зрабіла магчымым паўстанне разнастайных [[Грамадская арганізацыя|грамадскіх арганізацый]] як мясцовага, так і агульнафінляндскага ўзроўню. У 1874 годзе ўзнікла «{{нп5|Таварыства асветы народа|Таварыства асветы народа|fi|Kansanvalistusseura}}» ({{lang-fi|Kansanvalistusseura}}), што праводзіла асветніцкія кампаніі, публічныя лекцыі і народныя святы ў розных частках краіны, і на дзесяцігоддзе стала найбуйнейшай грамадскай арганізацыяй у краіне. Таварыства аб’яднала ў сабе сталічную [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыю]] і заможных сялян, а часам і бяднейшых грамадзян<ref name=kurunmaki/>. Існавалі таксама таварыствы цвярозасці, моладзевыя саюзы, арганізацыі за жаночую [[Эмансіпацыя|эмансіпацыю]], спартыўныя, краязнаўчыя і палітычныя аб’яднанні<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103-104}}. == Рэлігія == 98 % жыхароў былі прыхаджанамі 4 [[Евангелічна-лютэранская царква Фінляндыі|евангелічна-лютэранскіх]] епархій: * {{нп5|Абаская архіепархія|Абаская архіепархія|fi|Turun arkkihiippakunta}} ({{lang-sv|Åbo ärkestift}}, {{lang-fi|Turun arkkihiippakunta}}) * {{нп5|Улеаборгская епархія|Улеаборгская епархія|fi|Oulun hiippakunta}} ({{lang-sv|Uleåborgs stift}}, {{lang-fi|Oulun hiippakunta}}) (да 1990 года — {{нп5|Куапіёская епархія|Куапіёская епархія|fi|Kuopion hiippakunta}} ({{lang-sv|Kuopio stift}}, {{lang-fi|Kuopion hiippakunta}}), існавала з 1851 года) * {{нп5|Боргаская епархія|Боргаская епархія|fi|Porvoon hiippakunta}} ({{lang-sv|Borgå stift}}, {{lang-fi|Porvoon hiippakunta}}) * [[Нюшлотская епархія]] ({{lang-sv|Nyslotts stift}}, {{lang-fi|Savonlinnan hiippakunta}}) (існавала з 1897 года) Епархіі складаліся з пробстваў, пробствы з прыходаў (пастаратаў і капел). Перыядычна прадстаўнікі евангелічна-лютэранскіх епархій збіраліся на царкоўны з’езд ({{lang-sv|kyrkomötet}}, {{lang-fi|kirkolliskokous}}), які складаўся з епіскапаў, выбраных пастараў, прадстаўнікоў недухоўных, сената, надворных судоў і багаслоўскага факультэта ўніверсітэта. Кожная епархія ўзначальвалася епіскапамі, якіх прызначаў урад на прапанову царквы. Пробствы кіраваліся контрактс-пробстамі<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |title=Глава II. Пробстские или супер-интендентские округа |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720235010/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |url-status=live }}</ref> ({{lang-sv|kontraktsprost}}, {{lang-fi|lääninrovasti}}), якіх выбіралі ардынарныя пастары з ліку галоўных пастараў пробства. Прыходы кіраваліся царкоўным сходам ({{lang-sv|kyrkostämma}}), што складаўся з усіх прыхаджан, і царкоўнай радай ({{lang-sv|kyrkoråd}}, {{lang-fi|kirkkoneuvosto}}), якая складалася з пастара, што прызначаўся ўрадам на прапанову царквы, і немдэманаў, якіх выбіралі прыхаджане на 4-гадовы тэрмін пры ратацыі кожныя 2 гады<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |title=Глава I. Лютеранский приход или община |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721003704/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |url-status=live }}</ref>. Саборныя прыходы ўзначальваліся дампробстамі ({{lang-sv|domprost}}, {{lang-fi|tuomiorovasti}}). Частка насельніцтва былі прыхаджанамі {{нп5|Выбаргская епархія|Фінляндскай і Выбаргскай праваслаўнай епархіі|ru|Выборгская епархия}} (з 1893 года, у 1859—1893 гадах — Выбаргскае вікарыяцтва Санкт-Пецярбургскай епархіі), што падпарадкоўвалася [[Свяцейшы сінод|Свяцейшаму Сіноду]]. Выхад з яе быў забаронены. Выхад з усякай іншай дэнамінацыі, у тым ліку з евангелічна-лютэранскіх епархій, быў дазволены пры ўмове далучэння да іншай хрысціянскай дэнамінацыі. Існавалі таксама два прыходы [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай каталіцкай архіепархіі]], асобныя [[баптызм|баптысцкія]] і {{нп5|Метадызм|метадысцкія|en|Methodism}} прыходы. [[Іўдаізм у Фінляндыі|Іўдаісты]], [[мусульмане]] і прадстаўнікі іншых нехрысціянскіх веравызнанняў у сілу асаблівых распараджэнняў мелі права здзяйсняць свае богаслужэнні, але не мелі [[грамадзянства]] Вялікага Княства Фінляндскага. == Сілавыя структуры == === Армія === [[Файл:Puku 1860.jpg|thumb|150px|Афіцэр і салдат Улеаборгскага стралковага батальёна. Каля 1860 года.]] З 1829 па 1905 год у Хельсінкі кватараваў лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён (з 1871 года — {{нп5|3-і стралковы Фінскі лейб-гвардыі батальён|лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён|ru|3-й стрелковый Финский лейб-гвардии батальон}} ({{lang-fi|Henkivartioväen 3. Tarkk’ampujapataljoona}})), які часткова ўтрымліваўся на дзяржаўныя сродкі<ref>[{{Cite web |url=http://www.rusidea.org/?a=25040206 |title=Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}} |access-date=2010-07-16 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004024/http://www.rusidea.org/?a=25040206 |url-status=live }} Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}}]</ref>. Пасля вайсковай рэформы 1878 года Фінляндыя юрыдычна атрымала сваю ўласную нацыянальную армію, якая праіснавала да 1901 года. Армія не магла выкарыстоўвацца для патрэб імперыі за межамі княства і прызначалася толькі для абароны фінскай тэрыторыі. Да 1870 года камплектавалася на аснове {{нп5|Сістэма індэльты|паселенай сістэмы|ru|Система индельты}}. Першы прызыў у нацыянальную армію адбыўся ў 1881 годзе. Армія набіралася з фінляндскіх грамадзян, галоўнакамандуючым уважаўся імператар, у Фінляндыі войскам кіраваў генерал-губернатар. Памер арміі быў вызначаны ў 5600 чалавек<ref>''Tuomo Olkkonen''. Modernisoituva suuriruhtinaskunta. — Teoksessa: Zetterberg, S. (toim.) Suomen historian pikkujättiläinen, 2003.</ref>. Фінскае войска складалася з васьмі стралковых батальёнаў, дзявятым быў гвардзейскі батальён з добраахвотнымі стралкамі. Існаваў таксама адзін {{нп5|Драгуны (войска)|драгунскі|en|Dragoon}} полк. Артылерыі не было<ref>{{Cite web |url=https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |title=Лунтинен Перти. Военные формирования Финляндии в системе вооруженных сил Российской Империи |access-date=2018-06-06 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214201/https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |url-status=live }}</ref>: * 1-ы Нюландскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 1. Uudenmaan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Гельсінгфорс) * 2-і Абаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 2. Turun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Аба) * 3-і Вазаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 3. Vaasan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Нікалайстад) * 4-ы Улеаборгскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 4. Oulun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Улеаборг) * 5-ы Купіёскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 5. Kuopion Tarkk’ampujapataljoona}}) (Куопіа) * 6-ы Санкт-Міхельскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 6. Mikkelin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Санкт-Міхель) * 7-ы Тавастгускі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 7. Hämeenlinnan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Тавастгус) * 8-ы Выбаргскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 8. Viipurin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Выбарг) * Фінскі драгунскі полк ({{lang-fi|Suomen Rakuunarykmentti}}) (Вільманстранд) Пасля зацвярджэння 29 чэрвеня 1901 года новага статута аб воінскай павіннасці навабранцы з ліку фінляндскіх ураджэнцаў прызначаліся ў войска на агульных падставах, а фінскія часці расфарміроўваліся. Лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён быў апошняй фінскай часткай у Расійскім імператарскім войску і быў расфарміраваны 21 лістапада 1905 гады. [[Файл:Finnish Guard 1830.jpg|thumb|Ніжнія чыны і гарніст Лейб-гвардыі Фінскага стралковага батальёна, 1830 год.]] Усе фінскія ваенныя падраздзяленні насілі цёмна-зялёныя мундзіры расійскай Імператарскай пяхоты і драгунаў, але з блакітнымі нашыўкамі і выпушкамі для адрознення. Лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён адносіўся да частак гвардзейскай лёгкай пяхоты з правамі «Маладой гвардыі», меў цёмна-зялёны лацканны егерскі мундзір са светла-сінімі пагонамі, клапанамі абшлагаў і выпушкамі на каўняры. Уся амуніцыя мела чорныя(егерскія) рамяні. На гвардзейскі статус батальёна паказвалі белыя [[Басонныя вырабы|басонныя]] гвардзейскія пятліцы на каўняры і клапанах абшлагаў у радавых і унтэр-афіцэраў і сярэбраныя ў афіцэраў, а таксама гвардзейскі герб на галаўных уборах у выглядзе двухгаловага арла, пры гэтым на грудзях арла ў шчытку замест [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]] на кані быў герб Фінляндыі — леў з мячом. За адвагу, праяўленую фінскімі стралкамі ў Польскую кампанію 1830—1831 гадоў, батальён быў узнагароджаны Георгіеўскім сцягам з надпісам «За адзнаку пры ўціхамірванні Польшчы ў 1831 годзе» і выявай геральдычных фінскіх ільвоў з мячамі і зоркамі па вуглах палотнішча. У 1878 годзе за адзнаку ў часе Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў батальёну былі падараваны правы і перавагі «Старой гвардыі» з заменай у радавых і унтэр-афіцэраў белых басонных пятліц на жоўтыя. Батальён адрозніваўся ад іншых частак расійскай Імператарскай арміі тым, што ўсе без выключэння ніжнія чыны і унтэр-афіцэры атрымалі ў якасці штатнага ўзбраення наразную стрэльбу ([[штуцар]]), якая дазваляла страляць у два разы далей звычайных гладкаствольных узораў. Для рукапашнага бою выкарыстоўваўся адмысловы штык-цясак, які прымыкаўся дзяржаннем да ствала штуцэра ўзбоч на адмысловы выступ з дапамогай спружыннай зашчапкі. === Паліцыя === [[Файл:A Brawl with Finnish Contrabandists by Vasili Khudiakov.jpg|thumb|right|300px|''{{нп5|Васілій Рыгоравіч Худзякоў|Васілій Худзякоў|ru|Худяков, Василий Григорьевич}}'' Сутычка з фінляндскімі кантрабандыстамі.]] Дзейнасць асноўных органаў улады, у тым ліку і паліцыі, рэгулявалася шведскім заканадаўствам, якое паступова ўдакладнялася і дапаўнялася імперскімі заканадаўчымі актамі і законамі фінскага Сойма. Паліцыя Фінляндыі фарміравалася выключна з фінляндскіх падданых. Большая частка заканадаўчых актаў, якія рэгулявалі дзейнасць паліцэйскіх органаў Княства, прымалася фінляндскімі ўладамі на фінскай мове без узгаднення з заканадаўчымі актамі Імперыі. Вышэйшае загадванне дзейнасцю паліцыі было даручана генерал-губернатару. Аднак з 1869 года фінская паліцыя пераходзіла ў падпарадкаванне грамадзянскай экспедыцыі пры Гаспадарчым Дэпартаменце Сената, што азначала фактычнае вывядзенне адпаведных структурных падраздзяленняў з адміністрацыйнага падпарадкавання ўпраўленню [[Паліцыя Расійскай імперыі|паліцыі Расійскай імперыі]]. Непасрэднае ўмяшанне расійскай паліцыі ў справы Вялікага Княства лічылася фінамі парушэннем унутранага самакіравання<ref name="Sal">''Сальникова Е. Н.'' Организационно-правовые особенности деятельности полиции Российской Империи на территории Великого Княжества Финляндского в конце XIX − начале XX века.</ref>. Парадак разгляду спраў аб злачынствах, учыненых у Расійскай імперыі фінляндскімі ўраджэнцамі, і наадварот, вызначаўся законам ад 25 сакавіка 1826 года «Аб злачынствах, якія ўчыняюцца ў Расіі фінляндцамі, а ў Фінляндыі расійскімі абывацелямі»<ref name="Sal" />. Паліцэйскія функцыі ў буйных гарадах ускладаліся на {{нп5|Паліцмайстар|паліцмайстра|ru|Полицмейстер}} ({{lang-sv|Polismästare}}, {{lang-fi|Poliisimestari}}), яго памочнікаў, сакратара ({{lang-sv|Polissekreterare}}), камісараў па крымінальных справах (kriminalkommissarie), натарыўсаў, камісараў ({{lang-sv|Poliskommissari}}, {{lang-fi|Ylikomisario}}), у іншых гарадах на бургамістраў. Гарады дзяліліся на кварталы на чале з квартальнымі наглядчыкамі ({{lang-sv|överkonstapel}}, {{lang-fi|ylikonstaapeli}}) выканаўчым персаналам былі [[Канстэбль|канстэблі]] ({{lang-sv|Konstapel}}, {{lang-fi|Konstaapeli}})<ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |title=Финляндия |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084147/http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |url-status=live }}</ref>. Гарадская паліцыя падзялялася на паліцыю ахоўную або ўчастковую, вышукную ({{lang-fi|rikospoliisi}}, {{lang-sv|kriminalpolisen}}), цэнтральную або навучальную і паліцыю маральнасці. Вялікую ролю ў раскрыцці і спыненні беспарадкаў меў корпус [[жандармерыя|жандараў]]. Яго фарміраванне пачалося ў 1817 годзе са стварэння пры размешчаных у Фінляндыі войсках жандарскіх каманд: гельсінгфорскай, абоскай, выбаргскай і куапіёскай. Паліцэйскімі абавязкамі гэтых каманд былі аказанне дапамогі грамадзянскім уладам у выкананні законаў і прысудаў, разгон масавых сходаў, лаўленне злачынцаў, ахова парадку на кірмашах, таргах, святах і падобнае. Пасля ўтварэння ў 1827 годзе пяці жандарскіх акруг Вялікае Княства Фінляндскае пачало ўваходзіць у I-ую пецярбургскую жандарскую акругу, а кватэра фінляндскага [[Штаб-афіцэры|штаб-афіцэра]] была размешчана ў Гельсінгфорсе<ref name="Sal" />. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Фінляндыі]] * [[Русіфікацыя Фінляндыі]] * [[Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі]] {{зноскі}} == Літаратура == ''{{нп5|Хенрык Мейнандэр|Мейнандэр Х.|sv|Henrik Meinander}}'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — [[Мінск]]: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Фінляндскае| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Швецыі]] [[Катэгорыя:1809 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Фінляндыі]] nxrtv6yqgotjrblohaquyk6111fd7f4 0 42981 5120384 4980174 2026-04-03T10:58:41Z Аляксандр Белы 46814 амністыі 1841 года 5120384 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жалігоўскі}} {{пісьменнік}} '''Эдвард Вітальд Жалігоўскі''', псеўданімы '''Antoni Sowa''' (Антоні Сава́), '''Autor «Jordanu»''', '''Onegdajski''' ([[20 ліпеня]] [[1816]], фальварак Мар’ямпаль [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], цяпер мясцовасць паблізу [[Карэкаўцы|Карэкаўцаў]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — [[28 снежня]] [[1864]], [[Жэнева]], [[Швейцарыя]]) — польскі паэт, філосаф, грамадскі дзеяч. == Жыццяпіс == У 1833—1836 гадах вучыўся ў [[Дэрпцкі універсітэт|Дэрпцкім універсітэце]]. У 1838 годзе арыштаваны за ўдзел у падрыхтоўцы паўстання пад кіраўніцтвам [[Ш. Канарскі|Шымана Канарскага]]; інтэрніраваны. У выніку [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]] у 1842 годзе вярнуўся на Радзіму. У 1851 годзе зноў арыштаваны і сасланы ў [[Петразаводск]], потым у [[Арэнбург]]. Пасябраваў і падтрымліваў сувязі з [[Т. Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]], прысвяціў яму верш «Да народнага паэта». З 1858 года жыў у [[Санкт-Пецярбург]]у. Дапамагаў [[І. Агрызка|Іасафату Агрызку]] выдаваць газету «Slowo». Апублікаваў зборнікі «Poezye», «Dziś i wczoraj», драму «Jordan». У 1860 годзе выехаў у Еўропу. Супрацоўнічаў у польскім эмігранцкім друку. Апошнія гады жыў у Жэневе. == Творчасць == Аўтар антыпрыгонніцкай «драматычнай фантазіі» ў вершах «Ёрдан», яе працягу «Зорскі» (неапубл.; урыўкі ў 1858 чытаў Т. Шаўчэнку, які ў вершы «Перайманне Эдуарду Саве» выкарыстаў прыведзеную ў «Зорскім» беларускую народную песню «Пасаджу каля хаціны»), антыклерыкальнай паэмы «Манахі» (1850), зборніка «Паэзія» і «біяграфічна-этычных» нарысаў «Сёння і ўчора» (1858). 3 абурэннем пісаў у іх пра галечу беларускіх сялян, сцвярджаў права беларускага народа на сваю літаратуру, станоўча ацаніў «Ідылію» [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. Перапісваўся з [[А. Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыгам-Дарэўскім]]. Пераклаў на польскую мову творы [[А. С. Пушкін|Аляксандра Пушкіна]] і [[Г. Гейнэ|Генрыха Гейнэ]]. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Фото пам'ятного знака.jpg|thumb|Памятны знак у вёсцы [[Карэкаўцы]].]] У вёсцы [[Карэкаўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] 20 верасня 2009 года адкрыты памятны знак сяброўству Эдварда Жалігоўскага і [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]].<ref name="Карэкаўцы">[http://www.rh.by/by/39/50/497/ «Адкрыты памятны знак у гонар Шаўчэнкі і Жалігоўскага»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014190616/http://www.rh.by/by/39/50/497 |date=14 кастрычніка 2016 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск: БелЭн, 1995. — С. 429. ISBN 985-11-0016-1 * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жалігоўскі Эдвард}} [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне]] 9j6qe70haoxe417mdjufira1m71dq8s 0 42984 5120183 4828148 2026-04-02T22:22:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120183 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Зайцаў}} '''Вячаслаў Кандратавіч Зайцаў''' ({{ДН|18|9|1917}}, в. [[Ахлябініна]] [[Уфімскі раён|Уфімскага раёна]], [[Башкартастан]] — {{ДС|19|4|1992}}, [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Расія]]) — [[літаратуразнавец]], [[перакладчык]], касмолаг, ахвяра [[карная псіхіятрыя|карнай псіхіятрыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў рабочай сям'і. Тры класы пачатковай школы скончыў у в. [[Харкаўская]] [[Нурыманаўскі раён|Нурыманаўскага раёна]] (Башкірыя), сямігодку сялянскай моладзі – на ст. [[Улу-Целяк]] [[Уфімская чыгунка|Уфімскай чыгунк]]і ў 1931. У 1931 паступіў ва [[Уфімскі механічны тэхнікум]], які скончыў у ([[1935]]). З 1935 працаваў тэхнікам на Уфімскім нафтаперапрацоўчым заводзе. У 1939–1946 служыў у памежных войсках (паводле іншых звестак – на флоце) на Дальнім Усходзе. Падчас службы ўступіў у [[КПСС]]. У 1947 годзе паступіў на філалагічны факультэт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], які скончыў у [[1951]]. З [[1951]] асістэнт, старшы выкладчык, дацэнт кафедры славянскай філалогіі Ленінградскага ўніверсітэта. [[Кандыдат філалагічных навук]] ([[1954]]). З сярэдзіны 1950-х публікаваў навуковыя артыкулы пра славянскія літаратуры. З [[1964]] г. жыў у [[Мінск]]у, працаваў навуковым супрацоўнікам [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР]]. Бываў частым госцем у доме супрацоўніцы інстытута [[Валянціна Ігнатаўна Гапава|Валянціны Гапавай]] (1923–2003), сябраваў з [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімірам Караткевічам]]. В. Зайцаў – аўтар прац па праблемах харвацкай і сербскай літаратуры. Вывучаў беларускую культуру эпохі [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]], у тым ліку творчасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Даследаваў касмічныя рэмінісцэнцыі ў помніках старажытных літаратур і ў выяўленчым мастацтве, займаўся тэмай «Космас і Біблія». У 1966 годзе ў часопісе «Нёман» быў апублікаваны артыкул Зайцава пра касмічнае паходжанне багоў пад назвай «Галасы далёкіх тысячагоддзяў», у 1967 годзе ў часопісе «Байкал» (Улан-Удэ) – артыкул «Багі прыходзяць з космаса». Абодва артыкулы (асабліва другі) выклікалі як цікавасць з боку аматараў уфалогіі з усяго СССР, так і адмоўную рэакцыю з боку афіцыёзу. Таксама цікавасць публікі і незадаволенасць уладаў выклікалі публічныя лекцыі В. Зайцава на касмічную тэматыку. У 1968 годзе ў арыентаваным на замежнікаў рэкламным часопісе «Советский Союз» былі апублікаваны погляды Зайцава, але толькі разам з іх крытыкай акадэмікам АН СССР Васілём Фесенкавым<ref>Космонавты или ангелы? // Советский Союз. 1968. №11. С. 38-39.</ref>. У маскоўскай газеце «Известия» Зайцаў быў абвешчаны саюзнікам заходніх багасловаў-абнаўленцаў<ref>Рогов, Александр. О христианских атеистах и Христе-космонавте // Известия. 1969. 21 июня.</ref>. Супрацоўнік апарата ЦК КПБ Савелій Паўлаў (які неўзабаве стаў загадчыкам аддзела агітацыі і прапаганды ЦК КПБ) у сваёй кнізе «Слова – зброя» адвёў пару старонак крытыцы поглядаў Зайцава і дзеянняў рэдактараў часопісаў, якія прапускалі яго артыкулы ў друк<ref>Павлов, Савелий. Слово – оружие. О научных основах эффективности печати. Минск, 1970. С. 58-60.</ref>. Абарона доктарскай дысертацыі вучонага не адбылася. Значны рэзананс сярод акадэмічнай супольнасці Мінска меў яго ўдзел у фільме аўстрыйскага рэжысёра Харальда Райнля «Успаміны пра будучыню» (1970), знятага паводле твораў швейцарскага ўфолага Эрыха фон Дэнікена. Фільм паказвалі ў пракаце СССР, у тым ліку ў Мінску, у кінатэатры «Навіны дня». У [[1974]] годзе, падчас кампаніі пераследу ў [[АН БССР]] апазіцыйна настроеных супрацоўнікаў ([[Мікалай Іванавіч Прашковіч|Міколы Прашковіча]], [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхася Чарняўскага]], [[Сцяпан Міхайлавіч Міско|Сцяпана Міско]] ды інш.), Зайцаў публічна выйшаў з [[КПСС]]. Сярод іншага, пры выхадзе з КПСС не згаджаўся з агульным ахайваннем у падцэнзурным друку асобы і твораў [[Аляксандр Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцын]]а, выказваў сумневы ў мэтазгоднасці арганізацыі сацыялістычнага спаборніцтва паміж навукоўцамі <ref>Навіцкі У. Палітычны стан грамадства. Узмацненне фактараў крытычнасці і пратэсту // Гісторыя Беларусі. У шасці тамах. Том шосты. Беларусь у 1946-2009 гг. Мінск, 2011. С. 376.</ref>. У 1975, за два гады да пенсіі, быў звольнены з інстытута. Працягваў сваю лектарскую дзейнасць, прычым, не звязаны працай, мог падоўгу «гастраляваць» у розных гарадах [[СССР]]. Арыштаваны [[КДБ]] [[23.11]].[[1978]] у Маскве падчас раскідвання ўлётак. Паводле дадзеных следства, на працягу 1970—78 напісаў больш за 30 улётак «рэлігійна-містычнага зместу»: «Тайна беззакония (кто сидит на атеистическом престоле)», «Евреи, домой!», «Разбой на дорогах познания», «Тайна беззакония (разгадка числа 666)» ды інш. З дапамогай знаёмых размножыў іх і ў лістападзе 1978 раскідаў у розных раёнах Масквы. Падчас вобыску канфіскавана каля 1000 улётак<ref>58-10. Надзорные производства прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Аннотированный каталог. Март 1953—1991. Москва, 1999. С. 782.</ref>. КДБ таксама закідаў Зайцаву, што той падчас публічных выступаў прапагандаваў свае эсхаталагічныя ідэі (прадказваў другое прышэсце ў 1980 годзе). У сакавіку [[1979]] Інстытут судовай псіхіятрыі імя Сербскага ([[Масква]]) вынес дыягназ — [[шызафрэнія]]. [[Вярхоўны Суд БССР]] [[15.6]].[[1979]] г. разглядзеў справу па абвінавачванні Зайцава па артыкуле 186-1 КК БССР («Распространение заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй») і накіраваў яго на прымусовае лячэнне ў Казанскі спецыяльны псіхіятрычны шпіталь. Суд праходзіў без прысутнасці абвінавачанага (хаця яго на час суда і адканваіравалі ў Мінск, у следчы ізалятар КДБ), то бок у Зайцава адсутнічала ўсялякая магчымасць абараніць сябе і прадэманстраваць, што ён не хворы. Паводле звестак самвыдавецкай «Хроники текущих событий», у бальніцы Зайцаву прызначылі ін'екцыі, потым іх адмянілі, і на спатканні 30 жніўня 1979 ён сказаў жонцы, што адчувае сябе добра. Аднак потым яго стан пагоршыўся. Ён практычна не мог чытаць і пісаць. Ад яго сталі прыходзіць лісты з некалькіх няроўных радкоў<ref>В специальных психиатрических больницах // [http://old.memo.ru/history/diss/chr/index.htm ''Хроника текущих событий'']. Выпуск 54. 15 ноября 1979 г.</ref>. У далейшым становішча Зайцава ў спецпсіхбальніцы палепшылася. 9 лістапада 1980 начальнік Казанскай спецпсіхбальніцы К. Свечнікаў звярнуўся ў Вярхоўны суд БССР з прапановай спыніць «лячэнне» Зайцава, але 13 красавіка 1981 Вярхоўны суд БССР вырашыў пакінуць Зайцава ў зняволенні і надалей. 21 снежня 1981 в. а. начальніка Казанскай спецпсіхбальніцы Р. Валітаў накіраваў новы ліст у Вярхоўны суд БССР; суд [[18.1]].[[1982]] спыніў прымусовае лячэнне і Зайцаў быў вызвалены. Досвед следства і спецпсіхбальніцы ён апісаў у нарысе «Як мяне вучылі любіць савецкую ўладу». Ён вярнуўся ў Мінск, дзе жыў да апошніх месяцаў жыцця. Працягваў ездзіць па СССР з лекцыямі. Памёр 19 красавіка 1992 года ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. Пахаваны тамсама на могілках [[Улыбышава (могілкі)|Улыбашава]]. Крымінальная справа ў адносінах да В. Зайцава была спынена Прэзідыумам Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь [[14.9]].[[1992]] пасмяротна. == Творы == * Поэма Ивана Гундулича «Осман»: Автореферат дис. на соискание учен. степени кандидата филол. наук / Ленингр. гос. ордена Ленина ун-т им. А.А. Жданова. - Ленинград, 1954. * Голоса далёких тысячелетий // Нёман. 1966. №12. С. 138-148. * Богомильское движение и общественная жизнь Северной Италии эпохи Дученто / АН БССР, Бел. ком. славистов. Минск, 1967. (Доклады / Междунар. съезд славистов; N 6). * [http://xn--80aaa5akp3agco.xn--p1ai/публикации/статьи/боги-приходят-из-космоса.html Боги приходят из космоса] // Байкал. 1967, № 5—6; 1968, № 1. * Реформационное движение в Белоруссии и Литве (вторая половина XVI в.) // Философия и право. Доклады XI конференции молодых учёных АН БССР и вузов БССР (февраль 1968 г.) / Под общ. ред. К. П. Буслова. Минск, 1968. С. 391-403. * Перадумовы гуманізму на Беларусі // Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. У 2 т. Т. 1. З старажытных часоў да канца XVIII ст. Мінск, 1968. С. 140-160. * Францыск Скарына // Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. У 2 т. Т. 1. З старажытных часоў да канца XVIII ст. Мінск, 1968. С. 160-190. * Перадумовы гуманізму ў Беларусі // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1968. С. 41-67. * Ф. Скарына і еўрапейская Рэфармацыя // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1968. С. 119-136. * Ф. Скарына ў Падуі // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. Серыя грамадскіх навук. 1968. №4. С. 98-103. * Между Львом и Драконом: Дубровницкое Возрождение и эпическая поэма Ивана Гундулича «Осман». Минск, 1969. * Судьба белорусского литературного языка после Скорины // Вопросы истории. Тезисы докладов XII конференции молодых учёных Белорусской ССР (ноябрь 1969 г.) / Под общ. ред. Н. Е. Завалеева. Минск, 1969. С. 111-120. * Франциск Скорина и гуманистическая мысль в Белоруссии XV—XVI вв.: Автореф. дисс. д-ра филог. н. Минск, 1970. * Как меня учили любить Советскую власть // Европейское время (Минск). 1992. №2. == Пераклады == * Гундулич, Иван. Осман: [поэма] / Перевод, [вступление и комментарии] В. К. Зайцева; [художник Л. И. Усачев; Академия наук Белорусской ССР, Институт литературы им. Я. Купалы]. Минск, 1969. {{зноскі}} == Літаратура == * Букчин, Семён. И увидел я отверстое небо... Судьба филолога Вячеслава Зайцева // Букчин, Семён. Хроника суверенного болота. Беларусь в эпоху независимости, или Плоды интеллигентской рефлексии: Статьи, заметки, фельетоны. Минск, 1996. С. 225-243. * Володин, Михаил. [http://blog.t-s.by/2011/12/bezumnaya-filologiya-ili-istorijka-pod-rozhdestvo/ ''Безумная филология, или Историйка под Рождество''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181030063852/http://blog.t-s.by/2011/12/bezumnaya-filologiya-ili-istorijka-pod-rozhdestvo/ |date=30 кастрычніка 2018 }} // Володин, Михаил. Наш старый добрый Вавилон: прогулка по городу в Минских историйках. Минск, 2014. С. 124-131. * Гапова, Елена. Конец оттепели. Страницы из дневника матери // [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=25062 ''Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах / Укл. А. Фядута; пад рэд. Т. Я. Аўтуховіч, З. В. Шыбекі — Вып. 2. — Мінск, 2010'']. С. 312-324. * Мальдзіс, Адам. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=24159 ''Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: Партрэт пісьменніка і чалавека. Мінск, 2010'']. С. 53, 56-57, 82-83, 161. * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19473.html ''Зайцаў Вячаслаў Кандратавіч'']{{Недаступная спасылка}} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энцыклапедычны даведнік. У 3 т. — Т. 1. — Мінск, 2004. - С. 357-358. * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27827.html ''Зайцаў Вячаслаў Кандратавіч''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230507230514/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27827.html |date=7 мая 2023 }} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энцыклапедычны даведнік. У 3 т. — Т. 3, кн. 2 (дадатак). — Мінск, 2005. - С. 576. * Скалабан, Віталь. [http://slounik.org/153679.html ''Зайцаў Вячаслаў''] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст. Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. * Тварановіч Г.П., Барташэвіч М.П. Вячаслаў Зайцаў // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Т. 6. Мінск, 1995. С. 590-591. * Баландин, Рудольф. В.К. Зайцев // Баландин, Рудольф. Сто великих оригиналов и чудаков. Москва, 2009. С. 118-122. * Губиш, Генрих. [http://lebed.com/2009/art5442.htm ''«Сатанинское число Брежнева», инопланетяне и КГБ''] // Лебедь: Независимый бостонский альманах. №582 от 11 января 2009. * Овсищер, Лев. [http://www.machanaim.org/history/ovsischer/o-4.htm Возвращение. Издание второе, исправленное и дополненное. Иерусалим, 2007]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зайцаў Вячаслаў Кандратавіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Башкартастане]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] caeilky2kfomasjz6tnj49065a90ake 0 53257 5120031 4793873 2026-04-02T14:07:43Z JayCubby 154503 ([[c:GR|GR]]) [[File:CartedAmerique.jpeg]] → [[File:Carte d'Amérique dressée pour l'usage du Roy - par Guillaume Delisle... - btv1b8469815q.jpg]] res 5120031 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[Файл:Carte d'Amérique dressée pour l'usage du Roy - par Guillaume Delisle... - btv1b8469815q.jpg|mini|right|thumb|250px|''Carte d’Am&eacute;rique'', [[Guillaume Delisle]], c. 1774]] '''Новы Свет''' — назва часткі паўднёвага заатлантычнага мацерыка, адкрытай [[Партугалія|партугальцамі]] ў [[1500]]—[[1502]], прапанаваная [[Амерыга Веспучы]] ([[1503]]). Пазней гэтую назву сталі прымяняць да ўсяго паўднёвага мацерыка, а з [[1541]], разам з назвай [[Амерыка]], яна была распаўсюджаная і на паўночны мацярык, абазначаючы чацвёртую частку свету пасля [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. Назву ''Новы Свет'' (і супрацьпастаўленне [[Стары Свет|Старому Свету]]) ужываюць у асноўным у кантэксце гістарычных падзей, а таксама для размежавання відаў у [[біялогія|біялогіі]] і класіфікацыі вінаў у [[вінаробства|вінаробстве]]. == Літаратура == * ''Gumilla J.'' El Orinoco. — Madrid, 1745. {{ref-es}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя геаграфіі]] [[Катэгорыя:Амерыка]] easmwoj07l6xdsbae6z7qfiay1kfks1 0 63238 5120386 4918966 2026-04-03T11:10:59Z Аляксандр Белы 46814 Амністыя 1841 года 5120386 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Янушкевіч}} {{пісьменнік |Фота =Adolf Januszkiewicz grafika (cropped).jpg |Подпіс =Адольф Янушкевіч у [[Ішым]]е (1835-1841) }} '''Адольф Міхайлавіч Янушкевіч''' альбо '''Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч''' ({{ДН|9|6|1803}}, {{МН|Нясвіж||горад Нясвіж}} — {{ДС|19|6|1857}}, маёнтак Дзягільня Мінскага пав. Мінскай губ., цяпер в. [[Дзягільна]], [[Дзяржынскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі і польскі [[паэт]], [[падарожнік]], [[пісьменнік]]. Пісаў на [[польская мова|польскай мове]]. == Біяграфія == Брат [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія Янушкевіча]]. Вучыўся ў дамініканскай школе ў Нясвіжы. У 1823 г. скончыў філалагічны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Быў членам [[Таварыства блакітных]], блізкага да [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]]. У студэнцкія гады пісаў па-польску вершы ў сентыментальнай стылістыцы (дума «Мелітон і Эвеліна», 1821). У 1823—1826 г. жыў у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]], быў дэпутатам цывільнай палаты ў Галоўным судзе. Шмат падарожнічаў па Еўропе; сустракаўся з [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]], [[Ю. Славацкі]]м, [[І. Гётэ]]. Адам Міцкевіч выкарыстаў асобу А. Янушкевіча ў паэме «Дзяды» ў якасці прататыпа героя Адольфа. Вярнуўся на радзіму ў 1830 годзе, удзельнічаў у [[Паўстанне 1830-1831|паўстанні 1830—1831 г.]], адзін з кіраўнікоў паўстанцкага легіёна. Арыштаваны ў сакавіку 1831 года. У 1832 годзе сасланы ў [[Сібір]]. У ссылцы А. Янушкевіч пасябраваў з рускім пісьменнікам [[Аляксандр Адоеўскі|Аляксандрам Адоеўскім]], які прысвяціў яму свае вершы. Пераклаў «Гісторыю заваявання Англіі нарманамі» [[Агюстэн Цьеры|А. Цьеры]]. Падарожнічаў па Сібіры, [[Казахстан]]е, [[Кіргізія|Кіргізіі]]. У выніку амністыі 1841 года, ў жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». Вярнуўся ў Беларусь у 1856 годзе, пасля чарговай амністыі, і пасяліўся ў родавым маёнтку Дзягільня, дзе жыла яго маці. Памёр ад сухотаў {{ДС|19|6|1857}} года. Пахаваны на фамільных могілках у маёнтку. == Творчасць == Пісаў на польскай мове. У студэнцкія гады ствараў сентыментальныя вершы (дума «Мелітон і Эвеліна», 1821), у ссылцы перакладаў «Гісторыю заваявання Англіі нарманамі» А.Т'ера. Яго падарожныя нататкі сабраў брат Яўстафій, апублікаваў [[Ф. Вратноўскі]] пад назвай «Жыццё Адольфа Янушкевіча і яго лісты з кіргізскіх стэпаў» (Парыж. 1861. Кн. 1—2). У дзённікавых запісах і лістах раскрыўся як таленавіты апавядальнік, даследчык. Паказаў побыт [[казахі|казахаў]], іх духоўную культуру. == Памяць == А. М. Янушкевіч быў прататыпам рэвалюцыянера Адольфа ў паэме [[А. Міцкевіч]]а «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]». У [[Астана|Астане]], [[Алма-Ата|Алма-Аце]] і [[Усць-Каменагорск]]у<ref>https://ustinka.kz/kazakhstan/ust-kamenogorsk/41592.html{{Недаступная спасылка}}</ref> імем Адольфа Янушкевіча названы вуліцы, у [[Семей|Семеі]] — вуліца Паўднёвая-Янушкевіча. == Творы == * [http://tonkoblako-9.net/docs/lmwkl/AJanuszkiewicz.pdf Жыццё Адольфа Янушкевіча і яго Лісты з кіргіскіх стэпаў. I том. Радзінна-прыяцельскі дар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903105408/http://tonkoblako-9.net/docs/lmwkl/AJanuszkiewicz.pdf |date=3 верасня 2014 }} Пераклад з польскай мовы, прадмова і каментары: Г. Суднік-Матусэвіч. — Мн., Медисонт, 2008. * Рус. пер.: Дневники и письма из путешествия по казахским степям. Алма-Ата, 1966. {{зноскі}} == Літаратура == * Мальдзіс А. Падарожжа ў ХІХ стагоддзе. Мн., 1969; АЗБ. * Dawni pisarze polscy do początków piśmiennictwa do Młodej Polski, przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom drugi I-Me, ISBN 83-02-08101-9, str. 30. * Trynkowski, Jan. Adolf Januszkiewicz na zesłaniu. \\ Stanisław Ciesielski, Antoni Kuczyński (рэдактары). Polacy w Kazachstanie. Acta Universitatis Wratislaviensis (Выпуск 1819), Uniwersytet Wrocławski, 1996. ISBN 83-229-1311-7, 9788322913116 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янушкевіч Адольф}} [[Катэгорыя:Падарожнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Казахстана]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Дзяржынскім раёне]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Дзяржынскім раёне]] a2dq1vgpcq4m0sfius19waij06h11j9 0 64651 5120207 4985728 2026-04-03T04:26:47Z StarDeg 16311 /* Спасылкі */ 5120207 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лаўроў}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Сяргей Віктаравіч Лаўроў |выява = Sergey_Lavrov_17.03.2010.jpeg |тытул = [[Міністэрства замежных спраў Расіі|Міністр замежных спраў Расійскай Федэрацыі]] |парадак = 4 |сцяг = Flag of Russia.svg |сцяг2 = MID emblem.png |прэзідэнт = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]<br />[[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]]<br />[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |прэм'ер = [[Міхаіл Яфімавіч Фрадкоў]]<br />[[Віктар Аляксеевіч Зубкоў]]<br />[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]<br />[[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] |перыядпачатак=[[9 сакавіка]] [[2004]] |перыядканец= |папярэднік=[[Ігар Сяргеевіч Іваноў]] |пераемнік= |дата нараджэння = 21.3.1950 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Масква|у Маскве}}, [[СССР]] |жонка = Марыя Лаўрова |дзеці = '''дачка:''' Кацярына |партыя= |утварэнне=[[МДІМА]] |узнагароды= |аўтограф = Sergey Lavrov’s signature.svg }} '''Сяргей Віктаравіч Лаўроў''' (нар. [[21 сакавіка]] [[1950]], [[Масква]]) — [[Расія|расійскі]] дзяржаўны дзеяч, [[міністр замежных спраў]] Расійскай Федэрацыі (з 2004), пастаянны член Савета бяспекі Расіі. Мае ранг Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла. == Адукацыя == З сярэбраным медалём скончыў маскоўскую школу № 607 (з 2017 года шкода імя В. Ф. Арлова), у 1972 годзе — [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін]] МЗС СССР. Ведае англійскай, французскай і сінгальскай мовамі. == Праца ў МЗС == === 1972—1994 === * У 1972—1976 гг. — стажор, аташэ Пасольства СССР у Рэспубліцы Шры-Ланка. * З 1976 па 1981 год займаў пасады трэцяга, другога сакратара Аддзела міжнародных эканамічных арганізацый МЗС СССР. * У 1981—1988 гг. — першы сакратар, саветнік, старшы саветнік Пастаяннага Прадстаўніцтва СССР пры ААН у Нью-Ёрку. * У 1988—1992 гг. — намеснік, першы намеснік начальніка, начальнік Упраўлення міжнародных эканамічных арганізацый МЗС СССР. Быў членам [[КПСС]] да 1991 года. * 1991—1992 гг. — начальнік Упраўлення міжнародных арганізацый МЗС СССР. * У 1992 годзе быў прызначаны дырэктарам Дэпартамента міжнародных арганізацый і глабальных праблем МЗС Расіі. * 3 красавіка 1992 года быў прызначаны намеснікам міністра замежных спраў Расіі. Курыраваў дзейнасць Дэпартамента міжнародных арганізацый і міжнароднага эканамічнага супрацоўніцтва, Упраўлення па правах чалавека і міжнароднага культурнага супрацоўніцтва, Дэпартамента па справах дзяржаў СНД. Займаў гэты пост да студзеня 1994 года. * З сакавіка 1993 года — намеснік старшыні Міжведамаснай камісіі па ўдзелу Расійскай Федэрацыі ў міжнародных арганізацыях сістэмы ААН. * З лістапада 1993 года — сустаршыня Міжведамаснай камісіі па каардынацыі ўдзелу Расійскай Федэрацыі ў міратворчай дзейнасці. == Міністр замежных спраў Расійскай Федэрацыі == 9 сакавіка 2004 г указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прызначаны на пасаду [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністра замежных спраў]] Расійскай Федэрацыі. У маі 2004 года пасля заступлення на пасаду абранага на наступны тэрмін Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі зноў прызначаны на пасаду Міністра замежных спраў Расійскай Федэрацыі. Старшыня Камісіі Расіі па справах ЮНЕСКА (з красавіка 2004). З 11 студзеня 2010 года — член урадавай камісіі па эканамічнаму развіццю і інтэграцыі. Лаўроў займае пасаду міністра замежных спраў даўжэй чым хто-небудзь з часоў [[Міністэрства замежных спраў СССР|Міністра замежных спраў СССР]] [[Андрэй Грамыка|А. А. Грамыкі]]. == Узнагароды == * медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» I ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 Решение Высшего Евразийского Экономического Совета от 8 мая 2015 года № 4 «О награждении медалью „За вклад в создание Евразийского экономического союза“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225162754/https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 |date=25 лютага 2021 }}</ref>. * Вышэйшая дзяржаўная ўзнагарода [[Буркіна-Фасо]] — Ордэн Жарабца<ref>[https://ria.ru/20240605/nagrada-1950770448.html Лаврова наградили высшей государственной наградой Буркина-Фасо]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.scilla.ru/works/raznoe/lavrov.html Лаўраў Сяргей Віктаравіч] {{Бібліяінфармацыя}} {{start box}} {{succession box | before=[[Юлій Міхайлавіч Варанцоў]]| title=[[Пастаянны прадстаўнік Расіі пры ААН]] | years= [[1994]] — [[2004]] | after=[[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]]}} {{succession box|before=[[Ігар Сяргеевіч Іваноў]]|after=—|years=[[9 сакавіка]] [[2004]] —|title=[[Міністр замежных спраў Расіі]]<br /> [[Выява:MID emblem.png|80px]]}} {{end box}} {{Міністры замежных спраў Расійскай Федэрацыі}} {{Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі}} {{DEFAULTSORT:Лаўроў Сяргей Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Расіі]] [[Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Расіі пры ААН]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДІМА]] [[Катэгорыя:Члены Савета бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Паўднёвая Асеція)]] c31die9ppinp6onxg3ir50dotcd8a00 0 66763 5120121 4283972 2026-04-02T18:50:00Z ~2026-20502-62 166121 гара чорный в азербайджане 5120121 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Сінай |Нацыянальная назва = |Выява = ISJabalMusa.JPG |Подпіс выявы = Від з вяршыні гары Майсея (араб. ''Джабал-Муса'') |Каардынаты = |Краіна = Егіпет |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 2285 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = }} '''Гара Сінай''' (іўр. הַר סִינַי, Хар-Сінай; таксама гара Майсея, гара Харыў) — гара на [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскім паўвостраве]] ў [[Егіпет|Егіпце]]. Паводле [[Біблія|Бібліі]] на гэтай гары Бог з’яўляўся [[Майсей|Майсею]] і даў Дзесяць запаведзяў.[https://www.visokie-belie-prishelci.ru/poslaniya/#4] Яўрэйская традыцыя не захавала дакладнага месцазнаходжання гары Сінай. Шанаванне цяперашняй гары Майсея (араб. Джабал-Муса) як гары Сінай з’яўляецца старажытнай хрысціянскай традыцыяй, якая ўзыходзіць да пачатку IV стагоддзя. У новы час прапаноўваліся і іншыя варыянты атаясамлення. == Гл. таксама == * [[Манастыр Святой Кацярыны]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Mount Sinai|Гара Сінай}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Горы Егіпта]] [[Катэгорыя:Горы Азіі]] [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] [[Катэгорыя:Майсей]] [[Катэгорыя:Сінайскі паўвостраў]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] dikdnmppaxnv1vmx3cqht8wq6o0uu54 5120329 5120121 2026-04-03T08:41:07Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-20502-62|~2026-20502-62]]) і адноўлена версія 4283972, зробленая Brubaker610 5120329 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Сінай |Нацыянальная назва = |Выява = ISJabalMusa.JPG |Подпіс выявы = Від з вяршыні гары Майсея (араб. ''Джабал-Муса'') |Каардынаты = |Краіна = Егіпет |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 2285 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = }} '''Гара Сінай''' (іўр. הַר סִינַי, Хар-Сінай; таксама гара Майсея, гара Харыў) — гара на [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскім паўвостраве]] ў [[Егіпет|Егіпце]]. Паводле [[Біблія|Бібліі]] на гэтай гары Бог з’яўляўся [[Майсей|Майсею]] і даў Дзесяць запаведзяў. Яўрэйская традыцыя не захавала дакладнага месцазнаходжання гары Сінай. Шанаванне цяперашняй гары Майсея (араб. Джабал-Муса) як гары Сінай з’яўляецца старажытнай хрысціянскай традыцыяй, якая ўзыходзіць да пачатку IV стагоддзя. У новы час прапаноўваліся і іншыя варыянты атаясамлення. == Гл. таксама == * [[Манастыр Святой Кацярыны]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Mount Sinai|Гара Сінай}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Горы Егіпта]] [[Катэгорыя:Горы Азіі]] [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] [[Катэгорыя:Майсей]] [[Катэгорыя:Сінайскі паўвостраў]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] rqs9ho17jdwk726juzi9hpdpqcvspwy 0 67780 5120028 5119545 2026-04-02T14:03:58Z Voūk12 159072 5120028 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41 Сувальскі полк пяхоты|Сувалкаўскага]] і [[77 Ковенскі полк пяхоты (II РП)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[Віленскі пяхотны полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] dj15owv9xfvlqwxugzkkmngg27dqd13 5120095 5120028 2026-04-02T17:22:29Z Voūk12 159072 5120095 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41 Сувальскі полк пяхоты|Сувалкаўскага]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[Віленскі пяхотны полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] h68nuzfaswo5i3z2jc50iu47c9h8b7j 5120144 5120095 2026-04-02T19:29:23Z Voūk12 159072 5120144 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41 Сувальскі полк пяхоты|Сувалкаўскага]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[85 Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] fyfvxvqqmw1drmfiyhyi8n4cjhjz45s 5120282 5120144 2026-04-03T07:59:11Z M.L.Bot 261 5120282 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41-ы Сувальскі пяхотны полк|Сувалкаўскага]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[85 Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] nx0918us1li5zwtsloyac979fvj4cly 5120284 5120282 2026-04-03T07:59:45Z M.L.Bot 261 5120284 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41-ы Сувальскі пяхотны полк|Сувалкаўскага]] і [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[85 Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] c4llyffl69e4tt8gp6gqe4qcgghwhv2 5120286 5120284 2026-04-03T08:01:11Z M.L.Bot 261 5120286 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41-ы Сувальскі пяхотны полк|Сувалкаўскага]] і [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[85 Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] ksrmqmdx2xkyn6wbcnc5apqc17laznp 5120288 5120286 2026-04-03T08:04:22Z M.L.Bot 261 5120288 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41-ы Сувалкаўскі пяхотны полк|Сувалкаўскага]] і [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[85 Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] 42jg3vwoffjldaekbnczefvoetakfu0 5120293 5120288 2026-04-03T08:06:27Z M.L.Bot 261 5120293 wikitext text/x-wiki '''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гады. Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў<ref>{{Кніга|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. s. 40–42.}}</ref>, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі.]] Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якія спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Dąbrowski: Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 – 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. с.30}}</ref>. Да іх далучыліся каля тысячы менскай самаабароны начале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]]. Якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі. [[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска Беларускай дывізіі 1919 г.]] '''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю. * 1-я брыгада складалася з [[41-ы Сувалкаўскі пяхотны полк|Сувалкаўскага]] і [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскага]], * 2-я — [[79-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]]. * 3-я — [[85-ы Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск. [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|наступ літоўскабеларускай дывізіі дручая палова 1919 г.]] [[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|наступ чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]] 19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне Клецка — Сіняўкі — Ганцавіч, наступала на Мір і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду. [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|бітва у вярхоўях Бярэзіны травень 1920]] [[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|бітвы пад Лідай верасень 1920]] У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам [[1-й Літоўска-беларускай дывізіі]] прызначаны генерал [[Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве ўзняў так званы «бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі, 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» разбілі войска Літвы і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну. Падуладныя польскім, або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыя «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала 19-й, 2-я — 20-й дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне Сярэдней Літвы Польшчай і яе вайсковыя фармацыі былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска. ; Камандзіры дывізіі * Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919) * Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919) * Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919) * Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.) * Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920) * Генерал Стэфан Латур (31 ліпеня 1920 г.) * генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.) ; Начальнікі штабу * Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]] * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920) * Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.) ; Штабныя афіцэры * Генерал-лейтэнант Аляксандр Бернатовіч — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.) * Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.) * Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.) * Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.) == Літаратура == * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // ЭГБ у 6 т. Т.4. — Мн., 1997. * ''Грыцкевіч, А.'' Літоўска-беларускія дывізіі // БелЭн у 18 т. Т.9. — Мн., 1999. * ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2. * ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925. * ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969. * ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993. * ''[[Леан Вышчэльскі|Wyszczelski, L.]]'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9. {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] gxbzfc8ki7dz60esj9ntt63rvgirfym 0 69840 5120190 5077847 2026-04-02T23:15:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120190 wikitext text/x-wiki {{Ахоўны статус}} '''Віды пад пагрозай вымірання''' — біялагічны [[Біялагічны від|від]], які знаходзяцца пад пагрозаю вымірання праз сваю малую колькасць альбо пэўныя чыннікі навакольнага асяроддзя. Выміраючы від — звычайны таксанамічны від, але можа быць і іншай эвалюцыйна значымай адзінкай, напрыклад падвідам. Міжнародны саюз аховы прыроды (МСАП) вызначае працэнт відаў, якім пагражае выміранне, прыблізна ў 40 % ад усіх арганізмаў, абапіраючыся на рознаманентнасць відаў, вядомых да 2006 года<ref name= "ВСОП">[http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 IUCN статыстыка Чырвонага спісу (2006)] </ref> (МСАП збірае дадзеныя пра ўсе віды, схільныя да пагрозы вымірання ў той ці іншай ступені). [[Файл:Status_iucn3.1_EN_be.svg|цэнтр|міні|300x300пкс|<center>Катэгорыі МСАП<center></center></center>]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fws.gov/endangered/ The U.S. Fish and Wildlife Service (USFWS) — Endangered Species Program]. The USFWS is the principal Federal agency responsible for protecting endangered and threatened species. * U.S. Fish & Wildlife Service. [http://ecos.fws.gov/tess_public/TESSWebpage Threatened and Endangered Species System (TESS)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030620220004/http://ecos.fws.gov/tess_public/TESSWebpage |date=20 чэрвеня 2003 }}. Detailed information on Endangered, Threatened or candidate species in the U.S. * [http://www.iucn.org/ The World Conservation Union (IUCN)] * [http://www.biodiv.org/default.shtml The Convention on Biological Diversity] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060829232148/http://www.biodiv.org/default.shtml |date=29 жніўня 2006 }} * [http://www.cbsg.org/index.php Conservation Breeding Specialist Group, IUCN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080219014509/http://www.cbsg.org/index.php |date=19 лютага 2008 }} * [http://www.cbsg.org/reports/mammals.php Conservation Breeding Specialist Group, IUCN: CBSG «PHVA» Reports (Population and Habitat Viability Assessment)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080219014514/http://www.cbsg.org/reports/mammals.php |date=19 лютага 2008 }} * [http://www.panda.org/ The World Wide Fund for Nature] * [http://www.awdconservancy.org/ African Wild Dog Conservancy] * [http://www.eswr.com Endangered Species & Wetlands Report] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190713215604/http://www.eswr.com/ |date=13 ліпеня 2019 }} Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings. * [http://www.earthsendangered.com Endangered species by continent] * [http://www.sundarbanstigerproject.info Sundarbans Tiger Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090618073345/http://www.sundarbanstigerproject.info/ |date=18 чэрвеня 2009 }} Research and Conservation of tigers in the largest remaining mangrove forest in the world. * [http://www.newscientist.com/channel/life/endangered-species Everything you wanted to know about endangered species] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080827184308/http://newscientist.com/channel/life/endangered-species |date=27 жніўня 2008 }} — Provided by ''[[New Scientist]]''. * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4013719.stm «Science counts species on brink»]. (Nov 17, 2004). ''BBC News''. * [http://www.sinapu.org/ Endangered Native Carnivores in the Southern Rockies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060928154153/http://www.sinapu.org/ |date=28 верасня 2006 }} * [http://www.dbc.uci.edu/~sustain/bio65/Titlpage.htm "Biodiversity and Conservation: A Hypertext Book by Peter J. Bryant] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719221712/http://www.dbc.uci.edu/~sustain/bio65/Titlpage.htm |date=19 ліпеня 2011 }} * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=endangered+species&search_crit=subject&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Endangered Species] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080422032550/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=endangered+species&search_crit=subject&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form |date=22 красавіка 2008 }} * [http://www.savethespecies.com Endangered Species Information] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1391/science_technology/endangered_species/ CBC Digital Archives — Endangered Species in Canada] * [http://www.bagheera.com/index.cfm Bagheera website on endangered species] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060719022219/http://www.bagheera.com/index.cfm |date=19 ліпеня 2006 }} * [http://www.fao.org/docrep/004/T0559E/T0559E00.htm#TOC ONLINE BOOK: '''«In situ conservation of livestock and poultry»''', 1983, Food and Agriculture Organization of the United Nations and the United Nations Environment Programme] * [http://www.esasuccess.org/reports/ 100 Success Stories for Endangered Species Act] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100210193041/http://www.esasuccess.org/reports/ |date=10 лютага 2010 }} * [http://www.iucnredlist.org/ The Red List] * [http://www.dottyrhino.com/ Dotty Rhino] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130312052927/http://www.dottyrhino.com/ |date=12 сакавіка 2013 }} — Animated website for kids. Meet Dotty Rhino & her friends who live in Mkomazi, a real-life game reserve in Africa which protects endangered species. * [http://what-this.ru/nature/dying_organisms.php Вымирающие виды животных и растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091123094900/http://what-this.ru/nature/dying_organisms.php |date=23 лістапада 2009 }} — Детская энциклопедия «What-this?». [[Катэгорыя:Ахова жывёл]] [[Катэгорыя:Ахова раслін]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 7l7em4gczznu91e2zbkqgeq8pp5memq 3 80138 5119988 5119937 2026-04-02T12:52:33Z JerzyKundrat 174 /* Падляшска-Беларускія ўзвышшы */ 5119988 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) = Падляшска-Беларускія ўзвышшы = Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. '''Падляшска-Беларускія ўзвышшы''' ({{lang-pl|Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie}}) — фізіка-геаграфічны рэгіён, выдзелены польскімі географамі ([[Ежы Кандрацкі]], [[Анджэй Рыхлінг]] і інш.) у рангу падправінцыі [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. У Польшчы да рэгіёну належыць [[Паўночнападляская нізіна]] ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) далей ад заходняй мяжы Беларусі абшар цягнецца на паўночны ўсход, сюды ўключаюцца [[Беларуская града]] і [[Панямонне]] (у складзе [[Заходне-Беларуская ландшафтная правінцыя|Заходне-Беларускай ландшафтнай правінцыі]]) і [[Заходняе Перадпалессе]] (частка [[Перадпалеская ландшафтная правінцыя|Перадпалескай правінцыі]]). Тэрыторыя ў асноўным прымеркавана да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасны рэльеф сфарміраваны ў час сярэднечацвярцічнага зледзянення, пазней моцна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі. Характэрна складаная ландшафтная структура з перавагай узвышаных (узгорыста-марэнна-эразійных, камава-марэнных) і сярэдневышынных (другасна-марэнных, водна-ледавіковых) ландшафтаў. Важнейшыя рэкі [[Нёман]], [[Бебжа]] і [[Нараў]], яны адносяцца да басейна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. [[Файл:Mayak_Mt.jpg|thumb|Гара Маяк на Мінскім узвышшы.]] Самымі высокімі абсалютнымі адзнакамі рэльефу характарызуецца [[Беларуская града]], яе найвышэйшыя пункты — горы Святая ([[Дзяржынская гара|Дзяржынская]], 345 м), Лысая (342 м), [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] (335 м). Верхні ярус з буйнаўзгорыстым рэльефам пераважна складзены з град, шырока прадстаўлены сярэдне- і дробнаўзгорысты рэльеф, на перыферыі пашыраны зандравыя раўніны дзюнна- ўзгорыстай формы. [[Файл:Poland_Biebrza_Burzyn.jpg|thumb|Катлавіна Бебжы.]] Найбольш тыповыя для ўзвышшаў [[дзярнова-падзолістыя глебы]], сустракаюцца дзярнова-палева-падзолістыя глебы на лёсападобных суглінках, на захадзе — [[бурыя лясныя глебы]]. [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]] займаюць нізінныя мясцовасці. У далінах рэк тыповыя поймавыя дзярновыя забалочаныя і тарфяна-балотныя, у катлавінах — [[тарфяна-балотныя глебы]] нізіннага тыпу. Захаваліся значныя лясныя масівы, сярод якіх асабліва выдзяляецца [[Белавежская пушча]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-2|Фізіка-геаграфічнае раянаванне|[[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч Г. І.]]}} * ''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — S. 564-566. — ISBN 978-83-7986-381-5 * ''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — S. 212-214. — ISBN 83-01-13897-1 [[Катэгорыя:Рэльеф Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэльеф Літвы]] [[Катэгорыя:Рэльеф Польшчы]] qkl02qffd0ngj3s85abag1ax91iw0e9 5119997 5119988 2026-04-02T12:56:42Z JerzyKundrat 174 /* Падляшска-Беларускія ўзвышшы */ 5119997 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) = Падляшска-Беларускія ўзвышшы = Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) '''Падляшска-Беларускія ўзвышшы''' ({{lang-pl|Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie}}) — фізіка-геаграфічны рэгіён, выдзелены польскімі географамі ([[Ежы Кандрацкі]], [[Анджэй Рыхлінг]] і інш.) у рангу падправінцыі [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. У Польшчы да рэгіёну належыць [[Паўночнападляская нізіна]] ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) далей ад заходняй мяжы Беларусі абшар цягнецца на паўночны ўсход, сюды ўключаюцца [[Беларуская града]] і [[Панямонне]] (у складзе [[Заходне-Беларуская ландшафтная правінцыя|Заходне-Беларускай ландшафтнай правінцыі]]) і [[Заходняе Перадпалессе]] (частка [[Перадпалеская ландшафтная правінцыя|Перадпалескай правінцыі]]). Тэрыторыя ў асноўным прымеркавана да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасны рэльеф сфарміраваны ў час сярэднечацвярцічнага зледзянення, пазней моцна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі. Характэрна складаная ландшафтная структура з перавагай узвышаных (узгорыста-марэнна-эразійных, камава-марэнных) і сярэдневышынных (другасна-марэнных, водна-ледавіковых) ландшафтаў. Важнейшыя рэкі [[Нёман]], [[Бебжа]] і [[Нараў]], яны адносяцца да басейна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. [[Файл:Mayak_Mt.jpg|thumb|Гара Маяк на Мінскім узвышшы.]] Самымі высокімі абсалютнымі адзнакамі рэльефу характарызуецца [[Беларуская града]], яе найвышэйшыя пункты — горы Святая ([[Дзяржынская гара|Дзяржынская]], 345 м), Лысая (342 м), [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] (335 м). Верхні ярус з буйнаўзгорыстым рэльефам пераважна складзены з град, шырока прадстаўлены сярэдне- і дробнаўзгорысты рэльеф, на перыферыі пашыраны зандравыя раўніны дзюнна- ўзгорыстай формы. [[Файл:Poland_Biebrza_Burzyn.jpg|thumb|Катлавіна Бебжы.]] Найбольш тыповыя для ўзвышшаў [[дзярнова-падзолістыя глебы]], сустракаюцца дзярнова-палева-падзолістыя глебы на лёсападобных суглінках, на захадзе — [[бурыя лясныя глебы]]. [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]] займаюць нізінныя мясцовасці. У далінах рэк тыповыя поймавыя дзярновыя забалочаныя і тарфяна-балотныя, у катлавінах — [[тарфяна-балотныя глебы]] нізіннага тыпу. Захаваліся значныя лясныя масівы, сярод якіх асабліва выдзяляецца [[Белавежская пушча]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-2|Фізіка-геаграфічнае раянаванне|[[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч Г. І.]]}} * ''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — S. 564-566. — ISBN 978-83-7986-381-5 * ''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — S. 212-214. — ISBN 83-01-13897-1 [[Катэгорыя:Рэльеф Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэльеф Літвы]] [[Катэгорыя:Рэльеф Польшчы]] 7jsx50gbho81p0yonsoctsl4dr65b6i 5119998 5119997 2026-04-02T13:02:15Z JerzyKundrat 174 /* Падляшска-Беларускія ўзвышшы */ 5119998 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) = Падляшска-Беларускія ўзвышшы = Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) '''Падляшска-Беларускія ўзвышшы''' ({{lang-pl|Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie}}) — фізіка-геаграфічны рэгіён, выдзелены польскімі географамі ([[Ежы Кандрацкі]], [[Анджэй Рыхлінг]] і інш.) у рангу падправінцыі [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. У Польшчы да рэгіёну належыць [[Паўночнападляская нізіна]] ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) далей ад заходняй мяжы Беларусі абшар цягнецца на паўночны ўсход, сюды ўключаюцца [[Беларуская града]] і [[Панямонне]] (у складзе [[Заходне-Беларуская ландшафтная правінцыя|Заходне-Беларускай ландшафтнай правінцыі]]) і [[Заходняе Перадпалессе]] (частка [[Перадпалеская ландшафтная правінцыя|Перадпалескай правінцыі]]). Тэрыторыя ў асноўным прымеркавана да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасны рэльеф сфарміраваны ў час сярэднечацвярцічнага зледзянення, пазней моцна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі. Характэрна складаная ландшафтная структура з перавагай узвышаных (узгорыста-марэнна-эразійных, камава-марэнных) і сярэдневышынных (другасна-марэнных, водна-ледавіковых) ландшафтаў. Важнейшыя рэкі [[Нёман]], [[Бебжа]] і [[Нараў]], яны адносяцца да басейна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. [[Файл:Mayak_Mt.jpg|thumb|Гара Маяк на Мінскім узвышшы.]] Самымі высокімі абсалютнымі адзнакамі рэльефу характарызуецца [[Беларуская града]], яе найвышэйшыя пункты — горы Святая ([[Дзяржынская гара|Дзяржынская]], 345 м), Лысая (342 м), [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] (335 м), [[Замкавая гара (Пуцэвічы)|Замкавая]] (Пуцэвіцкая, 324 м). Верхні ярус з буйнаўзгорыстым рэльефам пераважна складзены з град, шырока прадстаўлены сярэдне- і дробнаўзгорысты рэльеф, на перыферыі пашыраны зандравыя раўніны дзюнна- ўзгорыстай формы. [[Файл:Poland_Biebrza_Burzyn.jpg|thumb|Катлавіна Бебжы.]] Найбольш тыповыя для ўзвышшаў [[дзярнова-падзолістыя глебы]], сустракаюцца дзярнова-палева-падзолістыя глебы на лёсападобных суглінках, на захадзе — [[бурыя лясныя глебы]]. [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]] займаюць нізінныя мясцовасці. У далінах рэк тыповыя поймавыя дзярновыя забалочаныя і тарфяна-балотныя, у катлавінах — [[тарфяна-балотныя глебы]] нізіннага тыпу. Захаваліся значныя лясныя масівы, сярод якіх асабліва выдзяляецца [[Белавежская пушча]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-2|Фізіка-геаграфічнае раянаванне|[[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч Г. І.]]}} * ''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — S. 564-566. — ISBN 978-83-7986-381-5 * ''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — S. 212-214. — ISBN 83-01-13897-1 [[Катэгорыя:Рэльеф Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэльеф Літвы]] [[Катэгорыя:Рэльеф Польшчы]] 806kfhe5fm0my4i721hznd8402rbu7i 5120038 5119998 2026-04-02T14:23:17Z JerzyKundrat 174 /* Падляшска-Беларускія ўзвышшы */ вынік 5120038 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) = Падляшска-Беларускія ўзвышшы = Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) el69mjw0sj7n80ji1rdijuo4rkiu798 5120039 5120038 2026-04-02T14:23:28Z JerzyKundrat 174 /* Падляшска-Беларускія ўзвышшы */ 5120039 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) 26k0d632wd7525ld480gxvjo2tco3jb 5120114 5120039 2026-04-02T18:39:14Z JerzyKundrat 174 /* Падляшска-Беларускія ўзвышшы */ 5120114 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 212—214. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. Obszar wysoczyznowy częściowo zdenudowany wskutek działania procesów peryglacjalnych, obniżających rzeźbę i przekształcających powierzchniową warstwę ziemi. Wysoczyzny są zbudowane z glin zwałowych, ze znacznym udziałem utworów piaszczystych i żwirowych, transportowanych i akumulowanych przez wody lodowcowe oraz rzeczne. Pagóry morenowe oraz kemowe, zbudowane z glin, piasków, żwirów i głazów lodowcowych, podlegały denudacji. Procesy erozyjne związane z odprowadzaniem wód lodowcowych podzieliły obszar makroregionu. W części północnej w morfologii kotliny Biebrzy zachowany jest duży szlak pradolinny, będący największym obniżeniem terenu w makroregionie. Przeważnie falista powierzchnia opada w kierunku zachodnim do około 100 m w rejonie ujścia Biebrzy do Narwi<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Najwyżej położone na wschodzie Wzgórza Sokólskie дзе абсалютныя вышыні перасягаюць 200 м. zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> 5uqcvbn2wmobkn8p8kerffoduqmk64t 5120119 5120114 2026-04-02T18:47:11Z JerzyKundrat 174 /* Паўночнападляская нізіна */ 5120119 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = [[Файл:Nizina_Północnopodlaska.png|thumb|Паўночнападляская нізіна на карце Польшчы.]] '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 206—207. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. Obszar wysoczyznowy częściowo zdenudowany wskutek działania procesów peryglacjalnych, obniżających rzeźbę i przekształcających powierzchniową warstwę ziemi. Wysoczyzny są zbudowane z glin zwałowych, ze znacznym udziałem utworów piaszczystych i żwirowych, transportowanych i akumulowanych przez wody lodowcowe oraz rzeczne. Pagóry morenowe oraz kemowe, zbudowane z glin, piasków, żwirów i głazów lodowcowych, podlegały denudacji. Procesy erozyjne związane z odprowadzaniem wód lodowcowych podzieliły obszar makroregionu. W części północnej w morfologii kotliny Biebrzy zachowany jest duży szlak pradolinny, będący największym obniżeniem terenu w makroregionie. Przeważnie falista powierzchnia opada w kierunku zachodnim do około 100 m w rejonie ujścia Biebrzy do Narwi<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Najwyżej położone na wschodzie Wzgórza Sokólskie дзе абсалютныя вышыні перасягаюць 200 м. zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> eo3lw77b9w2n4i8waz5anmyasr46iew 5120124 5120119 2026-04-02T18:53:41Z JerzyKundrat 174 /* Паўночнападляская нізіна */ 5120124 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = [[Файл:Nizina_Północnopodlaska.png|thumb|Паўночнападляская нізіна на карце Польшчы.]] '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 206—207. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. Obszar wysoczyznowy częściowo zdenudowany wskutek działania procesów peryglacjalnych, obniżających rzeźbę i przekształcających powierzchniową warstwę ziemi. Wysoczyzny są zbudowane z glin zwałowych, ze znacznym udziałem utworów piaszczystych i żwirowych, transportowanych i akumulowanych przez wody lodowcowe oraz rzeczne. Pagóry morenowe oraz kemowe, zbudowane z glin, piasków, żwirów i głazów lodowcowych, podlegały denudacji. Procesy erozyjne związane z odprowadzaniem wód lodowcowych podzieliły obszar makroregionu. W części północnej w morfologii kotliny Biebrzy zachowany jest duży szlak pradolinny, będący największym obniżeniem terenu w makroregionie. Przeważnie falista powierzchnia opada w kierunku zachodnim do około 100 m w rejonie ujścia Biebrzy do Narwi<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Najwyżej położone na wschodzie Wzgórza Sokólskie дзе абсалютныя вышыні перасягаюць 200 м. zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. Найбольшы горад [[Беласток]], таксама на гэтым абшары знаходзяцца гарады [[Бельск-Падляшскі]], [[Замбраў]], [[Гайнаўка]], [[Саколка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> 01n0xb9wop7jly3yk3oehgljkbzipv5 5120143 5120124 2026-04-02T19:28:35Z JerzyKundrat 174 /* Паўночнападляская нізіна */ 5120143 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = [[Файл:Nizina_Północnopodlaska.png|thumb|Паўночнападляская нізіна на карце Польшчы.]] '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 206—207. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. Obszar wysoczyznowy częściowo zdenudowany wskutek działania procesów peryglacjalnych, obniżających rzeźbę i przekształcających powierzchniową warstwę ziemi. Wysoczyzny są zbudowane z glin zwałowych, ze znacznym udziałem utworów piaszczystych i żwirowych, transportowanych i akumulowanych przez wody lodowcowe oraz rzeczne. Pagóry morenowe oraz kemowe, zbudowane z glin, piasków, żwirów i głazów lodowcowych, podlegały denudacji. Procesy erozyjne związane z odprowadzaniem wód lodowcowych podzieliły obszar makroregionu. W części północnej w morfologii kotliny Biebrzy zachowany jest duży szlak pradolinny, będący największym obniżeniem terenu w makroregionie. Przeważnie falista powierzchnia opada w kierunku zachodnim do około 100 m w rejonie ujścia Biebrzy do Narwi<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Najwyżej położone na wschodzie Wzgórza Sokólskie дзе абсалютныя вышыні перасягаюць 200 м. zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. Bogata sieć rzeczna związana jest z trzema dużymi rzekami: Biebrzą na północy, Narwią w części centralnej oraz Bugiem na południu. Gęstą sieć rzeczną tworzą ich liczne dopływy, większe z nich stanowią Brzozówka, Supraśl, Nurzec, Sidra, Brok. Największe znaczenie ma Kotlina Biebrzańska, gdzie wiosną w rozlewiskach gromadzą się wody. Wybitne walory środowiska przyrodniczego regionu znajdują odzwierciedlenie w rozmieszczeniu obszarów chronionych. Zachowane zbiorowiska leśne Puszczy Białowieskiej są chronione w ramach Białowieskiego Parku Narodowego. Dolina Narwi jest chroniona w ramach Narwiańskiego Parku Narodowego. Biebrzański Park Narodowy obejmujący ochroną rozległą dolinę Biebrzy wraz z największym w Polsce kompleksem bagien<ref name = reggeo/>. Найбольшы горад [[Беласток]], таксама на гэтым абшары знаходзяцца гарады [[Бельск-Падляшскі]], [[Замбраў]], [[Гайнаўка]], [[Саколка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> 6c3l9l6bu8vukrm64ux419b1v00w5df 5120292 5120143 2026-04-03T08:06:23Z JerzyKundrat 174 /* Паўночнападляская нізіна */ 5120292 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = [[Файл:Nizina_Północnopodlaska.png|thumb|Паўночнападляская нізіна на карце Польшчы.]] '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 206—207. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. У пасляледавіковы час у выніку дэнудацыйных і эразійных працэсаў паверхня была паніжана і разбіта на асобныя масівы. Аснову тэрыторыі складаюць валунныя суглінкі, на ўзвышанаых участках захаваліся марэнныя і камавыя пагоркі. Пераважна хвалістая паверхня паніжаецца ў заходнім кірунку (да 100 м пры ўпадзенні [[бебжа|Бебжы]] ў [[Нараў]]). Катлавіна Бебжы наследуе прадаліну, па якой адбываўся сцёк расталых ледавіковых вод<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Найбольшыя абсалютныя адзнакі паверхні на ўсходзе (на [[Саколкаўскае ўзвышша|Саколкаўскім узвышшы]] перасягаюць 200 м). zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. Bogata sieć rzeczna związana jest z trzema dużymi rzekami: Biebrzą na północy, Narwią w części centralnej oraz Bugiem na południu. Gęstą sieć rzeczną tworzą ich liczne dopływy, większe z nich stanowią Brzozówka, Supraśl, Nurzec, Sidra, Brok. Największe znaczenie ma Kotlina Biebrzańska, gdzie wiosną w rozlewiskach gromadzą się wody. Wybitne walory środowiska przyrodniczego regionu znajdują odzwierciedlenie w rozmieszczeniu obszarów chronionych. Zachowane zbiorowiska leśne Puszczy Białowieskiej są chronione w ramach Białowieskiego Parku Narodowego. Dolina Narwi jest chroniona w ramach Narwiańskiego Parku Narodowego. Biebrzański Park Narodowy obejmujący ochroną rozległą dolinę Biebrzy wraz z największym w Polsce kompleksem bagien<ref name = reggeo/>. Найбольшы горад [[Беласток]], таксама на гэтым абшары знаходзяцца гарады [[Бельск-Падляшскі]], [[Замбраў]], [[Гайнаўка]], [[Саколка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> izsxtu0li7wcqxrd0taa56ylhte3xjd 5120368 5120292 2026-04-03T10:23:21Z Plaga med 116903 /* Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай */ Адказ 5120368 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) :::::згодна з патрабаваннямі на Форуме, я зняў з вас блакіроўку і запрашаю да абмеркавання. У той жа час, я лічу, што праблема з вашымі паводзінамі не вырашана і я паведамляю, што буду ставіць пытанне пра вяртанне блакіроўкі на той ці іншы час, калі вы не ўсвядомілі хібнасці сваіх паводзін. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:23, 3 красавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = [[Файл:Nizina_Północnopodlaska.png|thumb|Паўночнападляская нізіна на карце Польшчы.]] '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 206—207. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. У пасляледавіковы час у выніку дэнудацыйных і эразійных працэсаў паверхня была паніжана і разбіта на асобныя масівы. Аснову тэрыторыі складаюць валунныя суглінкі, на ўзвышанаых участках захаваліся марэнныя і камавыя пагоркі. Пераважна хвалістая паверхня паніжаецца ў заходнім кірунку (да 100 м пры ўпадзенні [[бебжа|Бебжы]] ў [[Нараў]]). Катлавіна Бебжы наследуе прадаліну, па якой адбываўся сцёк расталых ледавіковых вод<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Найбольшыя абсалютныя адзнакі паверхні на ўсходзе (на [[Саколкаўскае ўзвышша|Саколкаўскім узвышшы]] перасягаюць 200 м). zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. Bogata sieć rzeczna związana jest z trzema dużymi rzekami: Biebrzą na północy, Narwią w części centralnej oraz Bugiem na południu. Gęstą sieć rzeczną tworzą ich liczne dopływy, większe z nich stanowią Brzozówka, Supraśl, Nurzec, Sidra, Brok. Największe znaczenie ma Kotlina Biebrzańska, gdzie wiosną w rozlewiskach gromadzą się wody. Wybitne walory środowiska przyrodniczego regionu znajdują odzwierciedlenie w rozmieszczeniu obszarów chronionych. Zachowane zbiorowiska leśne Puszczy Białowieskiej są chronione w ramach Białowieskiego Parku Narodowego. Dolina Narwi jest chroniona w ramach Narwiańskiego Parku Narodowego. Biebrzański Park Narodowy obejmujący ochroną rozległą dolinę Biebrzy wraz z największym w Polsce kompleksem bagien<ref name = reggeo/>. Найбольшы горад [[Беласток]], таксама на гэтым абшары знаходзяцца гарады [[Бельск-Падляшскі]], [[Замбраў]], [[Гайнаўка]], [[Саколка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> pssf2xgra04tuhzfnqyaf606bsckik4 5120376 5120368 2026-04-03T10:38:09Z JerzyKundrat 174 5120376 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) :::::згодна з патрабаваннямі на Форуме, я зняў з вас блакіроўку і запрашаю да абмеркавання. У той жа час, я лічу, што праблема з вашымі паводзінамі не вырашана і я паведамляю, што буду ставіць пытанне пра вяртанне блакіроўкі на той ці іншы час, калі вы не ўсвядомілі хібнасці сваіх паводзін. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:23, 3 красавіка 2026 (+03) :::::: [[Удзельнік:Plaga med]], хацелася б спачатку ўцямнага каментара аб тым, што менавітв вы хібнасць уласных паводзін усвядомілі, інакш не зразумела, адкуль бярэцца гэты менарскі тон. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:38, 3 красавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) = Паўночнападляская нізіна = [[Файл:Nizina_Północnopodlaska.png|thumb|Паўночнападляская нізіна на карце Польшчы.]] '''Паўночнападляская нізіна''' ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) — фізіка-геаграфічны макрарэгіён, які выдзяляецца на ўсходзе [[Польшча|Польшчы]] і выходзіць да дзяржаўнай мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адносіцца да падправінцыі [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы|Падляшска-Беларускіх узвышшаў]]. Сярод іншых рэгіёнаў Польшчы вызначаецца размяшчэннем на старажытнай [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформе]], кантынентальнасцю клімату, становішчам на геабатанічным рубяжы суббарэальнай лясной зоны Усходняй Еўропы<ref name = kondracki>''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 206—207. — ISBN 83-01-13897-1</ref>. Належыць да шырокай паласы раўнін, якія ўтварыліся ў час [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Паўночная мяжа адпавядае максімальнаму пашырэнню апошняга, [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. Паўднёвай мяжой служыць даліна [[Буг]]а. У пасляледавіковы час у выніку дэнудацыйных і эразійных працэсаў паверхня была паніжана і разбіта на асобныя масівы. Аснову тэрыторыі складаюць валунныя суглінкі, на ўзвышанаых участках захаваліся марэнныя і камавыя пагоркі. Пераважна хвалістая паверхня паніжаецца ў заходнім кірунку (да 100 м пры ўпадзенні [[бебжа|Бебжы]] ў [[Нараў]]). Катлавіна Бебжы наследуе прадаліну, па якой адбываўся сцёк расталых ледавіковых вод<ref name = reggeo>''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5</ref>. Найбольшыя абсалютныя адзнакі паверхні на ўсходзе (на [[Саколкаўскае ўзвышша|Саколкаўскім узвышшы]] перасягаюць 200 м). zaznacza się podział krajobrazów peryglacjalnych na część północną, gdzie przeważają krajobrazy pagórkowate z fragmentami wzgórzowych, oraz południową z dominacją krajobrazów falistych i równinnych z nielicznymi wzgórzowymi. Na północy znaczący jest udział akumulacyjnego krajobrazu den dolin oraz równin bagiennych. W części wschodniej i środkowej występują krajobrazy fluwioglacjalne równinne i faliste, w obniżeniach dolinnych krajobrazy równin zalewowych<ref name = reggeo/>. Kontynentalizm klimatu wyraża się w najniższych na nizinach polskich temperaturach miesięcy zimowych, przy podobnych jak dalej na zachodzie temperaturach lata, co sprawia, że roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych dochodzi do 23° C, podobnie jak w okolicach [[Сувалкі|Suwałk]]. Średnie sumy opadów w roku oscylują około 550 mm i są niższe niż na kulminacjach pojezierzy, ale wyższe niż w środkowej Polsce. Pokrywa śnieżna trwa od 80 do 100 dni. Jednakże klimat wykazuje wyraźne zróżnicowanie, związane z ukształtowaniem powierzchni terenu i rodzajem jej pokrycia (bagna, lasy)<ref name = kondracki/>. Bogata sieć rzeczna związana jest z trzema dużymi rzekami: Biebrzą na północy, Narwią w części centralnej oraz Bugiem na południu. Gęstą sieć rzeczną tworzą ich liczne dopływy, większe z nich stanowią Brzozówka, Supraśl, Nurzec, Sidra, Brok. Największe znaczenie ma Kotlina Biebrzańska, gdzie wiosną w rozlewiskach gromadzą się wody. Wybitne walory środowiska przyrodniczego regionu znajdują odzwierciedlenie w rozmieszczeniu obszarów chronionych. Zachowane zbiorowiska leśne Puszczy Białowieskiej są chronione w ramach Białowieskiego Parku Narodowego. Dolina Narwi jest chroniona w ramach Narwiańskiego Parku Narodowego. Biebrzański Park Narodowy obejmujący ochroną rozległą dolinę Biebrzy wraz z największym w Polsce kompleksem bagien<ref name = reggeo/>. Найбольшы горад [[Беласток]], таксама на гэтым абшары знаходзяцца гарады [[Бельск-Падляшскі]], [[Замбраў]], [[Гайнаўка]], [[Саколка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} <!--[[Катэгорыя:Раўніны Польшчы]]--> qbvhbcuowvgmdc1zui52kurpdk7u5va 0 89341 5120145 4444253 2026-04-02T19:32:33Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Sew-Kz obl.svg]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120145 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Паўночна-Казахстанская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Солтүстік Қазақстан облысы}} |Герб = North Kazakhstan province seal.png |Сцяг = |Краіна = |Статут = [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|Вобласць]] |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 588 910 человек<ref name="Perepis2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9A%D1%80%D0%9F%D0%9D2009_161110%D1%80%D1%83%D1%81.doc Перепись населения Республики Казахстан 2009 года. Краткие итоги.] {{ref-ru}}</ref> |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = 10 |Шчыльнасць = 6,09 |Месца па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 97 990 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = North Kazakhstan in Kazakhstan.svg |Часавыпояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = СКО |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = T, O |Сайт = http://www.sko.kz/ |Заўвагі = }} '''Паўночна-Казахстанская вобласць''' — адна з чатырнаццаці [[Адміністрацыйны падзел Казахстана|абласцей]] у складзе [[Казахстан]]а. Мяжуе на поўначы — з [[Курганская вобласць|Курганскай]], [[Цюменская вобласць|Цюменскай]] і [[Омская вобласць|Омскай вобласцю]] Расіі; на паўднёвым усходзе — з [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласцю]], на поўдні — з [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласцю]], на захадзе — з [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай вобласцю]]. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад [[Петрапаўлаўск]]. == Вядомыя асобы == * [[Васіль Міхайлавіч Чабатароў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Святлана Сяргееўна Пішч]] (нар. 1965) — беларускі палітык. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|North Kazakhstan Province}} * [http://www.sko.kz/ Афіцыйны сайт Паўночна-Казахстанскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425063626/http://www.dpr.sko.kz/ |date=25 красавіка 2013 }} {{Паўночна-Казахстанская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Паўночна-Казахстанская вобласць| ]] 7kg1d0w0z552tb8g0c1z34md3ydtlue 5120278 5120145 2026-04-03T07:55:59Z M.L.Bot 261 5120278 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Паўночна-Казахстанская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Солтүстік Қазақстан облысы}} |Герб = North Kazakhstan province seal.png |Сцяг = |Краіна = |Статут = [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|Вобласць]] |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 588 910 человек<ref name="Perepis2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9A%D1%80%D0%9F%D0%9D2009_161110%D1%80%D1%83%D1%81.doc Перепись населения Республики Казахстан 2009 года. Краткие итоги.] {{ref-ru}}</ref> |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = 10 |Шчыльнасць = 6,09 |Месца па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 97 990 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = СКО |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = T, O |Сайт = http://www.sko.kz/ |Заўвагі = }} '''Паўночна-Казахстанская вобласць''' — адна з чатырнаццаці [[Адміністрацыйны падзел Казахстана|абласцей]] у складзе [[Казахстан]]а. Мяжуе на поўначы — з [[Курганская вобласць|Курганскай]], [[Цюменская вобласць|Цюменскай]] і [[Омская вобласць|Омскай вобласцю]] Расіі; на паўднёвым усходзе — з [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласцю]], на поўдні — з [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласцю]], на захадзе — з [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай вобласцю]]. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад [[Петрапаўлаўск]]. == Вядомыя асобы == * [[Васіль Міхайлавіч Чабатароў]] — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Святлана Сяргееўна Пішч]] (нар. 1965) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|North Kazakhstan Province}} * [http://www.sko.kz/ Афіцыйны сайт Паўночна-Казахстанскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425063626/http://www.dpr.sko.kz/ |date=25 красавіка 2013 }} {{Паўночна-Казахстанская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўночна-Казахстанская вобласць| ]] dkqcjgsy367zoh1twe4rmq0l7ls28i3 0 89354 5120103 4370865 2026-04-02T17:59:57Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Akmol obl.svg]] → [[File:Akmola in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120103 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акмолінская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Ақмола облысы}} |Герб = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|Вобласць]] |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 732 533 чел. |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = 7 |Шчыльнасць = 5,1 |Месца па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 146,2 тыс. |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Akmola in Kazakhstan.svg |Часавыпояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Акм |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = C |Сайт = http://www.akmo.kz/ |Заўвагі = }} '''Акмолінская вобласць''' ({{lang-kk|Ақмола облысы}}) [[Казахстан]]а знаходзіцца ў Паўночным Казахстане. У цэнтры вобласці знаходзіцца сталіца Казахстана [[Астана]], адміністрацыйна не ўваходзіць у вобласць. Адміністрацыйны цэнтр з [[1999]] года — горад [[Какшэтаў]]. Мяжуе на захадзе з [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай]], на поўначы — з [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]], на ўсходзе — з [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай]] і на поўдні — з [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]] абласцямі. Вобласць размешчана ў непасрэднай блізкасці да такіх развітых рэгіёнам Расіі, як [[Урал (рэгіён)|Урал]], [[Цюменская вобласць|Цюменская]], [[Томская вобласць|Томская]], [[Омская вобласць|Омская]] і [[Новасібірская вобласць|Новасібірская]] вобласці, з якімі маюцца ўстаноўленыя доўгачасовыя эканамічныя сувязі, напрацоўваюцца новыя. Атрымліваюць далейшае развіццё эканамічныя сувязі з суседнімі рэгіёнамі [[Казахстан]]а. Захоўваецца тэндэнцыя пашырэння рынку збыту прадукцыі, што вырабляецца ў вобласці. Акмолінская вобласць — аграрна-прамысловы рэгіён. (Гл. «[[Асваенне цаліны]]») == Адміністрацыйні падзел == У складзе вобласці * 2 горада абласнога значэння: [[Какшэтаў]] і [[Сцепнагорск]] * 8 гарадоў раённага падпарадкавання: [[Аколь]], [[Атбасар]], [[Дзяржавінск]], [[Макінск]], [[Сцяпняк]], [[Шчучынск]], [[Ясіль]], [[Ярэйментаў]]. * 17 сельскіх раёнаў: # [[Акольскі раён]] # [[Аршалынскі раён]] # [[Астраханскі раён]] # [[Атбасарскі раён]] # [[раён Біржан сал]] # [[Буландынскі раён]] # [[Бурабайскі раён]] # [[Егіндыкольскі раён]] # [[Жаксынскі раён]] # [[Жаркаінскі раён]] # [[Зерэндзінскі раён]] # [[Каргалжынскі раён]] # [[Сандыктаўскі раён]] # [[Цалінаградскі раён]] # [[Шартандзінскі раён]] # [[Ярэйментаўскі раён]] # [[Ясільскі раён (Акмолінская вобласць)|Ясільскі раён]] * 15 пасёлкаў * 245 сельскіх акруг {{Акмолінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акмолінская вобласць| ]] 3495e7xg58fo1dz20jh5hklx0bfcl7f 5120328 5120103 2026-04-03T08:39:56Z M.L.Bot 261 афармленне 5120328 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акмолінская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Ақмола облысы}} |Герб = Coat of Arms of Aqmola Province (new).png |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|Вобласць]] |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 732 533 чел. |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = 7 |Шчыльнасць = 5,1 |Месца па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 146,2 тыс. |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Акм |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = C |Сайт = http://www.akmo.kz/ |Заўвагі = }} '''Акмолінская вобласць''' ({{lang-kk|Ақмола облысы}}) [[Казахстан]]а знаходзіцца ў Паўночным Казахстане. У цэнтры вобласці знаходзіцца сталіца Казахстана [[Астана]], адміністрацыйна не ўваходзіць у вобласць. Адміністрацыйны цэнтр з 1999 года — горад [[Какшэтаў]]. Мяжуе на захадзе з [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай]], на поўначы — з [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]], на ўсходзе — з [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай]] і на поўдні — з [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]] абласцямі. Вобласць размешчана ў непасрэднай блізкасці да такіх развітых рэгіёнам Расіі, як [[Урал (рэгіён)|Урал]], [[Цюменская вобласць|Цюменская]], [[Томская вобласць|Томская]], [[Омская вобласць|Омская]] і [[Новасібірская вобласць|Новасібірская]] вобласці, з якімі маюцца ўстаноўленыя доўгачасовыя эканамічныя сувязі, напрацоўваюцца новыя. Атрымліваюць далейшае развіццё эканамічныя сувязі з суседнімі рэгіёнамі [[Казахстан]]а. Захоўваецца тэндэнцыя пашырэння рынку збыту прадукцыі, што вырабляецца ў вобласці. Акмолінская вобласць — аграрна-прамысловы рэгіён. (Гл. «[[Асваенне цаліны]]») == Адміністрацыйні падзел == У складзе вобласці * 2 горада абласнога значэння: [[Какшэтаў]] і [[Сцепнагорск]] * 8 гарадоў раённага падпарадкавання: [[Аколь]], [[Атбасар]], [[Дзяржавінск]], [[Макінск]], [[Сцяпняк]], [[Шчучынск]], [[Ясіль]], [[Ярэйментаў]]. * 17 сельскіх раёнаў: # [[Акольскі раён]] # [[Аршалынскі раён]] # [[Астраханскі раён]] # [[Атбасарскі раён]] # [[раён Біржан сал]] # [[Буландынскі раён]] # [[Бурабайскі раён]] # [[Егіндыкольскі раён]] # [[Жаксынскі раён]] # [[Жаркаінскі раён]] # [[Зерэндзінскі раён]] # [[Каргалжынскі раён]] # [[Сандыктаўскі раён]] # [[Цалінаградскі раён]] # [[Шартандзінскі раён]] # [[Ярэйментаўскі раён]] # [[Ясільскі раён (Акмолінская вобласць)|Ясільскі раён]] * 15 пасёлкаў * 245 сельскіх акруг == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Акмолінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акмолінская вобласць| ]] b454emvx30w9m9hozto0g7efkbs0h5x 10 89531 5119999 4984262 2026-04-02T13:13:28Z DzBar 156353 Змяніў катэгорыю, якую дадае шаблон, з "Мінералы" на "Мінералы паводле алфавіта" 5119999 wikitext text/x-wiki {{Картка |назва = Мінерал |аўтазагалоўкі = 1 |from = {{{from|}}} |уверсе = {{Картка/назва|{{{Назва|{{{назва|}}}}}}}} |стыль_уверсе = background: #7da7d9; color: white; text-align: center; |выява = {{wikidata|p18|{{{Выява|{{{выява|}}}}}}|size=235px|alt={{{Подпіс|}}}}} |метка1 = [[Хімічная формула|Формула]] |тэкст1 = {{wikidata|p274|{{{Формула|}}}|references=false|from={{{from|}}}}} |метка2 = [[Малекулярная маса]] |тэкст2 = {{{Малекулярная вага|}}} |вікіданыя2 = |метка3 = [[Прымесь (хімія)|Прымесь]] |тэкст3 = {{{Прымесь|}}} |вікіданыя3 = |метка4 = [[Міжнародная мінералагічная асацыяцыя|Статус IMA]] |тэкст4 = {{{Статус IMA|}}} |вікіданыя4 = p579 |загаловак5 = Фізічныя ўласцівасці |метка6 = [[Колер мінералаў|Колер]] |тэкст6 = {{{Колер|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = [[Колер рысы]] |тэкст7 = {{{Колер рысы|}}} |вікіданыя7 = P534 |метка8 = [[Бляск мінерала|Бляск]] |тэкст8 = {{{Бляск|}}} |вікіданыя8 = |метка9 = [[Празрыстасць мінерала|Празрыстасць]] |тэкст9 = {{{Празрыстасць|}}} |вікіданыя9 = |метка10 = [[Шкала Моаса|Цвёрдасць]] |тэкст10 = {{{Цвёрдасць|}}} |вікіданыя10 = P1088 |метка11 = [[Спайнасць]] |тэкст11 = {{{Спайнасць|}}} |вікіданыя11 = |метка12 = [[Злом]] |тэкст12 = {{{Злом|}}} |вікіданыя12 = P538 |метка13 = [[Шчыльнасць]] |тэкст13 = {{{Шчыльнасць|}}} {{#if:{{{Шчыльнасць|}}}|г/см³}} |вікіданыя13 = P2054 |метка14 = [[Сінгонія]] |тэкст14 = {{{Сінгонія|}}} |вікіданыя14 = P556 |метка15 = [[Крышталічная рашотка]] |тэкст15 = {{{Параметры рашоткі|}}} |вікіданыя15 = |загаловак16 = Аптычныя ўласцівасці |метка17 = [[Паказчык пераламлення]] |тэкст17 = {{{Паказчык пераламлення|}}} |вікіданыя17 = |унізе = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }} <includeonly>{{#if: {{{Выява|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы пра мінералы без ілюстрацый]]}}}}</includeonly> <noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Мінерал |Назва = <!-- Назва мінерала --> |Выява = |Подпіс = |Формула = <!-- Хімічная формула (абавязкова) --> |Малекулярная вага = |Статус IMA = |Колер = |Колер рысы = |Бляск = |Празрыстасць= |Спайнасць = |Сінгонія = <!-- Ортарамбічная, трыганальная і г.д. --> |Параметры рашоткі = <!-- Напр.: a=123 b=123 c=123 Z=4 --> |Цвёрдасць = цвёрдасць па шкале Маоса |Злом = |Прымесь = <!-- Паказаць элементы --> |Шчыльнасць = <!-- Шчыльнасць у г/см³ --> |Паказчык пераламлення = <!-- n_α=значэнне n_β=значэнне n_γ=значэнне --> }} </pre> == {{Comment|Англійскія параметры|Напроста капіраваць з англ. версіі не трэба!}} == * Diaphaneity — празрыстасць * Specific gravity — шчыльнасць * Streak — колер рысы * Cleavage — спайнасць * Crystal symmetry — сінгонія == Гл. таксама == {{tl|Мінералы}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Геалогія|Мінерал]] <includeonly>[[Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта]]</includeonly> </noinclude> {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Мінералы паводле алфавіта}} hhbn1un1yknxcv7inrsm1zmfxsgjti7 5120000 5119999 2026-04-02T13:14:42Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5119999|5119999]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5120000 wikitext text/x-wiki {{Картка |назва = Мінерал |аўтазагалоўкі = 1 |from = {{{from|}}} |уверсе = {{Картка/назва|{{{Назва|{{{назва|}}}}}}}} |стыль_уверсе = background: #7da7d9; color: white; text-align: center; |выява = {{wikidata|p18|{{{Выява|{{{выява|}}}}}}|size=235px|alt={{{Подпіс|}}}}} |метка1 = [[Хімічная формула|Формула]] |тэкст1 = {{wikidata|p274|{{{Формула|}}}|references=false|from={{{from|}}}}} |метка2 = [[Малекулярная маса]] |тэкст2 = {{{Малекулярная вага|}}} |вікіданыя2 = |метка3 = [[Прымесь (хімія)|Прымесь]] |тэкст3 = {{{Прымесь|}}} |вікіданыя3 = |метка4 = [[Міжнародная мінералагічная асацыяцыя|Статус IMA]] |тэкст4 = {{{Статус IMA|}}} |вікіданыя4 = p579 |загаловак5 = Фізічныя ўласцівасці |метка6 = [[Колер мінералаў|Колер]] |тэкст6 = {{{Колер|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = [[Колер рысы]] |тэкст7 = {{{Колер рысы|}}} |вікіданыя7 = P534 |метка8 = [[Бляск мінерала|Бляск]] |тэкст8 = {{{Бляск|}}} |вікіданыя8 = |метка9 = [[Празрыстасць мінерала|Празрыстасць]] |тэкст9 = {{{Празрыстасць|}}} |вікіданыя9 = |метка10 = [[Шкала Моаса|Цвёрдасць]] |тэкст10 = {{{Цвёрдасць|}}} |вікіданыя10 = P1088 |метка11 = [[Спайнасць]] |тэкст11 = {{{Спайнасць|}}} |вікіданыя11 = |метка12 = [[Злом]] |тэкст12 = {{{Злом|}}} |вікіданыя12 = P538 |метка13 = [[Шчыльнасць]] |тэкст13 = {{{Шчыльнасць|}}} {{#if:{{{Шчыльнасць|}}}|г/см³}} |вікіданыя13 = P2054 |метка14 = [[Сінгонія]] |тэкст14 = {{{Сінгонія|}}} |вікіданыя14 = P556 |метка15 = [[Крышталічная рашотка]] |тэкст15 = {{{Параметры рашоткі|}}} |вікіданыя15 = |загаловак16 = Аптычныя ўласцівасці |метка17 = [[Паказчык пераламлення]] |тэкст17 = {{{Паказчык пераламлення|}}} |вікіданыя17 = |унізе = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }} <includeonly>{{#if: {{{Выява|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы пра мінералы без ілюстрацый]]}}}}</includeonly> <noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Мінерал |Назва = <!-- Назва мінерала --> |Выява = |Подпіс = |Формула = <!-- Хімічная формула (абавязкова) --> |Малекулярная вага = |Статус IMA = |Колер = |Колер рысы = |Бляск = |Празрыстасць= |Спайнасць = |Сінгонія = <!-- Ортарамбічная, трыганальная і г.д. --> |Параметры рашоткі = <!-- Напр.: a=123 b=123 c=123 Z=4 --> |Цвёрдасць = цвёрдасць па шкале Маоса |Злом = |Прымесь = <!-- Паказаць элементы --> |Шчыльнасць = <!-- Шчыльнасць у г/см³ --> |Паказчык пераламлення = <!-- n_α=значэнне n_β=значэнне n_γ=значэнне --> }} </pre> == {{Comment|Англійскія параметры|Напроста капіраваць з англ. версіі не трэба!}} == * Diaphaneity — празрыстасць * Specific gravity — шчыльнасць * Streak — колер рысы * Cleavage — спайнасць * Crystal symmetry — сінгонія == Гл. таксама == {{tl|Мінералы}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Геалогія|Мінерал]] <includeonly>[[Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта]]</includeonly> </noinclude> {{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Мінералы}} i7ccek2v8nzroefoqwoyhuz367avqy5 5120002 5120000 2026-04-02T13:20:45Z DzBar 156353 5120002 wikitext text/x-wiki {{Картка |назва = Мінерал |аўтазагалоўкі = 1 |from = {{{from|}}} |уверсе = {{Картка/назва|{{{Назва|{{{назва|}}}}}}}} |стыль_уверсе = background: #7da7d9; color: white; text-align: center; |выява = {{wikidata|p18|{{{Выява|{{{выява|}}}}}}|size=235px|alt={{{Подпіс|}}}}} |метка1 = [[Хімічная формула|Формула]] |тэкст1 = {{wikidata|p274|{{{Формула|}}}|references=false|from={{{from|}}}}} |метка2 = [[Малекулярная маса]] |тэкст2 = {{{Малекулярная вага|}}} |вікіданыя2 = |метка3 = [[Прымесь (хімія)|Прымесь]] |тэкст3 = {{{Прымесь|}}} |вікіданыя3 = |метка4 = [[Міжнародная мінералагічная асацыяцыя|Статус IMA]] |тэкст4 = {{{Статус IMA|}}} |вікіданыя4 = p579 |загаловак5 = Фізічныя ўласцівасці |метка6 = [[Колер мінералаў|Колер]] |тэкст6 = {{{Колер|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = [[Колер рысы]] |тэкст7 = {{{Колер рысы|}}} |вікіданыя7 = P534 |метка8 = [[Бляск мінерала|Бляск]] |тэкст8 = {{{Бляск|}}} |вікіданыя8 = |метка9 = [[Празрыстасць мінерала|Празрыстасць]] |тэкст9 = {{{Празрыстасць|}}} |вікіданыя9 = |метка10 = [[Шкала Моаса|Цвёрдасць]] |тэкст10 = {{{Цвёрдасць|}}} |вікіданыя10 = P1088 |метка11 = [[Спайнасць]] |тэкст11 = {{{Спайнасць|}}} |вікіданыя11 = |метка12 = [[Злом]] |тэкст12 = {{{Злом|}}} |вікіданыя12 = P538 |метка13 = [[Шчыльнасць]] |тэкст13 = {{{Шчыльнасць|}}} {{#if:{{{Шчыльнасць|}}}|г/см³}} |вікіданыя13 = P2054 |метка14 = [[Сінгонія]] |тэкст14 = {{{Сінгонія|}}} |вікіданыя14 = P556 |метка15 = [[Крышталічная рашотка]] |тэкст15 = {{{Параметры рашоткі|}}} |вікіданыя15 = |загаловак16 = Аптычныя ўласцівасці |метка17 = [[Паказчык пераламлення]] |тэкст17 = {{{Паказчык пераламлення|}}} |вікіданыя17 = |унізе = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }} <includeonly>{{#if: {{{Выява|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Артыкулы пра мінералы без ілюстрацый]]}}}} {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Мінералы паводле алфавіта]]}}</includeonly> <noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Мінерал |Назва = <!-- Назва мінерала --> |Выява = |Подпіс = |Формула = <!-- Хімічная формула (абавязкова) --> |Малекулярная вага = |Статус IMA = |Колер = |Колер рысы = |Бляск = |Празрыстасць= |Спайнасць = |Сінгонія = <!-- Ортарамбічная, трыганальная і г.д. --> |Параметры рашоткі = <!-- Напр.: a=123 b=123 c=123 Z=4 --> |Цвёрдасць = цвёрдасць па шкале Маоса |Злом = |Прымесь = <!-- Паказаць элементы --> |Шчыльнасць = <!-- Шчыльнасць у г/см³ --> |Паказчык пераламлення = <!-- n_α=значэнне n_β=значэнне n_γ=значэнне --> }} </pre> == {{Comment|Англійскія параметры|Напроста капіраваць з англ. версіі не трэба!}} == * Diaphaneity — празрыстасць * Specific gravity — шчыльнасць * Streak — колер рысы * Cleavage — спайнасць * Crystal symmetry — сінгонія == Гл. таксама == {{tl|Мінералы}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Геалогія|Мінерал]] 5th09imvfgs9i8bcsedz37whvhby6us 0 91355 5120199 4833128 2026-04-03T00:47:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120199 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Віктар Анатольевіч Раманцоў |Арыгінал імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні= Раманцоў Віктар Анатольевіч |род дзейнасці = [[журналіст]], {{публіцыст|Беларусі}}, краязнаўца |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |бацька = Анатоль Раманцоў |маці = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= 1-е месца на конкурсе «Літаратурныя дажынкі-2011» |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Віктар Анатольевіч Раманцоў''' (нар. {{ДН|20|9|1970}}, г. [[Светлагорск]], [[Гомельская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[журналіст]], [[публіцыст]] і [[краязнавец]]. Член [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюзу журналістаў Беларусі]] ([[2000]]). Жыве і працуе ў Светлагорску. == Біяграфія == Скончыў сярэднюю школу № 6 гоорада Светлагорска, [[Светлагорскі індустрыяльны тэхнікум]] ([[1989]]) і філалагічны факультэт [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]] ([[1996]], філолаг, выкладчык [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] [[Мова|моў]] і [[Літаратура|літаратуры]]). Служыў у памежных войсках. Працаваў у [[Філіял Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа (Светлагорск)|філіяле Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа]], [[газета]]х «Химики» (працуе і ў апошні [[час]]) і «Ранак-плюс», Светлагорск. Аўтар некалькіх сотняў артыкулаў у перыядычным [[друк]]у, некалькіх дзесяткаў [[эсэ]]. Мае трох дзяцей<ref>''Раманцоў, В. А.'' Зведаная зямля. Светлагоршчына ў пытаннях і адказах. Кніга 1. — Мн.: Галіяфы, 2011, с. 4 вокладкі.</ref>. == Творчасць == Удзельнічаў у [[Грамадства|грамадскім]] [[Гісторыя Беларусі|гісторыка]]-[[Культура|культурным]] аб’яднанні «[[Поўня (аб’яднанне)|Поўня]]», у выяўленні [[Здудзіцкі каменны крыж|Здудзіцкага каменнага крыжа]]<ref>[http://www.mospat.ru/index.php?page=40031 Средневековый поклонный крест установлен в Гомельской области // Русская православная церковь: официальный сайт Московского патриархата. 2008. 11 марта. {{ref-ru}}]</ref>. Аўтар ідэі [[Археалогія Беларусі|археалагічных]] раскопак на месцы колішняга горада [[Казімір (горад)|Казімір]]. Адзін з укладальнікаў зборніку матэрыялаў канферэнцыі «[[Шацілкаўскія чытанні]]» [[2010]] г.<ref>[https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=&srcid=0B2dBhRLaMLu6Y2EyNmU1MTEtZWM0ZC00ZTI5LWFkZTYtNTg4ODEzNGUzYmUy&hl=en_US Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы II гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. / Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, В. А. Раманцоў. — Светлагорск, 2011. — 90 с., іл.]</ref>, склаў DVD-дыск аб канферэнцыі<ref>{{Cite web |url=http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=239 |title=«Шацілкаўскія чытанні» на DVD-відэа |access-date=27 верасня 2011 |archive-date=28 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928092226/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=239 |url-status=dead }}</ref>. Напісаў [[Кніга|кнігу]] «Зведаная зямля: [[Светлагорскі раён|Светлагоршчына]] ў пытаннях і адказах»<ref>[http://www.gp.by/section/culture/33169.html Мартыненка, А. Кніга Віктара Раманцова «Зведаная зямля. Светлагоршчына ў пытаннях і адказах» убачыла свет // Гомельская праўда. 2011. 6 кастрычніка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аўтар дакументальнага фільма «Шацілкі-Светлагорск: міты і рэаліі» (2012—2013 гг.)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CAFhIl6Q03I Шацiлкi — Светлагорск: мiты i рэалii.]</ref>, дакументальнага серыяла «Зведаная зямля» (2017)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jMQ8Bz9CoZM Дакументальны серыял «Зведаная зямля».]</ref>, дакументальны серыял «Казімір: вяртанне забытага горада» (2017)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Zt9OwI5o-TI&list=PL_wKwPq6D4V7eOL-WSSI2AuQS-qKwN00L Дакументальны серыял «Казімір: вяртанне забытага горада».]</ref>. == Узнагароды і прэміі == <!--* [[1997]] — дыплом III ступені Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь у конкурсе студэнцкіх навуковых работ, за працу «На шляху да самапазнання: праблема беларускага нацыянальнага адраджэння ў люстэрку беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя („Дзве душы“ М. Гарэцкага, „Адвечным шляхам…“ І. Абдзіраловіча)»{{крыніца?}}. Не пададзена крыніца. --> * [[1998]] — 3-е месца ў светлагорскім раённым літаратурным конкурсе «Дэбют» (старшыня жюры — паэт [[Ізяслаў Рыгоравіч Катляроў|І. Р. Катляроў]])<ref>Селезнёва С. «Дебют» состоялся // Ранак-плюс. 1998. № 12. С. 3.</ref>. * [[2011]] — 1-е месца ў конкурсе «Літаратурныя дажынкі-2011» (ініцыятыва «Твой Фест», сайт Krevo.by пры падтрымцы кампаніі «Будзьма беларусамі!» і беларускага ПЭН-цэнтра)<ref>[http://budzma.org/budzma/litaraturnyya-dazhynki-2011-pershy-uradzhaj.html «Літаратурныя Дажынкі — 2011»: першы ўраджай.]</ref>. == Публікацыі == * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?id=0185 Аляксандр Шыманоўскі — этнограф з Чэрніна (да 160-годдзя з дня нараджэння) // Шацілкаўскія чытанні: матэрыялы II гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г. — Светлагорск, 2011, с. 53 — 58.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190217030107/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?id=0185 |date=17 лютага 2019 }} * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?id=0187 Гібель карабля «Вінніца» — класічная трагедыя ў вайсковым стылі // Тамсама, с. 65 — 71.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190223074525/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?id=0187 |date=23 лютага 2019 }} * Зведаная зямля. Светлагоршчына ў пытаннях і адказах. — [[Мінск]], [[2011]]. — ISBN 978-985-6906-52-0. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://budzma.org/budzma/prezentacyya-knihi-viktara-ramancova-u-svetlahorsku.html Прэзентацыя кнігі Віктара Раманцова ў Светлагорску.] * http://sn.by/2011/10/04/zvedanaya-zyamlya/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310180846/http://sn.by/2011/10/04/zvedanaya-zyamlya/ |date=10 сакавіка 2016 }} * [http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=110349&newsPage=0 Некляев: Дуб поэзии греет мне душу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120327102200/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=110349&newsPage=0 |date=27 сакавіка 2012 }} * [http://kraj.by/belarus/news/kultura/-v-krevo-proshli-literaturnie-doginki-foto-2011-11-15 В Крево прошли «Литературные дожинки» (фото).]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.nv-online.info/by/227/culture/38859/%D0%A3-%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96--%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0-%D0%9F%D0%B0%D1%8D%D0%B7%D1%96%D1%96%28%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B6%29.htm Чыгір Г. У Крэве пасадзілі дрэва Паэзіі…(фотарэпартаж).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305163515/http://www.nv-online.info/by/227/culture/38859/%D0%A3-%D0%9A%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96--%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B0-%D0%9F%D0%B0%D1%8D%D0%B7%D1%96%D1%96%28%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B6%29.htm |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://budzma.org/budzma/litaraturnyya-dazhynki-2011-pershy-uradzhaj.html «Літаратурныя Дажынкі — 2011»: першы ўраджай.] * [http://www.svaboda.org/content/article/24395166.html Скобла М. Крэўская унія паэтаў.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раманцоў Віктар Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] jl0lbbo2qdba6vdts3b4oi5jq1e8uca 0 96457 5120155 4533457 2026-04-02T20:09:47Z 5120155 wikitext text/x-wiki {{баксёр |Імя = Аляксей Кудзін |Фатаграфія = |Поўнае імя = Аляксей Кудзін |Мянушка = Цагліна |Рост = 188 см |Вага = 95 кг |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Пражыванне = |Першы бой = |Стойка = |Стыль = [[Кікбоксінг]], [[Муай тай]] |Пояс = |Баёў = 40 |Перамог = 26 |Параз = 12 |Нічыіх = 1 |Не адбыліся = 1 |}} '''Аляксей Кудзін''' (нар. [[12 кастрычніка]] [[1984]] г. [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]) — беларускі кікбаксёр-прафесіянал. Чэмпіён свету і Еўропы па версіі WBKF, фіналіст турніру King of Kings — этапу Гран-пры K-1 (2010). Акрамя спаборніцтваў па кікбоксінгу правёў некалькі прафесійных баёў па змяшаных адзінаборствах. == Спартыўная кар’ера == * 2006 — чэмпіён свету па тайскім боксе * 2007 — чэмпіён Еўропы і свету па кікбоксінгу па версіі WBKF * 2007 — чэмпіён свету па версіі IFMA * 2008 — чэмпіён свету па версіі IFMA * 2010 — чэмпіён Еўропы па тайскім боксе * 2010 — фіналіст турніру King of Kings GP, які прайшоў 16 снежня ў Адзінцова * 2011 — чэмпіён Еўропы і свету па тайскім боксе па версіі IFMA == Пераслед == Удзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі]] ў жніўні 2020 года. Тады ў [[Маладзечна]] Аляксей Кудзін пабіўся з амапаўцамі, пасля чаго быў жорстка затрыманы, стаў фігурантам крымінальнай справы. Абвінавачваны па артыкуле 364 Крымінальнага кодэксу (гвалт у адносінах супрацоўніка органаў унутраных спраў). З жніўня да сярэдзіны лістапада знаходзіўся пад хатнім арыштам, а пасля з’ехаў з Беларусі ў Заходнюю Еўропу. Затым перабраўся ў манастыр у Расію, дзе яго затрымалі па патрабаванні беларускіх уладаў<ref name="nn.by">{{cite web|url=https://nashaniva.com/275363|title=«Не буду называць Лёшу героем. Ён проста зрабіў тое, што павінен». Маналог жонкі арыштаванага байца Кудзіна, якая засталася з пяццю дзецьмі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Яго экстрадзіравалі ў Беларусь, дзе ён у выніку і быў асуджаны на 2 гады і 6 месяцаў калоніі агульнага рэжыму. Адбываў пакаранне ў Шклоўскай калоніі. Выйшаў на волю пад канец 2022 года. 12 жніўня 2021 года праваабарончыя арганізацыі Беларусі прызналі яго палітычным вязнем<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/104653|title=Патрабуем неадкладнага перагляду прысудаў і вызвалення палітвязняў Кудзіна і Сакалоўскага|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2021-08-12}}</ref>. == Сям’я == Жонка Таццяна Пархімовіч, у сям’і двое родных і трое прыёмных дзяцей<ref name="nn.by"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rh.by/by/304/10/9988/ Пяць баёў маладзечанца Кудзіна каштуюць як гадавы заробак астранаўта NASA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170912191309/http://www.rh.by/by/304/10/9988/ |date=12 верасня 2017 }} * [http://www.sherdog.com/fighter/Alexei-Kudin-8065 Профіль Аляксея Кудзіна] на сайце [[Sherdog]] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Кудзін Аляксей}} [[Катэгорыя:Кікбаксёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Байцы змяшаных адзінаборстваў Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] n1g2to0gtj4pqd6pdg347ec4skuf525 10 96463 5120182 5118421 2026-04-02T22:21:51Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5120182 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Мова і мовы |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |клас_спісаў = hlist |загаловак = [[Мова]] і [[Мовы свету|мовы]] |загаловак1 = |спіс1 = * [[Сістэма мовы]] * [[Узроўні мовы]] * [[Адзінка мовы|Адзінкі мовы]] * [[Курс агульнай лінгвістыкі#Мова і маўленне|Мова і маўленне]] * [[Сінтагма]] і [[Парадыгма (мовазнаўства)|парадыгма]] * [[Дыяхранія]] і [[сінхранія]] * [[Праблема «мова ці дыялект»|Мова ці дыялект]] * [[Мова|Натуральная мова]] * [[Штучная мова]] * [[Разнавіднасці мовы]] * [[Моўнае сваяцтва]] * [[Моўная сістэматыка]] * [[Генеалагічная класіфікацыя моў|Генетычная класіфікацыя моў]] * [[Тыпалогія (лінгвістыка)|Лінгвістычная тыпалогія]] |стыль_унізе = |унізе = [[Мовазнаўства|Лінгвістыка]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лінгвістыка]] </noinclude> g58ume2ckfr70u00882fu7io2t2uad6 0 109254 5120073 4818269 2026-04-02T16:22:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120073 wikitext text/x-wiki [[Выява:Altshausen Schloss Wappen Haus Wuerttemberg 2005.jpg|thumb|Герб Вюртэмбергскіх на браме ў палацавым парку Альтхаўзена]] '''Вюртэмбергскі дом''', які мае свае карані ў асяроддзі [[Салічная дынастыя|Саліяў]], кіраваў [[Вюртэмберг]]ам з канца XII стагоддзя да 1918 года. Галоўнымі супернікамі Вюртэмбергаў за вяршэнства ў [[Швабія|Швабіі]] традыцыйна былі [[Цэрынгены]] і [[род Фюрстэнбергаў|Фюрстэнбергі]]. Па выніках [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войн]] вюртэмбергскія кіраўнікі, быўшы найбліжэйшымі сваякамі [[Раманавы]]х праз [[Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)|Марыю Фёдараўну]], нарасцілі свае ўладанні і прынялі каралеўскі тытул (гл. [[каралеўства Вюртэмберг]]). Адна з галін роду да канца XVIII стагоддзя правіла [[графства Манбельяр|княствам Манбельярскім]] на тэрыторыі сучаснай [[Францыя|Францыі]]. == Вядомыя прадстаўнікі == * Усё [[Спіс кіраўнікоў Вюртэмберга|кіраўнікі Вюртэмберга]] * Іншыя члены Дому: ** [[Аўгуст Фрыдрых Эбергард Вюртэмбергскі]] (1813—1885) ** [[Аляксандр Вюртэмбергскі, 1771—1833|Аляксандр Вюртэмбергскі]] (1771—1833) ** [[Альбрэхт Вюртэмбергскі]] (1865—1939) ** [[Амалія Баварская]] (1865—1912) ** [[Яўгеній Вюртэмбергскі]] (1788—1857) ** [[Алена Паўлаўна (Фрыдэрыка Вюртэмбергская)]] (1807—1873) ** [[Карл Вюртэмбергскі]] (нар. 1936) ** [[Людвіг Вюртэмбергскі]] (1756—1817) ** [[Марыя Фёдараўна (жонка Паўла I)|Марыя Фёдараўна, жонка Паўла I]] (1759—1828) ** [[Павел Карл Фрыдрых Аўгуст Вюртэмбергскі]] (1785—1852) ** [[Сафія, прынцэса Вюртэмбергская]] (1818—1877) * Прадстаўнікі марганатычных галін: ** [[Марыя Тэкская]] — каралева Англіі ** [[Вільгельм фон Урах]] — кароль Літвы == Рэзідэнцыі Вюртэмбергаў == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=31%|Выява ! width=23%|Назва ! width=23%|Месцазнаходжанне ! width=23%|Стыль |- | [[Выява:Altes Schloss - Stuttgart - Germany - panorama.jpg|225px]] | [[Стары замак (Штутгарт)|Старая Штутгарцкая рэзідэнцыя]] | [[Штутгарт]] | [[Рэнесанс]] |- | [[Выява:Neues_Schloss,_Stuttgart.jpg|250px]] | [[Новы палац (Штутгарт)|Новая Штутгарцкая рэзідэнцыя]] | [[Штутгарт]] | [[Класіцызм]] |- | [[Выява:Ludwigsburger Schloss.jpg|200px]] | [[Людвігсбургская рэзідэнцыя]] | [[Людвігсбург]] | [[Барока]] |- | [[Выява:Schloss-hohenheim.jpg|200px]] | [[Хоэнхаймскі палац]] | [[Хоэнхайм]] | [[Барока]] |- | [[Выява:Altshausen Schloss Torgebaeude 2005 b.jpg|170px]] | [[Замак Альтсхаўзен]] | [[Альтсхаўзен]] | [[Барока]] |- | [[Выява:Schloss favorite park blick.jpg|200px]] | Віла «[[Фаварыт, Людвігсбург|Фаварыт]]» | [[Людвігсбург]] | [[Барока]] |- | [[Выява:Blick aus Studio Akademie Schloss Solitude.jpg|200px]] | Віла «[[Саліцюд]]» | [[Штутгарт]] | [[Ракако]] |} == Спасылкі == {{Commonscat|Coats of arms of Württemberg}} * [http://genealogy.euweb.cz/wurttemb/wurtt1.html Радавод роспіс Вюртэмбергскага дому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130116193757/http://genealogy.euweb.cz/wurttemb/wurtt1.html |date=16 студзеня 2013 }} * [http://www.suedkurier.de/region/bodenseekreis-oberschwaben/friedrichshafen/Das-Haus-Wuerttemberg;art372474,3547946 «Das Haus Württemberg»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215064814/http://www.suedkurier.de/region/bodenseekreis-oberschwaben/friedrichshafen/Das-Haus-Wuerttemberg;art372474,3547946 |date=15 снежня 2013 }} {{ref-de}} * [http://www.hofkammer.de/ Hofkammer des Hauses Württemberg] {{ref-de}} {{Каралеўскія дынастыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вюртэмбергскі дом| ]] 5axavyy8bg2qsefj2rtolzhtl25ejxm 0 113253 5120045 4539974 2026-04-02T14:46:39Z DzBar 156353 выява 5120045 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Іанічныя астравы |Нацыянальная назва = el/Ιόνια νησιά |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Іанічнае мора |Колькасць астравоў = |Найбуйнейшы востраў = Кефалінія |Агульная плошча = 2300 |Найвышэйшы пункт = 1628 |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = Іанічныя астравы (перыферыя) |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Іанічныя (Іанійскія) астравы''' — група астравоў у заходняй і паўднёва-заходняй частцы [[Грэцыя|Грэцыі]]. Сваю назву астравы атрымалі ад [[Іанічнае мора|аднайменнага мора]], якое абмывае берагі астравоў у сваёй усходняй частцы. Гэтыя астравы таксама часта называюць «Сям'ю Астравамі», хоць акрамя сямі асноўных існуе мноства невялікіх астраўкоў. [[Файл:Location map of IonianIslands (Greece).svg|міні|''Іанічныя астравы на карце Грэцыі'']] У спіс асноўных астравоў уваходзяць (з поўначы на поўдзень): * [[востраў Керкіра]] (таксама вядомы як Корфу) * [[востраў Паксас]] * [[востраў Лефкас]] * [[востраў Ітака]] * [[востраў Кефалінія]] * [[востраў Закінф]] * [[востраў Кітыра]] (адносіцца да перыферыі Атыка) == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * Bory de St. Vincent, «Hist. et description des î les J.» (П., 1823); * Davy, «The J. under British Protection» (Л., 1851); * Davy, «Storia delle isole J. sotto il reggimento dei republicain francesi» (Лондон, 1860); * Fr. Lenormant, «Le gouvernement des iles J.» (Париж, 1861); * Lunsi, «Della condizione politica delle is o le J. sotto il dominio veneto» (Вен., 1858); «Della republica settinsulare» (Болонья, 1863): Pauthier, «Les îles J. pendant l’occupation franç aise et le protectorat angl.» (т. же, 1863); * Ansted. «The J. I.» (Л., 1863); Riemann (Recherches arch éologiques sur les î les J." (П., 1879—1880); * Μαυροιάννις, « Ίστορία των ΄ισνίων νήσων. 1797—1815» (1889). == Спасылкі == * [http://www.greeka.com/greece-islands.htm Онлайн-путеводитель по островам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218053436/http://www.greeka.com/greece-islands.htm |date=18 снежня 2008 }} {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Іанічныя астравы}} {{Атлантычны акіян}} [[Катэгорыя:Астравы Іанічнага мора|*]] [[Катэгорыя:Іанічныя астравы| ]] [[Катэгорыя:Астравы Грэцыі]] baxfo0o3vx6qxiypat7qf597kdvkwa3 0 113617 5120116 5006718 2026-04-02T18:43:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120116 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вялікі Лес}} {{Мікрараён |Назва = Вялікі лес |Арыгінальная назва = |Выява =Vialiki_les.jpg |Каментары = |Горад = [[Мінск]] |Адміністрацыйная акруга горада = |Адміністрацыйны раён горада = [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]] |Першае згадванне = 1920-я |Дата заснавання = [[1920]] |Каардынаты = |Ранейшы статус = ЗВГ |Год уключэння ў межы горада =[[10 лістапада]] [[1997]] |Ранейшыя назвы = Усходні |Этнахаронім = |Паштовыя індэксы = 220056 |Плошча = |Насельніцтва = }} '''Вялікі Лес''' — [[мікрараён]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Мінск]]а, за [[Магістраль М9|МКАД]]. Узнік у 2000-х на месцы аднайменных [[хутар]]оў пасярод даўняга вялізнага ляснога масіву. Назву «Вялікі Лес» атрымаў адпаведна рашэння 24-га склікання № 274/22/24 ад 22 снежня 2006 года<ref>http://minsk.gov.by/ru/normdoc/2079/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821011933/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/2079/ |date=21 жніўня 2011 }}</ref>.Названы з-за паселішча хутар Вялікі Лес (9 двароў). Вайну хутар не перажыў, і імя было забыта амаль на 70 гадоў. Мае будаўнічую назву '''Усходні'''. == Размяшчэнне == Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Мінска. Побач з буйным мікрараёнам [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], які знаходзіцца з паўночнага-захаду, і вёскай Калодзішчы, якая знаходзіцца з усходу. Таксама з паўднёвага ўсходу ад мікрараёна размешчана чыгуначная станцыя Азярышча і аднайменны пасёлак. == Гісторыя == Заснаваны прыблізна ў 1920-я гады. Спачатку складаўся з адной вуліцы. На карце 1934 г. ваенны гарадок Уручча пазначаны як ваенны лагер каля чыгункі. Такімі лагерамі быў акружаны Мінск. Бліжэйшыя — Сухарукія і Калодзішчы. На даваенных картах чыгунка праходзіла ад станцыі «[[Азярышча (станцыя)|Азярышча]]» праз лясны масіў міма вёсак Уручча і Копішча ў вёску Падбалоцце. Разабрана да вайны. У 1937—1939 і 1940 гг. тут дыслакавалася 100 стралковая дывізія, былі размешчаны КП акругі, шпіталь. З даваенных будынкаў захаваліся чатыры дамы на вул. Панамарова. У 1945 годзе сюды ва Уруччы перадыслакавалі з [[Берлін]]а 120-ю дывізію. Да 1991 года 90 % насельніцтва складаў афіцэрскі склад Узброеных Сіл СССР, пазней — Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, аднак пасля скасавання статусу закрытага ваеннага гарадка насельніцтва стала пераважна цывільным. 10 лістапада 1997 года ўвайшоў у склад Мінска<ref name="ctv.by">http://www.ctv.by/node/45724 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181217145842/http://www.ctv.by/node/45724 |date=17 снежня 2018 }}</ref>. Да 1998 года меў статус ЗВГ (закрытага ваеннага гарадка). == Асноўныя вуліцы == * [[Вуліца Бяляева (Мінск)|Бяляева]] * [[Паштовая вуліца (Мінск)|Паштовая]] * [[Садовая вуліца (Мінск)|Садовая]] * [[Вуліца 50 год Перамогі (Мінск)|50 Год Перамогі]] * [[Рагачоўская вуліца (Мінск)|Рагачоўская]] * [[Вуліца Вадалажскага (Мінск)|Вадалажскага]] * [[Вуліца Панамарова (Мінск)|Панамарова]] * [[Вуліца Герояў 120 Дывізіі (Мінск)|Герояў 120-й дывізіі]] == Інфраструктура == * 2 школы * пошта * крамы * 2 дзіцячых садка * водна-аздараўленчы комплекс * 2 цырульні * кафэ * музей === Транспарт === Праз раён праходзяць [[Мінскі аўтобус|аўтобусныя]] маршруты. Раён абслугоўваюць дыспетчарская станцыя Уручча-2 і дыспетчарская станцыя Уручча-4. <div class="NavFrame" style="width:100%; background:#bcd2ee; margin-bottom:1px;"> <div class="NavHead" style="background:#FA8072; padding-bottom: 2px; padding-top: 2px; text-align:center; padding-left:1em">''' Транспартная інфраструктура мікрараёна'''<ref>[http://minsktrans.by/city/#minsk/bus Афіцыйная старонка ДП «Мінсктранс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228123949/http://www.minsktrans.by/city/#minsk/bus |date=28 снежня 2014 }}.</ref></div> <div class="NavContent" style="margin-bottom: 0.1em; padding: 0.2em; border-left-style:solid; border-left-width:3px; border-left-color:#c6e2ff; background-color:#c6e2ff;text-align:center;"> {| class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Нумар маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Назва маршрута: ! style="width:10%; background:#b9d3ee;" | Заўвагі: |- ! style="width:10%; background:#bcd2ee;" colspan="3" | [[Мінскі аўтобус|Аўтобусныя маршруты:]] |- | style="background:#b9d3ee;" | 15 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Фогеля | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 15д | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Фогеля | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 31 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Каладзішчанскія могілкі | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 63д | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Фогеля | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца, 17.30, 18.20 |- | style="background:#b9d3ee;" | 80 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Карбышава — Вялікі лес | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 80д | style="background:#b9d3ee;" | д/с Карбышава — Вялікі лес | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца, 6.56, 12.55 |- | style="background:#b9d3ee;" | 86 | style="background:#b9d3ee;" | Копішча — Азярышча | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 99 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-4 — Ваенная акадэмія | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 139 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Каліноўскага — Танкавая | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 153 | style="background:#b9d3ee;" | ст.м. Уручча — Танкавая | style="background:#b9d3ee;" | 6.14 — 8.36 |- | style="background:#b9d3ee;" | 153д | style="background:#b9d3ee;" | Танкавая — ст.м. Уручча | style="background:#b9d3ee;" | Панядзелак - пятніца, 16.27 — 20.04 |- | style="background:#b9d3ee;" | 155 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-4 — Азярышча | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 167 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Калодзішчы | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 169 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — чыг.ст. Калодзішчы | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 194с | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — Калодзішчы-2 (Палігон) | style="background:#b9d3ee;" | |- | style="background:#b9d3ee;" | 195 | style="background:#b9d3ee;" | д/с Уручча-2 — МТЗ Калодзішчы | style="background:#b9d3ee;" | |- |} </div> </div> == Насельніцтва == Да 1991 года 90 % насельніцтва складалі афіцэры <!--(з сем’ямі?)--> Узброеных Сіл СССР, пазней [[Узброеныя сілы Беларусі|УС РБ]], аднак, пасля адмены статусу ЗВГ насельніцтва стала пераважна грамадзянскім. == Забудова == Гарадок забудаваны пяціпавярховымі жылымі дамамі серыі КПД-4570, П-101, таксама ёсць дзевяціпавярховыя 86 серыі, а таксама [[М-464|М-464БК]], [[М-464|М-464М]], [[М-464|М-464У]], [[М-111-90]], ЗА-ОПБ і М-335. У гарадку выразна акрэслены цэнтр — мемарыяльны комплекс і ГДА. У гарадку ёсць помнікі [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]] і безыменнаму салдату. У 1990-я гады з’явіўся 2-гі мікрараён, спачатку без сацыяльна-побытавай інфраструктуры, якая будуецца толькі ў апошнія гады. У пачатку 2000-х з’явіўся 3-ці мікрараён, яшчэ не завершаны ў поўным аб’ёме. === Забудова ў цяперашні час === Станам на 2014 год у ваенным гарадку вядзецца актыўнае будаўніцтва, будуецца 5-ты мікрараён. Таксама запланавана ўшчыльніць наяўную забудову у 1-м і 2-м мікрараёнах. Цяпер гарадок падзелены на 7 мікрараёнаў<ref name="ctv.by"/>. У 2-м квартале 2013 года пачата ўшчыльненне 7-га мікрараёна<ref>http://realt.onliner.by/2013/09/03/gorodok-9</ref>. {{Панарама|New locality in Minsk.jpg|1250px|Панарамны здымак мікрараёна Вялікі Лес-2.}} == Ваенныя аб’екты == Цяпер у гарадку размяшчаецца [[120-я Рагачоўская асобная механізаваная брыгада|120-я асобная гвардзейская механізаваная Рагачоўская Чырванасцяжная ордэнаў Суворава і Кутузава брыгада імя Вярхоўнага савета Беларускай ССР]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pobeda1945.su/division/3697 |title=Архіўная копія |access-date=3 студзеня 2014 |archive-date=26 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002717/http://www.pobeda1945.su/division/3697 |url-status=dead }}</ref>, таксама полк [[Унутраныя войскі|унутраных войскаў]] МУС РБ. Размяшчаюцца шматлікія сховішчы ваеннай тэхнікі, пакінутай пасля касавання [[СССР]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мікрараёны Мінска}} [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] [[Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)]] oacvu2zcynp69uterwv4mvec2u6ifhd 0 113715 5120258 5118105 2026-04-03T07:26:17Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Inspiration of Saint Matthew by Caravaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg]] → File replacement: update from a old and low quality version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 5120258 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкая базіліка |Беларуская назва = Сан-Луіджы-дэі-Франчэзі |Арыгінальная назва = San Luigi dei Francesi |Выява = San Luigi dei Francesi - facciata.jpg |Подпіс выявы = Фасад базілікі |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Італія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Рым, ''Piazza San Luigi de’ Francesi'' 2 |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 53 |lat_sec = 58.5 |lon_dir = E |lon_deg = 12 |lon_min = 28 |lon_sec = 28.8 |region = IT |CoordScale = |Канфесія = Каталіцызм |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = базіліка |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Храмавае свята = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = тытулярная царква |Сайт = |Commons = San Luigi dei Francesi (Rome) }} '''Сан-Луіджы-дэі-Франчэзі''' ({{lang-la|Sancti Ludovici Francorum de Urbe}}) — [[тытулярная царква]] (з 7 чэрвеня [[1967]] года) у [[Рым]]е, размешчана недалёка ад [[П'яцца Навона]]. Царква была пабудавана ў [[1518]]—[[1589]] гадах пры садзейнічанні французскіх майстроў і прысвечана каралю Францыі [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовіку IX]]. Праект фасада быў, магчыма, выкананы [[Джакама дэла Порта]]. У капэле Кантарэлі вывешаны працы [[Караваджа]] ([[1597]]—[[1602]]), прысвечаныя жыццю апостала [[Левій Матфей|Матфея]]. == Галерэя == <gallery> Выява:Michelangelo Caravaggio 040.jpg|[[Пакліканне апостала Матфея]] Выява:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|[[Святы Матфей і анёл]] Выява:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|Пакутніцтва св. Матфея </gallery> == Тытулярная царква == Царква Святога Людовіка Французскага з'яўляецца [[тытулярная царква|тытулярнай царквой]], [[кардынал-святар|кардыналам-святаром]] з [[тытулярная царква|тытулам царквы]] ''Святога Людовіка Французскага'' з [[24 лістапада]] [[2007]] года, з'яўляецца французскі [[кардынал]] [[Андрэ Вен-Труа]]. == Літаратура == * Heinz-Joachim Fischer: ''Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt.'' DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2. {{Рымскія цэрквы}} [[Катэгорыя:Храмы Рыма|Л]] [[Катэгорыя:Тытулярныя цэрквы Рыма|Л]] pyp3qps7if7nr11lj12v2v3tct2om0x 0 119260 5120127 5008441 2026-04-02T18:56:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120127 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|46|14|0|N|6|3|0|E|type:landmark}} {{За межамі Стандартнай мадэлі}} [[Выява:LHC.svg|300px|thumb|'''Дэтэктары і прадпаскаральнікі ВАК'''<br />Траекторыя пратонаў p (і цяжкіх іонаў свінцу Pb) пачынаецца ў лінейных паскаральніках (у пунктах p і Pb, адпаведна). Затым часціцы трапляюць у [[бустар]] пратоннага сінхратрона (PS), праз яго — у пратонны суперсінхратрон ([[Супер-пратонны сінхратрон|SPS]]) і, нарэшце, непасрэдна ў тунэль ВАК.<br /><small>Дэтэктары [[TOTEM]] і [[LHCf]], адсутныя на схеме, знаходзяцца побач з дэтэктарамі [[Кампактны мюённы саленоід|CMS]] і [[Эксперымент ATLAS|ATLAS]], адпаведна.</small>]] [[Выява:Location Large Hadron Collider.PNG|300px|thumb|Карта з нанесеным на яе размяшчэннем Калайдара]] '''Вялі́кі адро́нны кала́йдар, ВАК''' (таксама ''Вялікі адронны паскаральнік''; {{мова-en|Large Hadron Collider}}) — самы вялікі ў свеце паскаральнік зараджаных [[Элементарная часціца|часціц]] ([[пратон]]аў, цяжкіх [[іон]]аў), а таксама створаны для вывучэння вынікаў іх сутыкненняў. Знаходзіцца ў [[Еўрапейскі Савет Ядзерных Даследаванняў|Еўрапейскім Савеце Ядзерных Даследаванняў]] каля [[Жэнева|Жэневы]]. ВАК размяшчаецца на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Вялікі адронны калайдар з'яўляецца самай вялікай штучнай машынай ў свеце. Яго структурныя элементы знаходзяцца ў тунэлі ў форме круга даўжынёй {{nowrap|26 659 м}},<ref name="lhc_facts">[http://public.web.cern.ch/public/en/LHC/Facts-en.html LHC: Facts and figures] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090716140645/http://public.web.cern.ch/public/en/LHC/Facts-en.html |date=16 ліпеня 2009 }}, ''[[CERN]]'' {{ref-en}}</ref> на глыбіні ад 50 да 175 метраў пад зямлёй.<ref name="lhc_data">[http://www.astronoo.com/articles/LHC-en.html The Large Hadron Collider (LHC)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120810022349/http://www.astronoo.com/articles/LHC-en.html |date=10 жніўня 2012 }} {{ref-en}}</ref> [[Сінхратрон]] прызначаны разганяць пратоны з энергіяй 7 ТэВ (7×10¹² электронвольт) на часціцу.<ref name="lhc_latimes">Khan, Amina. [http://articles.latimes.com/2010/mar/31/science/la-sci-hadron31-2010mar31 Large Hadron Collider rewards scientists watching at Caltech], ''[[Los Angeles Times]]'' {{ref-en}}</ref> Вынікі вымяраюцца двума вялікімі дэтэктарамі элементарных часціц: [[ATLAS]] і [[CMS (дэтэктар элементарных часціц)|CMS]], двума меншымі [[ALICE]] і [[LHCb]], і малымі [[TOTEM]], [[CASTOR]] і [[LHCf]]. Першыя выпрабаванні працы паскаральніка адбыліся [[11 жніўня|11]] і [[24 жніўня]] [[2008]] года.<ref name="nn_lhc">[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=19757 Вялікі Выбух адкладзены да 21 кастрычніка], ''Наша Ніва''</ref> == Гісторыя == Першыя прапановы аб пабудове адроннага калайдара з'явіліся ў [[1984]] годзе і былі афіцыйна ўхваленыя праз 10 гадоў, яго папярэднікам быў [[вялікі электронна-пазітронны калайдар]], які афіцыйна пачаў працаваць [[13 лістапада]] [[1989]] года з удзелам кіраўнікоў дзяржаў і міністраў навукі еўрапейскіх краін, але ў выніку будовы ВАК праз 11 гадоў, [[2 лістапада]] [[2000]] года электронна-пазітронны калайдар быў зачынены. [[10 верасня]] [[2008]] гоа пачаў сваю працу паскаральнік ВАК, ён знаходзіцца ў тым жа тунэлі, дзе раней знаходзіўся вялікі электронна-пазітронны калайдар. Для кіравання пратонных пучкоў выкарыстоўваюцца 1624 звышправадніковых [[магніт]]ы. Апошні з магнітаў быў усталяваны [[27 лістапада]] [[2006]] года. Магніты працуюць пры тэмпературы 1,9К (-271&nbsp;°C), і для іх ахалоджання выкарыстоўваецца вадкі [[гелій]]. Будаўніцтва лініі ахалоджання скончана [[19 лістапада]] 2006 года. [[19 верасня]] [[2008]] года высветлілася, што адбылася аварыя трансфарматара, які абслугоўваў ахалоджанне паскаральніка. Праз некалькі дзён адбылася аварыя аднаго з магнітаў і ўцечка гелію. Рамонт працягнуўся больш года, паскаральнік у сярэдзіне лістапада быў наладжаны і ўвечары [[23 лістапада]] сутыкнуліся першыя пратоны.<ref name="twitter_collisions">[http://twitter.com/CERN/status/5985336175 CERN on Twitter]</ref> Пасля серыі рамонтаў [[20 лістапада]] [[2009]] года паскаральнік зноў быў запушчаны. Чакалася, што да [[Студзень|студзеня]] — [[Люты|лютага]] [[2010]] года энергія пучкоў [[пратон]]аў, рухаючыхся па танэлю паскральніка, дасягне 7 тэраэлектронвольт (ТэВ) ці 3,5 ТэВ на пучок, што ў некалькі разоў болей за ранейшыя вынікі<ref>http://www.charter97.org/be/news/2009/11/24/23942/ Хартыя’97</ref>. [[14 лютага]] [[2013]] года калайдар быў спынены для мадэрнізацыі да канца [[2014]] года. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Large Hadron Collider}} * [http://lhc.web.cern.ch/lhc/ LHC Homepage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101103045324/http://lhc.web.cern.ch/lhc/ |date=3 лістапада 2010 }}{{ref-en}} * [http://lhcathome.cern.ch/ LHC@home]{{ref-en}} — добраахвотная праграма, якая выкарыстоўвае час прастою камп’ютара любога карыстальніка для мадэлявання паводзін часціц у LHC * [http://cdsweb.cern.ch/record/1092437/files/CERN-Brochure-2008-001-Eng.pdf The ultimate guide to the LHC]{{ref-en}} — афіцыйны [[FAQ]] па LHC, падрыхтаваны [[CERN]] * [http://cdsweb.cern.ch/collection/CERN%20PhotoLab?ln=ru CERN Document Server: CERN PhotoLab] — калекцыя фатаграфій CERN, у тым ліку Вака * [http://it-multimedia.web.cern.ch/it-multimedia/webcast/ CERN webcast service] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621012734/http://it-multimedia.web.cern.ch/it-multimedia/webcast/ |date=21 чэрвеня 2012 }} — вэб-трансляцыі CERN {{CERN}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паскаральнікі часціц]] [[Катэгорыя:CERN]] [[Катэгорыя:Фізіка за межамі Стандартнай мадэлі]] a27gc683irntoeuk9zxseya0givaz7t 100 121975 5120062 5119714 2026-04-02T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +16 новых 5120062 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Баляслаў Завацкі|2026-04-02T13:48:11Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Мішэль Кіган|2026-04-02T13:37:14Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Мікалай Барысавіч Несцяровіч|2026-04-02T13:30:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юзаф Дашута|2026-04-02T13:30:31Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Рабер Дальбан|2026-04-02T11:53:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Жан-П’ер Лео|2026-04-02T10:45:40Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мечыслаў Мацкевіч|2026-04-02T09:47:02Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Наталі Дормер|2026-04-02T09:09:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Бернардыну Машаду|2026-04-02T07:49:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Летыцыя Каста|2026-04-02T07:42:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Станіслаў Сянкевіч (афіцэр)|2026-04-02T07:30:38Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Жулі Гае|2026-04-02T06:48:54Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Андрэ Вільм|2026-04-02T06:32:34Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Дэбора Франсуа|2026-04-02T06:22:30Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Клод Беры|2026-04-02T05:09:47Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Зубрыцкі|2026-04-01T18:21:30Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хэдэр Лэнгенкэмп|2026-04-01T14:31:44Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Вільгельм Загорскі|2026-04-01T14:21:37Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Вейтко|2026-04-01T13:09:15Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Мікола Сцепаненка|2026-04-01T12:41:34Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1topel9m4ulk0jrf4zkhqv8ael97uz4 0 135671 5120087 4951970 2026-04-02T17:08:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120087 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} '''Вялес''', '''Велес''', '''Волас'''{{крыніца?}} (ст.-рус. ''Велесъ'', ''Волосъ'') — у [[Славянская міфалогія|славянскай]] і, у прыватнасці, [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] — бог палявання, жывёлагадоўлі і багацця. Хаця ён не ўспамінаецца ў апісанні [[Кіеўскі пантэон|Кіеўскага пантэону]] («[[Аповесць мінулых часоў]]»), шматлікія паданні сведчаць пра тое, што Вялес быў адной з ключавых постацей [[Язычніцтва|язычніцкага]] светаўляўлення. Уласна язычніцкіх міфаў пра яго не захавалася, але фалькларысты зафіксавалі шэраг пазнейшых паданняў, песень і казак пра персанажы з падобнымі рысамі. Меркавана яны ўтрымліваюць рэшткі міфаў пра Вялеса. == Гісторыя культу == Да ўзнікнення земляробства Вялес быў апекуном паляўнічых і, на думку [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбакова]], яго маглі атаясняць з духам забітага звера<ref>[http://www.ulera.net/textbooks_author/7579/textbook/49107/ryibakov_boris_aleksandrovich/yazyichestvo_drevnih_slavyan/read/69 Борис Александрович Рыбаков. Язычество древних славян]</ref>. Пазней выступае богам жывёлагадоўлі («скотий бог»). У «Аповесці мінулых гадоў» гаворыцца, што князь і дружына кляліся [[Пярун]]ом, а ўся [[Русь]] — Вялесам. == Заменнікі Вялеса ў хрысціянскую эпоху == Пасля прыходу [[хрысціянства]] культ Вялеса быў забаронены, а яго функцыі перайшлі да цэлага шэрагу святых і іншых персанажаў. Верагодна, ні адзін язычніцкі бог не меў столькі хрысціянскіх пераемнікаў. * [[Улас (фальклор)|Святы Улас]] (Аўлас) — апякун жывёлагадоўлі<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/7663 Аўлас]{{Недаступная спасылка}}</ref>; * [[Святы Мікола, міфалогія|Святы Мікола]] — заступнік земляробства і хатняй жывёлы<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/3513 Мікола]{{Недаступная спасылка}}</ref>; * [[Святы Сцяпан, міфалогія|Сцяпан]] — пад гэтым імем у паданнях успамінаецца як хрысціянскі святы Сцяпан, так і волат, камень-кравец; ва ўсіх выпадках персанаж з такім імем мае нейкія рысы Вялеса<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/5663 Сцяпан]{{Недаступная спасылка}}</ref>; * [[Цмок (беларуская міфалогія)|Цмок]] — у некаторых паданнях гэты персанаж мае відавочныя рысы язычніцкага бога; * [[Чорт]] — у [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмаганічных міфах]] выступае як памагаты — праціўнік Бога; гэтыя паданні могуць захоўваць рэшткі сюжэтаў пра ўдзел Вялеса ў стварэнні сусвету і яго процістаянне з Пяруном (Дундарам). == У беларускіх касмаганічных міфах == {{main|Касмагонія, беларуская міфалогія}} Захаваліся хрысціянізаваныя паданні пра сумеснае стварэнне сусвету Богам і Чортам. Яны то супрацоўнічаюць (Сатана дастае дзеля Бога жменю пяску з акіяну, каб пабудаваць зямлю), то варагуюць (чорт з зайздрасці калечыць зямлю, ад чаго на той узнікаюць ямы і горы). Карані гэтых паданняў глыбока язычніцкія, фактычна іх хрысціянізацыя была толькі вонкавай. У паданні «Паходжанне д’ябла і балот» чорт нараджаецца ўнутры вадзянога слупа (які, верагодна, сімвалізуе мацярынскае чэрава) і мае прыгожую знешнасць; паданне называе яго «[[волат]]ам». Словы «Вялес» і «волат» маюць агульную этымалогію<ref>[http://www.rv-blr.com/demo/mif/512 Волаты]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Балтыйская міфалогія|Балцкія міфы]], дзе чорта завуць [[Велняс]], падмацоўваюць думку, што ў касмаганічных міфах гаворка ідзе пра стварэнне зямлі Вялесам і нябесным боствам — відаць, Перуном (Дундарам). Гэтыя міфы змяшчаюць ідэю стварэння сусвету двума супрацьлеглымі пачаткамі: калі ў хрысціянскі час яна зводзілася да апазіцыі дабра і зла (Бог і Чорт), то арыгінальны язычніцкі міф, хутчэй за ўсё, супрацьпастаўляў нябеснае боства (Пярун) і боства зямлі, вады — Вялеса. == У іншых паданнях == Па ўсёй Беларусі зафіксаваны шэраг сюжэтаў пра розных персанажаў з імем Сцяпан (адзін з заменнікаў Вялеса ў пазнейшых паданнях). === Паданне «Сіні калодзеж» === У паданні пра [[Сіні калодзеж|Сіні Калодзеж]] (запісана паблізу [[Слаўгарад|Прапойска]]) фігуруе [[Валатоўны|валатоўна]] Кацярына, за якую спаборнічаюць два волаты — Сцяпан і Марка. Кацярына кахае Сцяпана, але ён, аднак, быў крыху слабейшы за свайго саперніка. Яны абяцае выйсці за таго, хто далей кіне валун. Марка перамагае і Кацярына, каб не жыць з некаханым, падае з камення, ператвараецца ў ваду і выходзіць з-пад зямлі за 5 вёрст ад Прапойска ў выглядзе крыніцы — гэтую крыніцу назвалі Сіні Калодзеж<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/2492 Кацярына]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Валатоўна Кацярына сустракаецца і ў іншых паданнях. Яна мае відавочныя рысы старажытнага архетыпнага жаночага боства зямлі, вады і жыцця, між тым як Сцяпан — празрыстая адсылка да вобраза Вялеса. Адсюль магчыма, што багіня, якой адпавядае пазнейшы персанаж Кацярыны, была яго жаночай парай, а ў самім паданні прасочваюцца рэшткі старажытнага міфа пра канфлікт Вялеса з іншым богам за прыхільнасць нейкага жаночага боства. === Паданні аб камнях-краўцах === Сюжэты пра [[Камень-кравец|камяні-краўцы]] таксама захавалі відавочныя сувязі са старадаўнімі міфамі пра спаборніцтва Вялеса з Перуном (гл. таксама [[Лукомскі цмок]]). Яны ж паказваюць на яго верагоднае месца жыхарства — унутры сусветнага каменя, або [[Залатая Гара|Залатой гары]], на якой стаіць [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|Сусветнае Дрэва]]. === Легенда «Сцяпан і Вяльяна» === У гэтым тэксце фігуруе герой з імем Сцяпан, які зноў жа з’яўляецца [[Кравец (прафесія)|краўцом]] (праца, звязаная, дарэчы, з [[жывёлагадоўля]]й і [[земляробства]]м, — сферамі дзейнасці Вялеса, у процівагу кавальскай прафесіі нябеснага боства). Ён меў здольнасці, багацце і кахаў прыгожую дзяўчыну Вяльяну, яна адказвала яму ўзаемнасцю, але хавала пачуцці, і Сцяпан думаў, што дзяўчына не звяртае на яго ўвагі. Ён накіраваўся ў поле і заклікаў чорную сілу, абяцаў узамен за руку і сэрца Вяльяны аддаць сваю душу. Але хлопец ператварыўся ў камень, а Чорт быў забіты нябеснымі маланкамі. Вяльняна даведалася пра трагічны лёс Сцяпана, прыйшла да каменя, і ад яе слёз утварылася рака [[Вілія]], а сама дзяўчына памерла. Камень, з якім звязана гэтае паданне, цяпер знаходзіцца ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]], у язычніцкія часы выконваў культавыя функцыі<ref>[http://old.kryuja.org/index.php?option=com_content&task=view&id=217&Itemid=213 Касмаграфія і тапаграфія ў крыўскіх легендах пра камяні-краўцы ды пра паходжанне рэк Вялля (Нярыс) і Бярэзіна]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Абагульненне === Ва ўсіх трох вышэй прыведзеных сюжэтах ёсць нязменныя кампаненты: # Персанаж, звязаны з ніжэйшым светам, з камянямі, з хтанічнымі («сырымі») рамёствамі. # Вялікая вада (рака, крыніца, залева), якая з’яўляецца пасля смерці персанажа — часцей за ўсё ад слёз ці з цела дзяўчыны — яго жаночай пары. У паданні пра лепельскага цмока дзяўчына не з’яўляецца непасрэднай прычынай залеваў, але гэтая сувязь магла існаваць у ранейшых варыянтах сюжэту. # Нябесная маланка, якая нясе смерць хтанічнаму герою. У паданні пра Сіні Калодзеж маланкі няма, але волат Марка можа быць менавіта ўвасабленнем нябеснай стыхіі, супрацьлеглай хтанічнаму, «зямному» Сцяпану. Верагодна, сам архаічны язычніцкі міф апавядаў пра канфлікт нябеснага Пяруна і падземнага Вялеса за прыхільнасць жаночага боства, якое ўвасабляла водную стыхію. Вялес гіне ў гэтым двубоі, выклікаючы роспач воднай багіні, якая выявілася ў прыродным катаклізме — магчыма, патопе ці залевах. == Імя Вялеса ў сучаснай беларускай тапаніміцы == Імя хтанічнага бога захавалася ў назвах некаторых азёр і вёсак, што можа сведчыць пра наяўнасць там у старажытныя часы культавых збудаванняў (капішчаў і інш.), прысвечаных Вялесу: * возера [[Паўночны Волас]]; * возера [[Паўднёвы Волас]]; * вёска [[Воласа]] ([[Браслаўскі раён|Браслаўскі р-н]]) * вёска [[Воласава]] ([[Талачынскі раён|Талачынскі р-н]]). {{зноскі}} {{Славянская міфалогія}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Багі]] [[Катэгорыя:Славянскія багі]] [[Катэгорыя:Божаствы беларускай міфалогіі]] 8fgw44f907kckjjljmhnz8cef1qevyb 0 149395 5120172 5018024 2026-04-02T20:50:01Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль 5120172 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Заямнае}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Заямнае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Заямнаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне =1572 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Зая́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зая́мна'''</ref> ({{lang-be-trans|Zajamnaje}}, {{lang-ru|Заямное}}) — [[аграгарадок]] (да 2008 года — вёска)<ref>{{Cite web|url=https://etalononline.by/document/?regnum=d909n0020852&q_id=3392664|title=Решение Столбцовского районного Совета депутатов от 23 декабря 2008 года № 100 «О преобразовании сельских населенных пунктов Столбцовского района в агрогородки»}}</ref> у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], каля [[Нёман|ракі Нёман]], каля аўтадарогі Мінск — Брэст. Адміністрацыйны цэнтр [[Заямнаўскі сельсавет|Заямнаўскага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўночны захад ад горада і чыгуначнай станцыі [[Стоўбцы]], 80 кіламетраў ад [[Мінск]]а. == Насельніцтва == * 1137 жыхароў, 296 двароў (1997) == Інфраструктура == * Дарожна-будаўнічнае ўпраўленне № 29 * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Каля вёскі стаянка каменнага і бронзавага вякоў (8-1-е тысячагоддзе да н.э.) * Помнік земялкам == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Калоша]] ([[1905]]—[[1985]]) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] (нар. 1937) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == {{Commons}} {{Заямнаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] r6pxeuepjfpgfbel1gkh8kj8gjixovq 0 152896 5120267 5104784 2026-04-03T07:40:14Z Аляксандр Белы 46814 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78508548|Jaryłówka]]» 5120267 wikitext text/x-wiki '''Ярылаўка''' — [[Сяло|вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], размешчаная ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у [[Беластоцкі павет|Беластоцкім павеце]], у [[Грудак (гміна)|гміне Гродэк]] <ref name="roz">''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' ({{Dziennik Ustaw|2013|200}})</ref> . == Апісанне == У міжваенны перыяд Ярылаўка – вёска і маёнтак (роду Каменскіх, з якога паходзіў [[Антон Іосіфавіч Каменскі|Антоні Каменскі]] ) <ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV_cz.2|8|Jaryłówka}}</ref> – знаходзілася ў Польшчы, у [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]], [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства,]] у гміне Вялікая Бераставіца, г.зн. і гмінны і павятовы цэнтр знаходзіліся на сучаснай тэрыторыі Беларусі. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 35 чалавек, усе яны былі праваслаўнымі і заяўлялі пра беларускую нацыянальнасць. Тут было 7 жылых будынкаў . [[Адміністрацыйны падзел Польшчы (1975—1998)|У 1975–1998 гадах]] вёска адміністрацыйна належала да [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]] . Праваслаўныя жыхары належаць да прыходу Святога апостала Іаана Багаслова ў Мастаўлянах <ref>''Kalendarz Prawosławny 2021'', Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, {{ISSN|1425-2171}}, s. 185</ref> . У Ярылаўцы знаходзілася вартавая вежа WOP <ref>{{Cite web|lang=|url=https://podlaskie24.pl/artykul/wydarzenia/jarylowka-szef-mon-podziekowal-zolnierzom-sluzacym-na-granicy-z-bialorusia/|title=Jaryłówka. Szef MON podziękował żołnierzom służącym na granicy z Białorusią|website=podlaskie24.pl|date=2023-08-15}}</ref> . == Помнікі == * сядзібны парк, XVIII-XX стст., рэгістрацыйны нумар: 742 ад 19.12.1991 г. <ref>{{Zabytek|podlaskie}}</ref> . == Зноскі == 2gewd06uzqtb1nj8ruwmuln873hffbo 5120273 5120267 2026-04-03T07:51:34Z M.L.Bot 261 Адкат праўкі [[Special:Diff/5120267|5120267]] аўтарства [[Special:Contributions/Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[User talk:Аляксандр Белы|размовы]]) запіс наверх, стварыце новы артыкул для падляшскай 5120273 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Ярылаўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 07|lat_sec = 48 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 13|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет = Гнезнаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 18 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242982365 }} '''Яры́лаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jarylaŭka}}, {{lang-ru|Яриловка}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гнезнаўскі сельсавет|Гнезнаўскага сельсавета]]. == Назва == У 19 ст. фіксавалася літоўскае занёманскае прозвішча Ярыляніс<ref>https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14208345</ref>. == Гісторыя == Вядома з пачатку XVIII ст.ю У 1796 г. фальварак і вёска належалі Міхалу Каханоўскаму. У 1836 г. прыватная вёска, 17 двароў, 77 жыхароў. У 1914 г. 23 двары, 157 жыхароў. == Насельніцтва == * На 01.01.2004 г. 21 двор, 31 жыхар. * На 01.01.2007 г. 18 жыхароў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гнезнаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Гнезнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] hhf7ufbndbamzzqldjc9oii3l07b6cy 0 155997 5120178 4606516 2026-04-02T21:57:47Z Jaŭhien 59102 Фанетычная рэалізацыя, элементы націску, слоўны націск 5120178 wikitext text/x-wiki '''На́ціск''', або '''акцэ́нт''' — выдзяленне пэўных адзінак у маўленні з дапамогай [[Фанетыка|фанетычных]] сродкаў. Звычайна пры дапамозе націску вылучаюць [[Склад (мова)|склады]], а таксама [[Слова|словы]] і [[Словазлучэнне|словазлучэнні]]<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Націск|том=6|старонкі=56}}</ref>. Націск вывучае [[фанетыка]] і [[акцэнталогія]]. == Фанетычная рэалізацыя == Паводле асноўных сродкаў выдзялення націск бывае<ref name="Культура Беларусі" />: * ''дынамічны'' (''сілавы, экспіраторны''), * ''колькасны'' (''квантытатыўны''), * ''музычны'' (''танічны''). Пры дынамічным націску элемент выдзяляецца памацненнем і павелічэннем напружанасці вымаўлення. Дынамічны націск уласцівы [[Чэшская мова|чэшскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Італьянская мова|італьянскай]], [[Башкірская мова|башкірскай]], [[Татарская мова|татарскай]] і іншым мовам<ref name="Культура Беларусі" /> Пры колькасным націску элемент вылучаецца падаўжэннем выдзеленага элемента. Колькасны націск у чыстым выглядзе практычна не існуе і пераважае толькі ў [[Інданезійская мова|інданезійскай мове]]<ref name="Культура Беларусі" />. Пры музычным націску адбываецца павышэнне або паніжэнне тону голасу на выдзеленым элеменце. Музычны націск характэрны для [[Карэйская мова|карэйскай]], [[Японская мова|японскай]], некаторых афрыканскіх і іншых моў<ref name="Культура Беларусі" />. Часцей за ўсё ў мовах ужываецца змешаны тып націску: дынамічна-колькасны ([[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] і іншыя мовы), дынамічна-музычны ([[нямецкая мова]]) або музычна-дынамічны ([[Латышская мова|латышская]], [[Нарвежская мова|нарвежская]] і іншыя мовы)<ref name="Культура Беларусі" />. == Элементы націску == Паводле элемента, які выдзяляецца, націск бывае<ref name="Культура Беларусі" />: * ''слоўны'' — выдзяляе адзін склад у слове; * ''тактавы'', або ''сінтагматычны'', — аб’ядноўвае словы сказа ў [[Сінтагма|сінтагмы]]; * ''фразавы'' — выдзяляе адно са слоў у фразе. Існуе таксама і своеасаблівы від націску — лагічны (сэнсавы), які заключаецца ў вылучэнні пэўнай часткі [[сказ]]а (звычайна слова). Лагічны націск выкарыстоўваецца ў тых выпадках, калі змест маўлення патрабуе звярнуць увагу суразмоўцы на пэўныя часткі выказвання. Звычайна з яго дапамогай у сказе выдзяляецца тое або іншае слова, істотнае з сэнсавага боку, на якім павінна канцэнтравацца ўся ўвага. Лагічны націск утвараецца шляхам пераносу сінтагматычнага (тактавага) націску з апошняга слова ў сінтагме на іншае слова<ref name="Культура Беларусі" />. == Слоўны націск == Слоўны націск бывае<ref name="Культура Беларусі" />: * ''фіксаваны'' (''сталы, аднамесцавы''), * ''свабодны'' (''нефіксаваны, разнамесцавы''). Фіксаваны націск заўсёды знаходзіцца на адным складзе ад пачатку або ад канца слова. Так, у чэшскай, [[Славацкая мова|славацкай]], [[Эстонская мова|эстонскай]], латышскай, [[Фінская мова|фінскай]], [[Венгерская мова|венгерскай]], [[Мангольская мова|мангольскай]], [[Чачэнская мова|чачэнскай]] мовах націск ставіцца на першым складзе слова; у [[Лезгінская мова|лезгінскай]] — на другім; у польскай, [[Грузінская мова|грузінскай]], большасці інданезійскіх моў — на перадапошнім; у французскай, [[Армянская мова|армянскай]] — на апошнім складзе<ref name="Культура Беларусі" />. Свабодны націск прыпадае на розныя склады ў словах. Такі націск уласцівы беларускай, рускай, [[Украінская мова|украінскай]], [[Балгарская мова|балгарскай]], [[Сербская мова|сербскай]], [[Харвацкая мова|харвацкай]], нямецкай, [[Англійская мова|англійскай]], іспанскай і іншым мовам<ref name="Культура Беларусі" />. Фіксаваны і свабодны націск бывае<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Націск|том=11|старонкі=220}}</ref>: * ''рухомы'' — у розных формах аднаго слова або ў розных словах, утвораных ад аднаго [[Корань (мовазнаўства)|кораня]], пераходзіць з аднаго склада на другі; * ''нерухомы'' — заўсёды на адным складзе. Адной з найважнейшых функцый рухомага націску з’яўляецца дыферэнцыяльная. Ён служыць для адрознення слоў (''му́зыка — музы́ка, пры́клад — прыкла́д, пры́мус — прыму́с''), словаформаў (''ру́кі — рукі́, но́гі — нагі́, выкліка́ць — вы́клікаць''), а таксама стылістычных варыянтаў слова (''ва́дзіць'' «шкодзіць», ''разм''. — ''вадзі́ць''; ''па́ліва'' — ''палі́ва'' «шклопадобнае пакрыццё ў кераміцы», ''спец''.)<ref name="Культура Беларусі" />. Апрача асноўнага, у некаторых мовах бывае пабочны націск (у беларускай мове толькі ў [[Складанае слова|складаных словах]]: ''лѐсанарыхто́ўка'')<ref name="БелЭн" />. Слоўны націск адыгрывае значную ролю ў [[Рытміка (літаратура)|рытмічнай]] структуры [[верш]]аванай мовы<ref name="БелЭн" />. == У беларускай мове == У беларускай мове націск дынамічна-колькасны, свабодны, можа быць на першым складзе (''ве́сніцы, жы́тнішча''), другім (''крапі́ўніца, ціка́віцца''), трэцім (''палаўча́нка, хвалява́нне''), чацвёртым (''маладзіко́вы, словазлучэ́нне''), пятым (''неаднаразо́вы, перасцерага́льны''), шостым (''заводакіраўні́цтва, характарызава́цца'')<ref name="Культура Беларусі" />. Беларускай лексіцы ўласцівыя рухомы (''капа́ць — вы́капаць'') і нерухомы (''тво́р — тво́раў'') націск<ref name="БелЭн" />. Службовыя словы самастойнага націску не маюць і ў якасці ненаціскных складоў прымыкаюць да наступнага ці папярэдняга слова. У першым выпадку яны называюцца праклітыкамі (''за⁀морам, без⁀грошай''), а ў другім — энклітыкамі (''знайшоў⁀жа, прачытаць⁀бы'')<ref name="БелЭн" />. == Гл. таксама == * [[Акут]] * [[Гравіс]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар =[[Галіна Андарала]], [[Віктар Бекіш]], [[Сяргей Берднік]]|частка=|загаловак =Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для пед. ВНУ|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пад рэд. [[Ларыса Грыгор’ева|Ларысы Грыгор’евай]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]]|год =1994|том=|старонкі=|старонак =366|серыя=|isbn=5-339-00950-5|тыраж=20 000}} {{Фанетыка і фаналогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фанетыка]] djxg4ufj7qchtz58x90ui3efza4m7l2 0 158442 5120078 4441276 2026-04-02T16:40:54Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1931 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120078 wikitext text/x-wiki {{Картка лабараторыі | Назва = Нацыянальная лабараторыя імя Лоўрэнса ў Берклі | Арыгінальная назва = Lawrence Berkeley National Laboratory, Berkeley Lab | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс выявы = | Кірунак = мноства кірункаў | Заснавана = [[26 жніўня]] [[1931]] | Універсітэт = [[Каліфарнійскі ўніверсітэт]] | Месцазнаходжанне = [[Берклі (Каліфорнія)|Берклі]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] |lat_dir =N |lat_deg =37 |lat_min =52 |lat_sec =29.72 |lon_dir =W |lon_deg =122 |lon_min =15 |lon_sec =10.43 |CoordScale = | Дэвіз = «Прадстаўляючы навуковыя рашэнні свету» (''Bringing science solutions to the world'') | Сайт = http://www.lbl.gov/ }} '''Нацыянальная лабараторыя імя [[Эрнест Арланда Лоўрэнс|Лоўрэнса]] ў Берклі''' ({{lang-en|Ernest Orlando Lawrence Berkeley National Laboratory}}, ''Berkeley Lab'', ''LBNL'') — [[Нацыянальныя лабараторыі Міністэрства энергетыкі ЗША|нацыянальная лабараторыя Міністэрства энергетыкі ЗША]] ў [[Берклі (Каліфорнія)|Берклі]], штат [[Каліфорнія]]. Уваходзіць у структуру [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскага ўніверсітэта]]. Вядзе несакрэтныя даследаванні, у адрозненне ад размешчанай непадалёк [[Ліверморская нацыянальная лабараторыя|Ліверморскай нацыянальнай лабараторыі імя Лоўрэнса]], занятай, у прыватнасці, распрацоўкай ядзернай зброі. Лабараторыя знаходзіцца на ўзгорках [[Берклі-Хілс]] вышэй цэнтральнага [[кампус]]а ўніверсітэта. У 72 будынках лабараторыі (іх уласнік — [[Міністэрства энергетыкі ЗША|Міністэрства энергетыкі]]), размешчаных на 0,8 км² (зямля належыць універсітэту), працуюць 4000 супрацоўнікаў універсітэта, уключаючы 800 студэнтаў, і каля двух дзясяткаў супрацоўнікаў міністэрства. Акрамя таго, штогод у лабараторыі працуе 3000 даследчыкаў-візіцёраў. Лабараторыя была створана [[26 жніўня]] [[1931]] года пад назвай '''«Радыяцыйная лабараторыя»''' ({{lang-en|Radiation Laboratory}}) у якасці падраздзялення фізічнага факультэта ўніверсітэта. Яе асноўным інструментам быў [[цыклатрон]], створаны [[Эрнест Арланда Лоўрэнс|Э. Лоўрэнсам]], які атрымаў за вынаходства гэтага тыпу паскаральніка [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскую прэмію па фізіцы]] [[1939]] года. == Навуковыя дасягненні == У лабараторыі былі адкрыты такія хімічныя элементы, як [[астат]], [[нептуній]], [[плутоній]], [[кюрый]], [[амерыцый]], [[берклій]], [[каліфорній]], [[эйнштэйній]], [[фермій]], [[мендзялевій]], [[набелій]], [[лаўрэнсій]], [[дубній]] і [[сіборгій]]. З іх берклій і каліфорній названы ў гонар месца, дзе знаходзіцца лабараторыя, а лаўрэнсій і сіборгій у гонар даследчыкаў, якія працавалі ў LBNL. Лабараторыя брала ўдзел таксама ў адкрыцці [[тэхнецый|тэхнецыю]]. Тут быў адкрыты [[антыпратон]]. 11 супрацоўнікаў лабараторыі атрымалі нобелеўскія прэміі. == Спасылкі == * [http://www.lbl.gov/ Афіцыйны вэб-сайт LBNL]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Навука ў Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Сістэма Каліфарнійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Цэнтры ядзерных даследаванняў]] [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты ЗША]] [[Катэгорыя:Паскаральныя цэнтры]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя лабараторыі Міністэрства энергетыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Берклі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1931 годзе]] 3jxnexojb6343hvsjoyho5nmbulwjmn 0 187414 5120355 5073954 2026-04-03T09:32:15Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя, шаблон 5120355 wikitext text/x-wiki '''Ярашэвіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Алег Фадзеевіч Ярашэвіч]] (нар. [[1963]]) — беларускі архітэктар. * [[Альбін Мацвеевіч Ярашэвіч]], беларускі каталіцкі багаслоў і грамадскі дзеяч. * {{NL|Аляксандр Ярашэвіч}} * [[Валянцін Пятровіч Ярашэвіч]] (1936—2000) — беларускі інжынер шляхоў зносін, спецыяліст у галіне кіравання працэсамі перавозак. Кандыдат тэхнічных навук (1967), прафесар (1989). * [[Віктар Рыгоравіч Ярашэвіч]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартовага трэнеравання. * [[Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч]] (нар. 1940) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1988). * [[Міканор Казіміравіч Ярашэвіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, аграном, педагог * [[Пётр Ярашэвіч]] — польскі ваенны і дзяржаўны дзеяч. * [[Станіслаў Іосіфавіч Ярашэвіч]] — беларускі спецыяліст у галіне будаўніцтва. * [[Станіслаў Пятровіч Ярашэвіч]] — беларускі ўрач-марфолаг. * [[Уладзімір Кірылавіч Ярашэвіч]] (нар. 1940) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі машынабудавання, парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў. * [[Эдуард Ярашэвіч]] — беларускі пісьменнік. * [[Юзаф Ярашэвіч]] (1793—1860) — правазнаўца, гісторык і этнограф, прафесар права Віленскага ўніверсітэта. * [[Юрый Рыгоравіч Ярашэвіч]] — беларускі дыпламат. {{спіс цёзак2|беларускія}} e6ga47fv4zj2lqzwrqns1qdkw1r1atx 100 193297 5120063 5119229 2026-04-02T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5120063 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сінтагматыка|2026-03-29T19:17:16Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Парадыгматыка|2026-03-29T18:54:02Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Potamosiren|2026-03-29T14:07:58Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ribodon|2026-03-29T12:55:04Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Афрыканскі ламанцін|2026-03-29T09:59:56Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ламанцінавыя|2026-03-29T08:56:37Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Амазонскі ламанцін|2026-03-25T08:46:40Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Амерыканскі лускаўнік|2026-03-22T19:03:55Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пратоптар|2026-03-21T13:57:03Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Яўгенія Піліпаўна Сідарчук|2026-03-21T13:24:43Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Кісцяпёрыя рыбы|2026-03-21T10:58:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ласасёвыя|2026-03-21T09:04:02Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Белапёры пячкур|2026-03-20T22:12:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Еўрапейская яўдошка|2026-03-20T21:52:22Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bjqb822rg8mmtmipe3y12febjn8302z 100 193441 5120060 5119712 2026-04-02T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5120060 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|34-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|2026-04-02T10:45:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мацвей Слушчанскі|2026-03-31T20:50:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амфітэатр (Маладзечна)|2026-03-31T15:01:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Краснаярскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна|2026-03-31T05:16:34Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Нарыльскі Запалярны тэатр драмы|2026-03-30T06:54:12Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Францішак Неміроўскі|2026-03-28T19:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Музей пры Горы-Горацкім земляробчым інстытуце|2026-03-25T14:12:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гёхштэт (замак)|2026-03-25T12:17:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёханес Кэбін|2026-03-24T11:42:35Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Капліца Таварыства дабрачыннасці|2026-03-24T06:32:54Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Беларускі аддзел Славянскай бібліятэкі|2026-03-19T22:29:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Палац Аўгустовак ў Гародні|2026-03-18T08:47:14Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Бернард Мацяёўскі|2026-03-16T15:20:09Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Свята-Мікола-Сафійская царква (Бабруйск)|2026-03-15T19:58:27Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Фрыдэрык Ягелончык|2026-03-15T14:14:03Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Ілімская вуліца (Мінск)|2026-03-14T11:25:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дагмар Нормет|2026-03-11T07:23:10Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Могілкі Рахумяэ|2026-03-11T06:01:50Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея|2026-03-11T05:36:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3g56zof3jvj6tli3ulbq26j8w09lvea 0 196544 5120043 5041284 2026-04-02T14:37:08Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Пост-панк-гурты]]; дададзена [[Катэгорыя:Постпанк-гурты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120043 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = The National | Подпіс = Зэ Нэшнл | Ключ =National, The | Лога = | Шырыня_лога = | Фота =The National at Osheaga 2010-07-31 Montreal.jpg|The National at Osheaga 2010-07-31 Montreal | Апісанне_фота =The National на фестывалі Osheaga. [[Манрэаль]], [[2010]]. | Шырыня_фота = | Гады =[[1999]] — нашы дні | Краіна = Злучаныя Штаты Амерыкі | Горад =[[Цынцынаці]], [[Агая]] | Мова =[[англійская мова|Англійская]] | Жанр =[[Інды-рок]], [[пост-панк рэвайвл]], [[інды-фолк]], [[барока-поп]] | Жанры = | Псеўданім = | Псеўданімы = | Лэйбл = | Лэйблы = [[4AD]], [[Beggars Banquet]], [[Brassland]] | Тэматыка = | Склад =[[Мэт Бернінгер]] (вакал)<br/> Аарон Дэснер (гітара, клавішы)<br/> Брайс Дэснер (гітара)<br/> Браян Дэвендорф (барабаны)<br/> Скот Дэвендорф (бас-гітара) | Былыя ўдзельнікі = | Сайт = [http://www.americanmary.com/ americanmary.com] }} '''The National''' — амерыканскі [[інды-рок]] гурт, створаны ў 1999 годзе ў [[Цынцынаці]], [[Агая]]. Тэксты песень гурта апісваюць як ''«цёмныя, меланхалічныя і цяжкія для ўспрымання''»<ref name="thescenestar">{{cite web|last=Cheng|first=Cheryl|title=Interview: Matt Berninger of The National|url=http://thescenestar.typepad.com/ss/2007/06/interview-matt-.html|publisher=The Scenestar}}</ref>. Іх аўтар і выканавец — [[Мэт Бернінгер]]. Музыка створана братамі Ааронам і Брайсам Дэнсерамі, Скотам і Браянам Дэвендорфамі. Гурт выпусціў шэсць студыйных альбомаў. Апошні — [[Trouble Will Find Me]], выйшаў у маі 2013 і ў 2014 годзе атрымаў [[Грэмі]] ў намінацыі «Найлепшы альтэрнатыўны альбом». == Дыскаграфія == === Альбомы === * '''[[The National, альбом|The National]]''' (2001) * '''[[Sad Songs for Dirty Lovers]]''' (2003) * '''[[Alligator, альбом|Alligator]]''' (2005) * '''[[Boxer]]''' (2007) * '''[[High Violet]]''' (2010) * '''[[Trouble Will Find Me]]''' (2013) * '''Sleep Well Beast''' (2017) * '''I Am Easy to Find''' (2019) * '''First Two Pages of Frankenstein''' (2023) * '''Laugh Track''' (2023) === EP === * '''[[Cherry Tree]]''' (2004) * '''[[The Virginia]]''' (2008) === Сінглы === * '''Lit Up''' (Beggars Banquet Record, 14 скаквіка 2005) * '''Secret Meeting''' (Beggars Banquet Records, 29 жніўня 2005 — У лічбавым фармаце) * '''Abel''' (Beggars Banquet Records, 14 лістапада 2005) * '''Mistaken For Strangers''' (Beggars Banquet Records, 30 лістапада 2007) * '''Apartment Story''' (Beggars Banquet Records, 15 кастрычніка 2007) * '''Bloodbuzz Ohio''' (4AD, 3 мая 2010) * '''Anyone’s Ghost''' (4AD, 28 чэрвеня 2010 года) * '''Terrible Love''' (4AD, 22 лістапада 2010 года) * '''Think You Can Wait''' (22 скаквіка 2011 года) * '''Conversation 16''' (4AD, 29 сакавіка 2011 года) * '''Exile Vilify''' (19 красавіка 2011 года) * '''Demons''' (8 красавіка 2013 года) * '''I Need My Girl''' (4 студзеня 2014 года) * '''Sunshine on My Back''' (2 красавіка 2015 года) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|The National}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:National The}} [[Катэгорыя:Рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока]] [[Катэгорыя:Постпанк-гурты]] [[Катэгорыя:Інды-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2000-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2010-х]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1999 годзе]] trh6be2hbleenqu76zhyj9wrqtmli4j 0 200692 5120173 4248156 2026-04-02T20:51:50Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5120173 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сцяцкі}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сцяцкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 44|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Заямнаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 172 |афіцыйная мова = беларуская |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243002702 }} '''Сцяцкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sciacki}}, {{lang-ru|Стецки}}) — [[вёска]] ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Заямнаўскі сельсавет|Заямнаўскага сельсавета]]. У Сцяцках працуе [[ветраны электрагенератар]]<ref>{{ГБ|http://globustut.by/stecki/#vetryak}}</ref>. Непадалёк ад вёскі знаходзіцца возера. == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] (нар. 1937) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{ГБ|http://globustut.by/stecki/}} {{Заямнаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] l531955u2ekca1dyek3j1dwaajulkzb 0 207690 5120251 3511398 2026-04-03T07:09:38Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Драконы]]; дададзена [[Катэгорыя:Цмокі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120251 wikitext text/x-wiki [[Выява:Mushkhusshu, il drago-serpente raffigurato sulla porta di Ishtar - Pergamon Museum, Berlin.jpg|thumb|Сіруш]] '''Сіруш''' (правільней '''мушруш''', '''мушрушу''') — істота, намаляваная на [[Вароты Іштар|варотах Іштар]] у [[Вавілон]]е. Яна нагадвае [[дракон]]а або [[Грыфоны|грыфона]]. Сіруш мае рагатую змяіную галаву і лускаватае цела змяі, ільвіныя пярэднія і арліныя заднія ногі. Разам з [[матыка]]й і [[лапата]]й з'яўляўся адным з сімвалаў [[Мардук]]а. == Назва == Імя ''сіруш'' паходзіць ад [[акадская мова|акадскага]] слова, якое можна прыблізна перавесці як ''цудоўны змей''. Хоць правільная транслітарацыя імя — ''mûš-ruššû'' (''мушруш'' або ''мушрушу''), першыя даследчыкі памылкова прачыталі яго як ''sîr-ruššû''. З тых часоў «сіруш» з'яўляецца найбольш ужывальным імем гэтай істоты. == Тэорыі == Нямецкі археолаг Роберт Колдэвей, які знайшоў вароты Іштар, быў упэўнены ў тым, што сірушы рэальна існавалі. Ён сцвярджаў, што па аднастайнасці сваёй фізіялагічнай канцэпцыі сіруш значна пераўзыходзіць усе астатнія фантастычныя істоты. Гэта, а таксама тое, што сірушы былі намаляваны побач з рэальнымі жывёламі (ільвамі і турамі), па меркаванні Колдэвея даказвала, што вавіланяне былі знаёмыя з гэтым істотай. Ёсць здагадка, што вавіланяне маглі скапіраваць знешні выгляд сіруша з рэштак дагістарычных яшчараў. Па іншай версіі сіруш аддалена нагадвае [[Вараны|варанаў]], якія маглі быць вядомыя вавіланянам. Ёсць здагадка, што аблічча сіруша было створана па апавяданнях пра жывёлу, якая не жыла ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]. == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Jerome Clark |год = 1993 |загаловак = Unexplained! 347 Strange Sightings, Incredible Occurrences, and Puzzling Physical Phenomena |месца = Detroit |выдавецтва = Visible Ink Press }} * {{кніга |аўтар = Bernard Heuvelmans |год = 1958 |загаловак = On The Track Of Unknown Animals |месца = New York |выдавецтва = Hill and Wang }} * {{кніга |аўтар = Willy Ley |год = 1959 |загаловак = Exotic Zoology |месца = New York |выдавецтва = Viking Press }} * {{кніга |аўтар = Bengt Sjögren |год = 1980 |загаловак = Berömda vidunder |выдавецтва = Bokförlaget Settern }} == Гл. таксама == * [[Нінгішзіда]] * [[Шэду]] * [[Пазузу]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://mag.org.ua/libtxt/49-1.html Сіруш з варот царыцы Іштар] [[Катэгорыя:Цмокі]] [[Катэгорыя:Міфічныя істоты шумера-акадскай міфалогіі]] [[Катэгорыя:Вавілон]] [[Катэгорыя:Крыптыды]] ozk1tx83p4mqcwdeez0t56crt737lb5 0 219681 5119987 4009780 2026-04-02T12:50:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5119987 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Выдатнік Беларускай чыгункі |Выява = Excellent pupil Rail transport in Belarus a.jpg |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |OriginalName = |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Тып = [[нагрудны знак]] |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = Значны асабісты ўнёсак у развіццё чыгуначнага транспарту Рэспублікі Беларусь |Статус = уручаецца |Параметры = круг дыяметрам 30 мм + калодка памерам 16 x 25 мм |Дата заснавання = [[4 чэрвеня]] [[2003]] |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = }} [[Файл:Excellent pupil Rail transport in Belarus r.jpg |thumb|150пкс|Рэверс узнагароды]] '''Выдатнік Беларускай чыгункі''' — беларуская дзяржаўная ўзнагарода, нагрудны знак [[беларуская чыгунка|беларускай чыгункі]]. Заснаваная ў 2003 годзе ў мэтах захавання і развіцця гістарычных традыцый Беларускай чыгункі. == Статут == Нагруднай адзнакай узнагароджваюцца работнікі Беларускай чыгункі, якія зрабілі значны асабісты ўнёсак у развіццё чыгуначнага транспарту Рэспублікі Беларусь, дасягнулі высокіх вынікаў у працы, пастаянна павышаюць прафесійнае майстэрства і перадаюць свой вопыт іншым работнікам<ref>[http://150let.rw.by/atributika/awards/ Узнагароды Беларускай чыгункі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140920195852/http://www.150let.rw.by/atributika/awards/ |date=20 верасня 2014 }}</ref>. Нагрудным знакам могуць узнагароджвацца асобы, якія не працуюць на Беларускай чыгунцы, за асаблівыя заслугі перад Беларускай чыгункай, актыўнае і эфектыўнае садзейнічанне ў вырашэнні яе задач. Узнагароджанне нагрудным знакам адбываецца загадам Начальніка Беларускай чыгункі. Нагрудная адзнака і пасведчанне да яе ўручаюцца Начальнікам Беларускай чыгункі альбо яго намеснікамі асабіста ва ўрачыстай абстаноўцы. Узнагароджаныя нагрудным знакам работнікі, якія ўчынілі наўмыснае злачынства альбо дапусцілі грубую дысцыплінарную правіну, загадам Начальніка Беларускай чыгункі могуць быць пазбаўлены адзнакі. Запісы аб узнагароджанні нагруднай адзнакай і пра яе пазбаўленне ўпісваюцца ў [[працоўная кніжка|працоўную кніжку]] работніка. Нагрудная адзнака носіцца на правым баку пасля [[ордэн]]аў і [[Медаль|медалёў]], а пры іх адсутнасці — на іх месцы. Паўторнае ўзнагароджанне адзнакаю не адбываецца. Пры страце нагруднай адзнакі і (або) пасведчання дублікаты да яго не выдаюцца. == Апісанне == Нагрудная адзнака «Выдатнік Беларускай чыгункі» ўяўляе сабой круг дыяметрам 30 мм. На коле размешчана выява серабрыстага колеру цягніка, што рухаецца. У ніжняй частцы кола знаходзяцца направа і налева дзве лаўровыя галінкі, а ў цэнтры іх — тэхнічны знак. За цягніком знаходзяцца промні ўсходу сонца. Кола аблямоўвае надпіс «ВЫДАТНІК БЕЛАРУСКАЙ ЧЫГУНКІ», надпіс пакрыты сіняй эмаллю. Адзнака з дапамогай вушка і кальца злучаецца з калодкаю памерам 16 x 25 мм. Калодка ўяўляе сабой прамавугольнік, пакрыты чырвонай эмаллй, унізе якога размешчаны геральдычны знак-эмблема Беларускай чыгункі, які ўяўляе сабой эліпсападобнае кола з «крыламі» залацістага колеру. Нагрудны знак і калодка вырабляюцца з метал жоўтага колеру. Адваротны бок знаку мае гладкую паверхню, на якой рэльефна выкананы таварны знак Беларускай чыгункі, які ўяўляе сабой стылізаваную выяву чыгуначных шляхоў, дапоўнены літарамі «БЧ», і № адзнакі. Парадкавы нумар нагруднага знаку выбіваецца. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pravoby.info/docum09/part22/akt22225.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2003/06/02 N 222 "Аб заснаванні нагруднай адзнакі «Выдатнік Беларускай чыгункі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331090203/http://www.pravoby.info/docum09/part22/akt22225.htm |date=31 сакавіка 2022 }} pravoby.info [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская чыгунка]] [[Катэгорыя:Нагрудныя знакі Беларусі]] ryfvyuq7x2am339zrhjf799btrugo6u 0 220739 5120174 4924286 2026-04-02T20:53:31Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Essex numbered districts.svg]] → [[File:Essex numbered districts (1974-2028).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 5120174 wikitext text/x-wiki {{Графства Англіі |Беларуская назва = Графства Эсекс |Арыгінальная назва = Essex |Герб = Arms of Essex.svg |Апісанне герба = |Сцяг =Flag_of_Essex.svg |Апісанне сцяга = |Дэвіз = |Карта = Essex_UK_locator_map_2010.svg |Памер карты = |Статус =Цырыманіяльнае неметрапольнае графства |Краіна =Вялікабрытанія |Рэгіён = Усходняя Англія |Уваходзіць у = |Уключае = 14 адміністр. раёнаў |Сталіца = [[Чэлмсфард]] |Буйны горад = [[Базілдан]] |Гарады = [[Колчэстэр]], [[Чэлмсфард]], [[Харлаў]] |Дата = [[Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнае]] |Плошча = 3,670 |Працэнт ад плошчы = |Места па плошчы = 11 |Плошча адм. = 3,465 |Працэнт ад плошчы адм. = |Месца па плошчы адм. = 11 |Шырата = |Даўгата = |Часавы пояс = GMT (UTC) |ISO = GB-ESS |ONS = 22 |NUTS = UKH33 |Год перапісу =2011 |Насельніцтва нумар =7 |Насельніцтва =1,729,200 |Шчыльнасць =471 |Насельніцтва нумар адм. =2 |Насельніцтва адм.= 1,396,600 |Нацыянальны склад = |Герб2 = |Сайт = http://www.essex.gov.uk/ |Члены парламента = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = Essex numbered districts (1974-2028).svg |Адм. адзінкі = <br /> # [[Атлсфард]] # [[Раён Брэйнтры|Брэйнтры]] # [[Бора Колчэстэр|Колчэстэр]] # [[Тэндрынг]] # [[Харлау]] # [[Раён Эпінг-Форэст|Эпінг-Форэст]] # [[Горад Чэлмсфард|Чэлмсфард]] (сіці) # [[Раён Мэлдан|Мэлдан]] # [[Бора Брэнтвуд|Брэнтвуд]] # [[Раён Базілдан|Базілдан]] # [[Раён Рочфард|Рочфард]] # [[Касл Пойнт]] # [[Саўтэнд-он-Сі]] # [[Тарак]] |Катэгорыя ў Commons = Essex }} '''Эсекс''' ({{lang-en|Essex}}) — графства ў [[Англія|Англіі]], на паўночным усходзе ад [[Лондан]]а. Адзіным буйным горадам у графстве з’яўляецца горад [[Чэлмсфард]]. Графства займае ўсходнюю частку былога [[каралеўства Эсекс]], якое існавала ў 6—9 вв. Апроч сельскіх раёнаў, графства ўключае ў сябе гандлёвы цэнтр [[Lakeside, гандлёвы цэнтр|«Lakeside»]], лонданскі аэрапорт [[Станстэд (аэрапорт)|Станстэд]], а таксама новыя гарады [[Базілдан]] і [[Харлау]]. {{Традыцыйныя графствы Англіі}} {{Цырыманіяльныя графствы Англіі}} [[Катэгорыя:Графствы Англіі]] [[Катэгорыя:Эсекс| ]] 36fs3eo4f5yf4u5eb1ddy26709d9ley 0 228961 5120004 5004228 2026-04-02T13:29:31Z Tess Mattew 51169 /* Галерэя твораў */ ілюстрацыя 5120004 wikitext text/x-wiki [[Выява:Уновис 1922.jpg|міні|320пкс|[[«СНОМАС» (Сцвярджальнікі новага мастацтва)|СНОМАС]]. Стаяць (злева направа): Іван Чарвінка, [[Казімір Малевіч]], Яфім Раяк, Анна Каган, [[:ru:Суетин, Николай Михайлович|Мікалай Суэцін]], [[:ru:Юдин, Лев Александрович|Леў Юдзін]], [[:ru:Магарил, Евгения Марковна|Яўгенія Магарыл]]. Сідзяць (злева направа) Міхаіл Векслер, [[:ru:Ермолаева, Вера Михайловна|Вера Ермалаева]], [[:ru:Чашник, Илья Григорьевич|Ілля Чашнік]], [[:ru:Хидекель, Лазарь Маркович|Лазар Хідзекель]].]] '''[[1922]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == * Жнівень — персанальная выстава [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. Філіповіча]] ў памяшканні Мінскага педагагічнага тэхнікуму. Экспанаваліся карціны «На Купалле», «Карагод (Ляльнік)», «Казачны сюжэт» і інш. == З’явіліся == [[Выява:Moniushko bust.jpg|міні|180 пкс|Помнік [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшке]] ў Вільне, 1922]] [[File:Portrait of Adam Bahdanovich by Fedor Pankov from Yaroslavl Art Museum.jpg|thumb|left|Партрэт [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адама Багдановіча]] пэндзля Фёдара Панкова. [[Яраслаўль|Яраслаўскі]] мастацкі музей]]. * [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]], заснаваны па ініцыятыве гісторыка і археолага [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. * Помнік [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшке]] ў Вільне. Скульптар [[Баляслаў Балзукевіч]]. * Партрэт [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адама Багдановіча]] пэндзля Фёдара Панкова. Месцазнаходжанне — [[Яраслаўль|Яраслаўскі]] мастацкі музей. == Нарадзіліся == * [[Міхаіл Веніямінавіч Беляеў|Міхаіл Беляеў]], беларускі майстар прыкладнога мастацтва, кераміст * [[22 лютага]] — [[Іван Ціханавіч Ціханаў|Іван Ціханаў]] (пам. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]), беларускі мастак * [[14 сакавіка]] — [[Анатоль Аляксеевіч Ткачонак|Анатоль Ткачонак]] (пам. [[1994 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1994]]), беларускі графік і мастак-пейзажыст * [[21 жніўня]] — [[Майсей Саламонавіч Альтшулер]], — савецкі [[скульптар]], член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]] * [[8 верасня]] — [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]], беларускі мастак-жывапісец, педагог * [[26 кастрычніка]] — [[Яўген Маркавіч Ганкін|Яўген Ганкін]] (пам. [[1996 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1996]]), беларускі [[мастак]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1968) * == Памерлі == * [[Генрых Уладзіслававіч Вейсенгоф|Генрых Вейсенгоф]] (нар. 1859) — мастак-жывапісец, які працаваў на тэрыторыях сучаснай Беларусі, Літвы, Польшчы і Расіі. Прымаў удзел у мінскай мастацкай выстаўцы ў [[1911 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1911 годзе]] == Галерэя твораў == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:1922. Бітва на Нямізе.jpg|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіл Філіповіч]] «Бітва на Нямізе». Палатно, алей. 71 × 142,7 см. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ]] Выява:Dmitri Stelletski 1922 Womens Portrait 01.jpg|[[Дзмітрый Сямёнавіч Сцялецкі|Дзмітрый Сцялецкі]]. Партрэт жанчыны. Папера на кардоне, [[сангіна]], аловак, 77 х 54 см Выява:Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (S. Judovin, 1922).jpg|[[Саламон Юдовін]] «[[Віцебск]], Заручаўская сынагога» Выява:Bakst Costume design for L'Oiseau de feu 1922.jpg|[[Леон Бакст]]. Эскіз касцюма Жар-птушкі к балету «Жар-птушка». Папера, карандаш, [[акварэль]], [[гуаш]]. 68 x 49 см </gallery></center> <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Чашник Супрематизм 2.jpg|[[Ілья Рыгоравіч Чашнік|Ілля Чашнік]] «[[Супрэматызм]]» Выява:Чашник Движение цвета.jpg|Ілля Чашнік «Рух колеру» Выява:Ilja Chashnik, Suprematist composition, 1922-1923.jpg|Ілля Чашнік «[[Супрэматызм|Супрэматычная]] кампазіцыя» </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1922 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1922 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] gdkm4q2rssuzooy70dndc99vokds7rp 5120009 5120004 2026-04-02T13:31:00Z Tess Mattew 51169 /* Галерэя твораў */ вікіфікацыя, арфаграфія 5120009 wikitext text/x-wiki [[Выява:Уновис 1922.jpg|міні|320пкс|[[«СНОМАС» (Сцвярджальнікі новага мастацтва)|СНОМАС]]. Стаяць (злева направа): Іван Чарвінка, [[Казімір Малевіч]], Яфім Раяк, Анна Каган, [[:ru:Суетин, Николай Михайлович|Мікалай Суэцін]], [[:ru:Юдин, Лев Александрович|Леў Юдзін]], [[:ru:Магарил, Евгения Марковна|Яўгенія Магарыл]]. Сідзяць (злева направа) Міхаіл Векслер, [[:ru:Ермолаева, Вера Михайловна|Вера Ермалаева]], [[:ru:Чашник, Илья Григорьевич|Ілля Чашнік]], [[:ru:Хидекель, Лазарь Маркович|Лазар Хідзекель]].]] '''[[1922]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == * Жнівень — персанальная выстава [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. Філіповіча]] ў памяшканні Мінскага педагагічнага тэхнікуму. Экспанаваліся карціны «На Купалле», «Карагод (Ляльнік)», «Казачны сюжэт» і інш. == З’явіліся == [[Выява:Moniushko bust.jpg|міні|180 пкс|Помнік [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшке]] ў Вільне, 1922]] [[File:Portrait of Adam Bahdanovich by Fedor Pankov from Yaroslavl Art Museum.jpg|thumb|left|Партрэт [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адама Багдановіча]] пэндзля Фёдара Панкова. [[Яраслаўль|Яраслаўскі]] мастацкі музей]]. * [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]], заснаваны па ініцыятыве гісторыка і археолага [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. * Помнік [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшке]] ў Вільне. Скульптар [[Баляслаў Балзукевіч]]. * Партрэт [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адама Багдановіча]] пэндзля Фёдара Панкова. Месцазнаходжанне — [[Яраслаўль|Яраслаўскі]] мастацкі музей. == Нарадзіліся == * [[Міхаіл Веніямінавіч Беляеў|Міхаіл Беляеў]], беларускі майстар прыкладнога мастацтва, кераміст * [[22 лютага]] — [[Іван Ціханавіч Ціханаў|Іван Ціханаў]] (пам. [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]]), беларускі мастак * [[14 сакавіка]] — [[Анатоль Аляксеевіч Ткачонак|Анатоль Ткачонак]] (пам. [[1994 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1994]]), беларускі графік і мастак-пейзажыст * [[21 жніўня]] — [[Майсей Саламонавіч Альтшулер]], — савецкі [[скульптар]], член [[Саюз мастакоў СССР|Саюза мастакоў СССР]] * [[8 верасня]] — [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]], беларускі мастак-жывапісец, педагог * [[26 кастрычніка]] — [[Яўген Маркавіч Ганкін|Яўген Ганкін]] (пам. [[1996 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1996]]), беларускі [[мастак]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1968) * == Памерлі == * [[Генрых Уладзіслававіч Вейсенгоф|Генрых Вейсенгоф]] (нар. 1859) — мастак-жывапісец, які працаваў на тэрыторыях сучаснай Беларусі, Літвы, Польшчы і Расіі. Прымаў удзел у мінскай мастацкай выстаўцы ў [[1911 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1911 годзе]] == Галерэя твораў == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:1922. Бітва на Нямізе.jpg|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіл Філіповіч]] «Бітва на Нямізе». Палатно, алей. 71 × 142,7 см. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ]] Выява:Dmitri Stelletski 1922 Womens Portrait 01.jpg|[[Дзмітрый Сямёнавіч Сцялецкі|Дзмітрый Сцялецкі]]. Партрэт жанчыны. Папера на кардоне, [[сангіна]], аловак, 77 х 54 см Выява:Viciebsk, Zaručaŭskaja synagoga. Віцебск, Заручаўская сынагога (S. Judovin, 1922).jpg|[[Саламон Юдовін]] «[[Віцебск]], [[Харальная сінагога (Віцебск)|Заручаўская сінагога]]» Выява:Bakst Costume design for L'Oiseau de feu 1922.jpg|[[Леон Бакст]]. Эскіз касцюма Жар-птушкі к балету «Жар-птушка». Папера, карандаш, [[акварэль]], [[гуаш]]. 68 x 49 см </gallery></center> <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Чашник Супрематизм 2.jpg|[[Ілья Рыгоравіч Чашнік|Ілля Чашнік]] «[[Супрэматызм]]» Выява:Чашник Движение цвета.jpg|Ілля Чашнік «Рух колеру» Выява:Ilja Chashnik, Suprematist composition, 1922-1923.jpg|Ілля Чашнік «[[Супрэматызм|Супрэматычная]] кампазіцыя» </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1922 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1922 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 2wem15af0gchgfvfob05u1iah3jkmb9 0 229573 5120208 4224085 2026-04-03T04:27:43Z StarDeg 16311 /* Вядомыя асобы */ 5120208 wikitext text/x-wiki '''Дзяні́саў''' — прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў]] (1944—2012) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў (архітэктар)|Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў]] (1879—1966) — беларускі архітэктар. * [[Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў (ваенны)|Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў]] (1907—1976) — Герой Савецкага Саюза. * [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]] * [[Антон Уладзіміравіч Дзянісаў]] (нар. 1982) — беларускі гісторык. * [[Захар Мікалаевіч Дзянісаў]] (1892—1978) — вучоны-[[батанік]], спецыяліст ў галіне балотазнаўства і лугаводства. * [[Ігар Леанідавіч Дзянісаў]] (нар. 1959) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Ігар Уладзіміравіч Дзянісаў]] (нар. 1984) — расійскі футбаліст. * [[Міхаіл Іванавіч Дзянісаў]] (1900—1971) — спявак. * [[Святаслаў Варламавіч Дзянісаў]] (1878—1957) — рускі военачальнік, удзельнік Першай сусветнай вайны. * [[Сяргей Дзмітрыевіч Дзянісаў]] (нар. 1954) — беларускі вучоны-медык * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў]] (нар. 1955) — беларускі краязнавец, гісторык культуры. * [[Уладзімір Міхайлавіч Дзянісаў]] (нар. 1984) — беларускі хакеіст. == Гл.таксама == * [[Дзянісава]] {{неадназначнасць}} stt1lqmi8x7177r6ckcfg7ikfvyk2o3 5120210 5120208 2026-04-03T04:28:54Z StarDeg 16311 /* Вядомыя асобы */ 5120210 wikitext text/x-wiki '''Дзяні́саў''' — прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў]] (1944—2012) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў (архітэктар)|Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў]] (1879—1966) — беларускі архітэктар. * [[Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў (ваенны)|Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў]] (1907—1976) — Герой Савецкага Саюза. * [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]] (нар. 1952) — расійскі дыпламат. * [[Антон Уладзіміравіч Дзянісаў]] (нар. 1982) — беларускі гісторык. * [[Захар Мікалаевіч Дзянісаў]] (1892—1978) — вучоны-[[батанік]], спецыяліст ў галіне балотазнаўства і лугаводства. * [[Ігар Леанідавіч Дзянісаў]] (нар. 1959) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Ігар Уладзіміравіч Дзянісаў]] (нар. 1984) — расійскі футбаліст. * [[Міхаіл Іванавіч Дзянісаў]] (1900—1971) — спявак. * [[Святаслаў Варламавіч Дзянісаў]] (1878—1957) — рускі военачальнік, удзельнік Першай сусветнай вайны. * [[Сяргей Дзмітрыевіч Дзянісаў]] (нар. 1954) — беларускі вучоны-медык * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў]] (нар. 1955) — беларускі краязнавец, гісторык культуры. * [[Уладзімір Міхайлавіч Дзянісаў]] (нар. 1984) — беларускі хакеіст. == Гл.таксама == * [[Дзянісава]] {{неадназначнасць}} 3ez7k6o154jy918x63e5bmyl0seg2n8 0 239209 5120176 5052148 2026-04-02T20:58:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120176 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Вяркуды |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 12|lat_sec = 24 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 55|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Ушацкі |сельсавет = Вяркудскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 275 |год перапісу = 1996 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243028700 }} '''Вярку́ды'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viarkudy}}, {{lang-ru|Веркуды}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908v0017371&q_id=4341834|title=Решение Ушачского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 года № 74 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вяркудскі сельсавет|Вяркудскага сельсавета]]. Аграгарадок знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Ушачы]], за 110 км ад [[Віцебск]]а, каля возера [[Вяркудскае]]<ref name="bel4">{{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=394|старонак=480|isbn=985-11-0090-0|тыраж=10&nbsp;000}}</ref>. == Насельніцтва == * 1996 — 275 жыхароў, 105 двароў<ref name="bel4" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=394|старонак=480|isbn=985-11-0090-0|тыраж=10&nbsp;000}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вяркудскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вяркудскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ушацкага раёна]] kq6lx4w1xis4wwxht1ayp2n94jfkkt3 0 248326 5120111 4947591 2026-04-02T18:32:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120111 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вялікі Бор}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Вялікі Бор |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 01|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 56|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = Велікаборскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1600 год |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 658 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243041484 }} '''Вялі́кі Бор'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiki Bor}}, {{lang-ru|Великий Бор}}) — [[аграгарадок]] у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Велікаборскі сельсавет|Велікаборскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 25 км ад [[Хойнікі|Хойнікаў]], 120 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === [[File:POL COA Bończa.svg|150пкс|thumb|left|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] Ці не самая ранняя згадка пра паселішча датаваная 20 чэрвеня 1600 года, калі пан Шчасны Харлінскі, падкаморы кіеўскі, выдаў свайму сыну Мікалаю ''zapis wieczysty'', 26 чэрвеня ў Люблінскім трыбунале прызнаны, на добры ў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскім ваяводстве]] [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]: двор [[Астрагляды|Астраглядавічы]] з прыналежнымі да яго «прыселкамі» — сёламі Астраглядавічы, [[Хойнікі]], Вялікі Бор, [[Дворышча (Хойніцкі раён)|Дворышча]], [[Храпкаў]] і яшчэ дзевяцю паселішчамі, а таксама на двор і частку з сямі пляцаў у Кіеве<ref>Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 60; Archiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 46 — 47</ref>. Ад гэтага часу і да рэформеннага ўжо ў Расійскай імперыі перыяду Вялікі Бор належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з Хойнікамі, г. зн. пасля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максіміліян Бжазоўскі|Максіміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 12—18</ref>. Пры размежаванні Кіеўскага ваяводства Каралеўства Польскага і Мазырскага павета Вялікага Княства Літоўскага ў снежні 1621 — студзені 1622 гадоў мястэчка і вёску Хойнікі, сяло Вялікі Бор пана Мікалая Харлінскага і сёлы Брагінскай воласці за ракой Сычоўкай паны камісары згодна засведчылі прыналежнымі да ваяводства Кіеўскага{{efn-ua|Складанне дакумента было завершана ў сяле князёў Жыжэмскіх Маканавічы ўжо Рэчыцкага павета Вялікага Княства Літоўскага.}}<ref>ŹD. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX. — Warszawa, 1894. S. 96 — 97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—145.</ref>. [[File:Jastrzębiec herb.svg|150пкс|thumb|Герб Ястрабец зменены паноў Абрамовічаў.]]7 чэрвеня 1623 года датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родных братоў і сваякоў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёскі Хойнікі, Вялікі Бор, [[Гарошкаў (Хойніцкі раён)|Гарошкаў]], [[Рашаў]], [[Карчовае]], Лаханію, [[Стралічаў]], [[Паселічы]], [[Малішаў]]{{efn-ua|Яшчэ названыя 13 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў».}}<ref>ŹD. T. XXI. S. 637</ref>. У 1627 годзе пані Гальшка (Гэлена) Харлінская склала тэстамент, паводле якога добры Астраглядавічы пераходзілі да ваяводзіча смаленскага [[Мікалай Абрамовіч|Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча)]]<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 56</ref>, жанатага з яе дачкой Евай. У 1628 годзе з шасці дымоў вёскі Вялікі Бор і з двух у той ваколіцы названага маёнтку пана М. Абрагамовіча млыновых колаў выплачвалася адпаведна па 3 і па 6 злотых<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. 8 ліпеня 1631 года запісам у актах Кіеўскага земскага суда{{efn-ua|22 жніўня 1631 г. тое зроблена і ў Жытомірскім гродскім судзе.}} нарэшце засведчана пагадненне на саступку часткі Астраглядаўскіх добраў Шчасным, сынам Станіслава, Харлінскім пану Лукашу Мадлішэўскаму, мужу ўдавы Гальшкі, за суму ў 60 000 польскіх злотых. У пераліку вёсак названы і Вялікі Бор<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 59</ref>. [[File:Герб князёў Шуйскіх.png|150пкс|thumb|left|Герб Святы Юрый (Георгій Пераможац) князёў Шуйскіх. Фота Анатоля Бензярука.]]З люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1683 года вынікае, што з 9 дымоў вёскі Вялікі Бор Хойніцкай воласці князя Шуйскага выплачвалася 2 злотых; у другі раз — 2 злотых з 2 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488—489, 507</ref>. На 1698 год, як тое вынікае з інвентара маёнтка Хойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім, берасцейскім харунжым, у кіраванне пану Зыгмунту Шукшце, у Вялікім Боры было 10 двароў. Паводле рэвізіі 1716 года, налічвалася ўжо 22 гаспадаркі, адна з якіх была вызваленая ад асноўных павіннасцей (słoboda). Згодна з інвентаром 1721 года, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік маёнтка.}} Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў {{падказка|дзедзічнаму|Дзедзіч — спадчынны ўладальнік маёнтка.}} ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасцейскаму, у Вялікім Боры налічваўся 21 двор{{efn-ua|У хойніцкай кнізе «Памяць» аўтары налічылі ажно «27 сем'яў», памылкова запісаўшы шасці вялікаборцам, якія дадаткова плацілі чынш з іншага надзела або агарода, па дзве гаспадаркі замест адной<ref>{{Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}} (далей: Памяць) С. 27</ref>. Тое паўторана і ў энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі».}}, чыншу выплачвалася 119 злотых, 22 з паловай грошы, даніны мядовай (бельцаў) — 51{{efn-ua|Нічога не сказана пра паншчыну, гвалты і дзякла (акрамя мёду); у інвентары 1698 г. такія звесткі ёсць.}}. Прозвішчы жыхароў: Гардзеенка, Мартыненка, Ярмошанка, Радчык, Сачанка, Міненка, Літвіненка, Хварошка (Харошка), Навуменка<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 127адв., 131адв.-132, 139адв., 141адв.-142</ref>. У ходзе асваення абшараў паміж Вялікім Борам і Маканавічамі пачасціліся памежныя канфлікты. 28 лютага 1721 года пан маршалак мазырскі [[Антоні Аскерка]] са Слуцка звярнуўся з лістом да князя Мікалая Шуйскага, харунжыча берасцейскага, з просьбай, абы падданыя яго вялікаборскія падданым з вёскі Ізбін (Ізбынь) крыўдаў не чынілі і ў грунты іхныя «nie wdzierali się». У ліпені 1722 года тым жа панам суседам князь М. Шуйскі пакліканы на суд Галоўнага Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага за насланне людзей вялікаборскіх на грунты ізбінцаў, дзе яны лес пасеклі, сенажаці пакасілі ды ўчынілі шматлікія гвалты. 26 кастрычніка 1722 года ў Мазырскім гродзе па справе маршалка Аскеркі і харунжыча Шуйскага панам Даніэлем Віслаухам засведчана апісанае размежаванне ўгоддзяў вёсак Вялікі Бор і Ізбін<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 34 — 35</ref>. У тарыфе падымнага падатку Кіеўскага ваяводства 1734 года сказана, што Вялікі Бор у складзе Хойніцкай воласці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. Паводле звестак на 1748 год ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Вялікі Бор і Рудня Вялікаборская былі сярод паселішчаў, частка жыхароў якіх (з ліку шляхты і яе службы) належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканата Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У 1754 годзе з 36 двароў (×6 — прыкладна 216 жыхароў) вёскі Вялікі Бор Хойніцкага маёнтка «do grodu» ([[Оўруч|Оўруцкага замка]]) выплачвалася 5 злотых і 18 грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 22 злотых і 12 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 192</ref>. 30 чэрвеня 1764 года пасэсары Хойніцкіх добраў сужэнства Войцех і Анеля князі Шуйскія, старосты ніжынскія, выступілі ў Оўруцкім гродзе супраць пана кашталяніча новагародскага Багуслава Аскеркі за неаднаразовае насланне падданых на грунты вёскі Вялікі Бор, учыненне там розных шкодаў і гвалтаў<ref>AGAD. ApiJ. Sygn. 1. S. 35</ref>. Згодна з перапісамі яўрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў, у Вялікім Боры налічвалася адпаведна 5, 3 і 3 чалавекі (głowy), плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хойніцкага кагала<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Вялікі Бор, Дубровіца, Рудзенька на плане Генеральнага межавання 1797 г.jpg|thumb|left|Вялікі Бор, Дубровіца, Рудзенька на схематычным плане Рэчыцкага павета 1800 г.]][[File:Chvojniki, Ludvika Prozar. Хвойнікі, Людвіка Прозар (1913).jpg|thumb|Курган Людвікі альбо фамільны склеп роду Прозараў у Хойніках.]][[Файл:Фальварак Гудаў і сяло Вялікі Бор на карце А. К. Фіцінгофа. 1846 г.png|thumb|Фальварак Гудаў і сяло Вялікі Бор на карце А. К. Фіцінгофа. 1846 г.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Вялікі Бор — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 года ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. Паводле расійскай рэвізіі 1795 года тут было 59 двароў з 230 душамі мужчынскага і 189 жаночага полу прыгонных сялянаў<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 113—122адв.</ref>. У «Камеральном описании… Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 года, вёска Вялікі Бор з паташным заводам названая сярод паселішчаў у складзе Хойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{efn-ua|Так падпісваўся Караль, бо маёнтак быў уласнасцю яго жонкі Людвікі, а каб браць удзел у справах павета і ў Рэчы Паспалітай, і ў Расіі неабходна мець у яго межах зямельныя ўладанні.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. Тутэйшая царква, пазначаная на схематычным плане Рэчыцкага павета 1800 года, заставалася ўніяцкай да 1831 года<ref>Минские епархиальные ведомости (далей: МЕВ). — Минск, 1870. № 5. С. 120—121</ref>, калі, магчыма, была ператвораная ў філію Астраглядаўскага парафіяльнага касцёла. У шляхецкай рэвізіі 1811 года паведамляецца, што ў велікаборскай канторы маёнтку Хойнікі абознага Прозара эканомам служыў 68-гадовы Юзаф Бакіноўскі, а лоўчым — 39-гадовы Ваўжынец Бакіноўскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 248</ref>. У 1828 годзе менавіта ў Вялікім Боры (у царкве альбо ў рыма-каталіцкай капліцы) знайшла часовы прытулак памерлая ў Берасці Людвіка Канстанцыя Прозар, праз год перазахаваная мужам Каралем у Хойніках<ref>Гл.: Клок Л. Д. Таямніца хойніцкага пергаменту. // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі, 1976. № 1. С. 21 — 22</ref>. Згодна з інвентаром 1844 года Хойніцкага маёнтка Уладзіслава Прозара, Вялікі Бор належаў да фальварка Гудаў<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475</ref>. У энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі» сказана, што ў 1850 годзе тут было 69 двароў, 441 жыхар. Паводле «Списков населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.», 144 асобы мужчынскага і 146 жаночага полу з ліку жыхароў Вялікага Бору належалі да Астраглядаўскай парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382</ref> Ад пачатку рэформеннага перыяду сяло — у складзе Хойніцкай воласці. У сувязі з антырасійскім паўстаннем рыма-каталіцкая філія была скасаваная, а жыхары Вялікага Бору, Ізбіна, Дубровіцы ды іншых ваколіцаў павернутыя да праваслаўя<ref>Пяткевіч Ч. Рэчыцкае Палессе / Уклад., прадм. У. Васілевіча. Пер. з пол. Л. Салавей і У. Васілевіча. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2004. С. 434 — 435</ref>{{efn-ua|{{пачатак цытаты}}''Аж ось настала воля, а далей мяцеж, дак трохі паждаўшы, наехало ўсялякаго начальства і папоў, да ўзялі дай увесь народ у Дубровіцы, у Ізбіне і ў Вялікім Бару перавярнулі на рускую веру, касьцёл перахрысьцілі на цэркву, а пасьля прычапіліся і да храста{{efn-ua|Крыж усталяваны быў {{пачатак цытаты}}«''на раздарожжы, дзе ад рэчыцкаго шляху паваротка чэраз Будзішча ідзе ў Гудоў... Хрэст сабе стаяў, усе, хто толькі ехаў або ішоў, то, як вядзецца паміж хрышчанымі людзьмі, скідаў шапку і хрысьціўся. Людзі прывыклі і радаваліся, бо, бач, недалека завод, а там жа смаляная нячыстая сіла арудуе, дак цяпер, баяўшыся сьвятога храста, менш робіць капасьці.''{{канец цытаты}}}}. Ета — кажуць — варожы хрэст, панскі, ён несправядлівы хрэст, дак трэба яго зрубаць. — Хто ахвотнік зрубаць хрэст?! — крыкнуў станавы прыстаў, а ўсе маўчаць. Ён другі і трэйці раз гаркнуў так сама, а ўсе, бы начэ вады поўныя раты панабіралі. Тагды прыказаў старшыне прымусіць таго, на каго мае надзею, штоб рубаў, а старшына да мяне кажа: — Ты ж сьмялей за ўсіх, дак бяры сякеру і рубай! — Мяне — ку — трэйчы хрысьцілі: раз хрысьціў ксёндз, другі раз {{падказка|выскуб|біскуп}} {{падказка|мінджаваў|рабіў мірапамазанне}}, а цяпер (грэх чы два) перахрысьціў поп, дак я безбожнікам не буду. — І ніхто не будзе! — крыкнулі ўсе ў адзін голас._І мы ўсе ашукаліся, бо ось выступіў дубровіцкі Каленік Лабада да ідзе к храсту. Тут мы ўсе так і абамлелі са страху, бо прачулі, што от зараз зробіцца нешто нядобрае — і зрабілася._Небавам хрэст упаў, а Каленік стаіць, раскарачыўшыся, і не варушыцца, да толькі мармыча, як немец. Яго {{падказка|паставіла колам|спаралізавала}}. Бязбожніка забралі на сані, дай завезьлі ў Хвайнікі да лазарэту. Там ён памармытаў зо дзьве нядзелі, з рукамі і нагамі стылымі, як кольле, дай чорту аддаў свой паганы дух._(Апавядаў Кастуль з Вялікага Бору.)''{{канец цытаты}}}}. У 1866 годзе дзеля выхавання тутэйшых дзяцей, а разам і іх бацькоў у духу вернасці расійскай манархіі, у Вялікім Боры адкрыта народнае вучылішча<ref>Памяць. — С. 32</ref>. У жніўні 1868 года ў мясцовую царкву ад імператара Аляксандра ІІ была перададзена ікона Пакрова Найсвяцейшай Багародзіцы<ref>МЕВ. — Минск, 1870. № 5. С. 116</ref>. На пачатак 1870 года ў сяле налічвалася 213 мужчынскіх душ сялян-уласнікаў, прыпісаных да Вялікаборскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69</ref>. У спісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Мінскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Раства-Багародзіцкай царквы, драўляны будынак якой узведзены ў 1871 годзе, названыя настаяцель а. Іосіф Гарбацэвіч, в. а. штатнага псаломшчыка Іван Скараходаў. Да прыходу, акрамя сяла Вялікі Бор, належалі вёскі Ізбін (Ізбынь), Рудзенька і Дубровіца.<ref>МЕВ. — Минск, 1876. № 10. С. 459</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 491-го мужчынскага і 493-х жаночага полу верных<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 44—46</ref>. У 1886 годзе ў сяле 58 двароў, 527 жыхароў, конны млын<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113</ref>. На 1909 год у сяле Вялікі Бор Хойніцкай воласці налічвалася 184 двары, 989 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 16</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Вялікі Бор на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|thumb|left|Вялікі Бор на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]]9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), [[Германская імперыя|Германія]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Вялікі Бор, аднак, у складзе Хойніцкай воласці апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 мая тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гетмана [[Павел Скарападскі|Паўла Скарападскага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 года, згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. Паводле запіскі «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 снежня 1920 і на 15 красавіка 1921 года ў Вялікаборскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) было адпаведна 61 і 120 вучняў<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. Пасля другога [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]], з 8 снежня 1926 года Вялікі Бор — цэнтр [[Велікаборскі сельсавет|сельсавета]] Хойніцкага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 года [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе тут створаны калгас «Чырвоны Бор», працавалі цагельня, кузня, стальмашня, вятрак. З 20 лютага 1938 года Вялікі Бор у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні вайны ў Вялікім Боры налічвалася 420 двароў, 1800 жыхароў<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 499</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]], паводле энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі», у чэрвені 1943 года акупанты знішчылі 265 жыхароў, спалілі 262 двары. На франтах загінулі 118 вяскоўцаў. З 8 студзеня 1954 года Вялікі Бор — у складзе Гомельскай вобласці. Цэнтр саўгаса «Велікаборскі». 15 жніўня 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Партызанская (Хойніцкі раён)|Партызанская]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 25 лістапада 2008 года цэнтр сельсавета вернуты ў Вялікі Бор<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-89/2011_89_9_42931.pdf Решение Хойникского районного Совета депутатов от 25 ноября 2008 г. № 90 О переносе административно-территориального центра Великоборского сельсовета]</ref>. == Насельніцтва == * 1930 год — 211 двароў, 1200 жыхароў * 1959 год — 988 жыхароў (паводле перапісу) * 1970 год — 1120 жыхароў * 1996 год — 418 гаспадарак, 1239 жыхароў * 2004 год — 1052 жыхары * 2010 год — 775 жыхароў * 2021 год — 274 гаспадаркі, 658 жыхароў<ref>[http://hoiniki.gov.by/ru/velikoborskiy/ Информация о населении на 25.01.2021 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211019064229/http://hoiniki.gov.by/ru/velikoborskiy/ |date=19 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Культура == [[Провады русалкi]] — абрад, рытуал у вёсцы Вялікі Бор звязаны са сканчэннем святкавання [[Русальны тыдзень|Русальнага тыдня]] на восьмым тыдні пасля [[Вялікдзень|Вялікадня]]. Цырымонія праводзіцца штогод у [[нядзеля|нядзелю]] пасля [[Тройца (свята)|Тройцы]]<ref>{{Cite web|url=https://livingheritage.by/nks/1843/#:~:text=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%20%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%C2%BB%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B0%D0%BD%20%D1%81%20%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B8.%20%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%86%D1%8B.|title=Інвентар НКС|website=livingheritage.by|access-date=2025-03-09|archive-date=30 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130045324/http://livingheritage.by/nks/1843/#:~:text=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%20%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%C2%BB%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B0%D0%BD%20%D1%81%20%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B8.%20%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%86%D1%8B.|url-status=dead}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Змітро Аляксандравіч Бяспалы]] (нар. 1934) — беларускі пісьменнік. * [[Алег Міхайлавіч Дземідзенка]] (нар. 1960) — беларускі спецыяліст у галіне тэлекамунікацыйных сістэм і камп’ютарных сетак. * [[Барыс Іванавіч Сачанка]] (1936—1995) — беларускі пісьменнік, перакладчык і выдавец. * [[Іван Іванавіч Сачанка]] (нар. 1938) — беларускі [[гісторык]], [[журналіст]]. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Вялікі Бор||383}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Велікаборскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Велікаборскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хойніцкага раёна]] at1m46mqyjgl56maeafy9ka4su1x4dt 0 271565 5120255 4764203 2026-04-03T07:17:49Z DzBar 156353 шаблон 5120255 wikitext text/x-wiki {{Знакамітая жывёла}} '''Туі Маліла''' ({{lang-en|Tu'i Malila}}; каля 1777 — [[19 мая]] [[1965]]) — мадагаскарская [[Чарапаха прамяністая|прамяністая чарапаха]], якую каралеўскай сям’і [[Тонга]] падарыў [[Джэймс Кук]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p010908s |title=Tu'i Malila |author= |date= |work= |publisher= |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года }}</ref>. Чарапаха-доўгажыхар.[[Файл:TuiMalila.jpg|right|thumb|200px|[[Мумія | Муміфікаванае]] цела чарапахі (2003)]]Яе імя на [[Танганская мова|танганскай мове]] азначае «Кароль Маліла». Туі Маліла вылупілася каля 1777 і была падораная каралеўскай сям’і капітанам [[Джэймс Кук|Джэймсам Кукам]] падчас яго візіту ў [[Тонга]] ў ліпені 1777 года<ref>{{cite web |url=http://www.captcook-ne.co.uk/ccne/timeline/voyage3.htm |title=Captain Cook Timeline - Third Voyage 1776 - 1780 |publisher=Captain Cook Birthplace Museum |accessdate=12 сакавіка 2015 года |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215172022/http://www.captcook-ne.co.uk/ccne/timeline/voyage3.htm |archivedate=15 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref>. Паводле іншых звестак [[Джордж Тупоу I]], першы кароль і заснавальнік каралеўства, атрымаў яе ад каманды карабля, які прыстаў да берагоў [[Астравы Хаапай| астравоў Хаапай]] у першай палове XIX стагоддзя<ref>{{cite web |url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Zoology/Zoology-idx?type=turn&id=Zoology.GINYZooSoc&entity=Zoology.GINYZooSoc.p0015&isize=text |title=[An account of the reptiles inhabiting the Galápagos Islands] |author=Slevin, Joseph R. |date=January/February, 1935 |work=New York Zoological Society / Bulletin |publisher=New York Zoological Society |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года }}</ref>. Туі Маліла заставалася ў каралеўскай сям’і да самай смерці [[19 мая]] [[1965]]. Узрост чарапахі на той час ацэньваўся як прыкладна 188 гадоў.<ref>{{cite web |url=http://www.foxnews.com/story/2006/06/26/tortoise-believed-to-have-been-owned-by-darwin-dies-at-176/ |title=Tortoise Believed to Have Been Owned by Darwin Dies at 176 |author= |date= |work= |publisher=www.foxnews.com |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года}}</ref> Туі Маліла была адной з першых жывёл, якую паказалі каралеве [[Лізавета II|Лізавеце II]] падчас яе афіцыйнага візіту на Тонга ў 1953 годзе.<ref>{{cite web |url=http://www.tongaturismo.info/rt/index-e.htm |title="The Royal Tour" by Neil Ferrier - Printed in U.K. 1954 |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829023016/http://www.tongaturismo.info/rt/index-e.htm |archivedate=29 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref> У Танганскім нацыянальным цэнтры на востраве [[Тангатапу]] захоўваецца муміфікаванае цела чарапахі.<ref>{{cite web |url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/42906170?sid=21106098224413&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4 |title=TU'I MALILA, "COOK'S TORTOISE" |author=Joan Robb and E. G. Turbott |date= 17 грудня 1971 року |work= |publisher=Auckland War Memorial Museum |language=англ. |accessdate=12 березня 2015 року }}</ref> Пра яе было напісана апавяданне «Чарапаха для каралевы Тонга», выдадзенае ў 2002 годзе<ref>{{cite web |url=http://www.worldcat.org/wcpa/servlet/DCARead?standardNo=0618119809&standardNoType=1&excerpt=true |title=A Tortoise for the Queen of Tonga |author=Whitty, Julia |date= |work= |publisher=Mariner Books |language=англ. |accessdate=12 березня 2015 року }}</ref>. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Вядомыя чарапахі]] [[Катэгорыя:Тонга]] 122bl0yntmpdnent1e14atpnj9rf22v 5120256 5120255 2026-04-03T07:19:40Z DzBar 156353 афармленне 5120256 wikitext text/x-wiki {{Знакамітая жывёла | Подпіс = [[Мумія|Муміфікаванае]] цела чарапахі (2003) }} '''Туі Маліла''' ({{lang-en|Tu'i Malila}}; каля 1777 — [[19 мая]] [[1965]]) — мадагаскарская [[Чарапаха прамяністая|прамяністая чарапаха]], якую каралеўскай сям’і [[Тонга]] падарыў [[Джэймс Кук]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p010908s |title=Tu'i Malila |author= |date= |work= |publisher= |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года }}</ref>. Чарапаха-доўгажыхар. Яе імя на [[Танганская мова|танганскай мове]] азначае «Кароль Маліла». Туі Маліла вылупілася каля 1777 і была падораная каралеўскай сям’і капітанам [[Джэймс Кук|Джэймсам Кукам]] падчас яго візіту ў [[Тонга]] ў ліпені 1777 года<ref>{{cite web |url=http://www.captcook-ne.co.uk/ccne/timeline/voyage3.htm |title=Captain Cook Timeline - Third Voyage 1776 - 1780 |publisher=Captain Cook Birthplace Museum |accessdate=12 сакавіка 2015 года |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215172022/http://www.captcook-ne.co.uk/ccne/timeline/voyage3.htm |archivedate=15 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref>. Паводле іншых звестак [[Джордж Тупоу I]], першы кароль і заснавальнік каралеўства, атрымаў яе ад каманды карабля, які прыстаў да берагоў [[Астравы Хаапай| астравоў Хаапай]] у першай палове XIX стагоддзя<ref>{{cite web |url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Zoology/Zoology-idx?type=turn&id=Zoology.GINYZooSoc&entity=Zoology.GINYZooSoc.p0015&isize=text |title=[An account of the reptiles inhabiting the Galápagos Islands] |author=Slevin, Joseph R. |date=January/February, 1935 |work=New York Zoological Society / Bulletin |publisher=New York Zoological Society |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года }}</ref>. Туі Маліла заставалася ў каралеўскай сям’і да самай смерці [[19 мая]] [[1965]]. Узрост чарапахі на той час ацэньваўся як прыкладна 188 гадоў.<ref>{{cite web |url=http://www.foxnews.com/story/2006/06/26/tortoise-believed-to-have-been-owned-by-darwin-dies-at-176/ |title=Tortoise Believed to Have Been Owned by Darwin Dies at 176 |author= |date= |work= |publisher=www.foxnews.com |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года}}</ref> Туі Маліла была адной з першых жывёл, якую паказалі каралеве [[Лізавета II|Лізавеце II]] падчас яе афіцыйнага візіту на Тонга ў 1953 годзе.<ref>{{cite web |url=http://www.tongaturismo.info/rt/index-e.htm |title="The Royal Tour" by Neil Ferrier - Printed in U.K. 1954 |language=англ. |accessdate=12 сакавіка 2015 года |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829023016/http://www.tongaturismo.info/rt/index-e.htm |archivedate=29 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref> У Танганскім нацыянальным цэнтры на востраве [[Тангатапу]] захоўваецца муміфікаванае цела чарапахі.<ref>{{cite web |url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/42906170?sid=21106098224413&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4 |title=TU'I MALILA, "COOK'S TORTOISE" |author=Joan Robb and E. G. Turbott |date= 17 грудня 1971 року |work= |publisher=Auckland War Memorial Museum |language=англ. |accessdate=12 березня 2015 року }}</ref> Пра яе было напісана апавяданне «Чарапаха для каралевы Тонга», выдадзенае ў 2002 годзе<ref>{{cite web |url=http://www.worldcat.org/wcpa/servlet/DCARead?standardNo=0618119809&standardNoType=1&excerpt=true |title=A Tortoise for the Queen of Tonga |author=Whitty, Julia |date= |work= |publisher=Mariner Books |language=англ. |accessdate=12 березня 2015 року }}</ref>. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Вядомыя чарапахі]] [[Катэгорыя:Тонга]] gc7rhrmuwvlvmrrf97vt1sn3adr34yf 0 271566 5120254 3977448 2026-04-03T07:16:41Z DzBar 156353 шаблон 5120254 wikitext text/x-wiki {{Знакамітая жывёла}} '''Чарапаха Адвайта''' («адзіны» на [[санскрыт|санскрыце]]) — жывёла, прызнаная адной з найстарэйшых у свеце. На момант смерці ў ноч з 22 на 23 сакавіка 2006 года чарапасе было, паводле розных ацэнак, ад 150 да 250 гадоў. Адвайта адносіўся да [[гіганцкая чарапаха|гіганцкіх чарапах]], якіх называюць «алдабра» — па імі атола [[Алдабра]], аднаго са шматлікіх участкаў сушы раскіданага ў Індыйскім акіяне архіпелага [[Сейшэльскія астравы]]. Гэта месца, на якім жывуць каля 152 тысяч прадстаўнікоў таго ж віду, абвешчана [[ААН]] аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]. Сярэдняя вага такой чарапахі — каля 120 кілаграмаў. Адвайта быў вельмі папулярны ў турыстаў і прыцягваў у гарадскі заапарк горада [[Калькута|Калькуты]] мноства наведвальнікаў. Паводле слоў міністра сельскай гаспадаркі індыйскага штата [[Заходняя Бенгалія]] Джагеша Бармана, Адвайта быў улюбёнцам героя [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]] і заваёўніка Індыі — [[Роберт Клайв|лорда Клайва]] з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай гандлёвай кампаніі]], які памёр у 1774 годзе. Жывёла нібы правяла на сядзібе лорда некалькі гадоў. Крыніца інфармацыі Барман не прыводзіць. == Спасылкі == * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4840000/4840448.stm Памерла чарапаха генерала з XVIII стагоддзя] {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Сейшэльскія астравы]] [[Катэгорыя:Вядомыя чарапахі]] 3bmpd7iunr6l3tylrn4owircnzyl72x 0 277638 5120188 5117032 2026-04-02T23:13:03Z Jaŭhien 59102 /* Акцэнталогія */ вікіфікацыя 5120188 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref>: {{legend|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{legend|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{legend|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкi}}<hr />{{legend|#FFFF99|[[Загародскія гаворкі|Палескія (заходнепалескія) гаворкі]]}}<hr />Лініі: <br /> {{legend|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)}} {{legend|#3333FF|Усходняя мяжа заходняй групы рускіх гаворак (1967, Захарава, Арлова) }} {{legend|#339900|Мяжа беларускіх і ўкраінскіх гаворак (1980, Беўзенка)}}]] '''Паўднёва-захо́дні дыяле́кт''' — адно з двух буйных этнагенетычны тэрытарыяльных аб’яднанняў блізкароднасных [[Гаворка|гаворак]] у складзе асноўнага масіву [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялектнай мовы]]. == Гісторыя фарміравання == Генетычнай асновай паўднёва-заходняга дыялекту ёсць пэўныя падставы лічыць дыялект старажытнага [[Усходнія славяне|усходнеславянскага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Пашырэнне ў мінулым дыялекту дрыгавічоў на паўднёвым захадзе сучаснай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] адбывалася шляхам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і замяшчэння гаворак мясцовага [[Балты|балцкага]] насельніцтва, якое жыло тут да дрыгавічоў. У выніку гэтага адбыліся натуральный ў падобных абставінах змены ў будове і сродках гэтага дыялекту дрыгавічоў. Адначасова ішло і ўзаемадзеянне з гаворкамі, якія ўтвараліся на аснове племяннога дыялекту смаленска-полацкіх [[Крывічы|крывічоў]], якія пашыраліся сюды з усходу. Гэтым тлумачыцца ўзнікненне розных асаблівасцей гаворак [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак|гродзенска-баранавіцкай групы]], а таксама і [[Слуцкая група гаворак|слуцкіх гаворак]] паўднёва-заходняга дыялекту, якія з’яўляюцца больш познімі ў параўнанні з асаблівасцямі мясцовых гаворак [[Усходнепалеская група гаворак|усходнепалескай групы]]. У гукавым і граматычным абліччы ўсходнепалескіх гаворак і ў іх слоўніку захавалася шмат цікавых з’яў не толькі з [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскай]], але і з [[праславянская мова|агульнаславянскай]] моўнай старажытнасці<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Паўднёва-заходні дыялект|старонкі=415—417}}</ref>. == Зона распаўсюджвання == Па сваіх асаблівасцях паўднёва-заходні дыялект адрозніваецца ад [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту]] і супрацьпастаўляецца яму тэрытарыяльна. Паўночная мяжа паўднёва-заходняга дыялекту, што аддзяляе яго ад [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]], праходзіць прыблізна ад [[Ліда|Ліды]] да [[Мінск]]а і далей на паўднёвы ўсход да [[Бабруйск]]а, [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Лоеў|Лоева]]. На паўднёвым захадзе прыкладна па лініі [[Пружаны]] — [[Івацэвічы]] — [[Целяханы]] — [[Лунінец]] — [[Столін]] ён мяжуе з [[Заходнепалескія гаворкі|заходнепалескай]] (загародскай, брэсцка-пінскай) групай гаворак. Гаворкі мясцовых жыхароў на пазначанай тэрыторыі адрозніваюцца ад іншых беларускіх гаворак шматлікімі асаблівасцямі на ўсіх узроўнях моўнай сістэмы<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Паўднёва-заходні дыялект|том=6|старонкі=146}}</ref>. == Класіфікацыя == Пры адноснай агульнасці моўных асаблівасцей у межах паўднёва-заходняга дыялекту большасць навукоўцаў дадаткова вылучаюць у ім 3 асобныя групы гаворак<ref name="Культура Беларусі" />: * [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак|гродзенска-баранавіцкую]]; * [[Слуцкая група гаворак|слуцкую]]; * [[Мазырская група гаворак|мазырскую (усходнепалескую)]]. Яны адрозніваюцца паміж сабою некаторымі моўнымі рысамі [[Фанетыка|фанетычнага]], [[Граматыка|граматычнага]] і [[Лексіка|лексічнага]] характару. == Асаблівасці == === Фанетыка === * Поўнае (моцнае) [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|недысімілятыўнае]] [[аканне]] ([''раса́''], [''палатно́''], [''малады́''], [''чалав’э́к''], [''вало́к’і''], [''паду́шка''], [''арах’і́'']), пераважна няпоўнае, з захаваннем у канцавым адкрытым [[Склад (мова)|складзе]] не пад [[націск]]ам гука [о] ([''с’э̂́но''], [''л’э̂́то''], [''та́то''], [''мно́го''], [''к’э́пско''], [''чо́рнаго''], [''на́шаго'']), або поўнае оканне ([''вода́''], [''голова́''], [''го́род''], [''л’э̂́то''])<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Поўнае (моцнае) недысімілятыўнае [[яканне]] ([''з’амл’а́''], [''м’ан’э́''], [''z’аўпц’і́''], [''с’п’ачы́''], [''п’ац’о́рка''], [''б’ару́ц’'']), або вымаўленне ненаціскнога [[Галосныя|галоснага]] ў гэтых умовах і становішчы, у той ці іншай ступені падобнае і да якаючага і да екаючага ([''с’а^эz’э̂́ў''], [''с’э^аz’э̂́ў''] і інш.)<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Закрыты галосны [э̂] пад націскам у адпаведнасці з былым '''[[ѣ]]''': [''л’э̂с''], [''л’э̂́то''], [''у⁀ваz’э̂́'']<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Закрыты галосны [о̂] пад націскам у закрытых складах, пераважна ў адпаведнасці з [о] пад націскам у адкрытых складах, калі гэты галосны адпавядае старажытнаму '''о''' нерэдукаванаму: [''γо̂д''], [''ко̂т''], [''паро̂́γ''], [''сало̂́дк’і''], [''γадо̂́ў''], але ў адкрытым складзе [''γо́да''], [''ко́ц’ік''], [''с⁀паро́га''] і г. д.<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Ужыванне пад націскам гука [у] у становішчы пасля цвёрдых губных зычных на месцы [ы]: [''бук''], [''γрыбу́''], [''пул''], [''с’л’эпу́''], [''ву́л’іц’''], [''ву́п’іц’'']<ref name="Культура Беларусі" />. * Захаванне спалучэнняў мяккіх зубных і цвёрдых [ж], [ч], [ш] з наступным [й] ці, інакш, адсутнасць падаўжэння [[Зычныя|зычных]]: [''γал’йэ́''], [''збо́жйэ''], [''суz’йа́''], [''пла́ц’йэ''], [''бац’в’і́н’йэ''], [''но́чйу''], або [''кало́с’э''], [''в’ас’э́л’э''], [''збо́жа'']<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Зацвярдзелая [[фанема]] [р] ([''γра́тка''], [''даро́шка''], [''γрыбы́''], [''рэ́чка''], [''рэ́зац’''])<ref name="Культура Беларусі" />. * Вымаўленне цвёрдых губных [б], [п], [м], [ў] у спалучэнні з наступным [й] перад [а], [о], [о̂| пад націскам ([''бйо́рда''], [''жарабйа́''], [''пйац’''], [''спйок''], [''памйо́р''], [''мйа́со''], [''аўйо́с''], [''ўйа́н’э'']), цвёрды губны [м] у спалучэнні з [й] вымаўляецца таксама і перад ненаціскным [э] у [[назоўнік]]ах ніякага [[Граматычны род|роду]] ([''с’э́мйэ''], [''ц’э́мйэ''])<ref name="Культура Беларусі" />. * Наяўнасць [[Прыстаўны гук|прыстаўнога]] [γ] перад пачатковымі націскнымі [о], [у] (часта паралельна з [в] і перад пачатковым ненаціскным [а]): [''во́з’аро''] і [''γо́з’аро''], [''во́с’ан’''] і [''γо́с’ан’''], [''ву́л’іца''] і [''γу́л’іца''], [''вусы́''] і [''γусы́''], [''γав’э́чк’і''], [''γану́ча''], [''γараб’і́на'']<ref name="Культура Беларусі" />. * Вымаўленне цвёрдага зычнага [с] у [[Зваротнасць дзеяслова|зваротным]] [[афікс]]е [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] перад галоснымі [а], [о]: [''мы́л’іса''], [''зову́са''], [''с’п’акло́со''], [''нап’іло́со'']<ref name="Культура Беларусі" />. === Марфалогія === ==== Назоўнік ==== * [[Канчатак]] ''-ою'' (''-ёю'', ''-аю''), ''-ею'' назоўнікаў жаночага роду ў [[Творны склон|творным склоне]] адзіночнага [[Граматычны лік|ліку]]: ''зямлёю'', ''ха́таю'', ''гу́сею''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Канчатак ''-а'' (''-я'') назоўнікаў ніякага роду ў [[Назоўны склон|назоўным склоне]] множнага ліку: ''сёла'', ''во́кна'', ''вёдра''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Націскны канчатак ''-э'' (''-е'') назоўнікаў мужчынскага роду з [[Аснова слова|асновай]] на мяккі, цвёрды або зацвярдзелы зычны ў назоўным склоне множнага ліку: ''грыбэ́'', ''лясэ́'', ''нажэ́'', ''буряке́'', ''мяхе́''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Канчатак ''-ом'' (''-ём'') назоўнікаў у [[Давальны склон|давальным склоне]] множнага ліку: ''гарадо́м'', ''дамо́м'', ''лясо́м'', ''сыно́м'', ''палём''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Канчатак ''-ох'' (''-ёх'') назоўнікаў у [[Месны склон|месным склоне]] множнага ліку: ''у гарадо́х'', ''у дамо́х'', ''у лясо́х'', ''у палёх''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Канструкцыі з роднага склону, гэта значыць ужыванне неадушаўлёных назоўнікаў у форме [[Адушаўлёнасць|адушаўлёных]]: ''знайшо́ў гры́ба'', ''набі́ла сіняка́''<ref name="Культура Беларусі" />. ==== Прыметнік, займеннік, лічэбнік ==== * Канчатак ''-ы'' (''-і'') [[прыметнік]]аў, неасабовых [[займеннік]]аў і парадкавых [[лічэбнік]]аў мужчынскага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку: ''бе́лы'', ''сі́ні'', ''пя́ты'', ''гэ́ты''<ref name="Культура Беларусі" />. * Канчаткі ''-а'' (''-я'') у назоўным і ''-у'' (''-ю'') у [[Вінавальны склон|вінавальным склонах]] прыметнікаў жаночага роду адзіночнага ліку: ''но́ва ха́та'', ''сі́ня ху́стка''; ''но́ву ха́ту'', ''сі́ню ху́стку''<ref name="Культура Беларусі" />. * Канчаткі ''-ое'' (''-ае''), ''-яе'' прыметнікаў жаночага роду ў [[Родны склон|родным склоне]] адзіночнага ліку: ''но́вае ха́ты'', ''маладо́е дзе́ўкі'', ''паро́жняе су́мкі''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Канчатак [''-о̂м''] пад націскам ([''-ум''] не пад націскам) у прыметніках і займенніках у месным склоне адзіночнага ліку жаночага роду: [''на⁀круто̂́м''], [''у⁀сухо̂́м''], [''у⁀то̂́м''], [''у⁀майо̂́м''], [''у⁀но́вум''], [''у⁀γэ́тум'']<ref name="Беларуская мова" />. ==== Дзеяслоў ==== * Адсутнасць канчатка ''-ць'' у формах трэцяй асобы адзіночнага ліку дзеясловаў першага [[Спражэнне|спражэння]] (''нясе́'', ''ка́жа'') і наяўнасць канчатка ''-ць'' у дзеясловах другога спражэння (''ко́сіць'', ''ляці́ць'')<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Націскны канчатак ''-це́'' ў форме дзеясловаў другой асобы множнага ліку абвеснага ладу: ''бераце́'', ''несяце́''<ref name="Культура Беларусі" />. * Нерухомы націск у асабовых формах прыставачных дзеясловаў другога спражэння: ''прыхо́дзіць'', ''прыхо́джу'', ''прыхо́дзіш'', ''адыхо́дзіць'', ''адыхо́джу'', ''адыхо́дзіш''<ref name="Культура Беларусі" />. * Наяўнасць [л’] пасля губнога зычнага асновы ў асабовых формах дзеясловаў цяперашняга часу першага спражэння: ''сы́плеш'', ''сы́плюць'', ''дрэ́млеш'', ''дрэ́млюць''<ref name="Культура Беларусі" />. * Канчатак ''-мо'' (''-ма'') у формах дзеясловаў першай асобы множнага ліку: ''стаімо́'', ''маўчымо́'', ''ідзе́мо'', ''ка́жэмо''<ref name="Культура Беларусі" />. * Ужыванне злітнай сінтэтычнай формы дзеясловаў будучага складанага часу, што ўтворана шляхам зрастання [[Інфінітыў|інфінітыва]] асноўнага дзеяслова са старажытным дапаможным дзеясловам ''иму'' (''и́мешь'', ''и́мет''), формы якога змяніліся на ''-му'' (''-іму''), ''-меш'', ''-ме'': ''рабі́ціму'', ''рабі́цьму'', ''рабі́цьмеш'', ''рабі́цьме'', ''рабі́цьмуць''<ref name="Культура Беларусі" />. === Акцэнталогія === У галіне [[Акцэнталогія|акцэнталогіі]] гаворкам паўднёва-заходняга дыялекту ўсласціва перамяшчэнне націску да пачатку слова ў назоўным і вінавальным склонах назоўнікаў жаночага роду адзіночнага ліку (''ро́шчына'', ''за́гадка'', ''скі́рда''; ''на но́гу'', ''пайшо́ў на во́йну''), а таксама прыметнікаў (''то́ўсты'', ''про́сты'', ''блі́зкі'') і [[Прыслоўе|прыслоўяў]] (''хо́ладна'', ''ві́дна'')<ref name="Культура Беларусі" />. === Лексіка === У галіне лексікі — ужыванне спецыфічных слоў (''адры́на'' ‘пабудова для сена’, ''по́куць'' ‘кут, чырвоны вугал’, ''біч'' ‘дэталь цэпа’, ''седала'' ‘курасадня’, ''мы́са, мы́за'' ‘пярэдняя частка галавы ў жывёлы’, ''жу́йка'' ‘жвачка’, ''жы́рны'' ‘пражэрлівы, пра карову’, ''рахма́ны'' ‘жвавы, пра курыцу’)<ref name="Культура Беларусі" />. == Прыклад == {{Пачатак цытаты|}} Колісь тутака стаялі вялікія горы з песковей. На іх стаяў цёмны драмучы лес. Кала лесу было глыбокае гозера. У лесе жылі дэкеі зверы. Воны хадзілі піці воду да гозера. Больш за ўсё тутака было лосяў. Гозера перасохла. Людзі вырубілі лес, пастроілі хаты. Сяло назвалі Лосінцы<ref>{{кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Легенды і паданні|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 542|серыя = |isbn = |тыраж = 5100|ref = }}</ref>.{{Канец цытаты}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Паўднёва-заходні дыялект|том=6|старонкі=146}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] 0obteaxssqg6ukd6wx2plbkumqtyt58 0 281966 5120357 4248023 2026-04-03T09:33:56Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5120357 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Андрушы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Андрушы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Andrušy, Niasviž District 1.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 17|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 47|lon_sec = 09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Нясвіжскі |сельсавет = Сейлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Andrušy, Niasviž District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004392 }} '''Андрушы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Andrušy}}, {{lang-ru|Андруши}}) — [[вёска]] ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сейлавіцкі сельсавет|Сейлавіцкага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Бутрымовіч]] (1922—1987) — беларускі грамадскі дзеяч у Вялікабрытаніі. * [[Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч]] (нар. 1940) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1988). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Сейлавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сейлавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нясвіжскага раёна]] bark2zq7a9h36zh3dwqf6bubleno3g7 0 284961 5120115 5013086 2026-04-02T18:42:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120115 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вялікі Лес}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікі Лес |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 32|lat_sec = 39 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 28|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Салігорскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014808 }} '''Вялі́кі Лес'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiki Lies}}, {{lang-ru|Великий Лес}}) — [[вёска]] ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Яскавіцкі сельсавет|Яскавіцкага сельсавета]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0027828&q_id=3197680|title=Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 года № 219 "Об изменении административно-территориального устройства Минской области"|url-status=dead}}</ref>. == Памятныя мясціны == * Помнік, прысвечаны братам Міхаілу і Івану Цубам, якія ўратавалі жыхароў вёскі [[Навіна (Салігорскі раён)|Навіна]] ў лютым 1943 года. Усталяваны ў 1961 годзе каля вёскі Вялікі Лес, траса Р-23. Скульптар — [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|С.]] [[Сяргей Іванавіч Селіханаў|І. Селіханаў]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]] edrh1qtn87hf8zfup5unuxrush9ii43 0 293960 5120029 4839479 2026-04-02T14:05:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120029 wikitext text/x-wiki {{Гл. таксама|Алія, рэпатрыяцыя ў Ізраіль|Яўрэйскія бежанцы}} '''Выхад яўрэяў з мусульманскіх (галоўным чынам арабскіх) краін''' — масавая эміграцыя яўрэяў [[сефарды|з арабскіх]] і іншых [[мізрахім|мусульманскіх краін]] ў [[XX]] стагоддзі. [[Алія, рэпатрыяцыя ў Ізраіль|Рэпатрыяцыя яўрэяў]] Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі ў [[Краіна Ізраіль|Краіну Ізраіля]] пачалася яшчэ ў канцы [[XIX]] стагоддзя і стала масавай пасля ўтварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] і [[Вайна за незалежнасць Ізраіля|вайны Ізраіля за незалежнасць]] ([[1948]]). Каталізатарамі міграцыі сталі таксама масавыя яўрэйскія пагромы 1940-х гадоў у буйных арабскіх гарадах (у [[Багдадскі пагром 1941 года|Багдадзе]], [[Каірскі пагром 1945 года|Каіры]], [[Адэнскі пагром 1947 года|Адэне]], [[Пагром у Трыпалі 1945 года|Трыпалі]], [[Манамскі пагром 1947 года|Манаме]], [[Алепскі пагром 1947 года|Алепа]] і шэрагу іншых гарадоў). [[Выява:Op Magic Carpet (Yemenites).jpg|thumb|250px|злева|Еменскія яўрэі на борце самалёта, які вывозіць іх з [[Адэн]]а ў [[Ізраіль]] падчас аперацыі «Чароўны дыван» (1949—1950).]] У перыяд з [[1948]] па пачатак 1970-х гадоў з арабскіх краін эмігравалі добраахвотна, беглі ці былі выгнаны ад 800 тыс. да 1 млн [[арабскія яўрэі|яўрэяў]]. З іх 260 тыс. дасягнулі Ізраіля ў перыяд 1948—1951 гадоў, і яшчэ 600 тыс. да 1972 годзе<ref name="Schwartz">{{cite news|url=http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/|title=All I Wanted was Justice|last=Schwartz|first=Adi|date=January 4, 2008|work=[[Haaretz]]|access-date=27 лістапада 2015|archive-date=20 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320053204/http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/ |title=Архіўная копія |access-date=27 лістапада 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160320053204/http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/ |archivedate=20 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref name=Shulewitz>Malka Hillel Shulewitz, ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands'', Continuum 2001, pp. 139 and 155.</ref><ref name=Aharoni>Ada Aharoni [http://www.hsje.org/forcedmigration.htm "The Forced Migration of Jews from Arab Countries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213230126/http://www.hsje.org/forcedmigration.htm |date=13 лютага 2012 }}, Historical Society of Jews from Egypt website. Accessed February 1, 2009.</ref> Ліван быў адзінай арабскай краінай, яўрэйскае насельніцтва якой пасля 1948 года павялічылася, паколькі ён быў прамежкавым пунктам на шляху яўрэйскай міграцыі ў Ізраіль<ref name=Parfitt>Parfitt, Tudor. (2000) p. 91.</ref>. Аднак да 1970-х гадоў у выніку грамадзянскай вайны ў Ліване яўрэйскае насельніцтва гэтай краіны таксама істотна паменшылася. Да [[2002]] года выхадцы з арабскіх краін і іх нашчадкі складалі 41 % насельніцтва Ізраіля<ref name=Aharoni/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Andre Chouraqui (2002), «Between East and West: A History of the Jews of North Africa». ISBN 1-59045-118-X * Beinin, Joel (1998), [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft2290045n/ ''The Dispersion Of Egyptian Jewry Culture, Politics, And The Formation Of A Modern Diaspora''], University of California Press, c1998. Amer Univ in Cairo Pr, 2005, ISBN 977-424-890-2 == Спасылкі == * [http://www.sixdaywar.co.uk/jews_in_arab_countries_intro.htm The impact of the Six Day War on Jews in Arab lands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100106010039/http://www.sixdaywar.co.uk/jews_in_arab_countries_intro.htm |date=6 студзеня 2010 }} * [http://www.jimena.org/index.htm JIMENA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130127045401/http://www.jimena.org/index.htm |date=27 студзеня 2013 }}: Jews Indigenous to the Middle East and North Africa * [http://www.aish.com/jewishissues/middleeast/The_Middle_Easts_Forgotten_Refugees.asp The Middle East’s Forgotten Refugees] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100823051848/http://www.aish.com/jewishissues/middleeast/The_Middle_Easts_Forgotten_Refugees.asp |date=23 жніўня 2010 }} by Semha Alwaya [[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Алія]] [[Катэгорыя:Гісторыя яўрэйскага народа]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ізраіля]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія бежанцы]] tgjsabh93uq3oe68xoerwxkbbi5fjh8 0 325384 5120104 4406204 2026-04-02T17:59:59Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Akmol obl.svg]] → [[File:Akmola in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120104 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktub obl.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Alma-Kzl obl.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atirau obl.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Zhamb obl.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Kar obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:Wost-Kzl obl.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] 09ann3mgbaxl8qyppj1yyhb70eblbqg 5120106 5120104 2026-04-02T18:14:22Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Aktub obl.svg]] → [[File:Aktobe in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120106 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Alma-Kzl obl.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atirau obl.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Zhamb obl.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Kar obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:Wost-Kzl obl.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] f8ju57b5bjs2xmn6c8l29dz2dcbmfs1 5120108 5120106 2026-04-02T18:18:43Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Alma-Kzl obl.svg]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120108 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atirau obl.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Zhamb obl.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Kar obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:Wost-Kzl obl.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] svrfu5qc97coobjavr64bolakpru79g 5120112 5120108 2026-04-02T18:33:55Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Atirau obl.svg]] → [[File:Atyrau in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120112 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Zhamb obl.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Kar obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:Wost-Kzl obl.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] 5tg00vtb2ey52gmlpibsghkp0luhrvs 5120117 5120112 2026-04-02T18:46:16Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wost-Kzl obl.svg]] → [[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120117 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Zhamb obl.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Kar obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] f0sz6yjx7uftqwhho8gvpr3upitst62 5120122 5120117 2026-04-02T18:51:32Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Zhamb obl.svg]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120122 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Kar obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] ftyib59acrjglqd6t1j8iz606xk2o2x 5120126 5120122 2026-04-02T18:56:15Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Kar obl.svg]] → [[File:Karagandy in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120126 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kost_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] 6178kxj3ph5p4acplh3hcirop7whr20 5120132 5120126 2026-04-02T19:07:41Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Kost obl.svg]] → [[File:Kostanay in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120132 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kiz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] apzyadhlvhga3w6rs286qdpondzslo2 5120136 5120132 2026-04-02T19:14:58Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Kiz obl.svg]] → [[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120136 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mang obl.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] fm7rs8uel09z0eyq385glbf1xwf35ie 5120139 5120136 2026-04-02T19:25:27Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Mang obl.svg]] → [[File:Mangystau in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120139 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mangystau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:Sew-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] 1wyhkjmzff28auf77amxibadxv9vqwv 5120146 5120139 2026-04-02T19:32:35Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Sew-Kz obl.svg]] → [[File:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120146 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mangystau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pawl_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] sf4td14c9zkno4d2yvdb0aupeckir1z 5120147 5120146 2026-04-02T19:40:17Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pawl obl.svg]] → [[File:Pavlodar in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120147 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mangystau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Uzhn-Kz obl.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pavlodar in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] 2mt3s69k1c70l2w8wft8h9341i6k760 5120149 5120147 2026-04-02T19:47:48Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Uzhn-Kz obl.svg]] → [[File:Turkistan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120149 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:Zap-Kz_obl.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mangystau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Turkistan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pavlodar in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] j0txeks7uv3wm6x29nr5q83ww7rheki 5120163 5120149 2026-04-02T20:35:37Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120163 wikitext text/x-wiki '''Адміністрацы́йна-тэрытарыя́льны падзе́л Казахста́на''' — сукупнасьць падзелу краіны на адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якая прадстаўляе з сябе 14 [[вобласць|абласцей]] і гарады [[Казахстан|рэспубліканскай]] значнасці. Варта зазначыць, што апрача гэтага горад [[Байканур]] мае статус [[горад федэральнага значэння|горада федэральнага значэння]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>Арандуецца Расіяй разам з аднайменным касмадромам. Не з’яўляецца [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Расіі|суб’ектам]] Расійскай Федэрацыі, аднак пры гэтым мае статус горада федэральнага значэння Расійскай Федэрацыі. Сістэма гарадскога кіравання вызначаецца артыкулам 5 Пагаднення між [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Казахстан|Рэспублікай Казахстан]] пра статус горада Байканур, парадак фармавання і статус яго органаў выканаўчай улады ад [[23 снежня]] [[2005]] года.</ref>. Узроўнямі (далей у пералічэнні гэтага абзацу — паводле змяншэння) адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Казахстана з’яўляюцца: * [[вобласць|Вобласці]], гарады рэспубліканскага падпарадкавання (14 і 3 адпаведна). ** Сельскія [[раён]]ы, гарадскія раёны, [[горад|гарады]] (160, 10, 38 адпаведна). *** Гарады, пасёлкі, [[сельская акруга|сельскія акругі]]<ref>Па сваёй сутнасці з’яўляюцца блізкімі да [[сельсавет|сельскага]] ці [[пасялковы савет|пасялковага]] саветаў.</ref>. == Структура == У склад Казахстана ўваходзяць 14 абласцей і 3 гарады рэспубліканскага падпарадкавання. Па развале [[СССР]] і абвяшчэнні незалежнасці Казахстана адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краіны зазнаў шэраг істотных змяненняў. Былі скасаваныя вызначаныя вобласці (Жэзказганская, Какшэтаўская, Сяміпалацінская, Талдыкарганская, Тургайская), шэраг абласцей былі пераназваныя. Змянілася ўнутрыабласная раённая сетка. Сталіца краіны была перанесеная ў Акмолу (пазней перайменавая ў [[Астана|Астану]]). Некалькі раёнаў Паўночна-Казахстанскай вобласці былі перададзеныя Акмолінскай вобласці, яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Какшэтаў]], абласны цэнтр Алмацінскай вобласці быў перанесены ў [[Талдыкарган]]. У 2018 годзе [[Шымкент]] быў выведзены са складу Паўднёва-Казахстанскай вобласці і атрымаў статус горада рэспубліканскага значэння, цэнтр Паўднёва-Казахстанскай вобласці быў пераведзены ў [[Туркестан (горад)|Туркестан]], а сама вобласць перайменавана ў Туркестанскую. {| class="wikitable" |- ! Назва !! Адміністрацыйны цэнтр !! Карта |- | [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская]] || [[Какшэтаў]] || [[Файл:Akmola in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінская]] || Актабэ || [[Файл:Aktobe in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Алмацінская вобласць|Алмацінская]] || Талдыкарган || [[Файл:Almaty (province) in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Атыраўская вобласць|Атыраўская]] || Атыраў || [[Файл:Atyrau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Жамбылская вобласць|Жамбылская]] || Тараз || [[Файл:Jambyl in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанская]] || Уральск || [[Файл:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінская]] || Караганда || [[Файл:Karagandy in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кастанайская вобласць|Кастанайская]] || Кастанай || [[Файл:Kostanay in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская]] || Кызыларда || [[Файл:Kyzylorda in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўская]] || Актаў || [[Файл:Mangystau in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] || Туркестан || [[Файл:Turkistan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Паўладарская вобласць|Паўладарская]] || Паўладар || [[Файл:Pavlodar in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанская]] || Петрапаўлаўск || [[Файл:North Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанская]] || Усць-Каменагорск || [[Файл:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg|160пкс|]] |- | [[Байканур (горад)|Байканур]] (Байканыр) || Байканур (Байканыр) || |- | [[Алматы]] || Алматы || |- | [[Нур-Султан]] || Нур-Султан || |- | [[Шымкент]] || Шымкент|| |} {{зноскі}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Казахстан у тэмах}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Казахстана| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Азіі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел краін Еўропы]] 58yvc2o76o2loni5mn6m9m1owap7uma 0 351978 5120148 5060295 2026-04-02T19:40:18Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pawl obl.svg]] → [[File:Pavlodar in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120148 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Паўладарская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Павлодар облысы}} |Герб = Logo Pavlodar region.png |Сцяг = |Краіна = [[Рэспубліка Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 18 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 57 |lon_sec = |region = KZ |Статус = вобласць |Уваходзіць у = [[Паўночны Казахстан]] |Улучае = |Сталіца = [[Паўладар]] |Буйныя гарады = [[Паўладар]], [[Экібастуз]], [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] |Дата = [[15 студзеня]] [[1938]] года<ref>{{cite web |first = AlexG |datepublished = 14/01/2008 |url = http://www.pavlodar.gn.kz/News.html%26file%3Darticle%26sid%3D5987%26mode%3D%26order%3D0%26thold%3D0 |title = День рождения Павлодарской области |publisher = pavlodar.gn.kz |accessdate = [[15 студзеня]] [[2008]] |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120529135722/http://www.gorodpavlodar.kz/News.html |archivedate = 29 мая 2012 |url-status = dead }}</ref> |Кіраўнік = [[Булат Жумабекавіч Бакауаў]] |Назва кіраўніка = [[Акім вобласці]] |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Насельніцтва = {{рост}} 752793 |Год перапісу = 2014 |Працэнт ад насельніцтва = 4,8 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 5,99 |Месца па шчыльнасці = 7 |Нацыянальны склад = [[казахі]] — 50,30%,<br/> [[рускія]] — 36,90%<br/> [[украінцы]] — 4,72%<br/> [[немцы]] — 2,80%<br/> [[татары]] — 1,87% (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=16 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 124 755 |Адсотак ад плошчы = 4,6 |Месца па плошчы = 11 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Pavlodar in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Паваў |Тэлефонны код = +7 7182 xx-xx-xx |Паштовыя індэксы = 14xxxx |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = S,14 |Сайт = http://www.pavlodar.gov.kz |Заўвагі = }} '''Паўладарская вобласць''' ({{lang-kk|Павлодар облысы}}) — вобласць, размешчана на беразе [[Іртыш]]а, самай буйнай ракі [[Казахстан]]а. Утворана ў студзені [[1938]] года. Абласны цэнтр — горад [[Паўладар]]. Вобласць знаходзіцца на паўночным усходзе Рэспублікі [[Казахстан]] і мяжуе на поўначы — з [[Омская вобласць|Омскай]], паўночным усходзе — з [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай]], на ўсходзе — з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], на поўдні — з [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай]] і [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]] абласцямі, на захадзе з [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай]] і [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]] абласцямі Рэспублікі [[Казахстан]]<ref name="pav-gov-kz">{{cite web |datepublished = 2006-2009 |url = http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id=2679&lang=1 |title = Об области |publisher = Официальный сайт акимата Павлодарской области |accessdate = 2009-10-02 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/685pESQmJ?url=http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id=2679 |archivedate = 1 чэрвеня 2012 |url-status = live }}</ref>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Вобласць размешчана на паўночным усходзе Казахстана. Вялікая частка тэрыторыі Паўладарскай вобласці знаходзіцца ў межах поўдня [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходнесібірскай раўніны]] у сярэдняй плыні ракі [[Іртыш]], і ў наш час займае плошчу 127,5 тыс. км². З поўначы вобласць мяжуе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] ([[Омская вобласць]]), з поўдня — з [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласцю]], з усходу — з [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай]], з захаду — з [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай]] і [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]] абласцямі<ref>[http://www.kz.all.biz/regions Регионы Казахстана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224212949/http://www.kz.all.biz/regions |date=24 снежня 2016 }}</ref>. === Клімат === Клімат Паўладарскай вобласці [[Рэзка кантынентальны клімат|рэзка-кантынентальны]], які характарызуецца халоднай працяглай зімой (5,5 месяцаў), спякотным і кароткім летам (3 месяцы)<ref name="pav-gov-kz" />. === Рэльеф і гідраграфія === [[Файл:Irtysh river view. Pavlodar, May 2009. 01.JPG|thumb|300px|right|Від на раку Іртыш. Паўладар, май 2009 года.]] Большая частка вобласці знаходзіцца ў межах поўдня [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірскай раўніны]], якая з’яўляецца найбольшай раўнінай зямнога шара<ref>[http://visitkazakhstan.nur.kz/ru/guide/information/12/0/ Общая информация о Павлодарской области / Портал visitkazakhstan.nur.kz]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па тэрыторыі вобласці працякаюць больш 140 рэк. Адзіная буйная рака — [[Іртыш]] працякае з паўднёвага ўсходу на паўночны захад на працягу каля 500 км і мае шэраг праток-старыц і астравоў. У [[драбнасопачнік]]у пачынаюцца рэкі Тундык, Ащысу, [[Рака Шыдэрты|Шыдэрты]], Аленты і інш., якія не дасягаюць Іртыша і сканчаюцца ў бяссцёкавых азёрах. Ад Іртыша пабудаваны [[Канал Іртыш — Караганда|канал Іртыш — Караганда]], на якім збудаваны некалькі плацін і вадасховішчаў. У вобласці шмат азёр, галоўным чынам салёных: [[Селетытэніз]], [[Кызылкак (возера)|Кызылкак]], [[Жалаулы]], Шурэксор, [[Карасор]], [[Жамантуз, Паўладарская вобласць|Жамантуз]], Калкаман і інш. (на левабярэжжы); Маралы, Маілды, Вялікі Ажбулат і інш. (на правабярэжжы). У Паўладарскай вобласці налічваецца 1200 малых азёр. Каля сотні з іх прэсныя, а астатнія салёныя. На тэрыторыі вобласці выведаны адзінаццаць радовішчаў падземных вод з эксплуатацыйнымі запасамі 3,8 мільёна кубічных метраў у суткі. Усе яны прыдатныя для пітва і абваднення<ref>[http://www.kz.all.biz/regions Регионы Казахстана : ALL.BIZ: Казахстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224212949/http://www.kz.all.biz/regions |date=24 снежня 2016 }}</ref>. === Экалогія === Паўладарская вобласць схільная да высокага тэхнагеннага забруджання, бо базавымі галінамі з'яўляецца горназдабыўная, нафтаперапрацоўчая, хімічная прамысловасць, чорная і колеравая металургія, энергетыка. Галоўнымі крыніцамі забруджання з'яўляюцца цеплавыя электрычныя станцыі, што выкарыстоўваюць тэхналогію спальвання высока-попельных экібастузскіх вуглёў у топках катло-агрэгатаў. Асноўная маса выкідаў даводзіцца на прамысловыя прадпрыемствы размешчаная ў гарадах Экібастуз (46 %), Аксу (26,5 %) і Паўладар (25,5 %), на долю усіх астатніх раёнаў вобласці даводзіцца толькі каля 2 % выкідаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Павлодарская область, А.-А., 1958; Казахстан, М., 1969 (Природные условия и естественные ресурсы СССР) {{Паўладарская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Паўладарская вобласць| ]] npdcll373pgh4g9z6l41ejk5v4guoo7 5120276 5120148 2026-04-03T07:54:48Z M.L.Bot 261 афармленне 5120276 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Паўладарская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Павлодар облысы}} |Герб = Logo Pavlodar region.png |Сцяг = |Краіна = [[Рэспубліка Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 18 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 76 |lon_min = 57 |lon_sec = |region = KZ |Статус = вобласць |Уваходзіць у = [[Паўночны Казахстан]] |Улучае = |Сталіца = [[Паўладар]] |Буйныя гарады = [[Паўладар]], [[Экібастуз]], [[Аксу (горад, Паўладарская вобласць)|Аксу]] |Дата = [[15 студзеня]] [[1938]] года<ref>{{cite web |first = AlexG |datepublished = 14/01/2008 |url = http://www.pavlodar.gn.kz/News.html%26file%3Darticle%26sid%3D5987%26mode%3D%26order%3D0%26thold%3D0 |title = День рождения Павлодарской области |publisher = pavlodar.gn.kz |accessdate = [[15 студзеня]] [[2008]] |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120529135722/http://www.gorodpavlodar.kz/News.html |archivedate = 29 мая 2012 |url-status = dead }}</ref> |Кіраўнік = [[Булат Жумабекавіч Бакауаў]] |Назва кіраўніка = [[Акім вобласці]] |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Насельніцтва = {{рост}} 752793 |Год перапісу = 2014 |Працэнт ад насельніцтва = 4,8 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 5,99 |Месца па шчыльнасці = 7 |Нацыянальны склад = [[казахі]] — 50,30%,<br/> [[рускія]] — 36,90%<br/> [[украінцы]] — 4,72%<br/> [[немцы]] — 2,80%<br/> [[татары]] — 1,87% (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=16 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 124 755 |Адсотак ад плошчы = 4,6 |Месца па плошчы = 11 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Паваў |Тэлефонны код = +7 7182 xx-xx-xx |Паштовыя індэксы = 14xxxx |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = S,14 |Сайт = http://www.pavlodar.gov.kz |Заўвагі = }} '''Паўладарская вобласць''' ({{lang-kk|Павлодар облысы}}) — вобласць, размешчана на беразе [[Іртыш]]а, самай буйнай ракі [[Казахстан]]а. Утворана ў студзені [[1938]] года. Абласны цэнтр — горад [[Паўладар]]. Вобласць знаходзіцца на паўночным усходзе Рэспублікі [[Казахстан]] і мяжуе на поўначы — з [[Омская вобласць|Омскай]], паўночным усходзе — з [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай]], на ўсходзе — з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], на поўдні — з [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай]] і [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]] абласцямі, на захадзе з [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай]] і [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]] абласцямі Рэспублікі [[Казахстан]]<ref name="pav-gov-kz">{{cite web |datepublished = 2006-2009 |url = http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id=2679&lang=1 |title = Об области |publisher = Официальный сайт акимата Павлодарской области |accessdate = 2009-10-02 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/685pESQmJ?url=http://www.pavlodar.gov.kz/page.php?page_id=2679 |archivedate = 1 чэрвеня 2012 |url-status = live }}</ref>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Вобласць размешчана на паўночным усходзе Казахстана. Вялікая частка тэрыторыі Паўладарскай вобласці знаходзіцца ў межах поўдня [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходнесібірскай раўніны]] у сярэдняй плыні ракі [[Іртыш]], і ў наш час займае плошчу 127,5 тыс. км². З поўначы вобласць мяжуе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] ([[Омская вобласць]]), з поўдня — з [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласцю]], з усходу — з [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай]], з захаду — з [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай]] і [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]] абласцямі<ref>[http://www.kz.all.biz/regions Регионы Казахстана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224212949/http://www.kz.all.biz/regions |date=24 снежня 2016 }}</ref>. === Клімат === Клімат Паўладарскай вобласці [[Рэзка кантынентальны клімат|рэзка-кантынентальны]], які характарызуецца халоднай працяглай зімой (5,5 месяцаў), спякотным і кароткім летам (3 месяцы)<ref name="pav-gov-kz" />. === Рэльеф і гідраграфія === Большая частка вобласці знаходзіцца ў межах поўдня [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірскай раўніны]], якая з’яўляецца найбольшай раўнінай зямнога шара<ref>[http://visitkazakhstan.nur.kz/ru/guide/information/12/0/ Общая информация о Павлодарской области / Портал visitkazakhstan.nur.kz]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па тэрыторыі вобласці працякаюць больш 140 рэк. Адзіная буйная рака — [[Іртыш]] працякае з паўднёвага ўсходу на паўночны захад на працягу каля 500 км і мае шэраг праток-старыц і астравоў. У [[драбнасопачнік]]у пачынаюцца рэкі Тундык, Ащысу, [[Рака Шыдэрты|Шыдэрты]], Аленты і інш., якія не дасягаюць Іртыша і сканчаюцца ў бяссцёкавых азёрах. Ад Іртыша пабудаваны [[канал Іртыш — Караганда]], на якім збудаваны некалькі плацін і вадасховішчаў. У вобласці шмат азёр, галоўным чынам салёных: [[Селетытэніз]], [[Кызылкак (возера)|Кызылкак]], [[Жалаулы]], Шурэксор, [[Карасор]], [[Жамантуз, Паўладарская вобласць|Жамантуз]], Калкаман і інш. (на левабярэжжы); Маралы, Маілды, Вялікі Ажбулат і інш. (на правабярэжжы). У Паўладарскай вобласці налічваецца 1200 малых азёр. Каля сотні з іх прэсныя, а астатнія салёныя. На тэрыторыі вобласці выведаны адзінаццаць радовішчаў падземных вод з эксплуатацыйнымі запасамі 3,8 мільёна кубічных метраў у суткі. Усе яны прыдатныя для пітва і абваднення<ref>[http://www.kz.all.biz/regions Регионы Казахстана : ALL.BIZ: Казахстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224212949/http://www.kz.all.biz/regions |date=24 снежня 2016 }}</ref>. === Экалогія === Паўладарская вобласць схільная да высокага тэхнагеннага забруджання, бо базавымі галінамі з’яўляецца горназдабыўная, нафтаперапрацоўчая, хімічная прамысловасць, чорная і колеравая металургія, энергетыка. Галоўнымі крыніцамі забруджання з’яўляюцца цеплавыя электрычныя станцыі, што выкарыстоўваюць тэхналогію спальвання высока-попельных экібастузскіх вуглёў у топках катло-агрэгатаў. Асноўная маса выкідаў даводзіцца на прамысловыя прадпрыемствы размешчаная ў гарадах Экібастуз (46 %), Аксу (26,5 %) і Паўладар (25,5 %), на долю ўсіх астатніх раёнаў вобласці даводзіцца толькі каля 2 % выкідаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Павлодарская область, А.-А., 1958; Казахстан, М., 1969 (Природные условия и естественные ресурсы СССР) {{Паўладарская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўладарская вобласць| ]] q2nmd62bgmuln3xglj9k6dud7yaekc1 0 448702 5120105 4834600 2026-04-02T18:02:08Z 5120105 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Наста Дашкевіч | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Настасся Палажанка | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = | Муж =[[Зміцер Дашкевіч]] | Жонка = | Дзеці = сын Давід, дачка Мара | Узнагароды = | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} {{цёзкі2|Палажанка}} {{цёзкі2|Дашкевіч}} '''Настасся Уладзіміраўна Дашкевіч (Палажанка)''' (нар. {{ДН|2|8|1990}}, {{МН|Мінск||Горад Мінск}}) — былая намесніца старшыні «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]», былая сябра руху «[[Гавары праўду]]!». 14 ліпеня 2022 года Зміцеру і Насце Дашкевічам агучылі прысуды паводле ч.1 арт. 342 КК (Удзел у дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак). Зміцера асудзілі да 1,5 года калоніі, як і прасіў бок абвінавачвання, а Насту — да 3 гадоў «хатняй хіміі»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/nasta-daszkevicz-u-svoj-dzen-naradzennja-paprasila|title=Наста Дашкевіч у свой дзень нараджэння папрасіла малітваў за Змітра|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=02-08-2022|accessdate=2023-04-02}}</ref>. == Біяграфія == З 1997 па 2008 гг. вучылася ў 73-й мінскай школе (з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы) і ў 37-й школе (з эстэтычным ухілам). З 2008 г. — студэнтка факультэта філасофіі і палітычных навук [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]]. Спявала ў гурце «Іншыя».<ref>https://www.svaboda.org/a/24091368.html Наста Палажанка. Партрэт на фоне кратаў</ref> У «[[Малады Фронт]]» Н. Дашкевіч прыйшла ў 2004 г, ва ўзросце 14 гадоў. Брала ўдзел у многіх акцыях і кампаніях «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]», з-за гэтага дзясяткі разоў затрымлівалася міліцыяй. З-за сваёй грамадзянскай актыўнасці мела праблемы з адміністрацыяй школы, дзеля чаго ў 11-м класе была вымушана змяніць школу. На VI Сойме «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]» 9 сакавіка 2008 г. Н. Дашкевіч была абраная намесніцай старшыні арганізацыі. == Храналогія пераследу == Першы раз была затрыманая ў 15 гадоў, 5 жніўня 2005 г., за удзел у пікеце Маладога Фронту каля польскай амбасады ў падтрымку абранага кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|Саюза палякаў на Беларусі]] на чале з [[Анжаліка Борыс|Анжалікай Борыс]]. Разам з Н.Дашкевіч было затрымана яшчэ чацьвёра маладафронтаўцаў. У выніку, будучыя палітычныя вязні З. Дашкевіч і А. Фінкевіч былі асуджаныя судом Партызанскага раёна г. Мінска на 10 сутак адміністрацыйнага арышту. Н.Дашкевіч, як непаўнагадовую, адпусцілі.<ref>https://www.svaboda.org/a/798411.html За салідарнасьць з палякамі – дзесяць сутак арышту (фота)</ref> 4 лютага 2007 г., Н. Дашкевіч  была затрыманыя разам з іншымі моладзевымі актывістамі на паседжанні Цэнтральнай Рады «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», якое адбывалася на прыватнай кватэры. Усяго супрацоўнікамі МУС і КДБ было затрымана 28 асобаў. Упраўленнем [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] па Мінску была ўзбуджаная крымінальная справа па арт. 193.1 КК РБ (арганізацыя дзейнасці аб’яднання, фонду ці рэлігіёзнай арганізацыі, якая не прайшла дзяржаўнай рэгістрацыі, ці ўдзел у ёй). [[Алег Міхайлавіч Корбан|А. Корбан]], старшыня Партызанскай рады МФ і З. Хведарук, старшыня Першамайскай рады МФ з’яўляліся падазраванымі па ўзбуджанай крымінальнай справе і трое сутак правялі ў СІЗА КДБ. У гэты ж дзень дома ў Н. Дашкевіч быў праведзены вобшук. Вобшукі ў гэты час таксама былі праведзеныя ў маладафронтаўцаў А. Янушэўскага і Я. Грышчэні.<ref>https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=4898 '''Затрыманыя лідары "Маладога фронту'''</ref> Пазней у якасці падазраваных па гэтай справе былі прыцягнутыя непаўнагадовая Н. Дашкевіч,  Барыс Гарэцкі і Аляксей Янушэўскі. Абвінавачанне грунтавалася на канфіскаваных падчас ператрусаў на кватэрах маладафронтаўцаў друкаваных матэрыялах, а таксама на раздрукоўках тэлефонных размоў і аўдыёзапісе сходаў 29 верасня 2006 г., 25-га, 29 студзеня, 1, 4 лютага 2007 г. З. Хведарука абвінавачвалі ў тым, што ён кіраваў Першамайскай радай «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», [[Алег Міхайлавіч Корбан|А. Корбана]] — у кіраўніцтве Партызанскай рады, А. Янушэўскага — Завадской, Б. Гарэцкага — у тым, што ён быў прэс-сакратаром арганізацыі, Н. Дашкевіч абвінавачвалі ў кіраўніцтве арганізацыйным аддзелам МФ. Мэтай дзейнасці «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», на думку абвінавачання, з’яўляўся захоп ўлады шляхам масавых вулічных акцый. Судовыя слуханні па справе Маладога Фронту праходзілі 28-29 мая 2007 г. ў судзе [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкага раёна Мінска]]. Дзяржаўная абвінаваўца прапанавала пакараць З. Хведарука, А. Янушэўскага, [[Алег Міхайлавіч Корбан|А. Корбана]], Б. Гарэцкага штрафамі ў памеры 500 базавых велічынь, а Н. Дашкевіч — выпраўленчымі працамі. Суддзя Руслан Аніскевіч прызнаў моладзевых актывістаў вінаватымі ва ўчыненні крымінальнага злачынства і вынес наступныя пакаранні: З. Хведарук — штраф у памеры 40 базавых велічынь (1 млн. 240 тыс. руб.), А. Корбан, А. Янушэўскі, Б. Гарэцкі — штрафы ў памеры 30 базавых велічынь (930 тыс. руб.), Н. Дашкевіч вынесена судовае папярэджанне. 10 лістапада 2008 г. судом Ленінскага раёна г. Мінска, суддзя Міхаіл Хома, Н. Дашкевіч была асуджаная на трое сутак адміністрацыйнага арышту за ўдзел у пікеце 7 лістапада 2008 г., які быў праведзены насупраць будынку КДБ. Яшчэ чацьвёра сяброў МФ: {{нп3|Анастасія Юр’еўна Лойка|Наста Лойка|simple|Nasta Loika}}, Тацяна Шапуцька, фігурант крымінальнай [[Справа Маладога Фронта|справы Маладога Фронта]]  Аляксей Янушэўскі і Антон Русін  таксама былі асуджаныя за гэты пікет. Пікетоўцы трымалі расцяжку: «Камунізм пад трыбунал!»<ref>https://www.svaboda.org/a/1340116.html Палажанцы і Русіну далі трое сутак</ref> 25 сакавіка 2009 г. на [[Дзень Волі]],  намесніцу старшыні Маладога Фронту Н. Дашкевіч і актывіста МФ Дзяніса Карнова невядомыя людзі ў цывільным гвалтам схапілі ў Мінску каля станцыі метро «Каменная горка», вывезлі за горад, пагражалі, затым выкінулі з машыны напачатку Н. Дашкевіч, затым пад г. [[Дзяржынск]]ам у лесе быў высаджаны з машыны Д. Карноў. Дзяніс Карноў быў збіты. Актывісты апазналі чалавека, які кіраваў выкраданнем, ім быў супрацоўнік «Алмазу» Аляксандр Лявоненка<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/48550|title=Прывід Тантон-Макута|author=Валянцін Стэфановіч|authorlink=|date=22-12-2011|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be|archiveurl=|archivedate=|accessdate=26-1-2021}}</ref>. Па выпадку выкрадання і рабаўніцтва была распачата крымінальная справа, якая была неўзабаве прыпыненая. Па меркаванні пацярпелых, гэта было зроблена сілавымі структурамі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] з мэтай запалохаць моладзевых актывістаў. У гэты ж перыяд у розны час за горад «невядомымі» гвалтоўна былі вывезеныя: 6 снежня 2008 г. лідар «Еўрапейскай Беларусі» Яўген Афнагель, 19 снежня 2008 г. лідар руху «Маладая Беларусь» былы палітычны зняволены  [[Артур Уладзіміравіч Фінкевіч|Артур Фінкевіч]], 27 лістапада 2009 г. актывіст «Еўрапейскай Беларусі» Уладзімір Лемеш,  05 снежня 2009 г. лідар «Маладога Фронту» [[Зміцер Дашкевіч|З. Дашкевіч]].<ref>https://www.svaboda.org/a/1896884.html «Няма сумневу, што гэта робіцца на загад беларускага кіраўніцтва»</ref> Двойчы затрымлівалася ў машыне ў перыяд з 08 па 18 снежня 2010 г. з кіраўніком Маладога Фронту З.Дашкевічам.<ref>https://www.svaboda.org/a/24093003.html Суд над Някляевым, Рымашэўскім, Фядутам, Дзьмітрыевым, Вазьняком і Палажанкай. Другі дзень</ref> 18 снежня 2010 г. З.Дашкевіч і маладафронтавец [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуард Лобаў]] былі затрыманыя (затрыманне З. Дашкевіча і Э. Лобава было прэвентыўнай мерай міліцыі напярэдадні выбараў прэзідэнта, якія мусілі прайсці на наступны дзень). Старшыня Маладога Фронту З. Дашкевіч быў абвінавачаны ў злосным хуліганстве і 24 сакавіка 2011 г. асуджаны да двух гадоў калоніі агульнага рэжыму.<ref>https://palitviazni.info/viazen/zmicier-daszkjewicz {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220117191744/https://palitviazni.info/viazen/zmicier-daszkjewicz |date=17 студзеня 2022 }} Зьміцер Дашкевіч</ref> Пасля мітынгу супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў [[19 снежня]] [[2010]] г. ў [[Мінск]]у Н. Дашкевіч арыштавалі дома, ў 3.20 ночы 20 снежня. Рэальнай прычынай арышту была яе актыўнасць у Маладым Фронце. Абвінавачвалася ў арганізацыі і ўдзеле ў масавых беспарадках ч. 1 ч. 2 арт. 293 КК Беларусі. Утрымлівалася ў СІЗА [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Разам з Н. Дашкевіч у зняволенні ў гэты перыяд апынуліся іншыя маладафронтаўцы: З. Дашкевіч, Э. Лобаў, Уладзімір Яроменак і [[Алесь Кіркевіч]]. 17 лютага 2011 г.. пад ціскам, падпісала паперу аб супрацоўніцтве з КДБ. Ёй было паабяцана, што гэта аблегчыць лёс палітычнага зняволенага З. Дашкевіча.<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=189820 Наста Дашкевіч (Палажанка): У 2011 я падпісала паперку ў КДБ, але агентам мяне ніхто не спрабаваў зрабіць</ref> У далейшым абяцанне не было выканана. 17 лютага 2011 г. увечары была адпушчаная пад падпіску аб нявыездзе. 30 сакавіка абвінавачванне перафармуляванае на ч. 1 арт. 342 КК Беларусі. 20 мая 2011 г. суддзёй Жаннай Жукоўскай суда [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна]] г. Мінска Н. Дашкевіч прызнаная вінаватай па ч. 1 арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] Беларусі — арганізацыя групавых дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак або ўдзел у такіх дзеяннях. Н Дашкевіч было прызначана пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі тэрмінам на 1 год з адтэрміноўкай прысуду на 1 год. 03 жніўня 2011 г. Н. Дашкевіч за ўдзел у пікеце ў абарону зняволенага лідара Маладога Фронту З. Дашкевіча, які адбыўся 02 жніўня 2011 г. каля Горацкай папраўчай калоніі №9, дзе ён адбываў пакаранне, была асуджаная ў Дрыбінскім раённым судзе на 12 сутак адміністрацыйнага арышту. Усяго ў пікеце бралі ўдзел, былі затрыманыя і асуджаныя 14 маладафронтаўцаў.<ref>https://www.svaboda.org/a/24285258.html За салідарнасьць з палітвязьнем Дашкевічам – арышты</ref> 11 верасня 2011 г.  Н. Дашкевіч за ўдзел у акцыі, прысвечанай беларускаму нацыянальнаму сцягу, судом Цэнтральнага раёна г. Мінска,  суддзя Наталля Вайцяховіч, была асуджаная на 11 сутак адміністрацыйнага арышту. За гэтую ж акцыю на 12 сутак арышту быў асуджаны маладафронтавец, былы палітычны зняволены Уладзімір Яроменак.<ref>https://www.svaboda.org/a/24333303.html Палажанку арыштавалі на 11 сутак, Яроменка — на 12</ref> 03 кастрычніка 2011 г. Н. Дашкевіч у Першамайскім РРУС было абвешчана апошняе папярэджанне за парушэнне рэжыму.<ref>https://www.svaboda.org/a/24347572.html Палажанцы абвешчана папярэджаньне</ref> 26 снежня 2012 г., ў турме № 1 г. [[Гродна]] пабралася шлюбам са сваім нарачоным — аднадумцам па «[[Малады Фронт|Маладым Фронте]]», палітычным і грамадскім дзеячом [[Зміцер Дашкевіч|Зміцерам Дашкевічам]]. Больш года яны не маглі гэтага зрабіць, бо З. Дашкевічу не дасылалі пашпарт з КДБ у калонію, дзе ён адбываў пакаранне. Урэшце давялося вырабляць пашпарт па новаму. Актыўна бараніла правы і прадстаўляла свайго мужа З. Дашкевіча, калі той знаходзіўся ў зняволенні. Мае дваіх дзяцей — сын Давід і дачка Мара. У студзені 2014 г. перайшла ў кампанію «[[Гавары праўду]]!». Займалася культурніцкімі і медыйнымі праектамі<ref>{{Cite web |url=http://mfront.net/nasta-daszkievicz-pierajszla-u-havary-praudu.html |title=Архіўная копія |access-date=15 сакавіка 2017 |archive-date=30 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430013809/http://mfront.net/nasta-daszkievicz-pierajszla-u-havary-praudu.html |url-status=dead }}</ref>. Працягвае займацца грамадскай дзейнасцю. 30 сакавіка 2017 г. была асуджаная судом Першамайскага раёна г. Мінска на штраф у 30 базавых велічынь «за парушэнне парадку пікетавання». Насамрэч за знаходжанне ў намётавым лагеры абаронцаў [[Курапаты|Курапатаў]].<ref>https://www.svaboda.org/a/28421179.html Прынесла копіі дзіцячых пасьведчаньняў, атрымала квітанцыю на штраф, — Наста Дашкевіч пра завочны суд</ref> Актыўная ўдзельніца праекту «Ноч расстраляных паэтаў», прысвечанага ахвярам сталінскіх рэпрэсій, беларускім паэтам, расстраляным у 1937 г. За ўвасабленне гэтай грамадскай ініцыятывы прэмію «[[Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці]] 2017 г.», заснаванай Асамблеяй няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі, атрымалі Н. Дашкевіч і У.Някляеў.<ref>https://baj.by/be/content/gomelski-videabloger-maksim-filipovich-nazvany-chempiyonam-gramadzyanckay-supolnasci-2017 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210722013339/https://baj.by/be/content/gomelski-videabloger-maksim-filipovich-nazvany-chempiyonam-gramadzyanckay-supolnasci-2017 |date=22 ліпеня 2021 }} Гомельскі відэаблогер Максім Філіповіч названы “Чэмпіёнам грамадзянcкай супольнасці” 2017 года</ref> == Узнагароды == 8 сакавіка 2011 г. стала першай беларускай, узнагароджанай Міжнароднай жаночай прэміяй за мужнасць, якую ўручала дзяржсакратар [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Хілары Клінтан]]. Цырымонія ўзнагароджання прайшла ў [[Вашынгтон]]е. Ва ўступнай прамове спадарыня Хілары Клінтан выказала шкадаванне ў сувязі з тым, што Н. Дашкевіч і Ёані Санчэз з [[Куба|Кубы]] не здолелі прыехаць на цырымонію, з той прычыны, што ўлады іх краінаў ім гэтага не дазволілі<ref>http://www.svaboda.org/a/2332087.html</ref>. Лаўрэатка прэміі імя Святланы Навумавай, заснаванай грамадзянскай кампаніяй «Гавары праўду», у намінацыі «Надзея — найлепшы малады палітык» за 2012 г.<ref>https://www.svaboda.org/a/24916650.html Пачобут, Класкоўскі і Вінаградаў — ляўрэаты прэміі імя Навумавай</ref> == Адлюстраванне арышту ў культуры == Міні-фільм у цыкле «Хроніка суднага часу» прысвечаны Н. Дашкевіч. Аўтар праекту Алег Дашкевіч.<ref>http://spring96.org/be/news/57366</ref> Адная з гераіняў зборніка відэафільмаў пад агульнай назвай «21 слова для XXI стагоддзя».<ref>https://www.svaboda.org/a/u-miensku-prezentujuc-21-slova-dlia-xxi-stahodzdzia/27248757.html</ref> Белсат. Рэж. [[Андрэй Куціла]] і [[Вячаслаў Антонавіч Ракіцкі|Вячаслаў Ракіцкі]]. 2013 г. Стужка пра каханне і змаганне за свабоду моладзевых актывістаў, былых палітвязняў Насты Палажанкі і Зміцера Дашкевіча.<ref>https://www.svaboda.org/a/love-in-belarusian/25213220.html</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * А. Тамковіч Жыццё пасля кратаў — 2013 г. — 239—254 с.с. — ISBN 978-985-6025-25-2 * Адзін дзень палітвязня 2009—2011. — 2011 г. — ISBN 978-0-929849-42-3 — с. 156—159 * Palitviazni.info Хронікі беларускіх палітвязняў — 2013 г. — 74-75 с. * Прага вясны — Менск. 2007— С. 31—35. * А. Тамковіч. Будзіцелі — Санкт-Пецярбург. 2008 — С. 47—51. * П. Севярынец, Н. Палажанка. Маладафронтаўцы — Менск, 2009 — С. 139–142. * За права на выбар. Партрэты асуджаных. Плошча 2010— Вільнюс. 2011 — С. 108–109 * Сто словаў. «Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе» беларускай службы Радыё Свабода. 2017 г. == Спасылкі == * https://news.tut.by/society/328160.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131140737/http://news.tut.by/society/328160.html |date=31 студзеня 2013 }} * http://www.svaboda.org/a/211/1/2312943.html * http://spring96.org/be/news/57366 * http://www.ciwr.org/article/2011/01/15_spring.html {{DEFAULTSORT:Дашкевіч Наста}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] fiobao2vqawhqjfofk8jgyfqjysmoq6 0 448809 5120200 3896474 2026-04-03T01:06:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120200 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Шклоўскі}} '''Віктар Барысавіч Шклоўскі''' ({{lang-ru|Ви́ктор Бори́сович Шкло́вский}}, {{ДН|24|1|1893|12}}, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|5|12|1984}}) — савецкі [[пісьменнік]], літаратуразнаўца, [[крытык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і настаўніка. Вучыўся на філалагічным факультэце [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Выступіў у друку з літаратуразнаўчымі працамі ў 1914 годзе. Быў блізкі да [[Футурызм|футурыстаў]]. Удзельнік ОПОЯЗа. Найбольш значныя працы гэтых гадоў сабраны ў кнізе «Аб тэорыі прозы» (1925). Аўтабіяграфічны прынцып ляжыць у аснове [[Мемуары|мемуарных]], эпісталярных лірычных кніг Шклоўскага: «Сентыментальнае падарожжа» (ч. 1-2, 1923), «ZOO. Лісты не пра каханне, або Трэцяя Элаіза» (1923), «Гамбургскі рахунак» (1928), «Жылі-былі»(1962) і інш. Вялікае месца ў творчасці Шклоўскага займаюць працы пра рускіх класікаў, у прыватнасці пра [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] — ад ранейшай яго кнігі «Матэрыял і стыль у рамане Льва Талстога», «Вайна і мір» (1928) да фундаментальнай біяграфіі «Леў Талстой» (1963, 2 выд. 1967, абодва выданні ў серыі «Жыццё выдатных людзей»). Працы па тэорыі кіно, літаратуры, партрэты [[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|С. М. Эйзенштэйна]], Л. В. Куляшова, [[Аляксандр Пятровіч Даўжэнка|А. П. Даўжэнкі]]; кінасцэнарыі. Узнагароджаны 3 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html Шкловский Виктор Борисович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100911013447/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SHKLOVSKI_VIKTOR_BORISOVICH.html |date=11 верасня 2010 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шклоўскі Віктар Барысавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Расіі]] du7hilblqfqifsk9fw7vm0z291uysra 0 462357 5120250 5111026 2026-04-03T07:08:47Z ~2026-20596-22 166142 Выпраўлена памылка друку 5120250 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Вучоны |Імя = Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка |Арыгінал імя = |Выява = Aleksandr Dulitšenko.JPG |Апісанне выявы = А. Д. Дулічэнка (2005) |Месца нараджэння = |Навуковая сфера = [[лінгвістыка]] |Месца працы = |Альма-матэр = {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскі дзяржаўны ўніверістэт імя М. Горкага|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}}, філалагічны факультэт (1961—1966) |Навуковая ступень = доктар філалагічных навук (1981) |Навуковае званне = [[прафесар]]-эмерытус |Навуковы кіраўнік = {{нп5|Мікіта Ільіч Таўсты||ru|Толстой, Никита Ильич}} |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка''' ({{lang-et|Aleksandr Dulitšenko}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонскі лінгвіст. Спецыяліст у галіне {{нп5|Тэарэтычнае мовазнаўства|тэарэтычнага|ru|Теоретическая лингвистика}} і [[Славістыка|славянскага]] [[мовазнаўства]], а таксама [[Інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыкі]] і [[Эсперанталогія|эсперанталогіі]]. Член [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]], {{нп5|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук|ru|Нью-Йоркская академия наук}} і [[Міжнародная акадэмія навук Сан-Марына|Міжнароднай акадэміі навук Сан-Марына]]<ref name="Vilnius">{{кніга|частка=Профессору Тартуского университета Александру Дмитриевичу Дуличенко — 70 лет|загаловак=''Slavistica Vilnensis'', 2011, '''56''' (2)}} </ref><ref name="Garshin">{{cite web|url=http://www.garshin.ru/linguistics/model/interlinguists.html|title=Выдающиеся интерлингвисты и их труды|publisher=// Сайт ''www.garshin.ru''|accessdate=2015-02-04}} (Раздел «Профессор Александр Дмитриевич Дуличенко»</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 кастрычніка 1941 года ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] [[РСФСР]]. У 1966 годзе скончыў філалагічны факультэт {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Махтумкулі|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}}. З 1966 па 1968 і з 1970 па 1976 гады працаваў настаўнікам сярэдняй школы вёскі Гара Векіл у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]], у 1968—1970 гг. — асістэнт кафедры агульнага і рускага мовазнаўства {{нп5|Самаркандскі дзяржаўны ўніверсітэт|Самаркандскага ўніверсітэта|ru|}} ва [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]<ref name="Tripod">{{cite web|url=http://rdsa.tripod.com/pisatrusij.htm|title=Русины. Малая энциклопедия|publisher=// Сайт ''rdsa.tripod.com''|accessdate=2015-02-05}} Раздел «Дуличенко, Александр Дмитриевич»</ref>. Вучань акадэміка Мікіты Ільіча Талстога. У 1974 годзе абараніў у [[Масква|Маскве]] кандыдацкую дысертацыю на тэму «Літаратурная русінская мова Югаславіі (нарыс фанетыкі і марфалогіі)», прысвечаную [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай мове]]<ref name="Kapraly">{{cite web|url=https://kapraly.files.wordpress.com/2010/11/dulichenkorecenzpraha.pdf|author=Капраль М.|title=^{Рецензия на книгу А. Д. Дуличенко «Письменность и литературные языки Карпатской Руси. ХV — ХХ вв.»}|publisher=// Сайт ''kapraly.wordpress.com''|accessdate=2015-02-05}}</ref>. У 1980 годзе ў [[Мінск]]у абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Славянскія літаратурныя мікрамовы. Пытанні фарміравання і развіцця», прысвечаную ўжо 12 [[Славянскія мікрамовы|славянскім літаратурным мікрамовам]]<ref name="Vilnius"/><ref name="Tripod"/>. З 1976 года жыў у [[Тарту]] і працаваў у [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім ўніверсітэце]] (з 1976 па 1980 гг. — старшы выкладчык кафедры рускай мовы, з 1980 г. — дацэнт, з 1982 г. — прафесар кафедры)<ref name="Tripod"/>. У 1992 годзе ва ўніверсітэце была заснавана кафедра славянскай філалогіі, загадчыкам якой стаў А . Д. Дулічэнка (першапачаткова меў званне ардынарнага прафесара, пазней — прафесара-эмэрытуса)<ref>{{артыкул|аўтар=Никитин О. В.&nbsp;|загаловак=Международная конференция «200 лет русско-славянской филологии в Тарту». 10—12 октября 2002 года|спасылка=http://russianedu.eir.ru/archive/2003/1_(183)/5307_%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0%FF_%EA%EE%ED%F4%E5%F0%E5%ED%F6%E8%FF_%EB%E5%F2_%F0%F3%F1%F1%EA%EE%F1%EB%E0%E2%FF%ED%F1%EA%EE%E9_%F4%E8%EB%EE%EB%EE%E3%E8%E8_%E2_%D2%E0%F0%F2%F3/stat2003-1-5307.pdf|выданне=Русский язык за рубежом|год=2003|нумар=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205185548/http://russianedu.eir.ru/archive/2003/1_(183)/5307_%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0%FF_%EA%EE%ED%F4%E5%F0%E5%ED%F6%E8%FF_%EB%E5%F2_%F0%F3%F1%F1%EA%EE%F1%EB%E0%E2%FF%ED%F1%EA%EE%E9_%F4%E8%EB%EE%EB%EE%E3%E8%E8_%E2_%D2%E0%F0%F2%F3/stat2003-1-5307.pdf|archivedate=5 лютага 2015}} — С. 123—128.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ut.ee/FLVE/ruslit/about_1.php|title=Кафедра русской литературы Тартуского университета|publisher=// Сайт [[Тартуский университет|Тартуского университета]]|accessdate=2015-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815111635/http://www.ut.ee/FLVE/ruslit/about_1.php|archivedate=15 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == А. Д. Дулічэнка — аўтарытэтны спецыяліст па славянскіх літаратурных мікрамовах (напрыклад, па [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай]], [[Русінская мова|карпатарусінскай]] і [[Кашубская мова|кашубскай]]); яму належыць і аўтарства тэрміна ''«[[славянскія мікрамовы]]»'', які замацаваўся ў лінгвістыцы з канца 1970-х гадоў. У прыватнасці, у выдавецтве Тартускага ўніверсітэта ім у 2003—2004 гг. быў апублікаваны двухтомнік ''«Славянскія літаратурныя мікрамовы. Узоры тэкстаў»''<ref>''Дуличенко А. Д.'' Славянские литературные микроязыки. Образцы текстов. Т.I. — Тарту: Изд-во Тартуского ун=та, 2003. — 419 с. — ISBN 9985-56-914-8</ref><ref>''Дуличенко А. Д.'' Славянские литературные микроязыки. образцы текстов Т. II. — Тарту: Изд-во Тартуского универитета, 2004. — 398 с. — ISBN 9985-56-914-8</ref>, які стаў свайго роду энцыклапедыяй, у якой прадстаўлены 18 славянскіх мікрамоў<ref name="Vilnius"/>. У фундаментальным выданні ''«Пісьменства і літаратурныя мовы Карпацкай Русі. ХV — ХХ стст.»'' (2008)<ref>''Дуличенко А. Д.'' Письменность и литературные языки Карпатской руси XV—XX вв. — Ужгород: Изд-во В. Падяка, 2008. — 904 с. — ISBN 978-966-387-020-5</ref> А. Д. Дулічэнка зрабіў беспрэцэдэнтную спробу ў рамках аднаго кніжнага тома прадставіць ўзоры тэкстаў, якія ілюструюць практычна ўсю багатую і супярэчлівую гісторыю пісьменства гістарычнай Карпацкай Русі з самага пачатку яе існавання. Пры гэтым ён сабраў, сістэматызаваў і пракаментаваў вельмі значны аб’ём разнастайнага моўнага матэрыялу. Ва ўступным артыкуле кнігі аўтар абмяркоўвае прычыны адраджэння еўрапейскіх рэгіянальных літаратурных моў у другой палове ХХ — пачатку ХХІ стст., дае гістарычную перыядызацыю развіцця літаратурных варыянтаў [[Русінская мова|карпатарусінскай мовы]] і аналізуе сучасны стан моўных працэсаў у рэгіёне<ref name="Kapraly"/>. Шмат якія з прац А. Д. Дулічэнкі прысвечаны [[Інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыцы]]. Ён займаўся гісторыяй інтэрлінгвістыкі, пытаннямі функцыянавання [[Планавая мова|планавых моў]], распрацоўкай гісторыі іх стварэння і навуковай сістэматыкі<ref name="Vilnius"/><ref>{{кніга|аўтар=Кузнецов С. Н.|частка=Интерлингвистика|спасылка частка=http://tapemark.narod.ru/les/196a.html|загаловак=Лингвистический энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1990|старонак=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кузнецов}}</ref>. У сабранай ім бібліяграфіі па [[Міжнародныя дапаможныя мовы|міжнародным дапаможным мовам]], якая ўключыла практычна ўсе вядомыя праекты такіх моў, паказана каля 1000 розных лінгвапраектаў<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Detlev Blanke|Бланке Д.]] |загаловак=[http://miresperanto.ru/esperantologio/blanke-projekty.htm Проекты плановых языков и плановый язык] // Проблемы международного вспомогательного языка|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1991|старонак=263|isbn=5-02-016810-6}}</ref> (першы варыянт складзенага Дулічэнка храналагічнага індэкса лінгвапраектаў, апублікаваны ў 1988 годзе, уключаў звесткі аб 916 праектах<ref>''Дуличенко А. Д.'' Проекты всеобщих и международных языков (хронологический индекс со II по XX век)// Учёные запіскі Тартуского гом. ун-та. Вып 791. — 1988. — С. 126—682. — (''Interlinguistica Tartuensis V''). — С. 126—162.</ref>. А. Д. Дулічэнка быў рэдактарам альманахаў па інтэрлінгвістыцы, якія выдаваліся ў [[Тарту]] — ''«Interlinguistica Tartuensis»'' (з 1982 па 1990 гг. выйшла 7 тамоў са справаздачамі, праходзіўшых у Тарту калоквіўмаў<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Detlev Blanke|Blanke, Detlev]].|частка=Interlinguistics and Esperanto studies: Paths to the scholarly literature|спасылка частка=http://www.interlinguistik-gil.de/scholit.html|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2003, '''28''' (2)}}</ref>; пасля значнага перапынку ў 2006 г. апублікаваны 8-ы том<ref>{{кніга|частка=Novaj interlingvistikaj publikigaĵoj. Interlinguistica Tartuensis|загаловак=[http://www.esperantic.org/dosieroj/file/IpI56.pdf ''Informilo por Interlingvistoj'', 2006, '''56''' (1)]}}</ref>) — і славістыцы — ''«Slavica Tartuensia»'' (выходзіць з 1985 г.)<ref name="Vilnius"/>. У 2006 г. у гонар Дулічэнкі да 65-годдзя выпушчаны зборнік артыкулаў «Мікрамовы, мовы, інтэрмовы»<ref>{{кніга|загаловак=Микроязыки, языки, интеръязыки: Сб. в честь ординар. проф. Александра Дмитриевича Дуличенко|адказны=Под ред. А. Кюннапа, В. Лефельдта, С. Н. Кузнецова|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ulikool|год=2006|старонак=576|isbn=9949-11-444-6}}</ref>. На думку {{нп5|Хамфры Тонкін|Хамфры Тонкіна|en|Humphrey Tonkin}}, дадзены зборнік з’яўляецца важным укладам у даследаванні па інтэрлінгвістыцы і эсперанталогіі<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]].|частка=Recent Studies in Esperanto and Interlinguistics|спасылка частка=http://www.ingentaconnect.com/content/jbp/lplp/2007/00000031/00000002/art00004|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2007, '''31''' (2)}}</ref>. == Прызнанне == * прэзідэнт [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]] (у 1994 годзе) * старшыня Эстонскага нацыянальнага камітэта славістаў (у 1993 годзе) * прэзідэнт Міжнароднай асацыяцыі па інтэрлінгвістыцы (у 2005 годзе) * член выканаўчага камітэта {{нп5|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук|ru|Нью-Йоркская академия наук}} (1996) * ганаровая ступень доктара [[Трырскі ўніверсітэт|Трырскага ўніверсітэта]] (2009) * ганаровы член Тартускага таварыства эсперантыстаў * [[Ордэн Белай зоркі|Ордэн Белай зоркі 4 класа]] (2003) (Эстонія) * Рыцарскі крыж ордэна [[Virtuti Militari]] (2005) (Польшча) * прэмія {{нп5|Фонд Аляксандра фон Гумбальда|Фонду Аляксандра фон Гумбальдта|ru|Фонд Александра фон Гумбольда}} (2005)<ref>[http://www.moles.ee/06/Nov/03/9-1.php Европа ищет свой язык] // ''Молодёжь Эстонии'' — 3 ноября 2006.</ref> — «за выдатныя навуковыя дасягненні ў галіне славістыкі» == Публікацыі == Прафесар Дулічэнка — аўтар звыш 500 прац на больш чым 20 мовах, у тым ліку больш за паўтара дзясяткаў манаграфій і кніг на рускай, эстонскай, нямецкай, літоўскай мовах, і двух на [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай микрамове]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Микроязыки, языки, интеръязыки: Сб. в честь ординар. проф, Александра Дмитриевича Дуличенко|адказны=Под ред. А. Кюннапа, В. Лефельда, С. Н. Кузнецова|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ulikool|год=2006|старонак=576|isbn=9949-11-444-6}} * {{Кніга|частка=Професору Тартуского университета Александру Дмитриевичу Дуличенко — 70 лет|загаловак=''Slavistica Vilnensis'', 2011, '''56''' (2)}} — С. 167—169. * {{Кніга|аўтар=Романчик Р. Э.|загаловак=Ординарный професор А. Д. Дуличенко|месца=Тарту|выдавецтва=Изд-во Тартуского ун-та|год=2006|старонак=285}} * {{Артыкул|аўтар=Smirnov, Savvati|загаловак=Kõne all slaavi pisikirjakeeled|выданне=Keel ja Kirjandus|год=1982|нумар=7}} — С. 384—387. * {{Кніга|загаловак=Tabula gratulatoria: in honorem professori Alexandro Dulichenko|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ülinkool|год=2006|allpages=33}} * {{Кніга|аўтар=[[:en:Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]]|частка=Recent Studies in Esperanto and Interlinguistics|спасылка частка=http://www.ingentaconnect.com/content/jbp/lplp/2007/00000031/00000002/art00004|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2007, '''31''' (2)}} — С. 169—195. == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дулічэнка Аляксандр Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белай зоркі 4 класа]] [[Катэгорыя:Кавалеры рыцарскага крыжа ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты СССР]] [[Катэгорыя:Эсперантысты]] 8j1zkzeewegsrtjivhbt93tszhmz7h3 5120252 5120250 2026-04-03T07:11:17Z ~2026-20596-22 166142 Выпраўлена памылка друку 5120252 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Вучоны |Імя = Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка |Арыгінал імя = |Выява = Aleksandr Dulitšenko.JPG |Апісанне выявы = А. Д. Дулічэнка (2005) |Месца нараджэння = |Навуковая сфера = [[лінгвістыка]] |Месца працы = |Альма-матэр = {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскі дзяржаўны ўніверістэт імя М. Горкага|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}}, філалагічны факультэт (1961—1966) |Навуковая ступень = доктар філалагічных навук (1981) |Навуковае званне = [[прафесар]]-эмерытус |Навуковы кіраўнік = {{нп5|Мікіта Ільіч Таўсты||ru|Толстой, Никита Ильич}} |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка''' ({{lang-et|Aleksandr Dulitšenko}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонскі лінгвіст. Спецыяліст у галіне {{нп5|Тэарэтычнае мовазнаўства|тэарэтычнага|ru|Теоретическая лингвистика}} і [[Славістыка|славянскага]] [[мовазнаўства]], а таксама [[Інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыкі]] і [[Эсперанталогія|эсперанталогіі]]. Член [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]], {{нп5|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук|ru|Нью-Йоркская академия наук}} і [[Міжнародная акадэмія навук Сан-Марына|Міжнароднай акадэміі навук Сан-Марына]]<ref name="Vilnius">{{кніга|частка=Профессору Тартуского университета Александру Дмитриевичу Дуличенко — 70 лет|загаловак=''Slavistica Vilnensis'', 2011, '''56''' (2)}} </ref><ref name="Garshin">{{cite web|url=http://www.garshin.ru/linguistics/model/interlinguists.html|title=Выдающиеся интерлингвисты и их труды|publisher=// Сайт ''www.garshin.ru''|accessdate=2015-02-04}} (Раздел «Профессор Александр Дмитриевич Дуличенко»</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 кастрычніка 1941 года ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]] [[РСФСР]]. У 1966 годзе скончыў філалагічны факультэт {{нп5|Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі|Туркменскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Махтумкулі|ru|Туркменский государственный университет имени Махтумкули}}. З 1966 па 1968 і з 1970 па 1976 гады працаваў настаўнікам сярэдняй школы вёскі Гара Векіл у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]], у 1968—1970 гг. — асістэнт кафедры агульнага і рускага мовазнаўства {{нп5|Самаркандскі дзяржаўны ўніверсітэт|Самаркандскага ўніверсітэта|ru|}} ва [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]<ref name="Tripod">{{cite web|url=http://rdsa.tripod.com/pisatrusij.htm|title=Русины. Малая энциклопедия|publisher=// Сайт ''rdsa.tripod.com''|accessdate=2015-02-05}} Раздел «Дуличенко, Александр Дмитриевич»</ref>. Вучань акадэміка Мікіты Ільіча Талстога. У 1974 годзе абараніў у [[Масква|Маскве]] кандыдацкую дысертацыю на тэму «Літаратурная русінская мова Югаславіі (нарыс фанетыкі і марфалогіі)», прысвечаную [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай мове]]<ref name="Kapraly">{{cite web|url=https://kapraly.files.wordpress.com/2010/11/dulichenkorecenzpraha.pdf|author=Капраль М.|title=^{Рецензия на книгу А. Д. Дуличенко «Письменность и литературные языки Карпатской Руси. ХV — ХХ вв.»}|publisher=// Сайт ''kapraly.wordpress.com''|accessdate=2015-02-05}}</ref>. У 1980 годзе ў [[Мінск]]у абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Славянскія літаратурныя мікрамовы. Пытанні фарміравання і развіцця», прысвечаную ўжо 12 [[Славянскія мікрамовы|славянскім літаратурным мікрамовам]]<ref name="Vilnius"/><ref name="Tripod"/>. З 1976 года жыў у [[Тарту]] і працаваў у [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім ўніверсітэце]] (з 1976 па 1980 гг. — старшы выкладчык кафедры рускай мовы, з 1980 г. — дацэнт, з 1982 г. — прафесар кафедры)<ref name="Tripod"/>. У 1992 годзе ва ўніверсітэце была заснавана кафедра славянскай філалогіі, загадчыкам якой стаў А . Д. Дулічэнка (першапачаткова меў званне ардынарнага прафесара, пазней — прафесара-эмэрытуса)<ref>{{артыкул|аўтар=Никитин О. В.&nbsp;|загаловак=Международная конференция «200 лет русско-славянской филологии в Тарту». 10—12 октября 2002 года|спасылка=http://russianedu.eir.ru/archive/2003/1_(183)/5307_%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0%FF_%EA%EE%ED%F4%E5%F0%E5%ED%F6%E8%FF_%EB%E5%F2_%F0%F3%F1%F1%EA%EE%F1%EB%E0%E2%FF%ED%F1%EA%EE%E9_%F4%E8%EB%EE%EB%EE%E3%E8%E8_%E2_%D2%E0%F0%F2%F3/stat2003-1-5307.pdf|выданне=Русский язык за рубежом|год=2003|нумар=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205185548/http://russianedu.eir.ru/archive/2003/1_(183)/5307_%CC%E5%E6%E4%F3%ED%E0%F0%EE%E4%ED%E0%FF_%EA%EE%ED%F4%E5%F0%E5%ED%F6%E8%FF_%EB%E5%F2_%F0%F3%F1%F1%EA%EE%F1%EB%E0%E2%FF%ED%F1%EA%EE%E9_%F4%E8%EB%EE%EB%EE%E3%E8%E8_%E2_%D2%E0%F0%F2%F3/stat2003-1-5307.pdf|archivedate=5 лютага 2015}} — С. 123—128.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ut.ee/FLVE/ruslit/about_1.php|title=Кафедра русской литературы Тартуского университета|publisher=// Сайт [[Тартуский университет|Тартуского университета]]|accessdate=2015-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815111635/http://www.ut.ee/FLVE/ruslit/about_1.php|archivedate=15 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == А. Д. Дулічэнка — аўтарытэтны спецыяліст па славянскіх літаратурных мікрамовах (напрыклад, па [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай]], [[Русінская мова|карпатарусінскай]] і [[Кашубская мова|кашубскай]]); яму належыць і аўтарства тэрміна ''«[[славянскія мікрамовы]]»'', які замацаваўся ў лінгвістыцы з канца 1970-х гадоў. У прыватнасці, у выдавецтве Тартускага ўніверсітэта ім у 2003—2004 гг. быў апублікаваны двухтомнік ''«Славянскія літаратурныя мікрамовы. Узоры тэкстаў»''<ref>''Дуличенко А. Д.'' Славянские литературные микроязыки. Образцы текстов. Т.I. — Тарту: Изд-во Тартуского ун=та, 2003. — 419 с. — ISBN 9985-56-914-8</ref><ref>''Дуличенко А. Д.'' Славянские литературные микроязыки. образцы текстов Т. II. — Тарту: Изд-во Тартуского универитета, 2004. — 398 с. — ISBN 9985-56-914-8</ref>, які стаў свайго роду энцыклапедыяй, у якой прадстаўлены 18 славянскіх мікрамоў<ref name="Vilnius"/>. У фундаментальным выданні ''«Пісьменства і літаратурныя мовы Карпацкай Русі. ХV — ХХ стст.»'' (2008)<ref>''Дуличенко А. Д.'' Письменность и литературные языки Карпатской руси XV—XX вв. — Ужгород: Изд-во В. Падяка, 2008. — 904 с. — ISBN 978-966-387-020-5</ref> А. Д. Дулічэнка зрабіў беспрэцэдэнтную спробу ў рамках аднаго кніжнага тома прадставіць ўзоры тэкстаў, якія ілюструюць практычна ўсю багатую і супярэчлівую гісторыю пісьменства гістарычнай Карпацкай Русі з самага пачатку яе існавання. Пры гэтым ён сабраў, сістэматызаваў і пракаментаваў вельмі значны аб’ём разнастайнага моўнага матэрыялу. Ва ўступным артыкуле кнігі аўтар абмяркоўвае прычыны адраджэння еўрапейскіх рэгіянальных літаратурных моў у другой палове ХХ — пачатку ХХІ стст., дае гістарычную перыядызацыю развіцця літаратурных варыянтаў [[Русінская мова|карпатарусінскай мовы]] і аналізуе сучасны стан моўных працэсаў у рэгіёне<ref name="Kapraly"/>. Шмат якія з прац А. Д. Дулічэнкі прысвечаны [[Інтэрлінгвістыка|інтэрлінгвістыцы]]. Ён займаўся гісторыяй інтэрлінгвістыкі, пытаннямі функцыянавання [[Планавая мова|планавых моў]], распрацоўкай гісторыі іх стварэння і навуковай сістэматыкі<ref name="Vilnius"/><ref>{{кніга|аўтар=Кузнецов С. Н.|частка=Интерлингвистика|спасылка частка=http://tapemark.narod.ru/les/196a.html|загаловак=Лингвистический энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1990|старонак=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кузнецов}}</ref>. У сабранай ім бібліяграфіі па [[Міжнародныя дапаможныя мовы|міжнародным дапаможным мовам]], якая ўключыла практычна ўсе вядомыя праекты такіх моў, паказана каля 1000 розных лінгвапраектаў<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Detlev Blanke|Бланке Д.]] |загаловак=[http://miresperanto.ru/esperantologio/blanke-projekty.htm Проекты плановых языков и плановый язык] // Проблемы международного вспомогательного языка|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1991|старонак=263|isbn=5-02-016810-6}}</ref> (першы варыянт складзенага Дулічэнка храналагічнага індэкса лінгвапраектаў, апублікаваны ў 1988 годзе, уключаў звесткі аб 916 праектах<ref>''Дуличенко А. Д.'' Проекты всеобщих и международных языков (хронологический индекс со II по XX век)// Учёные запіскі Тартуского гом. ун-та. Вып 791. — 1988. — С. 126—682. — (''Interlinguistica Tartuensis V''). — С. 126—162.</ref>. А. Д. Дулічэнка быў рэдактарам альманахаў па інтэрлінгвістыцы, якія выдаваліся ў [[Тарту]] — ''«Interlinguistica Tartuensis»'' (з 1982 па 1990 гг. выйшла 7 тамоў са справаздачамі, праходзіўшых у Тарту калоквіўмаў<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Detlev Blanke|Blanke, Detlev]].|частка=Interlinguistics and Esperanto studies: Paths to the scholarly literature|спасылка частка=http://www.interlinguistik-gil.de/scholit.html|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2003, '''28''' (2)}}</ref>; пасля значнага перапынку ў 2006 г. апублікаваны 8-ы том<ref>{{кніга|частка=Novaj interlingvistikaj publikigaĵoj. Interlinguistica Tartuensis|загаловак=[http://www.esperantic.org/dosieroj/file/IpI56.pdf ''Informilo por Interlingvistoj'', 2006, '''56''' (1)]}}</ref>) — і славістыцы — ''«Slavica Tartuensia»'' (выходзіць з 1985 г.)<ref name="Vilnius"/>. У 2006 г. у гонар Дулічэнкі да 65-годдзя выпушчаны зборнік артыкулаў «Мікрамовы, мовы, інтэрмовы»<ref>{{кніга|загаловак=Микроязыки, языки, интеръязыки: Сб. в честь ординар. проф. Александра Дмитриевича Дуличенко|адказны=Под ред. А. Кюннапа, В. Лефельдта, С. Н. Кузнецова|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ulikool|год=2006|старонак=576|isbn=9949-11-444-6}}</ref>. На думку {{нп5|Хамфры Тонкін|Хамфры Тонкіна|en|Humphrey Tonkin}}, дадзены зборнік з’яўляецца важным укладам у даследаванні па інтэрлінгвістыцы і эсперанталогіі<ref>{{кніга|аўтар=[[:en:Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]].|частка=Recent Studies in Esperanto and Interlinguistics|спасылка частка=http://www.ingentaconnect.com/content/jbp/lplp/2007/00000031/00000002/art00004|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2007, '''31''' (2)}}</ref>. == Прызнанне == * прэзідэнт [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]] (у 1994 годзе) * старшыня Эстонскага нацыянальнага камітэта славістаў (у 1993 годзе) * прэзідэнт Міжнароднай асацыяцыі па інтэрлінгвістыцы (у 2005 годзе) * член выканаўчага камітэта {{нп5|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай акадэміі навук|ru|Нью-Йоркская академия наук}} (1996) * ганаровая ступень доктара [[Трырскі ўніверсітэт|Трырскага ўніверсітэта]] (2009) * ганаровы член Тартускага таварыства эсперантыстаў * [[Ордэн Белай зоркі|Ордэн Белай зоркі 4 класа]] (2003) (Эстонія) * Рыцарскі крыж ордэна [[Virtuti Militari]] (2005) (Польшча) * прэмія {{нп5|Фонд Аляксандра фон Гумбальда|Фонду Аляксандра фон Гумбальдта|ru|Фонд Александра фон Гумбольда}} (2005)<ref>[http://www.moles.ee/06/Nov/03/9-1.php Европа ищет свой язык] // ''Молодёжь Эстонии'' — 3 ноября 2006.</ref> — «за выдатныя навуковыя дасягненні ў галіне славістыкі» == Публікацыі == Прафесар Дулічэнка — аўтар звыш 500 прац на больш чым 20 мовах, у тым ліку больш за паўтара дзясяткаў манаграфій і кніг на рускай, эстонскай, нямецкай, літоўскай мовах, і двух на [[Панонска-русінская мова|панонска-русінскай мікрамове]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Микроязыки, языки, интеръязыки: Сб. в честь ординар. проф, Александра Дмитриевича Дуличенко|адказны=Под ред. А. Кюннапа, В. Лефельда, С. Н. Кузнецова|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ulikool|год=2006|старонак=576|isbn=9949-11-444-6}} * {{Кніга|частка=Професору Тартуского университета Александру Дмитриевичу Дуличенко — 70 лет|загаловак=''Slavistica Vilnensis'', 2011, '''56''' (2)}} — С. 167—169. * {{Кніга|аўтар=Романчик Р. Э.|загаловак=Ординарный професор А. Д. Дуличенко|месца=Тарту|выдавецтва=Изд-во Тартуского ун-та|год=2006|старонак=285}} * {{Артыкул|аўтар=Smirnov, Savvati|загаловак=Kõne all slaavi pisikirjakeeled|выданне=Keel ja Kirjandus|год=1982|нумар=7}} — С. 384—387. * {{Кніга|загаловак=Tabula gratulatoria: in honorem professori Alexandro Dulichenko|месца=Tartu|выдавецтва=Tartu Ülinkool|год=2006|allpages=33}} * {{Кніга|аўтар=[[:en:Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]]|частка=Recent Studies in Esperanto and Interlinguistics|спасылка частка=http://www.ingentaconnect.com/content/jbp/lplp/2007/00000031/00000002/art00004|загаловак=''Language Problems and Language Planning'', 2007, '''31''' (2)}} — С. 169—195. == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дулічэнка Аляксандр Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белай зоркі 4 класа]] [[Катэгорыя:Кавалеры рыцарскага крыжа ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Тартускага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты СССР]] [[Катэгорыя:Эсперантысты]] fb8mgd3j86o7f09psss5hd0uuog203t 0 463596 5120023 4845003 2026-04-02T14:00:16Z CommonsDelinker 151 Replacing Boeufs_2.jpg with [[File:Bœufs_d'attelage_à_l'Écomusée_de_Marquèze,_2006.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · More explicit nam 5120023 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aŭciuki, Sak Varabiej. Аўцюкі, Сак Варабей (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|[[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербаў]]. Сак Варабей з возам у в. [[Вялікія Аўцюкі|Аўцюкі]], цяпер [[Калінкавіцкі раён]]. 1912 год.]] '''Вол''' — [[Кастрацыя|кастрыраваны]] самец буйной рагатай жывёлы. У выніку кастрацыі ў бычкоў узмацняецца рост рагоў, у выніку чаго ў валоў вельмі вялікія рогі, як і ў прабацькі сучасных быкоў [[Тур (жывёла)|тура]]. [[Файл:Bœufs d'attelage à l'Écomusée de Marquèze, 2006.jpg|злева|міні|Два валы ў экалагічным музеі {{Не перакладзена 5|Écomusée de la Grande Lande|3=fr|4=Écomusée de la Grande Lande}} (Францыя)]] Выкарыстоўваецца як мясная і працоўная жывёла. У першую чаргу валы выкарыстоўваюцца і выкарыстоўваліся як цяглавыя жывелы пры разворванні зямлі. Перавагі выкарыстання вала над быком у [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і транспарце заключаюцца ў тым, што дзякуючы адсутнасці [[Рэпрадуктыўная сістэма|палавых залоз]] і нізкаму ўтрыманню палавых гармонаў валы не адчуваюць цягі да самак, паводзяць сябе нашмат спакайней і іх паводзіны больш кантраляваны. Для валоў, адносна коней, менш выдаткі на вупраж (з-за магутных шыйных цягліц, якія дазваляюць сур’ёзна спрасціць сістэму), коўка, догляд. Аднак хуткасць валоўіх запрэжак па колькі-небудзь добрай дарозе прыкметна менш конных — пешы чалавек спакойна абганяе запрэжку (2-3 кіламетры ў гадзіну). [[Файл:Ignacy Wróblewski. Woły w zaprzęgu.jpg|250px|міні|злева|[[Ігнат Урублеўскі|І. Урублеўскі]]. «Валы ў запрэжцы», 1894]] [[Файл:Blason_Bouvron_54.svg|справа|міні|Вол на гербе французскай камуны Буўрон]] Валы шмат разоў згадваюцца ў [[Біблія|Бібліі]], у сярэднявечных пісьмёнах і ў розных літаратурных творах пісьменнікаў перыяду аж да 1930-х гадоў. Валоў выкарыстоўвалі пераважна ў паўднёвых рэгіёнах — на [[Украіна|Украіне]], у [[Казахстан]]е, у зоне паўднёвых [[лесастэп]]у і [[стэп]]у. == У геральдыцы == {{main|Бык у геральдыцы}} Вол паказваецца раз’юшаным ({{Lang-fr|furieux}}furieux), калі стаіць на задніх нагах, альбо ідучым ({{Lang-fr|rampant}}rampant), калі намаляваны ў профіль, з хвастом, падальным на спіну. == Спасылкі == * {{Крыніцы/БіЕ|Вол}} {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Буйная рагатая скаціна]] lv0oa79t5pt6zka28kdh87b2n9jieak 0 537055 5120118 5098738 2026-04-02T18:46:18Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wost-Kzl obl.svg]] → [[File:East Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120118 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Усходне-Казахстанская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Шығыс Қазақстан облысы}} |Герб = Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg |Сцяг = |Краіна = |Статут = [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|Вобласць, адміністрацыйная адзінка]] |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1 395 324<ref name="Stat2015">{{Cite web|accessdate = 2016-03-01|title = Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2015 года|url = http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215|publisher = Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160127053213/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215|archivedate = 27 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref> |Год перапісу = 2015 |Месца па насельніцтве = 4 |Шчыльнасць = 4,93 |Месца па шчыльнасці = 10 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 97 990 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = East Kazakhstan in Kazakhstan.svg |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = ВКО |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = F, U, 16 |Сайт = http://akimvko.gov.kz |Заўвагі = }} '''Усходне-Казахстанская вобласць''' ({{lang-kk|Шығыс Қазақстан облысы}}) — вобласць ва [[Усходні Казахстан|ўсходняй частцы]] [[Казахстан]]а, на мяжы з [[Расія]]й і [[Кітай|Кітаем]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Усць-Каменагорск]]. == Гісторыя == 26 жніўня 1920 года прыняты дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] і [[Савет народных камісараў РСФСР|СНК РСФСР]] «Пра ўтварэнне [[Кіргізская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка (1920—1925)|Кіргізскай (Казахскай) Аўтаномнай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі]]», у склад якой увайшла і [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінская вобласць]] з паветамі: [[Паўладарскі павет|Паўладарскі]], [[Сяміпалацінскі павет|Сяміпалацінскі]], [[Усць-Каменагорскі павет|Усць-Каменагорскі]], [[Зайсанскі павет|Зайсанскі]] і [[Каркаралінскі павет|Каркаралінскі]]. Сяміпалацінская вобласць (з 11 снежня 1920 года — губерня) да красавіка 1921 года знаходзілася ў падначаленні [[Сібірскі рэвалюцыйны камітэт|Сібрэўкама]]. На падставе пастановы ВЦВК ад 13 чэрвеня 1921 года з [[Алтайская губерня|Алтайскай губерні]] ў склад [[Сяміпалацінская губерня|Сяміпалацінскай]] былі перададзены [[Бухтармінскі павет|Бухтармінскі]] і частка [[Змяінагорскі павет|Змяінагорскага]] паветаў<ref name="Arkhiv">{{Cite web|accessdate = 2016-03-17|title = Из истории образования Восточно-Казахстанской области|url = http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1620|publisher = Государственный архив Восточно-Казахстанской области и его филиалы}}</ref>. 17 студзеня 1928 года з Сяміпалацінскага, Усць-Каменагорскага, Бухтармінскага, Зайсанскага паветаў Сяміпалацінскай губерні і часткі [[Лепсінскі павет|Лепсінскага павета]] [[Джэтысуйская губерня|Джэтысуйскай губерні]] была утворана [[Сяміпалацінская акруга]], якая складаўся з 23 раёнаў. 17 снежня 1930 года акруга, як і ўсе астатнія акругі [[Казахская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Казакскай АССР]], была скасаваны, яе раёны ўзбуйнены і перададзены ў непасрэднае падначаленне рэспубліканскім уладам<ref>{{кніга|аўтар = |загаловак = Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936)|адказны = Базанова Ф. Н.|месца = Алма-Ата|выдавецтва = Архивное управление МВД Казахской ССР|год = 1959|старонак = 288|тыраж = 1500}}</ref>. Усходне-Казахстанская вобласць была ўтворана 20 лютага 1932 года з адміністрацыйным цэнтрам вобласці ў горадзе [[Семей|Сяміпалацінску]], у складзе 21 раёна. 14 кастрычніка 1939 года [[s:ru:Указ Президиума ВС СССР от 14.10.1939 об образовании Семипалатинской, Акмолинской и Джамбульской областей в составе Казахстанской ССР|ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] з часткі Усходне-Казахстанскай вобласці была вылучана асобная [[Сяміпалацінская вобласць (Казахстан)|Сяміпалацінская вобласць]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|East Kazakhstan Province|Восточно-Казахстанская область}} * [http://oskemen.org Виртуальный тур по Восточно-Казахстанской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110727155258/http://oskemen.org/ |date=27 ліпеня 2011 }} * [http://altaynews.kz Новости Восточно-Казахстанской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190118180142/https://altaynews.kz/ |date=18 студзеня 2019 }} * [http://articlekz.com/taxonomy/term/460 Восточно-Казахстанская область(Научные статьи)] {{Усходне-Казахстанская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Усходне-Казахстанская вобласць| ]] jwxvqgmrtjl21p6rcnyvyury9px5ibk 5120334 5120118 2026-04-03T08:47:07Z M.L.Bot 261 5120334 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Усходне-Казахстанская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Шығыс Қазақстан облысы}} |Герб = Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg |Сцяг = |Краіна = |Статут = [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|Вобласць, адміністрацыйная адзінка]] |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1 395 324<ref name="Stat2015">{{Cite web|accessdate = 2016-03-01|title = Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2015 года|url = http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215|publisher = Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160127053213/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215|archivedate = 27 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref> |Год перапісу = 2015 |Месца па насельніцтве = 4 |Шчыльнасць = 4,93 |Месца па шчыльнасці = 10 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 97 990 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = ВКО |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = F, U, 16 |Сайт = http://akimvko.gov.kz |Заўвагі = }} '''Усходне-Казахстанская вобласць''' ({{lang-kk|Шығыс Қазақстан облысы}}) — вобласць ва [[Усходні Казахстан|ўсходняй частцы]] [[Казахстан]]а, на мяжы з [[Расія]]й і [[Кітай|Кітаем]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Усць-Каменагорск]]. == Гісторыя == 26 жніўня 1920 года прыняты дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] і [[Савет народных камісараў РСФСР|СНК РСФСР]] «Пра ўтварэнне [[Кіргізская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка (1920—1925)|Кіргізскай (Казахскай) Аўтаномнай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі]]», у склад якой увайшла і [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінская вобласць]] з паветамі: [[Паўладарскі павет|Паўладарскі]], [[Сяміпалацінскі павет|Сяміпалацінскі]], [[Усць-Каменагорскі павет|Усць-Каменагорскі]], [[Зайсанскі павет|Зайсанскі]] і [[Каркаралінскі павет|Каркаралінскі]]. Сяміпалацінская вобласць (з 11 снежня 1920 года — губерня) да красавіка 1921 года знаходзілася ў падначаленні [[Сібірскі рэвалюцыйны камітэт|Сібрэўкама]]. На падставе пастановы ВЦВК ад 13 чэрвеня 1921 года з [[Алтайская губерня|Алтайскай губерні]] ў склад [[Сяміпалацінская губерня|Сяміпалацінскай]] былі перададзены [[Бухтармінскі павет|Бухтармінскі]] і частка [[Змяінагорскі павет|Змяінагорскага]] паветаў<ref name="Arkhiv">{{Cite web|accessdate = 2016-03-17|title = Из истории образования Восточно-Казахстанской области|url = http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1620|publisher = Государственный архив Восточно-Казахстанской области и его филиалы}}</ref>. 17 студзеня 1928 года з Сяміпалацінскага, Усць-Каменагорскага, Бухтармінскага, Зайсанскага паветаў Сяміпалацінскай губерні і часткі [[Лепсінскі павет|Лепсінскага павета]] [[Джэтысуйская губерня|Джэтысуйскай губерні]] была утворана [[Сяміпалацінская акруга]], якая складаўся з 23 раёнаў. 17 снежня 1930 года акруга, як і ўсе астатнія акругі [[Казахская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Казакскай АССР]], была скасаваны, яе раёны ўзбуйнены і перададзены ў непасрэднае падначаленне рэспубліканскім уладам<ref>{{кніга|аўтар = |загаловак = Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936)|адказны = Базанова Ф. Н.|месца = Алма-Ата|выдавецтва = Архивное управление МВД Казахской ССР|год = 1959|старонак = 288|тыраж = 1500}}</ref>. Усходне-Казахстанская вобласць была ўтворана 20 лютага 1932 года з адміністрацыйным цэнтрам вобласці ў горадзе [[Семей|Сяміпалацінску]], у складзе 21 раёна. 14 кастрычніка 1939 года [[s:ru:Указ Президиума ВС СССР от 14.10.1939 об образовании Семипалатинской, Акмолинской и Джамбульской областей в составе Казахстанской ССР|ўказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] з часткі Усходне-Казахстанскай вобласці была вылучана асобная [[Сяміпалацінская вобласць (Казахстан)|Сяміпалацінская вобласць]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|East Kazakhstan Province|Восточно-Казахстанская область}} * [http://oskemen.org Виртуальный тур по Восточно-Казахстанской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110727155258/http://oskemen.org/ |date=27 ліпеня 2011 }} * [http://altaynews.kz Новости Восточно-Казахстанской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190118180142/https://altaynews.kz/ |date=18 студзеня 2019 }} * [http://articlekz.com/taxonomy/term/460 Восточно-Казахстанская область(Научные статьи)] {{Усходне-Казахстанская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усходне-Казахстанская вобласць| ]] rocp4v5ogqve81g5mr9a15mqex9kr76 0 545537 5120201 5095529 2026-04-03T04:15:24Z StarDeg 16311 5120201 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{Цёзкі2|Валодзін}} '''Вячаслаў Віктаравіч Валодзін''' (нар. [[4 лютага]] [[1964]], Аляксееўка, [[Саратаўская вобласць]], [[РСФСР]]) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Старшыня Дзяржаўнай Думы VII склікання з 5 кастрычніка 2016 года. У мінулым — першы намеснік кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (27 снежня 2011 — 5 кастрычніка 2016 года). Кіраўнік Апарату Урада Расійскай Федэрацыі — Намеснік Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі (2010—2011). {{зноскі}} {{Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валодзін Вячаслаў Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Члены АУР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі адміністрацыі прэзідэнта Расіі]] [[Катэгорыя:Члены Савета бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Апарата Урада Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі ад аднамандатных акруг]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі III склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі IV склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі V склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі VII склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі IV склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі V склікання]] [[Катэгорыя:Правадзейныя дзяржаўныя саветнікі Расійскай Федэрацыі 1-га класа]] lc95w1fi34hveth7gt5l2lo5dosg0eb 0 547360 5120107 4753068 2026-04-02T18:14:27Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Aktub obl.svg]] → [[File:Aktobe in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120107 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцюбінская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Ақтөбэ облысы}} |Герб = Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 17|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 57|lon_min = 10|lon_sec = |region = KZ |Гімн = |Статус = [[Адміністрацыйны падзел Казахстана|вобласць]] |Уваходзіць у = [[Заходні Казахстан]] |Улучае = 1 горад абласнога значэння, 7 гарадоў раённага падначалення, 12 раёнаў, 372 сельскія населеныя пункты |Сталіца = [[Актабэ]] |Дата = [[10 сакавіка]] [[1932]] года |Глава = Бердыбек Сапарбаеў |Назва главы = Акім вобласці |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = казахская, руская |Насельніцтва = {{Formatnum:854520}}<ref name="Stat2017">{{cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239722|title=Численность населения Актюбинской области по полу в разрезе городов, районов, районных центров и поселков на 1 октября 2017г|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|accessdate=2017-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171204224345/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239722|archivedate=4 снежня 2017|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Адсотак ад насельніцтва = 4,72 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 2,84 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = казахі, рускія, украінцы, татары і інш. |Плошча = 300 629 |Працэнт ад плошчы = 11 |Месца па плошчы = 2 |Максімальная вышыня = 657 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Aktobe in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = АКТ |ISO = KZ-AKT |Тэлефонны код = +7 713 |Паштовыя індэксы = 03xxxx |Код аўтамабільных нумароў = D, 04 |Сайт = [http://aktobe.gov.kz aktobe.gov.kz] |Нататкі = }} '''Акцюбінская вобласць''' ({{lang-kk|Ақтөбэ облысы}}) — [[Адміністрацыйны падзел Казахстана|вобласць]] у [[Заходні Казахстан|заходняй часткі]] [[Казахстан]]а. ''Тэрыторыя'' — 300 629 км², што складае 11 % плошчы Казахстана. Па гэтым паказніку вобласць займае 2-е месца ў краіне. ''Колькасць насельніцтва'' — {{Formatnum:854520}} чалавек (1 кастрычніка 2017)<ref name="Stat2017" />. Утворана ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 10 сакавіка 1932 года ў складзе [[Казахская Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Казахскай АССР]]. Гістарычна ёй папярэднічала [[Акцюбінская акруга]], што існавала ў 1921—1928 гадах. У 1936 годзе вобласць увайшла ў склад вылучанай з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахскай ССР]], а з 1991 года, пасля распаду СССР, у складзе незалежнай Рэспублікі Казахстан. ''Мяжуе:'' * на поўначы — з [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласцю]] [[Расія|Расіі]]; * на паўночным усходзе — з [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай вобласцю]] Казахстана; * на паўднёвым усходзе — з [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай]] абласцямі Казахстана; * на поўдні — з [[Рэспубліка Каракалпакстан|Рэспублікай Каракалпакстан]] Узбекістана; * на паўднёвым захадзе — з [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай]] вобласцю Казахстана; * на захадзе — з [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай]] вобласцю Казахстана (на мяжы Акцюбінскай і Атыраўскай вобласці размешчаны помнік архітэктуры «[[Алып-Ана]]»); * на паўночным захадзе — з [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанскай]] вобласцю Казахстана. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=220124693 Карта области на Рубрикон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191102191655/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=220124693 |date=2 лістапада 2019 }} * [http://www.aktobe.stat.kz Департамент Статистики Актюбинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090308052935/http://www.aktobe.stat.kz/ |date=8 сакавіка 2009 }} {{Акцюбінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцюбінская вобласць| ]] 4t09p17jjlnmchkej4edyfimhhfvjpj 0 547537 5120140 4751097 2026-04-02T19:25:28Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Mang obl.svg]] → [[File:Mangystau in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120140 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Руская назва = Мангістаўская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Маңғыстау облысы}} |Герб = Лого_Мангистау.jpg |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 52 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 052 |lon_min = 00 |lon_sec = |region = KZ-MAN |узровень = 1 |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Уваходзіць у = |Улучае = |Сталіца = [[Актау]] |Буйныя гарады = [[Актау]], [[Жанаазен]] |Дата = [[20 сакавіка]] [[1973]] |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Насельніцтва = 656 990<ref name="Апошнія статдадзеныя">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Пра змену колькасці насельніцтвы Рэспублікі Казахстан з пачатку 2017 года да 1 лістапада 2017 года|publisher=Міністэрства нацыянальнай эканомікі Рэспублікі Казахстан. Камітэт па статыстыцы|access-date=28 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Адсотак ад насельніцтва = 3,673 |Месца па насельніцтве = 14 |Шчыльнасць = 3,68 |Месца па шчыльнасці = 14 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 89,94 %<br>[[рускія]] 6,36 %<br>[[азербайджанцы]] 0,93 %<br>іншыя 2,77 % (2015г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=28 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 165 642 |Працэнт ад плошчы = 6,1 |Месца па плошчы = 7 |Максімальная вышыня = 532 (гара [[Отпан тау (гара)|Отпан]]) |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = −132 ([[Карагіе|Западзіна Карагте]]) |Шырата = |Даўгата = |Карта = Mangystau in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = Адми деление Мангыстауской области.png |Памер карты адміністрацыйнай адзінкі = 100 |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = Ман |Тэлефонны код = +7 7292 |Паштовыя індэксы = 13xxxx |Код аўтамабільных нумароў = R,12 |Сайт = http://mangystau.gov.kz }} '''Мангіста́ўская вобласць''' ({{lang-kk|Маңғыстау облысы}}) — вобласць на [[Заходні Казахстан|паўднёвым захадзе]] [[Казахстан]]а, раней звалася Мангышлакскай. Утворана [[20 сакавіка]] [[1973]] года з паўднёвай часткі [[Гур'еўская вобласць|Гур’еўскай вобласці]]. У [[1988]] годзе вобласць скасавана, адноўлена ў [[1990]] годзе пад імем Мангістаўскай. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Актау]]. Мангістаўская вобласць размешчана да ўсходу ад [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] на плато [[Мангышлак|Мангышлак (Мангистау)]], мяжуе на паўночным усходзе з [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай]] і [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай]] абласцямі, на поўдні — з [[Туркменістан]]ам і на ўсходзе — з [[Рэспубліка Каракалпакстан|Рэспублікай Каракалпакстан]] у складзе [[Узбекістан]]а. Мангістаўская вобласць — прамысловы рэгіён, тут здабываюць 25 % нафты [[Казахстан]]а (амаль 20 млн тон), праходзіць [[нафтавод Актау — Жэтыбай — Узень]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=649232&thSearchText=%CC%C0%CD%C3%C8%D1%D2%C0%D3%D1%CA%C0%DF%20%CE%C1%CB%C0%D1%D2%DC Мангистауская область в Большой энциклопедии Кирилла и Мефодия] * [http://www.brif.kz/maps/mangistau_region.php Мангистауская область (1999 год)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060821190303/http://www.brif.kz/maps/mangistau_region.php |date=21 жніўня 2006 }} * [http://mangystau-ppp.kz/ Региональный центр государственно-частного партнерства Мангистауской области)]{{Недаступная спасылка}} {{Мангістаўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Мангістаўская вобласць| ]] 5wtr44erp3oi8evtwba9zjpyixqavw4 0 547769 5120109 4756162 2026-04-02T18:19:28Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Alma-Kzl obl.svg]] → [[File:Almaty (province) in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120109 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Алмацінская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Алматы облысы}} |Герб = Алматы облысы герб.png |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Адміністрацыйны цэнтр = [[Канаеў]] |Уваходзіць у = [[Паўднёвы Казахстан]] |Дата = [[10 сакавіка]] [[1932]] года |Насельніцтва = 2 013 294 <ref name="Stat2017">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Адсотак ад насельніцтва = 10,8 |Месца па насельніцтве = 2 |Шчыльнасць = 8,7 |Месца па шчыльнасці = 5 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 70,39 %<br />[[рускія]] 14,60 %<br />[[уйгуры]] 7,90 %<br />[[туркі]] 1,88 %<br />іншыя 5,31 % (2015г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=30 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Плошча = 223 911 |Працэнт ад плошчы = 8,2 |Месца па плошчы = 5 |Максімальная вышыня = 7010 пік Хан Тэнгры (Цянь шань) |Карта = Almaty (province) in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Алм |Телэфонны код = Алмацінскі рэгіён: +7 727 xx x-xx-xx Талдыкорганский рэгіён: +7 728 xx x-xx-xx |узнагароды = {{{ордэн Леніна|тып=рэгіён}}} {{ордэн Леніна|тып=рэгіён}} {{ордэн Леніна|тып=рэгіён}} |Паштовыя індэксы = 04xxxx |Код аўтамабільных нумароў = V,B,05 |Сайт = http://zhetysu-gov.kz }} '''Алмацінская вобласць''' ({{lang-kk|Алматы облысы}}) — вобласць на паўднёвым усходзе сучаснай рэспублікі [[Казахстан]]. Утворана [[10 сакавіка]] [[1932]] года. Да [[1992]] года існавала напісанне Алма-Ацінская вобласць, а сталіцай вобласці былі [[Алматы]]. У красавіку [[2001]] года абласны цэнтр Алмацінскай вобласці Указам Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан быў перанесены з [[Алматы]] ў [[Талдыкарган]], а ў [[2022]] — у [[Канаеў]]. Насельніцтва вобласці — 2 011 080 чалавек (2017 год)<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239673|title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на 1 октября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223170100/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239673|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://zhetysu-gov.kz Официальный сайт Акима Алматинской области] * [http://zhetysu-gov.kz/info/Passport2007.pdf Паспорт области 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210415075410/https://zhetysu-gov.kz/info/Passport2007.pdf |date=15 красавіка 2021 }} * [http://www.brif.kz/maps/almaty_region.php Карта области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060629203123/http://www.brif.kz/maps/almaty_region.php |date=29 чэрвеня 2006 }} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=206470732 Карта области на Рубрикон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924092621/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=206470732 |date=24 верасня 2015 }} (устаревшая) * [http://touring.kz/rest/almaty_area Места отдыха и туризма Алматинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190503083850/https://touring.kz/rest/almaty_area |date=3 мая 2019 }} * [http://babylon.wiki-wiki.ru/b/index.php/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D0%90%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%281987%29 Административно-территориальное деление Алма-Атинской области в 1987 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308052014/http://babylon.wiki-wiki.ru/b/index.php/%d0%90%d0%b4%d0%bc%d0%b8%d0%bd%d0%b8%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b8%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d1%82%d0%b5%d1%80%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5_%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5_%d0%90%d0%bb%d0%bc%d0%b0-%d0%90%d1%82%d0%b8%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b9_%d0%be%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b8_(1987) |date=8 сакавіка 2016 }} на сайте Вавилон {{Алмацінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алмацінская вобласць| ]] tojosei4ww9oyh350r6au9i7qhe5s9e 5120333 5120109 2026-04-03T08:46:02Z M.L.Bot 261 5120333 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Алмацінская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Алматы облысы}} |Герб = Алматы облысы герб.png |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 78 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Адміністрацыйны цэнтр = [[Канаеў]] |Уваходзіць у = [[Паўднёвы Казахстан]] |Дата = [[10 сакавіка]] [[1932]] года |Насельніцтва = 2 013 294 <ref name="Stat2017">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Адсотак ад насельніцтва = 10,8 |Месца па насельніцтве = 2 |Шчыльнасць = 8,7 |Месца па шчыльнасці = 5 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 70,39 %<br />[[рускія]] 14,60 %<br />[[уйгуры]] 7,90 %<br />[[туркі]] 1,88 %<br />іншыя 5,31 % (2015г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=30 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Плошча = 223 911 |Працэнт ад плошчы = 8,2 |Месца па плошчы = 5 |Максімальная вышыня = 7010 пік Хан Тэнгры (Цянь шань) |Карта = |Памер карты = 330 |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Алм |Телэфонны код = Алмацінскі рэгіён: +7 727 xx x-xx-xx Талдыкорганский рэгіён: +7 728 xx x-xx-xx |узнагароды = {{{ордэн Леніна|тып=рэгіён}}} {{ордэн Леніна|тып=рэгіён}} {{ордэн Леніна|тып=рэгіён}} |Паштовыя індэксы = 04xxxx |Код аўтамабільных нумароў = V,B,05 |Сайт = http://zhetysu-gov.kz }} '''Алмацінская вобласць''' ({{lang-kk|Алматы облысы}}) — вобласць на паўднёвым усходзе сучаснай рэспублікі [[Казахстан]]. Утворана [[10 сакавіка]] [[1932]] года. Да [[1992]] года існавала напісанне Алма-Ацінская вобласць, а сталіцай вобласці былі [[Алматы]]. У красавіку [[2001]] года абласны цэнтр Алмацінскай вобласці Указам Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан быў перанесены з [[Алматы]] ў [[Талдыкарган]], а ў [[2022]] — у [[Канаеў]]. Насельніцтва вобласці — 2 011 080 чалавек (2017 год)<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239673|title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на 1 октября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223170100/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239673|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://zhetysu-gov.kz Официальный сайт Акима Алматинской области] * [http://zhetysu-gov.kz/info/Passport2007.pdf Паспорт области 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210415075410/https://zhetysu-gov.kz/info/Passport2007.pdf |date=15 красавіка 2021 }} * [http://www.brif.kz/maps/almaty_region.php Карта области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060629203123/http://www.brif.kz/maps/almaty_region.php |date=29 чэрвеня 2006 }} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=206470732 Карта области на Рубрикон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924092621/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=206470732 |date=24 верасня 2015 }} (устаревшая) * [http://touring.kz/rest/almaty_area Места отдыха и туризма Алматинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190503083850/https://touring.kz/rest/almaty_area |date=3 мая 2019 }} * [http://babylon.wiki-wiki.ru/b/index.php/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D0%90%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%281987%29 Административно-территориальное деление Алма-Атинской области в 1987 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308052014/http://babylon.wiki-wiki.ru/b/index.php/%d0%90%d0%b4%d0%bc%d0%b8%d0%bd%d0%b8%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b8%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d1%82%d0%b5%d1%80%d1%80%d0%b8%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d0%b5_%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5_%d0%90%d0%bb%d0%bc%d0%b0-%d0%90%d1%82%d0%b8%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b9_%d0%be%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b8_(1987) |date=8 сакавіка 2016 }} на сайте Вавилон {{Алмацінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алмацінская вобласць| ]] d6xrpo0gm9300sgc83tuvt4rmzituen 0 547771 5120113 4750788 2026-04-02T18:33:56Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Atirau obl.svg]] → [[File:Atyrau in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120113 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Руская назва = Атыраўская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Атырау облысы}} |Герб = Coat of arms of Atyrau.svg |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 07 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 53 |lon_sec = 0 |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Уваходзіць у = [[Заходні Казахстан]] |Улучае = |Сталіца = [[Атырау]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Дата = [[15 студзеня]] [[1938]] года<ref name="География Атырауской области">[http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&l=r География Атырауской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071214155629/http://www.atyrau-city.kz/index.php?get_page=geography&l=r |date=14 снежня 2007 }}</ref> |Насельніцтва = {{рост}} 618328<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Працэнт ад насельніцтва = 3,1 |Месца па насельніцтве = 16 |Шчыльнасць = 4,58 |Месца па шчыльнасці = 11 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 91,97 %<br>[[рускія]] 5,8 %<br>[[карэйцы]] 0,54 %<br>[[татары]] 0,40 %<br>іншыя 1,29 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=30 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 118 631 |Працэнт ад плошчы = 4,4 |Месца па плошчы = 12 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Atyrau in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = Аты |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +7 712х xx-xx-xx |Паштовыя індэксы = 06xxxx |Код аўтамабільных нумароў = E,06 |Сайт = http://atyrau.gov.kz |Нататкі = }} '''Атыраўская вобласць''' ({{lang-kk|Атырау облысы}}) — вобласць у складзе [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Атырау]]. Атыраўская вобласць мяжуе з [[Заходне-Казахстанская вобласць|Заходне-Казахстанскай вобласцю]], [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласцю]], [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай вобласцю]] і [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласцю]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Утворана [[15 студзеня]] [[1938]] года<ref name="География Атырауской области" />. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://atyrau.gov.kz/ Официальный сайт акимата области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120607170705/http://www.atyrau.gov.kz/ |date=7 чэрвеня 2012 }}{{ref-kz}}{{ref-ru}} * [http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php Карта области в pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070617150058/http://www.brif.kz/maps/atyrau_region.php |date=17 чэрвеня 2007 }} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 Карта области на Рубрикон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191439/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=279169327 |date=4 сакавіка 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Атыраўская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Атыраўская вобласць| ]] myho1mpbc33kazenpvz27bu0fo0r2in 0 547786 5120123 4753416 2026-04-02T18:51:32Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Zhamb obl.svg]] → [[File:Jambyl in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120123 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Жамбылская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Жамбыл облысы}} |Герб = Zhambyl province seal.png |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 72 |lon_min = 0 |lon_sec = |region = KZ |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Уваходзіць у = [[Паўднёвы Казахстан]] |Улучае = |Сталіца = [[Тараз]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[1939]] год |Насельніцтва = 1 116 650<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Працэнт ад насельніцтва = 6,7 |Месца па насельніцтве = 6 |Шчыльнасць = 7,32 |Месца па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 72,41 %<br>[[рускія]] 10,50 %<br>[[дунгане]] 4,82 %<br>[[туркі]] 2,96 %<br>[[узбекі]] 2,46 %<br>іншыя 6,85 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=30 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> Канфесійны склад = |Плошча = 144 264 |Працэнт ад плошчы = 5,3 |Месца па плошчы = 10 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Jambyl in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Тэлефонны код = +7 7262 xx-xx-xx |Паштовыя індэксы = 08xxxx |Абрэвіятура = Жам |Код аўтамабільных нумароў = H, 08 |Сайт = http://www.zhambyl.gov.kz |Катэгорыя ў Commons = }} '''Жамбылская вобласць''' ({{lang-kk|Жамбыл облысы}}; раней насіла назву Джамбульская вобласць) — вобласць, знаходзіцца на поўдні [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], утворана 14 кастрычніка 1939 года з часткі [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай]] і [[Алмацінская вобласць|Алмацінскай вобласці]]. Вобласць названа ў гонар [[Джамбул Джабаеў|Жамбыла Жабаева]] (1846—1945), казахскага і савецкага паэта-акына, лаўрэата Сталінскай прэміі другой ступені (1941). Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад [[Тараз]] (раней Джамбул, Жамбыл). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.zhambyl.kz Официальный сайт акимата Жамбылской области] * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=224976685 Карта области на Рубриконе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090524025325/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=224976685 |date=24 мая 2009 }} * [http://ump-zhambyl.kz/ Официальный сайт управления по вопросам молодежной политики акимата Жамбылской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161005203257/http://www.ump-zhambyl.kz/ |date=5 кастрычніка 2016 }} {{Жамбылская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жамбылская вобласць| ]] jkehd1c132njvsn5rtfsno3qkj6hnuh 0 547791 5120164 4757575 2026-04-02T20:35:38Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Zap-Kz obl.svg]] → [[File:West Kazakhstan in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120164 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Руская назва = Заходне-Казахстанская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Батыс Қазақстан облысы}} |Герб =Coat of Arms Batys Oblysy.png |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 14 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 51 |lon_min = 22 |lon_sec = |region = KZ |Статус = вобласць |Сталіца = [[Уральск]] |Уваходзіць у = [[Заходні Казахстан]] |Дата = [[1868]] год |Насельніцтва = 646 089<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=30 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Працэнт ад насельніцтва = 4,0 |Месца па насельніцтве = 13 |Шчыльнасць = 4,26 |Месца па шчыльнасці = 13 |Год перапісу = 2017 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 74,69 %<br>[[рускія]] 20,63 %<br>[[украінцы]] 1,60 %<br>[[татары]] 1,35 %<br>іншыя 1,73 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=30 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Плошча = 151 339 |Працэнт ад плошчы = 5,6 |Месца па плошчы = 8 |Часавы пояс = UTC+5 |Карта = West Kazakhstan in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Тэлефонны код = +7 7112 xx-xx-xx |Паштовыя індэксы = 09xxxx |Код аўтамабільных нумароў = L,07 |Абрэвіятура = ЗКО |Сайт = http://bko.gov.kz/ru.html }} '''Заходне-Казахстанская вобласць''' ({{lang-kk|Батыс Қазақстан облысы}}) — знаходзіцца на [[Заходні Казахстан|паўночным захадзе]] [[Рэспубліка Казахстан|Рэспублікі Казахстан]]. Тэрыторыя — 151 339 км²<ref name="о регионе westkaz.kz">http://westkaz.kz/?section=14&action=&lang=ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100210012331/http://westkaz.kz/?section=14&action=&lang=ru |date=10 лютага 2010 }} О регионе на сайте акимата Западно-Казахстанской области</ref>, што складае 5,6 % плошчы [[Казахстан]]а. Па гэтым паказніку вобласць займае 8-е месца ў краіне. Колькасць насельніцтва — 643 900 чал. У гарадах жывуць 299 500 (48,8 %) чалавек, у сельскай мясцовасці — 314 800 (51,2 %). Утворана [[10 сакавіка]] [[1932]] года, як Заходне-Казахстанская вобласць КазССР. Гістарычна ёй адпавядае [[Уральская вобласць (Расійская імперыя)|Уральская вобласць]] Расійскай імперыі. З [[3 мая]] [[1962]] года па ліпень 1992 года называлася Уральскай вобласцю, потым парламент Казахстана вярнуў назву «Заходне-Казахстанская вобласць» == Вядомыя асобы == * [[Сундуткалі Іскаліеў]] (1924—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.westkaz.kz/ Официальный сайт Акима Западно-Казахстанской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127134239/http://www.westkaz.kz/ |date=27 студзеня 2010 }} * [http://www.uralsk-akimat.kz/ Официальный сайт г. Уральск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100124075558/http://www.uralsk-akimat.kz/ |date=24 студзеня 2010 }} * [http://www.kazinvest.kz/pdf_files/Z-K-rus.pdf Экономика Западно-Казахстанской области] {{Заходне-Казахстанская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Заходне-Казахстанская вобласць| ]] pnsckhixm66cnbk2qn9nmiujrhqym4g 0 547820 5120129 4750591 2026-04-02T19:00:06Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Karaganda Region.png]] → [[File:Karagandy in Kazakhstan.svg]] svg 5120129 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Карагандзінская вобласць | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қарағанды облысы}} | Герб = Coat of Arms of Karagandy Province.svg | Сцяг = | Краіна = [[Казахстан]] | lat_dir = N | lat_deg = 48 | lat_min = 0 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 0 | lon_sec = | region = KZ | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Цэнтральны Казахстан]] | Улучае = 9 гарадоў абласнога падначалення, 9 раёнаў | Сталіца = [[Караганда]] | Буйныя гарады = [[Караганда]], [[Цеміртау]], [[Балхаш (горад)|Балхаш]], [[Шахцінск]] | Дата = [[10 сакавіка]] [[1932]] | Мовы = [[Казахская мова|казахская]] (дзяржаўная), [[Руская мова|руская]] (афіцыйная) | Насельніцтва = 1 380 165<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=31 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> | Год перапісу = 2017 | Працэнт ад насельніцтва = 8,6 | Месца па насельніцтве = 5 | Шчыльнасць = 3,17 | Месца па шчыльнасці = 15 | Нацыянальны склад = [[казахі]] 49,75 %<br>[[рускія]] 36,98 %<br>[[украінцы]] 3,21 %<br>[[немцы]] 2,41 %<br>[[татары]] 2,30 %<br>іншыя 5,35 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=31 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> | Плошча = 239 045 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = 2 | Максімальная вышыня = 1500 | Сярэдняя вышыня = 500 | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Karagandy in Kazakhstan.svg | Памер карты = 330 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Абрэвіятура = Кар | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +7 721 | Паштовыя індэксы = 100000 | Інтэрнэт-дамен = karaganda-region.gov.kz | Код аўтамабільных нумароў = M,К,09 | Сайт = https://karaganda-region.gov.kz/rus/ | Нататкі = }} '''Карагандзінская вобласць''' ({{lang-kk|Қарағанды облысы}}) — вобласць у цэнтральнай частцы [[Казахстан]]а, знаходзіцца ў самым цэнтры [[кантынент]]а [[Еўразія]], амаль роўнааддалена ад [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] і [[Індыйскі акіян|Індыйскага]], [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] і [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіянаў. [[Клімат]] рэзка-кантынентальны і вельмі засушлівы. Вобласць займае найболей узнёслую частку Казахскага драбнасопачніка — [[Сары-Арка|Сары-Аркі]]. У наш час Карагандзінская вобласць — самая буйная па тэрыторыі і прамысловым патэнцыяле, багатая мінераламі і сыравінай. Тэрыторыя вобласці ў новых межах складае 427 982 км² (15,7 % агульнай плошчы тэрыторыі Казахстана), займае 49-ае месца ў [[Спіс найбуйнейшых адміністрацыйных адзінак першага ўзроўню па плошчы|спісе найбуйнейшых адміністрацыйных адзінак першага ўзроўню ў свеце]]. У вобласці жыве амаль дзясятая частка ўсяго насельніцтва Казахстана. На поўначы мяжуе з [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласцю]], на паўночным усходзе — з [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай]], на ўсходзе — з [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай]], на паўднёвым усходзе — з [[Алмацінская вобласць|Алмацінскай]], на поўдні — з [[Жамбылская вобласць|Жамбылскай]], [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай]], на захадзе — з [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай]] і на паўночным захадзе — з [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай]]. Індэкс дарог M. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Топонимы края |спасылка = http://library.karaganda.kz/saryarka/history/toponimrus.pdf |месца = Караганда |выдавецтва =ОУНБ им. Н.В.Гоголя |старонак = 36 |год = 1999 }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.karaganda-region.kz/ Информационный портал акимата карагандинской области] * [http://www.karoblmaslihat.kz/ Сайт Карагандинского областного маслихата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070521231128/http://karoblmaslihat.kz/ |date=21 мая 2007 }} * [http://7212.mycity.kz/#/?x=921055&y=1496101&z=2&r=-155 Карагандинский областной маслихат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080225152302/http://7212.mycity.kz/#/?x=921055&y=1496101&z=2&r=-155 |date=25 лютага 2008 }} * [http://www.karcci.kz/ Сайт Торгово-Промышленной Палаты Карагандинской области] * [http://7212.mycity.kz/#/?x=884749&y=1492739&z=2&r=-155 Торгово-Промышленная Палата Карагандинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080225152302/http://7212.mycity.kz/#/?x=884749&y=1492739&z=2&r=-155 |date=25 лютага 2008 }} * [http://customs.karaganda.kz/ Сайт Таможенного Управления по Карагандинской Области] * [http://karaganda.stat.kz/ Сайт Управление статистики Карагандинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071027063243/http://karaganda.stat.kz/ |date=27 кастрычніка 2007 }} * [http://www.dpp.kz/ Сайт Департамента предпринимательства и промышленности Карагандинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080311213324/http://dpp.kz/ |date=11 сакавіка 2008 }} * [http://www.kgkpcsee.kz/ Сайт Центра Санитарно-эпидемиологической экспертизы Карагандинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081011145258/http://www.kgkpcsee.kz/ |date=11 кастрычніка 2008 }} * [http://www.karagandachess.kz Шахматная Федерация Карагандинской области] * [http://7212.mycity.kz/#/?x=920840&y=1496443&z=2&r=-155&c=111 Департамент предпринимательства и промышленности Карагандинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080225152302/http://7212.mycity.kz/#/?x=920840&y=1496443&z=2&r=-155&c=111 |date=25 лютага 2008 }} * [http://articlekz.com/taxonomy/term/411 Карагандинская область(Научная периодика)] {{Карагандзінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карагандзінская вобласць| ]] 9msj9qrysjsv31mg027pvi6xjbrhs2a 0 547821 5120133 4756245 2026-04-02T19:07:42Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Kost obl.svg]] → [[File:Kostanay in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120133 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кастанайская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қостанай облысы}} |Герб = Logo Kostanay Province.png |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 12 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 38 |lon_sec = |region = KZ |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Уваходзіць у = Паўночны Казахстан |Сталіца = [[Кастанай]] |Буйныя гарады = [[Рудны]] |Дата = [[29 ліпеня]] [[1936]] |Насельніцтва = 875 723 чал.<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=31 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Нацыянальны склад = [[рускія]] — 41,89 % <br>[[казахі]] — 39,21 %<br> [[украінцы]] — 8,75 %<br> [[немцы]] — 3,18 %<br>[[татары]] — 1,86 %<br> іншыя — 5,1 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=31 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Працэнт ад насельніцтва = 5,7 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 4,5 |Месца па шчыльнасці = 12 |Плошча = 196 001 |Працэнт ад плошчы = 7,2 |Месца па плошчы = 6 |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg |Памер карты = 290 |Абрэвіятура = Кос |Тэлефонны код = +7 7142 |Паштовыя індэксы = 11xxxx |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = W,P,10 |Сайт = http://www.kostanay.gov.kz/rus/ }} '''Кастанайская вобласць''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — вобласць на поўначы [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кастанай]]. Вобласць мяжуе з чатырма абласцямі Рэспублікі Казахстан ([[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай]], [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]], [[Акмолінская вобласць|Акмалінскай]] і [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]]) і трыма абласцямі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ([[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай]], [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай]], [[Курганская вобласць|Курганскай]]). Індэкс дарог P. == Вядомыя асобы == * [[Тамара Георгіеўна Шчарбачэвіч]] (нар. 1961) — беларускі палітык. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://kostanay1879.ru/ Историко-краеведческий сайт о Костанае и Костанайской области] * [http://www.kostanay.gov.kz/rus/ Информационный портал акима Костанайской области] * [http://www.pro-kostanay.net/ Информационный портал Костанайской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120530012148/http://pro-kostanay.net/ |date=30 мая 2012 }} * [http://www.altynsarin.ru/ Информационный сайт Костанайской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713220246/http://www.altynsarin.ru/ |date=13 ліпеня 2013 }} * [http://www.www.pro-kostanay.net/maps Онлайн карта Костанайской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603010013/http://pro-kostanay.net/maps |date=3 чэрвеня 2012 }} * [http://ocsnt.kz/ru Областной центр самодеятельного народного творчества Управления культуры акимата Костанайской области] {{Кастанайская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Кастанайская вобласць| ]] t75aqhblhsjhm11nrkwb6qpzc6vl4th 5120332 5120133 2026-04-03T08:44:44Z M.L.Bot 261 афармленне 5120332 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кастанайская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қостанай облысы}} |Герб = Logo Kostanay Province.png |Краіна = [[Казахстан]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 12 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 38 |lon_sec = |region = KZ |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Уваходзіць у = Паўночны Казахстан |Сталіца = [[Кастанай]] |Буйныя гарады = [[Рудны]] |Дата = [[29 ліпеня]] [[1936]] |Насельніцтва = 875 723 чал.<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=31 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Нацыянальны склад = [[рускія]] — 41,89 % <br>[[казахі]] — 39,21 %<br> [[украінцы]] — 8,75 %<br> [[немцы]] — 3,18 %<br>[[татары]] — 1,86 %<br> іншыя — 5,1 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=31 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Працэнт ад насельніцтва = 5,7 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 4,5 |Месца па шчыльнасці = 12 |Плошча = 196 001 |Працэнт ад плошчы = 7,2 |Месца па плошчы = 6 |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Карта = |Памер карты = 290 |Абрэвіятура = Кос |Тэлефонны код = +7 7142 |Паштовыя індэксы = 11xxxx |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = W,P,10 |Сайт = http://www.kostanay.gov.kz/rus/ }} '''Кастанайская вобласць''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — вобласць на поўначы [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кастанай]]. Вобласць мяжуе з чатырма абласцямі Рэспублікі Казахстан ([[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай]], [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]], [[Акмолінская вобласць|Акмалінскай]] і [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]]) і трыма абласцямі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ([[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай]], [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай]], [[Курганская вобласць|Курганскай]]). Індэкс дарог P. == Вядомыя асобы == * [[Тамара Георгіеўна Шчарбачэвіч]] (нар. 1961) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://kostanay1879.ru/ Историко-краеведческий сайт о Костанае и Костанайской области] * [http://www.kostanay.gov.kz/rus/ Информационный портал акима Костанайской области] * [http://www.pro-kostanay.net/ Информационный портал Костанайской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120530012148/http://pro-kostanay.net/ |date=30 мая 2012 }} * [http://www.altynsarin.ru/ Информационный сайт Костанайской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130713220246/http://www.altynsarin.ru/ |date=13 ліпеня 2013 }} * [http://www.www.pro-kostanay.net/maps Онлайн карта Костанайской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603010013/http://pro-kostanay.net/maps |date=3 чэрвеня 2012 }} * [http://ocsnt.kz/ru Областной центр самодеятельного народного творчества Управления культуры акимата Костанайской области] {{Кастанайская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кастанайская вобласць| ]] exr8hm8v1i9iq6p8kf7a95vwusnh2cd 0 547822 5120137 4755598 2026-04-02T19:14:59Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Kiz obl.svg]] → [[File:Kyzylorda in Kazakhstan.svg]] updated svg 5120137 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кызылардзінская вобласць |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қызылорда облысы}} |Герб = Kyzylorda province seal.svg |Сцяг = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = [[Вобласць (геаграфія)|вобласць]] |Улучае = |Сталіца = [[Кызыларда]] |Буйныя гарады =[[Аральск]], [[Казалінск]] |Дата = [[15 студзеня]] [[1938]] года |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Насельніцтва = 781 109<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с 1 января 2017 года до 1 ноября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=31 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223085316/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT242162|archivedate=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |Год перапісу = 2017 |Працэнт ад насельніцтва = 4,33 |Месца па насельніцтве = 10 |Шчыльнасць = 3,39 |Месца па шчыльнасці = 14 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 95,89 %<br />[[рускія]] 2,03 %<br />[[карэйцы]] 1,04 % <br />іншыя 1 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">{{Cite web |title=Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015 |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |accessdate=31 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |archivedate=18 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 57 ([[Байканур (горад)|Байканур]]) + 226 019 = 226 076 |Працэнт ад плошчы = 8,3 |Месца па плошчы = 4 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Kyzylorda in Kazakhstan.svg |Памер карты = 330 |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Часавы пояс = [[UTC+6]] |Абрэвіятура = Кыз | код = +7 7242 xx-xx-xx |Паштовыя індэксы = 12xxxx |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = N,11 |Сайт = http://www.e-kyzylorda.gov.kz/ |Нататкі = }} '''Кызылардзінская вобласць''' ({{lang-kk|Қызылорда облысы}}) — вобласць у складзе Казахстана. Утворана [[15 студзеня]] [[1938]] года. Размешчана ў паўднёвай частцы рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кызыларда]]. Кызылардзінская вобласць узнагароджана [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] (21 жніўня [[1967]]). Індэкс дарог N. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.e-kyzylorda.gov.kz/ Официальный сайт Кызылординской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120921074110/http://www.e-kyzylorda.gov.kz/ |date=21 верасня 2012 }} * [http://geoportal.e-kyzylorda.gov.kz/ Интерактивная карта Кызылординской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161107194755/http://geoportal.e-kyzylorda.gov.kz/ |date=7 лістапада 2016 }} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=204740439 Карта Кызылординской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930014603/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=204740439 |date=30 верасня 2007 }} {{Кызылардзінская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кызылардзінская вобласць| ]] frjpbbz71bbybdx69v42nc45w30zss3 0 599643 5120165 5027928 2026-04-02T20:35:42Z Pabojnia 135280 /* Акцёрскі склад */ афармленне 5120165 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Тры колеры (значэнні)}} {{Фільм |Арыгінальная назва = {{lang-fr|Trois couleurs: Bleu}} |Выява = Trois couleurs – Bleu (poster).png |Памер = 270px |Зборы = $1,32 млн. ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])<ref name="Box Office Mojo" /><ref name="JPBox Office" /> |Наступны фільм = «''[[Тры колеры: Белы]]''» }} '''«Тры ко́леры: Сі́ні»''' ({{lang-fr|Trois couleurs: Bleu}}) — мастацкі [[фільм]] [[1993 год у гісторыі кіно|1993]] года, пастаўлены [[Польшча|польскім]] [[кінарэжысёр]]ам [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафам Кеслёўскім]]. Адна з найбольш праслаўленых карцін рэжысёра<ref name="BFI" /><ref name="TSPDT" />. Галоўную ролю выканала французская актрыса [[Жульет Бінош]]<ref name="IMDb" />. «''Сіні''» з’яўляецца першай часткай трылогіі «''[[Тры колеры]]''», другая і трэцяя часткі «''[[Тры колеры: Белы|Белы]]''» і «''[[Тры колеры: Чырвоны|Чырвоны]]''» выйшлі ў [[1994 год у гісторыі кіно|1994]] годзе. Паводле задумы аўтараў сцэнарыя [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]] і [[Кшыштаф Пясевіч|Кшыштафа Пясевіча]] кожны фільм трылогіі тым ці іншым чынам акцэнтуе ўвагу на адным з ідэалаў [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]], адлюстраваных у [[дэвіз]]е «''[[Свабода, роўнасць, братэрства]]''». Паводле слоў Кеслёўскага, тэма фільма «''Тры колеры: Сіні''» — гэта [[свабода]], а дакладней свабода эмацыйная, а не свабода ў сацыяльным ці палітычным значэнні<ref>''Three Colors: Blue'', Bonus Features: Commentary by Anne Insdorf, A Look at «Blue»</ref>. Цэнтральнымі фігурамі ў працэсе стварэння фільма, як і ў папярэдняй працы Кеслёўскага «''[[Падвойнае жыццё Веранікі]]''», сталі аператар [[Славомір Ідзяк]] і кампазітар [[Збігнеў Прайснер]]. Апрача выкарыстання пазнавальных фільтраў і здымкаў плечавой камерай, Ідзяк нават указаны як суаўтар сцэнарыя разам з сябрамі Кеслёўскага [[Агнешка Холанд|Агнешкай Холанд]] і {{нп5|Эдвард Жэброўскі|Эдвардам Жэброўскім|pl|Edward Żebrowski (reżyser)}}. Прайснер напісаў музыку да пачатку здымкаў, так што мелодыя, тэкстура і рытм быццам вядуць дзеянне за сабой. А паколькі галоўныя героі фільма — кампазітары, музыка тут — частка сюжэта і складальнік таямніцы фільма{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Прэм’ера фільма адбылася ў верасні [[1993]] года<ref name="IMDb, release" />. 5 верасня «''Сіні''» быў паказаны ў межах конкурснай праграмы юбілейнага [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-га Венецыянскага кінафестывалю]], дзе быў адзначаны ажно сямю прызамі, у тым ліку галоўнай узнагародай кінафестывалю — «''[[Залаты леў|Залатым ільвом]]''»<ref name="IMDb, awards" />. Апроч таго фільм быў удастоены трох прэмій «''[[Сезар]]''», трох намінацый на «''[[Залаты глобус]]''», намінацыі на [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Еўрапейскую кінапрэмію за найлепшы фільм]] і многіх іншых узнагарод. {{Пераход|Узнагароды|1}} == Анатацыя == Жулі губляе свайго мужа, кампазітара, і сваю маленькую дачку ў аўтакатастрофе. Спустошаная, яна спярша думае пра самагубства, але па нейкай прычыне не можа гэтага зрабіць і таму спрабуе пачаць новае жыццё ўдалечыні ад свайго шыкоўнага загараднага дома і закаханага ў яе мужава сябра. Пераехаўшы ў сціплую кватэру ў Парыжы, Жулі вырашае, што адзіны спосаб вызваліцца ад болю і жалобы — гэта парваць усе сувязі з ранейшым жыццём, унікаць любых прывязанасцяў да людзей і рэчаў і жыць у ціхай адзіноце. Тым не менш, яе пераследуе музыка з незавершанага яе мужам канцэрта, а прошласць насцігае яе зноў і зноў. Паступова Жулі вяртаецца да неабходнасці жыць, бо музыка і дар яе стварэння валодаюць надзвычайнай гаючай сілай<ref name="Juliette Binoche, Trois couleurs Bleu" />. == Сюжэт == Сіні аўтамабіль едзе па аўтастрадзе. Праз задняе акно машыны за дарогай назірае дзяўчынка. Праз нейкі час машына спыняецца, каб дзіцё магло збегаць у туалет. Пад машынай кропля за кропляй сцякае масла. На ўзбочыне аўтастрады стаіць хлопец ({{нп5|Ян Трэгуэ||fr|Yann Trégouët}}) і спрабуе спаймаць драўляны мячык на палку. Хлопец бачыць сіні аўтамабіль, які праязджае міма яго. У гэты момант ён злавіў мячык. Але ўжо праз некалькі секунд хлопец чуе гук аварыі. Жулі ([[Жульет Бінош]]) прачынаецца ў лякарні. Урач са спачуваннем паведамляе ёй, што і яе муж Патрыс, і яе дачка Анна загінулі ў аварыі. Даведаўшыся, што засталася адна, Жулі вырашае [[Самагубства|скончыць жыццё самагубствам]], аднак, ужо набраўшы поўны рот таблетак, адмаўляецца ад сваёй задумы. Неўзабаве сябар Патрыса Аліўе ({{нп5|Бенуа Рэжан||fr|Benoît Régent}}) прыносіць Жулі мініяцюрны тэлевізар, каб тая магла сачыць за пахаваннем з лякарні. Муж Жулі, Патрыс дэ Курсі, быў вядомым кампазітарам, яго пахаванне асвятляюць [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], прысутныя мноства публічных асоб, якія ўзносяць яму хвалу. На даччыной труне значацца даты: «''26 красавіка 1985 — 7 верасня 1992''». Пасля выпіскі з лякарні да Жулі наведваецца журналістка ({{нп5|Элен Венсан||fr|Hélène Vincent}}). Яна цікавіцца лёсам апошняга твора Патрыса — «''Канцэрта на аб’яднанне Еўропы''», а таксама пытаецца, ці праўда, што Жулі сама пісала мужавы творы. Аднак Жулі адмаўляецца гутарыць. Яна вырашае парваць усе сувязі з мінулым жыццём, забыцца на яго любымі сродкамі, бо ўспаміны прычыняюць ёй невыносны боль. Яна пазбаўляецца ад іх з мужам маёмасці, выстаўляе на продаж іх асабняк, знішчае ноты з незавершаным канцэртам. У змаганні з набягаючымі хвалямі болю Жулі не грэбуе нічым: яна спрабуе заглушыць свой боль, моцна абдзіраючы руку аб каменную сцяну; калі знаходзіць у сваёй торбе ледзянец дачкі — у роспачы згрызае яго. У празе знішчыць мінулае яна «''здраджвае мужу''», праводзячы сваю апошнюю ноч у асабняку з сябрам Патрыса Аліўе, які заўжды быў закаханы ў яе. Раніцай Жулі развітваецца з ім і выходзіць, не пакінуўшы адраса. Яна вяртае сабе дзявочае прозвішча — Віньён, і асталёўваецца ў парыжскай кватэры на {{нп5|Вуліца Муфтар|вуліцы Муфтар|en|Rue Mouffetard}}. Са свайго мінулага жыцця яна захоўвае толькі жырандолю з сінімі шкельцамі, якая вісела ў пакоі яе дачушкі. Цяпер жыццё Жулі, пазбаўленае прывязанасцяў, плыве ціха і аднастайна: яна абжывае сваю кватэру, ходзіць у кавярню на каву з марожаным, плавае ў басейне. Яна адмяжоўваецца ад успамінаў пра мінулае, пазбягае блізкіх зносін з людзьмі ды імкнецца ўвогуле не ўмешвацца ў жыцці іншых. Аднак гэта аказваецца не так проста. Аднаго разу, седзячы ў кавярні, яна чуе як вулічны флейтыст іграе мелодыю, што нагадвае ёй музыку мужа. Іншым разам да яе звяртаюцца суседзі з просьбай падпісаць паперу, каб выселіць з дома прастытутку Люсіль ([[Шарлот Веры]]), але Жулі адмаўляецца. Даведаўшыся пра гэта, ужо Люсіль прыходзіць выказаць удзячнасць, і насуперак волі Жулі між імі завязваецца сяброўства. Жулі даведваецца, што яе шукае хлопец, які быў сведкам аварыі. Пры сустрэчы, малады чалавек аддае ёй нацельны [[крыж]]ык, што знайшоў ля машыны, і расказвае пра апошнія словы Патрыса. Жулі ўзяць крыжык адмаўляецца. Неўзабаве яе знаходзіць Аліўе, які вось ужо некалькі месяцаў беспаспяхова шукаў яе. Аліўе вельмі моцна яе кахае, але Жулі адштурхвае яго. Аднойчы сярод ночы Жулі прачынаецца ад тэлефоннага званка. Люсіль у роспачы просіць, каб Жулі прыехала да яе, і тая неахвотна згаджаецца. Люсіль расказвае Жулі, што гэтай ноччу ўбачыла сярод наведвальнікаў бардэля свайго бацьку. Гэта моцна шакіравала яе, і таму ёй патрэбна была падтрымка. Падчас размовы Люсіль заўважае, што Жулі паказваюць па тэлевізары. У рэпартажы вядзецца гаворка пра тое, што Аліўе захаваў копію партытуры яе мужа і хоча працягнуць пісаць канцэрт. Аднак Аліўе кажа, што пранікнуць у задумы Патрыса складана і калі хто і мог бы яму дапамагчы ў гэтым, то толькі Жулі. Жулі знаходзіць Аліўе, яна абурана яго ўчынкамі і ўсё ж згаджаецца дапамагчы. Сярод рэчаў мужа, якія захаваў Аліўе, Жулі знаходзіць фотаздымак, на якім Патрыс выяўлены разам з невядомай жанчынай. Жулі даведваецца, што ў яе мужа на працягу некалькіх гадоў быў раман з жанчынай па імі Сандрын ({{нп5|Фларанс Пернэль||fr|Florence Pernel}}), якая працуе адвакатам. Жулі вырашае сустрэцца з ёй і высочвае Сандрын. Уступіўшы з ёй у размову, Жулі даведваецца, што тая цяжарная ад свайго палюбоўніка Патрыса. Жулі бачыць на шыі Сандрын крыжык — падарунак Патрыса — і разумее, што Патрыс сапраўды кахаў гэтую жанчыну. Замест таго, каб загарэцца нянавісцю да сваёй былой саперніцы і нябожчыка-мужа, Жулі робіць нешта нечаканае. Яна адмяняе продаж свайго асабняка і прапануе Сандрын і яе будучаму дзіцяці пасяліцца там. У заключнай частцы фільма выконваецца дапісаны Аліўе і Жулі «''Канцэрт на аб’яднанне Еўропы''». Сольны жаночы голас у суправаджэнні хора спявае на грэчаскай мове так званы «''[[Гімн любові]]''», тэкст 13-га раздзела [[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|Першага ліста да Карынцянаў]]. У той жа час на экране змяняюцца выявы людзей. Любоўныя твары Жулі і Аліўе. Хлопец Антуан, на шыі якога крыжык, што пакінула яму Жулі. У доме састарэлых памірае маці Жулі. Твар Люсіль на фоне чырвонай сцэны бардэля. Твар Сандрын, якая пры дапамозе {{нп5|Ультрагукавое даследаванне|ультрагуку|en|Medical ultrasound}} глядзіць на хлопчыка ў сваім чэраве. Зрэнка Аліўе, у якой адлюстроўваецца аголеная фігура Жулі. І твар самой Жулі, якая ўпершыню з моманту трагедыі плача. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Жульет Бінош]] | ''Жулі дэ Курсі (у дзявоцтве Віньён)'' | {{нп5|Бенуа Рэжан||fr|Benoît Régent}} | ''Аліўе Бенуа'' | {{нп5|Фларанс Пернэль||fr|Florence Pernel}} | ''Сандрын'' | [[Шарлот Веры]] | ''Люсіль, прастытутка, суседка Жулі'' | [[Эмануэль Рыва]] | ''мадам Віньён, маці Жулі'' | {{нп5|Элен Венсан||fr|Hélène Vincent}} | ''журналістка'' | {{нп5|Філіп Вальтэр||fr|Philippe Volter}} | ''агент па нерухомасці'' | {{нп5|Клод Дзюнетон||fr|Claude Duneton}} | ''урач'' | [[Яцак Асташэўскі]] | ''флейтыст'' | {{нп5|Юг Кестэр||fr|Hugues Quester}} | ''Патрыс дэ Курсі, кампазітар, муж Жулі'' | {{нп5|Фларанс Віньён||fr|Florence Vignon}} | ''перапісчыца'' | [[Жулі Гае]] | ''адвакат у зале чакання'' | [[Жулі Дэльпі]] | ''Дамінік (гераіня фільма «[[Тры колеры: Белы]]»)'' | [[Збігнеў Замахоўскі]] | ''Караль Караль (герой фільма «[[Тры колеры: Белы]]»)'' }} == Вытворчасць == === Задума і праца над сцэнарыем === [[Выява:Krzysztof Kieślowski.jpg|міні|справа|x220пкс|[[Кшыштаф Кеслёўскі]], рэжысёр і суаўтар сцэнарыя фільма.]] На стварэнне трылогіі «''[[Тры колеры]]''» Кеслёўскага, як і ў выпадку з тэлецыклам «''[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]''», натхніў яго суаўтар [[Кшыштаф Пясевіч]]{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Кожны фільм трылогіі тым ці іншым чынам павінен быў акцэнтаваць увагу на адным з ідэалаў [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]], адлюстраваных у [[дэвіз]]е «''[[Свабода, роўнасць, братэрства]]''». Паводле слоў Кеслёўскага, тэма фільма «''Тры колеры: Сіні''» — гэта [[свабода]], а дакладней свабода эмацыйная, а не свабода ў сацыяльным ці палітычным значэнні. Наконт узнікнення ідэі сюжэта фільма Пясевіч расказаў: «''Аднойчы ўвечары я ўбачыў па тэлевізары гутарку з польскім кампазітарам. З ім была яго жонка. Я сказаў сабе, што гэтая жанчына, напэўна, іграе важную ролю ў яго жыцці. Гэта зыходны пункт „Сіняга“ — фільма пра свабоду''»<ref>Паводле гутаркі Кшыштафа Пясевіча для Télérama, [[верасень]] [[1993]] года.</ref>{{sfn|«Krzysztof Kieslowski: Textes réunis et présentés par Vincent Amiel»|1997}}. Падчас працы над фільмам сцэнарый «''Сіняга''» падвяргаўся шматлікім зменам. Так, напрыклад, паводле першапачатковай задумы Кеслёўскага, пасля трагедыі галоўная гераіня мусіла пакінуць Парыж і адправіцца ў правінцыю, падалей ад людзей. Аднак у фінальнай версіі сцэнарыя ўсё адбываецца наадварот: Жулі пераязджае ў Парыж, каб «''згубіцца ў натоўпе''»{{sfn|Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»|1993|p=223}}. Вялікая колькасць змен была звязана з выкрэсліваннем: дзеля стварэння большай драматычнай напругі Кеслёўскі пакідаў толькі самыя важныя сцэны, вобразы і персанажаў{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. У адрозненне ад «''[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалога]]''», паміж часткамі якога існавала мноства сюжэтных перасячэнняў, у «''Трох колеры''» сувязяў менш. Гэта было звязана з тым, што фільмы здымаліся ў трох розных краінах з трыма рознымі здымачнымі камандамі. У «''Сінім''» ёсць толькі адна сцэна, звязаная з іншай часткай трылогіі — гэта сцэна ў Палацы правасуддзя, дзе Жулі на імгненне становіцца сведкай судовага працэсу паміж Дамінік і Каралем з «''Белага''»{{sfn|Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»|1993|p=220}}. === Падбор акцёраў і праца над ролямі === [[Выява:Juliette Binoche Cabourg 2015.jpg|міні|злева|x220пкс|alt=Жульет Бінош|[[Жульет Бінош]], выканаўца галоўнай ролі.]] Галоўную ролю ў фільме «''Тры колеры: Сіні''» выканала французская актрыса [[Жульет Бінош]]. Дзеля гэтай ролі актрыса адхіліла прапанову [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]] сыграць у «''[[Парк юрскага перыяду (фільм)|Парку юрскага перыяду]]''». У гутарцы для «''[[The Guardian]]''» актрыса прызналася, што натхненнем для ролі Жулі паслужыла яе сяброўка Верніс Клір, якая згубіла мужа і дзіця. «''На момант пачатку здымкаў Сіняга я ведала яе ўжо пяць гадоў. Мы шмат гаварылі пра яе гора, бо пазнаёміліся праз год пасля таго, як гэта адбылося. Так што я была сведкай таго, як яна адраджалася''»<ref name="The Guardian, Interview with Juliette Binoce" />. Ролю мадам Віньён, маці Жулі, сыграла французская актрыса [[Эмануэль Рыва]]. Яе вобраз меў узмацніць тэму забыцця і страты ўспамінаў. На працягу фільма Жулі некалькі разоў наведвае сваю маці ў доме састарэлых, але тая не можа ўспомніць, хто такая Жулі. Выбар актрысы на гэтую ролю выклікае асацыяцыі з карцінай [[Ален Рэнэ|Алена Рэнэ]] «''[[Хірасіма, любоў мая]]''» ([[1959 год у гісторыі кіно|1959]]), дзе Эмануэль Рыва іграла ролю жанчыны, апантанай страхам забыцця{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Важным для рэжысёра быў вобраз Антуана, сведкі аўтакатастрофы, ролю якога сыграў {{нп5|Ян Трэгуэ||fr|Yann Trégouët}}. Кеслёўскі прызнаваўся, што ў нейкім сэнсе сам стаў прататыпам персанажа<ref name="L’Express, Interview with Kieslowski" />{{sfn|«Krzysztof Kieslowski: Textes réunis et présentés par Vincent Amiel»|1997}}: {{Цытата|Мне было 17, я вандраваў са спадарожнымі машынамі і гадзінамі чакаў на ціхай дарозе. У канцы дня я сядзеў на абочыне, паўшы духам. Праехала машына, не спыняючыся. Я добра яе памятаю, гэта быў {{нп5|Wartburg||en|Wartburg (marque)}}, зроблены ва [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|Усходняй Германіі]]. Кіроўца быў адзін. Я падумаў: «Ідзі к чорту!» Праз секунду я пачуў шум і ўбачыў: машына толькі што ўрэзалася ў дрэва. Я адчуваў сябе вельмі вінаватым. Я быў адказны за смерць гэтага чалавека… Калі я пісаў сцэнарый для «Сіняга», гэтая сцэна ўзнікла з майго мінулага<ref name="L’Express, Interview with Kieslowski" />.}} Ролю вулічнага флейтыста выканаў сапраўдны музыкант, які пазней удзельнічаў у запісе саўндтрэка да фільма — [[Яцак Асташэўскі]]. Па сюжэце Жулі, седзячы ў кафэ, чуе яго гранне і пазнае мелодыю, напісаную яе мужам. Яна цікавіцца ў флейтыста, адкуль ён ведае гэтую мелодыю, але той адказвае, што сам яе прыдумаў. Гэты вобраз з’яўляецца своеасаблівай ілюстрацыяй да наступнага выказвання Кеслёўскага: «''Усе музычныя ноты ўжо існуюць, чакаючы, што нехта выстраіць іх у пэўным парадку. Два розныя чалавекі ў розных месцах могуць стварыць адну і тую ж мелодыю — гэта менавіта тое, што яднае людзей''»{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. === Здымкі і каларыстычнае рашэнне === [[Выява:Slawomir Idziak 2010.jpg|міні|справа|x220пкс|[[Славомір Ідзяк]], аператар фільма.]] Трылогія была знята ў надзвычай кароткі тэрмін. Здымкі «''Сіняга''» праходзілі ў перыяд з [[Верасень|верасня]] па [[лістапад]] [[1992]] года, здымкі астатніх двух фільмаў былі скончаны ўжо ў [[Май|маі]] [[1993]] года{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Як і ў выпадку з «''[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалогам]]''» для кожнай часткі быў абраны асобны аператар: у «''Сінім''» гэта [[Славомір Ідзяк]], які раней працаваў з Кеслёўскім над фільмамі «''[[Шнар (фільм, 1976)|Шнар]]''», «''[[Кароткі фільм пра забойства]]''», «''[[Дэкалог, пяць]]''» і «''[[Падвойнае жыццё Веранікі]]''». Характэрнай асаблівасцю «''Сіняга''» з’яўляецца каларыстычнае рашэнне, адпаведнае назве фільма. Як тлумачыў Ідзяк: «''Наш сіні колер моцны, агрэсіўны, штучны… што не мае нічога агульнага з натуральным сінім, які знаходзіцца побач''»{{sfn|«After Kieślowski: The Legacy of Krzysztof Kieślowski»|2009|p=152}}. Сіні колер пранізвае ўвесь фільм. Аналізуючы вобраз сіняга колеру [[Анет Інсдарф]] адзначае, што ён мае як літаральныя, так і метафарычныя ўвасабленні. Сярод літаральных вобразаў, напрыклад, адзенне Жулі — на ёй заўсёды «''чорнае і сіняе''»: сінія джынсы, чорны пінжак і майка; або сіняе чарніла, якім яна запісвае ноты. Круглая форма сініх нот у сваю чаргу «рыфмуецца» з сінімі пацерамі жырандолі. Метафарычнае выкарыстанне сіняга колеру можна ўбачыць у выяве вялізнага басейна, дзе ў адзіноце плавае Жулі: спакойная сіняя паверхня першапачаткова сімвалізуе ўцёкі, адыходжанне ад рэальнасці, але менавіта ў вадзе Жулі двойчы спыняецца і задыхаецца, раптам ахопленая фрагментамі няскончанага канцэрта. У гэтым выпадку басейн ужо сімвалізуе незавершаную жалобу{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. === Мантаж === У сваёй аўтабіяграфіі Кеслёўскі выказваў думку, што фільм па-сапраўднаму нараджаецца не ў працэсе здымкаў, але падчас мантажу. Здымкі ж — гэта толькі збор матэрыялу, падрыхтоўка магчымасцяў{{sfn|Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»|1993|p=202}}. Рэжысёр мантажу {{нп5|Жак Віта||en|Jacques Witta}}, які раней ужо працаваў з Кеслёўскім над фільмам «''[[Падвойнае жыццё Веранікі]]''», расказваў: «''Было знята трыццаць версій „Сіняга“ з рознымі структурамі і сюжэтам. Фільм развіваўся і змяняўся''»{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Сярод мантажных прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца ў фільме, варта назваць адмысловыя зацямненні, кожнае з якіх узнікае пасярод сцэны. Экран зацямняецца, некалькі секунд застаецца чорным, пасля чаго выява вяртае гледача ў той жа момант, на якім фільм спыніўся. У сваёй аўтабіяграфіі Кеслёўскі так тлумачыў гэты ход: {{Цытата|У гэтым фільме мы выкарыстоўваем некалькі зацямненняў. Зацямненне азначае, што прайшоў нейкі час. Канец сцэны — зацямненне — новы план. У фільме чатыры такія зацямненні, і ўсе яны служаць для адной мэты. Мы хочам у гэтыя чатыры моманты паказаць час вачыма Жулі. Для яе час стаіць на месцы. Напрыклад, такая сцэна: прыходзіць журналістка, вітаецца. Першае зацямненне. Перш чым Жулі адкажа, праходзіць дзве секунды. Між дзвюма фразамі для Жулі праходзіць вечнасць. Музыка вяртаецца да яе, а час спыняецца{{sfn|Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»|1993|p=215—216}}.}} === Праца з гукам === У адрозненне ад папярэдняга фільма «''[[Падвойнае жыццё Веранікі]]''», дзе Кеслёўскі працаваў адразу з 14 гукааператарамі, над гукам для «''Сіняга''» ад пачатку і да канца працаваў адзін {{нп5|Жан-Клод Ларо||fr|Jean-Claude Laureux}}{{sfn|Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»|1993}}. У фільме гук адразу набывае сэнсавую нагрузку, даючы гледачу разуменне таго, што не паказана на экране. Так у першай жа сцэне шум машын апярэджвае выяву руху па аўтастрадзе. Аварыя, якая служыць завязкай фільма, таксама вырашана акустычным чынам: спачатку гук тармазоў, удар — потым выява разбітай машыны. Першае ўспрыняццё вобраза Жулі таксама гукавое: цяжкае дыханне і пёрка падушкі, якое ім калыхаецца. На працягу ўсяго фільма Кеслёўскі, працуючы з гукааператарам, падкрэслівае і ўзмацняе гукі: з шумам падае крышка раяля, калі Жулі збіраецца пакінуць дом, нарастае грукат, калі ў дзверы яе кватэры калоціць мужчына, за якім гоняцца, трэск дзвярэй, якія зачыняюцца за Жулі, пакідаючы яе на лесвічнай пляцоўцы сярод ночы, громкі піск нованароджаных мышанят у кладоўцы Жулі, віск дзяцей у басейне{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Некаторыя гукі ў фільме носяць наўмысна сімвалічны характар. Так, паводле слоў Ларо, Кеслёўскі папрасіў яго ўставіць у эпізод, дзе за Жулі зачыняюцца дзверы, гук аддаленай аўтамабільнай аварыі<ref>Паводле гутаркі Жан-Клода Ларо для Télérama, [[верасень]] [[1993]] года.</ref>. === Музыка === {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 400px | Загаловак = Гімн Любові | Змест = <small>¹Калі я гавару мовамі людзей і анёлаў, а любові не маю, я — як медзь звонкая або гулкія цымбалы. ²Калі маю дар прароцтва і спазнаў усе таямніцы, і маю ўсякія веды і паўнату веры, каб перастаўляць горы, а любові не маю, то я — нішто. ³Калі раздам усю маёмасць сваю і аддам цела сваё на спаленне, а любові не маю, няма мне з гэтага ніякай карысці. ⁴Любоў доўгацярплівая, любоў ласкавая, не зайздросціць, любоў не пыхлівая, не ганарыцца, ⁵не бессаромная, не шукае свайго, не гневаецца, не памятае зла, ⁶не радуецца несправядлівасці, але радуецца разам з праўдай. ⁷Усё зносіць, усяму верыць, на ўсё спадзяецца, усё церпіць. ⁸Любоў ніколі не мінае. Не так як прароцтвы, якія спыняцца, ці мовы, якія змоўкнуць, ці веды, якія скончацца. ⁹Бо мы часткова пазнаем і часткова прарочым, ¹⁰а калі настане дасканалае, тады тое, што частковае, знікне. ¹¹Калі я быў дзіцём, то як дзіця гаварыў, як дзіця думаў, як дзіця разважаў; а калі стаў мужчынам, то пакінуў дзіцячае. ¹²Бо цяпер мы бачым праз люстэрка, цьмяна, а тады — тварам у твар. Цяпер я ведаю часткова, тады ж спазнаю так, як і я спазнаны. ¹³А цяпер трываюць вера, надзея і любоў — гэтыя тры, але найбольшая з іх — любоў<ref>{{кніга|аўтар=|частка=Першае пасланне да Карынцянаў|загаловак=Новы Запавет|арыгінал=|спасылка=|адказны=Секцыя па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла Камісіі Божага Культу і Дысцыпліны Сакрамэнтаў пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Про Хрысто]]|год=2017|том=|старонкі=398—399|старонак=688|серыя=|isbn=978-985-7074-80-8|тыраж=2000|ref=}}</ref>.</small> | Подпіс = <small>«''[[Новы Запавет]]''», «''[[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|Першае пасланне да Карынцянаў]]''», 13)</small> }} {{Асноўны артыкул|Тры колеры: Сіні (саўндтрэк)}} Фільм «''Тры колеры: Сіні''» стаў чарговай сумеснай працай Кшыштафа Кеслёўскага і кампазітара [[Збігнеў Прайснер|Збігнева Прайснера]]. У параўнанні з папярэднімі сумеснымі працамі рэжысёра і кампазітара, дзе музыка таксама грала значную ролю ў стварэнні адмысловай атмасферы карціны, а часам аказвала ўплыў на сюжэт, у «''Сінім''» музыка займае адно з галоўных месцаў утварэння сюжэта. [[Выява:Zbigniew Preisner.JPG|міні|злева|x220пкс|alt=Збігнеў Прайснер|[[Збігнеў Прайснер]], аўтар музыкі да фільма.]] Сюжэт фільма развіваецца вакол «''Канцэрта на аб’яднанне Еўропы''», які ствараецца на працягу ўсяго фільма галоўнымі героямі. Аўтарства большай часткі музыкі, што гучыць у «''Сінім''», Прайснер аддае персанажам фільма: кампазітару Патрысу, яго жонцы Жулі, калегу Патрыса Аліўе, вулічнаму флейтысту. Апрача музыкі, якую па сюжэце пішуць героі фільма, у карціне можна пачуць і чарговы твор выдуманага галандскага кампазітара канца XVIII стагоддзя [[Ван дэн Будэнмаер]]а — пахавальны марш. У межах фільма пытанне наконт аўтарства канцэрта — ці была Жулі аўтарам мужавай музыкі — застаецца адкрытым{{sfn|Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»|1999}}. Сам Кеслёўскі выказваў думку, што Жулі, верагодна, была суаўтаркай мужа: «''Я не ўпэўнены, якая яе роля тут. Для [[Марын Карміц|Марына Карміца]] Жулі — аўтар музыкі, для мяне — не… Але яна рэдагуе, выпраўляе ноты''»{{sfn|«Krzysztof Kieslowski: Textes réunis et présentés par Vincent Amiel»|1997}}. У сваёй аўтабіяграфіі Кеслёўскі ўдакладняў сваё бачанне ролі Жулі: «''Магчыма, яна з тых, хто не ў стане ствараць музыку, але яна цудоўная рэдактарка ўжо напісанага. Яна ўсё бачыць, у яе выдатнае аналітычнае мышленне і талент да ўдасканалення рэчаў. Спісаны нотны ліст някепскі, але пасля яе выпраўленняў музыка становіцца цудоўнай. Не так і важна, суаўтар яна ці аўтар, карэктуе яна ці стварае''»{{sfn|Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»|1993|p=224}}. Пры працы над фільмам практычна ўся музыка пісалася да пачатку здымкаў<ref>{{артыкул|аўтар=Geoffrey Macnab, Chris Darke.|загаловак=Working with Kieślowski|арыгінал=|спасылка=|выданне=Sight and Sound|тып=|месца=|год=1996|том=6|нумар=5|старонкі=20}}</ref>. Кеслёўскі гаворыць, што «''ў пэўным сэнсе, „Сіні“ здымаўся як ілюстрацыя да музыкі''»{{sfn|Film Music: Screencraft|2000}}. За музыку да фільма Збігнеў Прайснер быў узнагароджаны Прэміяй [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]<ref name="LAFCA, Awards for 1993" />, а таксама намініраваны на «''[[Залаты глобус]]''»<ref name="Golden Globes" /> і «''[[Сезар]]''»<ref name="Cesar" />. [[Тры колеры: Сіні (саўндтрэк)|Саўндтрэк карціны]] быў выдадзены [[7 снежня]] [[1993]] года лэйблам «''[[Virgin Records|Virgin]]''»<ref name="AllMusic" /> і стаў сёмым альбомам у кар’еры Збігнева Прайснера. Рэліз саўндтрэка займеў папулярнасць ва ўсім свеце, а ў Польшчы атрымаў статус залатога<ref name="ZPAV, Złote płyty 1996" />, а потым плацінавага дыска<ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1996" />. Саўндтрэк сабраў шматлікія хвалебныя водгукі і неаднаразова перавыдаваўся<ref name="Discogs" />. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === Карціна «''Тры колеры: Сіні''» выйшла на экраны ў верасні [[1993]] года. Галоўны прэм’ерны паказ адбыўся 5 верасня на юбілейным [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ым Венецыянскім кінафестывалі]]. Апроч таго фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у {{нп5|Тэльюрайд (Каларада)|Тэльюрайдзе|en|Telluride, Colorado}} (3 верасня), [[Таронта]] (17 верасня), [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] (верасень), [[Чыкага]] (8 і 9 кастрычніка)<ref name="Chicago Reader, 29th Chicago International Film Festival: The Week's Worth" />, [[Нью-Ёрк]]у (12 кастрычніка)<ref name="IMDb, release" />. Упершыню карціна выйшла ў шырокі пракат у Францыі 8 верасня 1993 года<ref name="IMDb, release" />. Агульная колькасць прададзеных білетаў склала 1 237 416, а фільм заняў у Францыі 27-е месца па зборах за 1993 год<ref name="JPBox Office, France" />. У Польшчы, на радзіме рэжысёра, прэм’ера фільма адбылася 10 кастрычніка<ref name="IMDb, release" />. У Германіі пракат стартаваў 4 лістапада 1993 года. Агульная колькасць прададзеных білетаў склала 437 536<ref name="JPBox Office" />. Распаўсюджваннем фільма ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах Амерыкі]] займаўся кінапрадзюсар [[Харві Вайнштэйн]] і яго кампанія «''{{нп5|Miramax Films||en|Miramax}}''»<ref name="Harvey Weinstein, To Smoke and Drink in L.A." />. У амерыканскі пракат фільм выйшаў [[30 лістапада]] 1993 года. За прэм’ерны ўікенд фільм сабраў толькі 6 413 долараў. Аднак агулам зборы ў амерыканскім пракаце дасягнулі сумы 1 324 974 долары<ref name="Box Office Mojo" />. === Рэйтынгі === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|4.5|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' |rev2Score = {{rating|5|5}}<ref name="Empire" /> |rev3 = ''[[FilmAffinity]]'' |rev3Score = {{rating|7.5|10}}<ref name="FilmAffinity" /> |rev4 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev4Score = {{rating|8.0|10}}<ref name="IMDb" /> |rev5 = ''[[Metacritic]]'' |rev5Score = {{rating|8.5|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev6 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev6Score = {{rating|3.5|4}}<ref name="Roger Ebert, 1994" /> |rev7 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev7Score = {{rating|9.8|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev8 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev8Score = {{rating|7.7|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Паводле даных папулярнага агрэгатара крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''» сярод 44 прафесійных крытыкаў 43 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 98 %. Глядацкі рэйтынг склаў 93 % на аснове амаль 40 тысяч галасоў. Абагуленае меркаванне крытыкаў, апублікаванае на сайце гучыць наступным чынам: {{Цытата|У фільме «''Тры колеры: Сіні''» ёсць моманты, якія візуальна захапляюць, знаходзяць эмацыйны водгук, створаныя рэжысёрам і суаўтарам сцэнарыя [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафам Кеслёўскім]] — а ў дадатак ён можа пахваліцца выдатнай акцёрскай ігрой [[Жульет Бінош]]<ref name="Rotten Tomatoes" />.}} Іншы папулярны агрэгатар крытычных аглядаў, «''[[Metacritic]]''», дае фільму сярэднюю ацэнку ў 85 балаў са 100 магчымых на аснове 9 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 8.9/10<ref name="Metacritic" />. === Крытыка === Вядомы амерыканскі кінакрытык [[Роджэр Эберт]] у сваім першапачатковым аглядзе [[11 лютага]] [[1994]] года ацаніў фільм 3,5 зоркамі з 4<ref name="Roger Ebert, 1994" />. Аднак пазней, [[9 сакавіка]] [[2003]] года выпусціў новую рэцэнзію, у якой удастоіў усю трылогію «''[[Тры колеры]]''» 4 зорак і змясціў яе ў свой спіс «''[[Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)|Выдатных фільмаў]]''»<ref name="Roger Ebert, 2003" />. У рэцэнзіі для «''[[Washington Post]]''» Хэл Хінсан заявіў: «''Для Кеслёўскага тонкасць — гэта рэлігія. Ён намякае або падразумявае — робіць усё, каб не раскрыць свае карты''»<ref name="Washington Post, Hal Hinson" />. Харлан Кенэдзі назваў «''Сіні''» шэдэўрам, сказаўшы, што рэжысёр «''выдатны фокуснік сучаснага кіно: гуманіст, пераапрануты ў мізантропа, чорны маг, які выцягвае ўсмешлівага белага труса з шапкі якраз тады, калі ўжо клічуць экзарцыста''»{{sfn|Harlan Kennedy. «Review: Mostra happy fella»|1993}}. {{нп5|Дэвід Стэрыт||en|David Sterritt}} сказаў у аглядзе для «''Cinéaste''», што «''метафізіка Кеслёўскага больш гуманістычная і псіхалагічная, чым дактрынальная ці тэалагічная''»{{sfn|David Sterritt. «Review»|1994}}. Дэйв Кер з часопіса «''Film Comment''» заўважыў, што аператар Славомір Ідзяк «''здымае з такой малой глыбінёй рэзкасці, такой дакладнай фокуснай адлегласцю, што яго аб’ектыў ледзь утрымлівае маленькі прадмет у полі зроку''»{{sfn|Dave Kehr. «To Save the World: Kieślowski's THREE COLORS Trilogy»|1993}}. Вінсэнт Ам’ель з часопісу «''Positif''» заўважыў, што фільм Кеслёўскага падкрэслівае «''пасрэдніцтва выявы, яе ілюзорную якасць''»{{sfn|Emma Wilson. «Three Colours: Blue: Kieslowski, colour and the postmodern subject»|1998}}. Ліза Нэсельсан з часопіса «''[[Variety]]''» асабліва высока ацаніла музыку Збігнева Прайснера, «''чые громападобныя акорды абуджаюць памяць, страту і прывіднае абяцанне еўрапейскага адзінства''». Яна кажа, што музыка ў гэтым фільме «''самастойны персанаж, які яскрава выражае тое, чаго, здаецца, не хапае маўклівай Жулі''»<ref name="Variety, Lisa Nesselson" />. У той жа час Нэсельсан сцвярджае, што, як і ў «''Падвойным жыцці Веранікі''», «''французскія персанажы Кеслёўскага выглядаюць спрошчанымі ў параўнанні з польскімі''»<ref name="Variety, Lisa Nesselson" />. Насуперак пераважнай большасці аглядальнікаў, якія ўхвалілі карціну, некаторыя рэцэнзенты ўспрынялі фільм больш крытычна. {{нп5|Дэрэк Малкальм||en|Derek Malcolm}} з «''[[The Guardian]]''» сказаў, што слабасцю «''Сіняга''» з’яўляецца яго поўная схематычнасць, якая аднак кампенсуецца неверагоднай эмацыйнай сілай фільма<ref name="The Guardian, Derek Malcolm" />. Адам Марс-Джонс у артыкуле для «''[[The Independent]]''» раскрытыкаваў падыход Кеслёўскага: даследаваць ідэю праз сюжэт. Марс-Джонс выказаў думку, што гледачы «''будуць занадта занятыя, спрабуючы прасачыць за сюжэтам, якім бы нязначным ён ні быў, каб адчуць, што яны нейкім чынам судакранаюцца са спадчынай [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]]''»<ref name="The Independent, Adam Mars-Jones" />. Жан Балье ў часопісе «''Ciné-Bulles''» выказаў меркаванне, што «''Сіні''», як і папярэдні фільм Кеслёўскага «''[[Падвойнае жыццё Веранікі]]''», хутчэй нагадвае «''практыкаванне ў стылі''»{{sfn|Jean Beaulieu. «La vie en bleu»|1994}}. Адзін з самых негатыўных водгукаў на фільм належыць {{нп5|Вінсэнт Кэнбі|Вінсэнту Кэнбі|en|Vincent Canby}}, які ў артыкуле для «''[[The New York Times]]''» выказаў думку, што неверагодна багатая кампазіцыя фільма далёкая ад пазнавальнага жыцця, што фільм «''поўны містычнай бравады''» і пры гэтым «''мёртвы''». Кэнбі завяршае сваю рэцэнзію наступным выказваннем: «''„Сіняму“ не спакусіць гледача сваімі вельмі складанымі, музычна фармальнымі схемамі. Апавяданне занадта каштоўнае і абсурднае. Інтэрпрэтацыя, якой яно патрабуе, здаецца дылетанцкай''»<ref name="The New York Times, Vincent Canby" />. === Узнагароды === Фільм «''Тры колеры: Сіні''» здабыў ажно сем прызоў на [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ым Венецыянскім кінафестывалі]], у тым ліку галоўную ўзнагароду кінафестывалю — «''[[Залаты леў|Залатым ільвом]]''». Апроч таго фільм быў удастоены трох прэмій «''[[Сезар]]''», трох намінацый на «''[[Залаты глобус]]''», намінацыі на [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Еўрапейскую кінапрэмію за найлепшы фільм]] і многіх іншых узнагарод<ref name="IMDb, awards" />. Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» фільм меў 21 узнагароду і 18 намінацый<ref name="IMDb, awards" />: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 90px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 250px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 120px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan="7" style="background:#eaecf0;"|[[Венецыянскі кінафестываль]] |rowspan="7" align="center" data-sort-value="1993-09-11"|[[Венецыянскі кінафестываль 1993|31.08-11.09.1993]] |{{Залаты леў}} |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="ASAC dati" /> |- |{{нп5|Кубак Вольпі — найлепшая актрыса|«''Кубак Вольпі''» — найлепшая актрыса|uk|Кубок Вольпі за найкращу жіночу роль}} |data-sort-value="Бінош Жульет"|[[Жульет Бінош]] |{{won}} |- |«''{{нп5|Залатая Азэла||en|Golden Osella}}''» — найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Ідзяк Славомір"|[[Славомір Ідзяк]] |{{won}} |- |«''Залатая Хлапушка''» — найлепшы фільм |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |rowspan="4"| |- |Малы Залаты леў |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |- |Прэмія OCIC |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |- |Прэмія Пасінэці — найлепшая актрыса |data-sort-value="Бінош Жульет"|Жульет Бінош |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Чыкагскі кінафестываль||en|Chicago International Film Festival}} |align="center" data-sort-value="1993-10-24"|[[Чыкагскі кінафестываль 1993|08-24.10.1993]] |Спецыяльны прыз журы |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |<ref name="Chicago Reader, 29th Chicago International Film Festival: Mired in the Present" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1993-12-11"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1993|11.12.1993]] |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Прайснер Збігнеў"|[[Збігнеў Прайснер]] |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="LAFCA, Awards for 1993" /><ref name="Los Angeles Times, LAFCA 1993" /><ref name="Baltimore Sun, LAFCA 1993" /> |- |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы замежны фільм]] |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{nom}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Супольнасць ланцуга прэмій]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1993-??-??"|1993 |Найлепшая актрыса |data-sort-value="Бінош Жульет"|Жульет Бінош |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="ACCA 1993" /><ref name="IMDb, ACCA 1993" /> |- |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Ідзяк Славомір"|Славомір Ідзяк |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] |align="center" data-sort-value="1994-01-03"|{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША 1994|03.01.1994|en|1993 National Society of Film Critics Awards}} |[[Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы фільм на замежнай мове]] |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{nom}} |<ref name="NSFC Awards" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="1994-01-21"|{{нп5|Гоя (прэмія, 1993)|21.01.1994|en|8th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |<ref name="FilmAffinity, Goya 1994" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1994-01-22"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 1994)|22.01.1994|en|51st Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма|Найлепшая жаночая роля — драма|en|Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Drama}} |data-sort-value="Бінош Жульет"|Жульет Бінош |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="Golden Globes" /> |- |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую арыгінальную музыку|Найлепшая арыгінальная музыка|en|Golden Globe Award for Best Original Score}} |data-sort-value="Прайснер Збігнеў"|Збігнеў Прайснер |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы фільм на замежнай мове|en|Golden Globe Award for Best Foreign Language Film}} |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{nom}} |- |rowspan="9" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |rowspan="9" align="center" data-sort-value="1994-02-26"|[[Сезар (прэмія, 1994)|26.02.1994]] |[[Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса]] |data-sort-value="Бінош Жульет"|Жульет Бінош |{{won}} |rowspan="9"|<ref name="Cesar" /> |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» самай шматабяцальнай актрысе|Самая шматабяцальная актрыса|en|César Award for Most Promising Actress}} |data-sort-value="Пернэль Фларанс"|{{нп5|Фларанс Пернэль||en|Florence Pernel}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы арыгінальны ці адаптаваны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны ці адаптаваны сцэнарый|en|César Award for Best Writing}} |data-sort-value="Кеслёўскі Кшыштаф"|Кшыштаф Кеслёўскі, [[Кшыштаф Пясевіч]] |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Прайснер Збігнеў"|Збігнеў Прайснер |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|César Award for Best Sound}} |data-sort-value="Флажале Уільям"|{{нп5|Уільям Флажале||fr|William Flageollet}}, {{нп5|Жан-Клод Ларо||fr|Jean-Claude Laureux}} |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|César Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Ідзяк Славомір"|Славомір Ідзяк |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|César Award for Best Editing}} |data-sort-value="Віта Жак"|{{нп5|Жак Віта||fr|Jacques Witta}} |{{won}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] |data-sort-value="Кеслёўскі Кшыштаф"|Кшыштаф Кеслёўскі |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў||en|Círculo de Escritores Cinematográficos}} |align="center" data-sort-value="1994-03-01"|{{нп5|Медалі Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў 1994|01.03.1994|ca|Medalles del Cercle d'Escriptors Cinematogràfics de 1993}} |[[Медаль Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм]] |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |<ref name="CEC 1994" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Тарнаўская кінапрэмія||pl|Tarnowska Nagroda Filmowa}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1994-03-13"|{{нп5|Тарнаўская кінапрэмія 1994|09-13.03.1994|pl|8. Tarnowska Nagroda Filmowa}} |Прыз глядацкіх сімпатый |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |rowspan="2"| |- |Спецыяльная ўзнагарода маладзёвага журы |data-sort-value="Прайснер Збігнеў"|Збігнеў Прайснер |{{won}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1994-05-30"|[[Сан Жордзі (прэмія, 1994)|30.05.1994]] |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="La Vanguardia, 31 Mayo 1994" /> |- |Найлепшая актрыса ў замежным фільме |data-sort-value="Бінош Жульет"|Жульет Бінош |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Турыя (прэмія)|Турыя|es|Premios Turia}} |align="center" data-sort-value="1994-07-01"|[[Турыя (прэмія, 1994)|01.07.1994]] |Галасаванне чытачоў — найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |<ref name="Turia" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Залаты жук (прэмія)|Залаты жук|en|Guldbagge Awards}} |align="center" data-sort-value="1994-10-31"|{{нп5|Залаты жук (прэмія, 1994)|31.10.1994|en|29th Guldbagge Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты жук» за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм|en|Guldbagge Award for Best Foreign Film}} |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{nom}} | |- |style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія|Фелікс]] |align="center" data-sort-value="1994-11-27"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1994|27.11.1994]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{nom}} |<ref name="European Film Academy, Nominations 1994" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Асацыяцыя пісьменнікаў і кінасцэнарыстаў Андалузіі]] |align="center" data-sort-value="1994-??-??"|[[Прэмія Асацыяцыі пісьменнікаў і кінасцэнарыстаў Андалузіі 1994|1994]] |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |<ref name="ASECAN 1994" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Гільдыя нямецкага артхаус-кінематографа||de|Arbeitsgemeinschaft Kino – Gilde deutscher Filmkunsttheater}} |align="center" data-sort-value="1994-??-??"|1994 |{{нп5|Кінапрэмія гільдыі||de|Gilde-Filmpreis}} — Замежны фільм — Золата |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сярэбраная стужка]] |align="center" data-sort-value="1994-??-??"|{{нп5|Сярэбраная стужка (прэмія, 1994)|1994|it|Nastri d'argento 1994}} |{{нп5|Прэмія «Сярэбраная стужка» за найлепшы дубляж|Найлепшы дубляж|it|Nastro d'argento al miglior doppiaggio}} |data-sort-value="Каромпай Алесандра"|{{нп5|Алесандра Каромпай||it|Alessandra Korompay}} (дубляж Жульет Бінош) |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="1995-??-??"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Турцыі 1995|1995]] |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{Draw|2-е месца}} | |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[20/20 (прэмія)|20/20]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2014-02-27"|[[20/20 (прэмія, 2014)|27.02.2014]] |Найлепшы фільм на замежнай мове |data-sort-value="Тры колеры: Сіні"|«''Тры колеры: Сіні''» |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="20/20 Awards, Awards" /><ref name="20/20 Awards, Winners Announced" /> |- |Найлепшая жаночая роля |data-sort-value="Бінош Жульет"|Жульет Бінош |{{nom}} |- |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Ідзяк Славомір"|Славомір Ідзяк |{{nom}} |} == Аналіз == === Сімвалізм сіняга колеру === Стывен Вудвард у сваім дэтальным аналізе фільма звярнуў увагу на нетрадыцыйнасць, з якой Кеслёўскі трактуе асноўны колер з пункту гледжання яго сімволікі. Вудвард адзначыў, што ў бальнічнай сцэне «''ўлічваючы асацыяцыі сіняга святла і пахавальнай музыкі, сіні, здаецца, утрымлівае агульнапрыняты сэнс жалобы і дэпрэсіі''»{{sfn|Steven Woodward. «Blue, on second thought»|2017|p=64}}. Тым не менш, музычнае суправаджэнне падкрэслівае ўсё большую барацьбу Жулі з мелодыяй, якая нагадвае ёй пра пачуццё жалобы{{sfn|Steven Woodward. «Blue, on second thought»|2017|p=66}}; сімволіка сіняга колеру спалучаецца з такімі рэквізітамі, як напоўнены вадой басейн, у які гераіня пагружаецца, каб заглушыць гук мужавай кампазіцыі{{sfn|Steven Woodward. «Blue, on second thought»|2017|p=67}}. Але мелодыя «''па-ранейшаму цячэ''», пачуццё жалобы заглушыць не атрымоўваецца, і Жулі паддаецца гэтаму пачуццю ў фінальнай сцэне, вытрыманай у сініх танах{{sfn|Steven Woodward. «Blue, on second thought»|2017|p=68}}. === Інтэрпрэтацыі === [[Славай Жыжак]] заўважыў, што лозунг «''[[Свабода, роўнасць, братэрства]]''», які выкарыстоўваецца ў трылогіі «''Тры колеры''», нельга адрываць ад хрысціянскіх багаслоўскіх цнотаў — веры, надзеі і любові. Паводле Жыжака, «''Сіні''» звязвае свабоду і любоў. «''Свабода з’яўляецца сапраўдным вызваленнем толькі тады, калі яна падтрымліваецца Любоўю, любасным прыняццем іншых (у „Сінім“ Жулі праходзіць шлях ад халоднай, абстрактнай свабоды да рэальнай свабоды ў любові да іншых)''»{{sfn|Slavoj Žižek. «The Fright of Real Tears: Krzysztof Kieślowski Between Theory and Post-theory»|2001|p=155}}. Гэтая Любоў, аднак, набывае спецыфічную форму, бо апошні «''сексуальны акт, падчас якога Жулі даходзіць да прасвятлення, пастаўлены як яе ўласная самотная фантазія, падзея падобная на сон, якая на самай справе не звязана з кантактам з іншым чалавекам''»{{sfn|Slavoj Žižek. «The Fright of Real Tears: Krzysztof Kieślowski Between Theory and Post-theory»|2001|p=163}}. Славенскі псіхааналітык таксама сцвярджаў, што Жулі доўгі час фетышызавала ідэалізаваную памяць пра свайго мужа, якая абясцэнілася весткай пра яго здраду ёй. Такім чынам, «''Сіні''», паводле слоў Жыжэка, «''фільм не пра жалобу, а пра стварэнне ўмоў для жалобы: толькі ў апошняй сцэне фільма Жулі можа пачаць пераадоленне жалобы''»{{sfn|Slavoj Žižek. «The Fright of Real Tears: Krzysztof Kieślowski Between Theory and Post-theory»|2001|p=167}}. Эма Уілсан разглядала «''Сіні''» як твор постмадэрнісцкага мастацтва, які адлюстроўвае змест філасофскай канцэпцыі {{нп5|Фрэдрык Джэймісан|Фрэдрыка Джэймісана|en|Fredric Jameson}}. Паводле Уілсан, «''фільм ставіць пад сумненне патэнцыял свайго асяроддзя і паказвае, якім чынам сугестыўная моц […] вобразаў пакуты аказалася выцеснена''»{{sfn|Emma Wilson. «Three Colours: Blue: Kieslowski, colour and the postmodern subject»|1998|p=356}}. Пол Коўтс пісаў, што «''Сіні''» «''абвяшчае форму трылогіі ў яе трохчасткавай схеме: ад першаснага насілля — насілля, якое звязана з усімі нараджэннямі, — да фіналу, якім з’яўляецца любоў; насілле і любоў элегантна закрываюць пустэчу і няяснасць, якія бянтэжаць Жулі''»{{sfn|Paul Coates. «Kieślowski and the Antipolitics of Color: A Reading of the "Three Colors" Trilogy»|2002|p=50}}. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="20/20 Awards, Awards">{{cite web|url=http://2020awards.org/nominees/2014-nominees-5th-annual-2020-awards/|title=2014 Nominees – 5th Annual 20/20 Awards|publisher=Сайт «''20/20 Awards''»|lang=en|accessdate=2019-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430111137/http://2020awards.org/nominees/2014-nominees-5th-annual-2020-awards/|archivedate=30 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="20/20 Awards, Winners Announced">{{cite web|url=http://2020awards.org/2014/02/27/the-5th-annual-2020-award-winners-announced-2/|title=The 5th Annual 2020 Award Winners Announced|date=2014-02-27|publisher=Сайт «''20/20 Awards''»|lang=en|accessdate=2019-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126042335/http://2020awards.org/2014/02/27/the-5th-annual-2020-award-winners-announced-2/|archivedate=26 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="ACCA 1993">{{cite web|url=http://www.awardscircuit.com/acca/acca-1993/|title=ACCA 1993|publisher=Сайт [[Супольнасць ланцуга прэмій|Супольнасці ланцуга прэмій]]|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722044038/http://www.awardscircuit.com/acca/acca-1993/|archivedate=2019-07-22}}</ref> <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/blue-v131104|title=Blue (1993) — Krzysztof Kieslowski|author=|date=|publisher=«''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2019-05-01}}</ref> <ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/trois-couleurs-bleu-virgin-mw0000622254|title=Trois Couleurs: Bleu (Original Film Soundtrack) – Zbigniew Preisner|author=|date=|publisher=[[AllMusic]]|lang=en|accessdate=2019-11-25}}</ref> <ref name="ASAC dati">{{cite web|url=http://asac.labiennale.org/it/passpres/cinema/annali.php?m=66&c=p|title=50. Mostra Internazionale d’Arte Cinematografica|publisher=la Biennale di Venezia: Archivio Storico delle Arti Contemporanee|lang=it|accessdate=2019-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220714055806/http://asac.labiennale.org/it/passpres/cinema/annali.php?m=66&c=p|archivedate=14 ліпеня 2022|url-status=dead}}</ref> <ref name="ASECAN 1994">{{cite web|url=http://asecan-cine.blogspot.com/2001/05/1994-xii-premios-asecan.html|title=1994: XII PREMIOS ASECAN|author=|date=2001-05-01|publisher=Блог Асацыяцыі пісьменнікаў і кінасцэнарыстаў Андалузіі|lang=es|accessdate=2021-08-26}}</ref> <ref name="Baltimore Sun, LAFCA 1993">{{cite web|url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1993-12-13-1993347094-story.html|title='Schindler,' 'Piano' top L.A. critics' awards|author=|date=1993-12-13|publisher=«''[[Baltimore Sun]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-29}}</ref> <ref name="BFI">{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7c1b61df/sightandsoundpoll2012|title=Votes for Three Colours Blue (1993)|publisher=Сайт [[Брытанскі інстытут кіно|Брытанскага інстытута кіно]]|lang=en|accessdate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214125042/https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7c1b61df/sightandsoundpoll2012|archivedate=14 снежня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0108394/|title=Three Colors: Blue (1993) — Box Office Mojo|publisher=«''[[Box Office Mojo]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-21}}</ref> <ref name="CEC 1994">{{cite web|url=http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/1993.htm|title=Premios del CEC a la producción española de 1993|publisher=Сайт {{нп5|Кола пісьменнікаў-кінематаграфістаў||en|Círculo de Escritores Cinematográficos}}|lang=es|accessdate=2021-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506183648/http://www.cinecec.com/EDITOR/premios/palmares/1993.htm|archivedate=6 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Cesar">{{cite web|url=http://www.academie-cinema.org/ceremonie/palmares.html?annee=1994|title=Palmarès 1994 — 19ème Cérémonie des César|publisher=Афіцыйны сайт «Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа»|lang=fr|accessdate=2019-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114070345/http://www.academie-cinema.org/ceremonie/palmares.html?annee=1994|archivedate=14 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Chicago Reader, 29th Chicago International Film Festival: Mired in the Present">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/29th-chicago-international-film-festival-mired-in-the-present/Content?oid=882916|title=29th Chicago International Film Festival: Mired in the Present|author=Jonathan Rosenbaum|date=1993-10-07|publisher=«''Chicago Reader''»|lang=en|accessdate=2019-11-25|archive-date=1 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801140711/https://www.chicagoreader.com/chicago/29th-chicago-international-film-festival-mired-in-the-present/Content?oid=882916|url-status=dead}}</ref> <ref name="Chicago Reader, 29th Chicago International Film Festival: The Week's Worth">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/29th-chicago-international-film-festival-the-weeks-worth/Content?oid=882917|title=29th Chicago International Film Festival: The Week's Worth|author=|date=1993-10-07|publisher=«''Chicago Reader''»|lang=en|accessdate=2019-11-25|archive-date=20 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420052656/https://www.chicagoreader.com/chicago/29th-chicago-international-film-festival-the-weeks-worth/Content?oid=882917|url-status=dead}}</ref> <ref name="Discogs">{{cite web|url=https://www.discogs.com/Zbigniew-Preisner-Trois-Couleurs-Bleu-Bande-Originale-Du-Film/master/333097|title=Zbigniew Preisner – Trois Couleurs: Bleu (Bande Originale Du Film)|author=|date=|publisher=[[Discogs]]|lang=en|accessdate=2019-11-25}}</ref> <ref name="European Film Academy, Nominations 1994">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/1994.92.0.html|title=European Film Academy: Nominations 1994|author=|date=|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2019-11-29}}</ref> <ref name="Empire">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/three-colours-blue/review/|title=Three Colours: Blue Review|author=Marcus Trower|date=2006-01-27|publisher=«''[[Empire (часопіс)|Empire]]''»|lang=en|accessdate=2019-05-01}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film597294.html|title=Three Colours: Blue (1993) — FilmAffinity|author=|date=|publisher=«''[[FilmAffinity]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-03}}</ref> <ref name="FilmAffinity, Goya 1994">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/awards.php?award_id=goya&year=1994|title=Goya Awards (1994) - Spain|author=|date=|publisher=«''[[FilmAffinity]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-03}}</ref> <ref name="Golden Globes">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/film/three-colours-blue-trois-couleurs-bleu|title=Winners & Nominees: Three Colours: Blue (Trois couleurs: Bleu)|author=|date=|publisher=Афіцыйны сайт кінапрэміі «[[Залаты глобус]]»|lang=en|accessdate=2019-05-01}}</ref> <ref name="Harvey Weinstein, To Smoke and Drink in L.A.">{{артыкул|аўтар=[[Харві Вайнштэйн|Harvey Weinstein]].|загаловак=In Memoriam - Krzysztof Kieslowski: To Smoke and Drink in L.A.|арыгінал=|спасылка=https://petey.com/kk/docs/smkedrnk.txt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221206032530/https://petey.com/kk/docs/smkedrnk.txt|archivedate=2022-12-06|аўтар выдання=|выданне=[[Premiere (часопіс)|Premiere]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=June 1996|выпуск=10|том=9|нумар=|pages=35-37|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0108394/|title=Trois couleurs: Bleu — IMDb|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2019-05-07}}</ref> <ref name="IMDb, ACCA 1993">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0002990/1993/1|title=Awards Circuit Community Awards (1993)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-08-26}}</ref> <ref name="IMDb, awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0108394/awards|title=Trois couleurs: Bleu — Awards|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2019-05-07}}</ref> <ref name="IMDb, release">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0108394/releaseinfo|title=Trois couleurs: Bleu — Release Info|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2019-05-07}}</ref> <ref name="JPBox Office">{{cite web|url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=4548|title=Trois couleurs: Bleu (1993) — JPBox Office|publisher=Сайт «''JPBox Office''»|lang=fr|accessdate=2019-11-21}}</ref> <ref name="JPBox Office, France">{{cite web|url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=4548&view=2|title=Trois couleurs: Bleu (1993) — JPBox Office|publisher=Сайт «''JPBox Office''»|lang=fr|accessdate=2019-11-21}}</ref> <ref name="Juliette Binoche, Trois couleurs Bleu">{{cite web|url=http://www.juliettebinoche.net/trois-couleurs-bleu.html|title=Trois couleurs Bleu — Juliette Binoche: The Art of Being|publisher=Сайт [[Жульет Бінош]]|lang=en|accessdate=2019-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191013050239/http://www.juliettebinoche.net/trois-couleurs-bleu.html|archivedate=13 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/18348/|title=Три цвета: Синий — КиноПоиск|author=|date=|publisher=Сайт «''[[КиноПоиск]]''»|lang=ru|accessdate=2019-08-05}}</ref> <ref name="LAFCA, Awards for 1993">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1993.php|title=19th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2019-11-29}}</ref> <ref name="La Vanguardia, 31 Mayo 1994">{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1994/06/02/pagina-53/34390976/pdf.html|title=Edición del martes, 31 mayo 1994, página 53|author=|date=1994-05-31|publisher=«''[[La Vanguardia]]''»|lang=es|accessdate=2019-11-23}}</ref> <ref name="L’Express, Interview with Kieslowski">{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/informations/pourquoi-j-arrete-le-cinema_599253.html|title=Krzysztof Kieslowski: "J'arrête. J'en ai assez du cinéma, je n'en peux plus"|author=Gilles Médioni, Dominique Simonnet|date=1994-09-01|publisher=Сайт часопіса «''{{нп5|L’Express||en|L'Express}}''»|lang=fr|accessdate=2022-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220104071528/https://www.lexpress.fr/informations/pourquoi-j-arrete-le-cinema_599253.html|archivedate=2022-01-04}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, LAFCA 1993">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-12-13-ca-1521-story.html|title=L.A. Critics Pick ‘Schindler’s List’ as Best Picture : Awards: Best director honors, however, go to Jane Campion for ‘The Piano,’ which wins in five categories. Anthony Hopkins and Holly Hunter win acting nods.|author=David J. Fox, Charles Champlin|date=1993-12-13|publisher=«''[[Los Angeles Times]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-29}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/three-colors-blue|title=Trois couleurs: Bleu Reviews — Metacritic|author=|date=|publisher=«''[[Metacritic]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-11}}</ref> <ref name="NSFC Awards">{{cite web|url=https://nationalsocietyoffilmcritics.com/about-2/|title=Past Awards — National Society of Film Critics|author=|date=|publisher=Сайт [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША]]|lang=en|accessdate=2021-08-26}}</ref> <ref name="Roger Ebert, 1994">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/blue-1994|title=Blue Movie Review & Film Summary (1994) — Roger Ebert|author=[[Роджэр Эберт]]|date=1994-02-11|publisher=[[Роджэр Эберт]]|lang=en|accessdate=2019-05-01}}</ref> <ref name="Roger Ebert, 2003">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-three-colors-trilogy-blue-white-red|title=Three Colors Trilogy: Blue, White, Red Movie Review — Roger Ebert|author=[[Роджэр Эберт]]|date=2003-03-09|publisher=[[Роджэр Эберт]]|lang=en|accessdate=2019-05-01}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/three_colors_blue|title=Three Colors: Blue (Trois Couleurs: Bleu) (1993) — Rotten Tomatoes|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Rotten Tomatoes]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-11}}</ref> <ref name="The Guardian, Derek Malcolm">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2011/nov/09/three-colours-blue-review|title=Three Colours Blue — review|author=Derek Malcolm|date=1993-10-14|publisher=Сайт «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-03}}</ref> <ref name="The Guardian, Interview with Juliette Binoce">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2011/nov/09/three-colours-blue-review|title=Transcript of the Guardian Interview with Juliette Binoce at BFI Southbank, London|author=|date=2008-09-02|publisher=Сайт «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-11}}</ref> <ref name="The Independent, Adam Mars-Jones">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-surviving-the-guillotine-adam-mars-jones-reviews-three-colours-blue-by-krzysztof-kieslowski-1510860.html|title=FILM / Surviving the guillotine: Adam Mars-Jones reviews Three Colours Blue by Krzysztof Kieslowski|author=Adam Mars-Jones|date=1993-10-15|publisher=Сайт «''[[The Independent]]''»|lang=en|accessdate=2019-12-14}}</ref> <ref name="The New York Times, Vincent Canby">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1993/12/04/movies/review-film-blue-the-first-installment-of-a-tricolor-trilogy.html|title=Review/Film; 'Blue,' the First Installment of a Tricolor Trilogy|author=Vincent Canby|date=1993-12-04|publisher=Сайт «''[[The New York Times]]''»|lang=en|accessdate=2019-12-15}}</ref> <ref name="TSPDT">{{cite web|url=http://www.theyshootpictures.com/kieslowskikrzysztof.php|title=Krzysztof Kieslowski's Acclaimed Films|publisher=Сайт «''TSPDT''»|lang=en|accessdate=2019-12-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200411131236/http://www.theyshootpictures.com/kieslowskikrzysztof.php|archivedate=11 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="Turia">{{cite web|url=http://www.carteleraturia.com/iii-premis-turia-1994/|title=III Premis Turia 1994|author=|date=|publisher=Сайт «''Cartelera Turia''»|lang=|accessdate=2019-07-03}}</ref> <ref name="Variety, Lisa Nesselson">{{cite web|url=https://variety.com/1993/film/reviews/three-colors-blue-1200433359/|title=Three Colors: Blue|author=Lisa Nesselson|date=1993-09-14|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-04}}</ref> <ref name="Washington Post, Hal Hinson">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/bluerhinson_b00980.htm|title='Blue'|author=Hal Hinson|date=1994-03-04|publisher=Сайт «''[[Washington Post]]''»|lang=en|accessdate=2019-11-04}}</ref> <ref name="ZPAV, Platynowe płyty 1996">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1996|title=Platynowe płyty CD — Archiwum — przyznane w 1996 roku|author=|date=|publisher=Związek Producentów Audio-Video|lang=pl|accessdate=2019-11-29|archive-date=16 студзеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116070427/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/platynoweplyty/cd/archiwum.php?year=1996|url-status=dead}}</ref> <ref name="ZPAV, Złote płyty 1996">{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1996|title=Złote płyty CD — Archiwum — przyznane w 1996 roku|author=|date=|publisher=Związek Producentów Audio-Video|lang=pl|accessdate=2019-11-29|archive-date=8 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108145517/http://bestsellery.zpav.pl/wyroznienia/zloteplyty/cd/archiwum.php?year=1996|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == === Кнігі === * {{кніга|аўтар=Geoff Andrew.|частка=|загаловак=The ʻThree Coloursʼ Trilogy|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=x3JZAAAAMAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=BFI Pub.|год=1998|том=|pages=|allpages=96|серыя=BFI modern classics|isbn=0-85170-569-3|тыраж=|ref=Geoff Andrew. «The ʻThree Coloursʼ Trilogy»}} * {{кніга|аўтар=Roy M. Anker.|частка=The Construction of Meaning in Kieslowski’s Three Colors: Blue|загаловак=Catching Light: Looking for God in the Movies|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=aUS2aGq1GRYC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Wm. B. Eerdmans Publishing|год=2004|том=|pages=|allpages=402|серыя=|isbn=0-8028-2795-0|тыраж=|ref=Roy M. Anker. «Catching Light: Looking for God in the Movies»}} * {{кніга|аўтар=Lindsay Coleman, Joakim Tillman.|загаловак=Contemporary Film Music: Investigating Cinema Narratives and Composition|выдавецтва=Palgrave Macmillan UK|год=2017|pages=|allpages=XVI, 272|isbn=978-1-137-57374-2|ref=Lindsay Coleman, Joakim Tillman. «Contemporary Film Music: Investigating Cinema Narratives and Composition»}} * {{кніга|аўтар=[[Анет Інсдарф|Annette Insdorf]].|частка=|загаловак=Double Lives, Second Chances: The Cinema of Krzysztof Kieslowski|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=IOccAQAAIAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Miamax|год=1999|том=|pages=|allpages=240|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Annette Insdorf. «Double Lives, Second Chances»}} * {{кніга|аўтар=Marek Haltof.|частка=|загаловак=The Cinema of Krzysztof Kieślowski: Variations on Destiny and Chance|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=0YtOUjZuZtgC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Wallflower Press|год=2004|том=|pages=|allpages=xiv, 191|серыя=Directors' Cuts|isbn=1-903364-91-4|тыраж=|ref=Marek Haltof. «The Cinema of Krzysztof Kieślowski: Variations on Destiny and Chance»}} * {{кніга|аўтар=Joseph Kickasola.|частка=|загаловак=The Films of Krzysztof Kieslowski: The Liminal Image|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=OO62cTdxi6sC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=A&C Black|год=2004|том=|pages=|allpages=332|серыя=|isbn=978-0-82641-559-2|тыраж=|ref=Joseph Kickasola. «The Films of Krzysztof Kieslowski: The Liminal Image»}} * {{кніга|аўтар=[[Кшыштаф Кеслёўскі|Krzysztof Kieślowski]], Danusia Stok.|частка=|загаловак=Kieślowski on Kieślowski|арыгінал=|спасылка=|адказны=Edited by Danusia Stok|выданне=|месца=London|выдавецтва=Faber and Faber|год=1993|том=|pages=|allpages=xxiii, 268|серыя=|isbn=0-571-16733-0|тыраж=|ref=Krzysztof Kieślowski, Danusia Stok. «Kieślowski on Kieślowski»}} * {{кніга|аўтар=Slavoj Žižek.|загаловак=The Fright of Real Tears: Krzysztof Kieślowski Between Theory and Post-theory|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=xJKPvgEACAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=BFI Publishing|год=2001|pages=|allpages=213|серыя=|isbn=|ref=Slavoj Žižek. «The Fright of Real Tears: Krzysztof Kieślowski Between Theory and Post-theory»}} * {{кніга|аўтар=|загаловак=After Kieślowski: The Legacy of Krzysztof Kieślowski|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=2ia_037H9_cC|адказны=Edited by Steven Woodward|выданне=|месца=|выдавецтва=Wayne State University Press|год=2009|pages=|allpages=247|серыя=Contemporary Film and Television Series|isbn=978-0-8143-3326-6|ref=«After Kieślowski: The Legacy of Krzysztof Kieślowski»}} * {{кніга|аўтар=|загаловак=Krzysztof Kieslowski: Textes réunis et présentés par Vincent Amiel|арыгінал=|спасылка=|адказны=Edited by Vincent Amiel|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=1997|pages=|allpages=|серыя=|isbn=|ref=«Krzysztof Kieslowski: Textes réunis et présentés par Vincent Amiel»}} === Артыкулы === * {{артыкул|аўтар=Jean Beaulieu.|загаловак=La vie en bleu|арыгінал=|спасылка=https://www.erudit.org/fr/revues/cb/1994-v13-n2-cb1124452/33914ac/|аўтар выдання=|выданне=Ciné-Bulles|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=13|нумар=2|старонкі=40—41|isbn=|issn=1923-3221|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=fr|ref=Jean Beaulieu. «La vie en bleu»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Vincent Canby.|загаловак=Review/Film; 'Blue,' the First Installment of a Tricolor Trilogy|арыгінал=|спасылка=https://www.nytimes.com/1993/12/04/movies/review-film-blue-the-first-installment-of-a-tricolor-trilogy.html|аўтар выдання=|выданне=[[The New York Times]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1993-12-04|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=16|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Vincent Canby. «Review/Film; 'Blue,' the First Installment of a Tricolor Trilogy»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Paul Coates.|загаловак=Kieślowski and the Antipolitics of Color: A Reading of the "Three Colors" Trilogy|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/1225851|аўтар выдання=|выданне=Cinema Journal|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2002|выпуск=|том=41|нумар=2|старонкі=41—66|isbn=|issn=0009-7101|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Paul Coates. «Kieślowski and the Antipolitics of Color: A Reading of the "Three Colors" Trilogy»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Hal Hinson.|загаловак='Blue'|арыгінал=|спасылка=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/bluerhinson_b00980.htm|аўтар выдання=|выданне=[[Washington Post]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994-03-04|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Hal Hinson. «'Blue'»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Dave Kehr.|загаловак=To Save the World: Kieślowski's THREE COLORS Trilogy|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/43455737|аўтар выдання=|выданне=Film Comment|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1993|выпуск=|том=30|нумар=6|старонкі=10—13, 15—18, 20|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Dave Kehr. «To Save the World: Kieślowski's THREE COLORS Trilogy»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Harlan Kennedy.|загаловак=Review: Mostra happy fella|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/43456900|аўтар выдання=|выданне=Film Comment|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1993|выпуск=|том=29|нумар=6|старонкі=64—66|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Harlan Kennedy. «Review: Mostra happy fella»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Derek Malcolm.|загаловак=Three Colours Blue – review|арыгінал=|спасылка=https://www.theguardian.com/film/2011/nov/09/three-colours-blue-review|аўтар выдання=|выданне=[[The Guardian]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1993-10-14|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Derek Malcolm. «Three Colours Blue – review»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Adam Mars-Jones.|загаловак=FILM / Surviving the guillotine: Adam Mars-Jones reviews Three Colours Blue by Krzysztof Kieslowski|арыгінал=|спасылка=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-surviving-the-guillotine-adam-mars-jones-reviews-three-colours-blue-by-krzysztof-kieslowski-1510860.html|аўтар выдання=|выданне=[[The Independent]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1993-10-15|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Adam Mars-Jones. «FILM / Surviving the guillotine: Adam Mars-Jones reviews Three Colours Blue by Krzysztof Kieslowski»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Milena Michalski.|загаловак=Review|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/4211707|аўтар выдання=|выданне=The Slavonic and East European Review|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=72|нумар=4|старонкі=790—791|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Milena Michalski. «Review»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Lisa Nesselson.|загаловак=Three Colors: Blue|арыгінал=|спасылка=https://variety.com/1993/film/reviews/three-colors-blue-1200433359/|аўтар выдання=|выданне=[[Variety]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1993-09-14|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Lisa Nesselson. «Three Colors: Blue»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Irena Paulus, Graham McMaster.|загаловак=Music in Krzysztof Kieślowski's Film "Three Colors: Blue". A Rhapsody in Shades of Blue: The Reflections of a Musician|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/3108380|аўтар выдання=|выданне=International Review of the Aesthetics and Sociology of Music|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1999|выпуск=|том=30|нумар=1|старонкі=65—91|isbn=|issn=0009-7101|doi=10.2307/3108380|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Irena Paulus, Graham McMaster. «Music in Krzysztof Kieślowski's Film "Three Colors: Blue". A Rhapsody in Shades of Blue: The Reflections of a Musician»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=David Sterritt.|загаловак=Review|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/41691135|аўтар выдання=|выданне=Cinéaste|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|выпуск=|том=37|нумар=2|старонкі=60—61|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=David Sterritt. «Review»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Emma Wilson.|загаловак=Three Colours: Blue: Kieslowski, colour and the postmodern subject|арыгінал=|спасылка=https://academic.oup.com/screen/article-abstract/39/4/349/1725499|аўтар выдання=|выданне=Screen|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1998-12-01|выпуск=|том=39|нумар=4|старонкі=349—362|isbn=|issn=0036-9543|doi=10.1093/screen/39.4.349|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Emma Wilson. «Three Colours: Blue: Kieslowski, colour and the postmodern subject»|archiveurl=|archivedate=}} * {{артыкул|аўтар=Steven Woodward.|загаловак=Blue, on second thought|арыгінал=|спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17400309.2017.1265427|аўтар выдання=|выданне=New Review of Film and Television Studies|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2017-01-02|выпуск=|том=15|нумар=1|старонкі=58—69|isbn=|issn=1740-0309|doi=10.1080/17400309.2017.1265427|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Steven Woodward. «Blue, on second thought»|archiveurl=|archivedate=}} * {{кніга|ref=Film Music: Screencraft|аўтар=Mark Russell, James Young.|частка=|загаловак=Film Music: Screencraft|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Woburn, MA: Focal Press|год=2000|pages=|allpages=|серыя=|isbn=}} == Спасылкі == * [http://www.juliettebinoche.net/trois-couleurs-bleu.html Тры колеры: Сіні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191013050239/http://www.juliettebinoche.net/trois-couleurs-bleu.html |date=13 кастрычніка 2019 }} на сайце [[Жульет Бінош]] * {{AllMovie title|blue-v131104|Тры колеры: Сіні}} {{рэйтынг-5|4.5}} (на 30.04.2019) * [https://www.filmaffinity.com/en/film597294.html Тры колеры: Сіні] на сайце «''[[FilmAffinity]]''» {{ref-en}} {{рэйтынг-10|7.5}} (на 03.07.2019) * [http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=125586 Тры колеры: Сіні] на сайце «''FilmPolski.pl''» {{ref-pl}} * [https://www.filmweb.pl/Niebieski Тры колеры: Сіні] на сайце «''FilmWeb.pl''» {{ref-pl}} * {{Imdb title|0108394|Тры колеры: Сіні}} {{рэйтынг-10|8.0}} (на 30.04.2019) * {{Metacritic film|three-colors-blue|Тры колеры: Сіні}} {{рэйтынг-10|8.5}} (на 30.04.2019) * {{Rotten Tomatoes|three_colors_blue|Тры колеры: Сіні}} {{рэйтынг-10|9.8}} (на 30.04.2019) * [https://www.kinopoisk.ru/film/18348/ Тры колеры: Сіні] на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|7.7}} (на 30.04.2019) {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тры колеры}} {{Кшыштаф Кеслёўскі}} {{Прэмія «Залаты леў»}} {{Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{^}} {{Добры артыкул|Кінематограф}} {{Артыкул года|2019}} [[Катэгорыя:Тры колеры (кінасерыя)]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 1993 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы Польшчы 1993 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Польшчы]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на польскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Кшыштафа Кеслёўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы прадзюсара Марына Карміца]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Кшыштафа Кеслёўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Кшыштафа Пясевіча]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Агнешкі Холанд]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Эдварда Жэброўскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Славоміра Ідзяка]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Збігнеў Прайснер]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра музыку і музыкантаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Парыж]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты леў»]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] [[Катэгорыя:50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1993 года]] 4ycf3zdhyqusb5ud04sd3q34raxyh43 0 608792 5120053 5072593 2026-04-02T15:18:39Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XIX стагоддзі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120053 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Пакроўск |арыгінальная назва = Покровськ |рэгіён = Данецкая вобласць |першае згадванне = 1875 |ранейшыя імёны = Грышынэ (да 1934 г.), Пастышэвэ (да 1938 г.), Краснаармійскэ (да 1962 г.), Краснаармійск (да 2016 г.) |статус з = 1938 }} '''Пакро́ўск'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Покро́вськ}}) — горад у [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Вузлавая [[чыгуначная станцыя]] з напрамкамі на [[Дніпро]], [[Ясынувата|Ясынувату]], [[Лазава|Лазаву]] і [[Данецк]]. Стары цэнтр [[Каменны вугаль|вугальных]] [[Шахта|шахт]] Данецкага вугальнага басейну. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Святлана Піліпаўна Мусіенка]] (нар. 1939) — літаратуразнавец. Доктар філалагічных навук (1994), прафесар (1994). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Данецкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XIX стагоддзі]] c16889dd3h1h8kex0c6rez60pb9u12k 0 623549 5120050 4942760 2026-04-02T15:15:19Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1884 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120050 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Барабаш''' ({{lang-ru|Бараба́ш}}) — сяло ў [[Хасанскі раён|Хасанскім раёне]] [[Прыморскі край|Прыморскага края]] [[Расія|Расіі]]. З 31 мая 1937 года па 7 мая 1947 года было цэнтрам Барабашскага раёна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Людміла Мікалаеўна Усанава]] — беларуская і расійская актрыса. * [[Віктар Сувораў]] (нар. 1947) — пісьменнік-публіцыст. * [[Алег Аляксеевіч Белаконеў|Алег Белаконеў]] (нар. 1965) — беларускі военачальнік. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Прыморскага края]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1884 годзе]] hnz3hqih173e4nrhrp7uyq990dnd5lg 0 625747 5120077 4270609 2026-04-02T16:38:29Z ~2026-20245-38 166112 5120077 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага |Арыгінальная назва = |Выява = Grodna District, Belarus - panoramio (39).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Аграгарадку |Месцазнаходжанне = [[Квасоўка]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = Гродзенская і Ваўкавыская |Благачынне = Скідальскае |Настаяцель = іерей Ілія Гапановіч |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2012 |Заканчэнне будаўніцтва = 2017 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Saint John of Korma church in Kvasoŭka }} '''Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у аграгарадку [[Квасоўка]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Гісторыя == [[11 верасня]] 2009 года быў асвечаны паклонны крыж на месцы будучага храма. У 2012 годзе была пабудавана малая капліца. [[8 лістапада]] 2012 года прыступілі да закладкі падмуркаў. Вясной 2013 года пачалося ўзвядзенне сцен храма. [[27 мая]] 2017 года архіепіскап [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемій]] здзейсніў чын асвячэння храма, названага ў гонар праведнага [[Іаан Кармянскі|Іаана Кармянскага]]<ref>[http://www.church.by/news/v-agrogorodke-kvasovka-osvjashen-hram-v-chest-pravednogo-ioanna-kormjanskogo В АГРОГОРОДКЕ КВАСОВКА ОСВЯЩЕН ХРАМ В ЧЕСТЬ ПРАВЕДНОГО ИОАННА КОРМЯНСКОГО]</ref>. Пры храме дзейнічае нядзельная школа<ref>[https://orthos.org/blagochiniya-i-hramy/skidelskoe/kvasovka Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага аг. Квасоўка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191226193620/https://orthos.org/blagochiniya-i-hramy/skidelskoe/kvasovka |date=26 снежня 2019 }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Квасоўка]] [[Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі]] [[Катэгорыя:2017 год у Беларусі]] g3slq2qc2ei06n1kre7wpp92moqgmtg 5120324 5120077 2026-04-03T08:34:04Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-20245-38|~2026-20245-38]]) і адноўлена версія 4270609, зробленая InternetArchiveBot: у гэтым шаблоне няма параметра Настаяцель, пішыце пра гэта ў тэксце 5120324 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага |Арыгінальная назва = |Выява = Grodna District, Belarus - panoramio (39).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Аграгарадку |Месцазнаходжанне = [[Квасоўка]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = Гродзенская і Ваўкавыская |Благачынне = Скідальскае |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2012 |Заканчэнне будаўніцтва = 2017 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Saint John of Korma church in Kvasoŭka }} '''Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у аграгарадку [[Квасоўка]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Гісторыя == [[11 верасня]] 2009 года быў асвечаны паклонны крыж на месцы будучага храма. У 2012 годзе была пабудавана малая капліца. [[8 лістапада]] 2012 года прыступілі да закладкі падмуркаў. Вясной 2013 года пачалося ўзвядзенне сцен храма. [[27 мая]] 2017 года архіепіскап [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемій]] здзейсніў чын асвячэння храма, названага ў гонар праведнага [[Іаан Кармянскі|Іаана Кармянскага]]<ref>[http://www.church.by/news/v-agrogorodke-kvasovka-osvjashen-hram-v-chest-pravednogo-ioanna-kormjanskogo В АГРОГОРОДКЕ КВАСОВКА ОСВЯЩЕН ХРАМ В ЧЕСТЬ ПРАВЕДНОГО ИОАННА КОРМЯНСКОГО]</ref>. Пры храме дзейнічае нядзельная школа<ref>[https://orthos.org/blagochiniya-i-hramy/skidelskoe/kvasovka Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага аг. Квасоўка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191226193620/https://orthos.org/blagochiniya-i-hramy/skidelskoe/kvasovka |date=26 снежня 2019 }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Квасоўка]] [[Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі]] [[Катэгорыя:2017 год у Беларусі]] hogezicidotkzv10b9bgv4k7g9y2syq 5120326 5120324 2026-04-03T08:36:37Z M.L.Bot 261 5120326 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага |Арыгінальная назва = |Выява = Grodna District, Belarus - panoramio (39).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Аграгарадку |Месцазнаходжанне = [[Квасоўка]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = Гродзенская і Ваўкавыская |Благачынне = Скідальскае |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2012 |Заканчэнне будаўніцтва = 2017 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Saint John of Korma church in Kvasoŭka }} '''Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у аграгарадку [[Квасоўка]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Гісторыя == 11 верасня 2009 года быў асвечаны паклонны крыж на месцы будучага храма. У 2012 годзе была пабудавана малая капліца. 8 лістапада 2012 года прыступілі да закладкі падмуркаў. Вясной 2013 года пачалося ўзвядзенне сцен храма. 27 мая 2017 года архіепіскап [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемій]] здзейсніў чын асвячэння храма, названага ў гонар праведнага [[Іаан Кармянскі|Іаана Кармянскага]]<ref>{{Cite web|url=http://church.by/news/v-agrogorodke-kvasovka-osvjashen-hram-v-chest-pravednogo-ioanna-kormjanskogo|title=В агрогородке Квасовка освящен храм в честь праведного Иоанна Кормянского {{!}} Епархии {{!}} Белорусская Православная Церковь {{!}} Новости {{!}} Белорусская Православная Церковь (Белорусский Экзархат Московского Патриархата)|website=church.by|access-date=2026-04-03}}</ref>. Пры храме дзейнічае нядзельная школа<ref>[https://orthos.org/blagochiniya-i-hramy/skidelskoe/kvasovka Храм у гонар святога праведнага Іаана Кармянскага аг. Квасоўка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191226193620/https://orthos.org/blagochiniya-i-hramy/skidelskoe/kvasovka |date=26 снежня 2019 }}</ref>. Станам на красавік 2026 года, настаяцель — іерэй Ілія Гапановіч. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Квасоўка]] [[Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі]] [[Катэгорыя:2017 год у Беларусі]] af2p9l8nk5uxk0f0jrlsohnsoqywq3e 0 636662 5120052 4971315 2026-04-02T15:17:10Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1884 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120052 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Вараніўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Вороні́вка}}) — вёска ў [[Лыманскі раён (Адэская вобласць)|Лыманскім раёне]] [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Лыманскі раён (Адэская вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лыманскага раёна (Адэская вобласць)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1884 годзе]] 5g8cap9b7wlg04wsbh6dxkzq1rhixyi 0 636665 5120051 4971318 2026-04-02T15:16:40Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1884 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120051 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=1175}} '''Вызырка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Визи́рка}}) — вёска ў [[Лыманскі раён (Адэская вобласць)|Лыманскім раёне]] [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Лыманскі раён (Адэская вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лыманскага раёна (Адэская вобласць)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1884 годзе]] 0mz79xer0koy7hkvt7nhr43vrk5acpy 0 640265 5120220 4759906 2026-04-03T05:50:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Галерэя */ 5120220 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альжбета з Агінскіх}} {{ДД |беларускае імя = Альжбета Агінская |арыгінальнае імя = |парадак-жан = так |партрэт = Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg |подпіс = Альжбета Пузына з Агінскіх |герб = Herb Ogiński.png |подпіс герба = [[Герб «Агінскі»]] |тытул = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |род = [[Агінскія]] |бацька = |маці = |муж = |дзеці = 3 дачкі |рэлігія = |узнагароды = }} '''Альжбета Магдалена Пузына''' (у дзявоцтве '''Агінская'''; {{ДН|||1700}} — {{ДС|||1767}}, [[Лучай]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўская]] грамадская дзяячка, мецэнатка. == Біяграфія == Паходзіла са старэйшай княжацкай лініі роду [[Агінскія|Агінскіх]] герба ўласнага, дачка [[Рыгор Антоній Агінскі|Рыгора Антонія]], [[гетман польны літоўскі|гетмана польнага літоўскага]], і Тэафіліі з [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. Атрымала добрую адукацыю. У сваім Лучайскім маёнтку арганізавала астранамічныя назіранні для вызначэння геаграфічнага становішча. Заснавала астранамічную [[Віленская абсерваторыя|абсерваторыю]] ў [[Вільня|Вільні]] і падтрымлівала яе матэрыяльна. У 1755 годзе на гэтыя мэты ахвяравала значныя сумы, а ў 1766 годзе ўклала сродкі, працэнты з якіх у памеры 6000 злотых штогод пералічваліся на патрэбы [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Апроч таго, ахвяравала 3000 злотых наяўнымі. Каб атрымаць гэтыя сумы, прадала свае маёнткі ў [[Сандамірскае ваяводства (Рэч Паспалітая)|Сандамірскім ваяводстве]]. Ахвяраваныя грошы пайшлі на закупку астранамічных прылад у [[Англія|Англіі]]<ref>Павел Чудук. [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=1525 Паставы на мяжы вякоў]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и Отдых» № 41, 2006.</ref>. У 1766 годзе заснавала пры касцёле ў [[Лучай|Лучаі]] дом для місіі [[езуіты|езуітаў]]. Апроч таго, адпісала місіі значную суму грошай і перадала манахам два плошчы для будовы дома і новага [[Касцёл Святога Тадэвуша (Лучай)|касцёла ў гонар Св. Тадэвуша Апостала]]. Генерал ордэна езуітаў [[В. Рычы]] ў гонар шчодрай фундатаркі ўвёў адмысловыя малітвы ва ўсім ордэне. == У культуры == [[Адам Міцкевіч]] увасобіў Альжбету Пузыну ў сваёй паэме «[[Пан Тадэвуш]]». Адзін з герояў твора — пан Падкаморы — наступным чынам распавядаў пра часы свайго навучання ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]: {| |- | {{пачатак цытаты}} …Я сам у курсе<br /> Астранамічных ведаў быў у бурсе<br /> Галоўнай школы ў Вільні. Там за сродкі<br /> Пузынінай, багатай патрыёткі,<br /> Мы мелі тэлескоп (усе выдаткі<br /> Былі збалансаваны за падаткі<br /> {{nowrap|З двухсот двароў халопскіх — з рук у рукі),}}<br /> Падтрымлівала пані храм навукі. {{арыгінал|pl|Waścine o gwiazdach gadanie<br /> Jest tylko echem tego, co słyszałeś w szkole.<br /> Ja o cudzie - prostaków poradzić się wolę.<br /> I ja astronomiji słuchałem dwa lata<br /> W Wilnie, gdzie Puzynina, mądra i bogata<br /> Pani, oddała dochód z wioski dwiestu chłopów}} {{канец цытаты}} |} == Сям’я == Першым мужам быў Казімір Гелгуд, які памёр да 1722 года. Другім разам пабралася шлюбам з [[Антоній Міхал Пузына|Антоніем Пузынам]], сынам [[Андрэй Пузына|Андрэя]], кашталяна менскага, і Ефрасінні з [[Хжанстоўскія|Хжанстоўскіх]]. Мела з ім 3 дачкі. == Партрэты == Існуе шэраг партрэтаў Альжбеты Пузыны: адзін з іх захоўваўся ў [[Касцёл Святога Іуды Тадэвуша (Лучай)|Лучайскім касцёле]], але да нашага часу яго перавезлі ў [[Віцебскі мастацкі музей]] (1992). Яшчэ два партрэты вядомай мецэнаткі захоўваліся ў [[Віленская абсерваторыя|Віленскай абсерваторыі]]: у маладым і сталым веку (абодва цяпер у [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]); а над галоўным уваходам змяшчаўся барэльеф з яе партрэтам і манаграмай. Апроч таго, у аддзеле гравюраў музея старажытнасцей у [[Вільня|Вільні]] меўся партрэт А. Пузыны з лацінскім надпісам, у якім выказвалася ўдзячнасць езуіцкага калегіума. === Галерэя === <gallery widths=150 heights=150 caption="Іканаграфія Альжбеты Пузыны з Агінскіх" class="center"> Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|[[І. Эгельфельдэр]], XVIII стагоддзе Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|[[І. Эгельфельдэр]], каля 1751 Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII стагоддзе Alžbieta Ahinskaja. Альжбета Агінская.jpg|Невядомы мастак, XVIII—XIX стагоддзі </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 10 сакавіка 2011 | url = http://westki.info/artykuly/4940/elzbeta-ahіnskaiapuzyna | title = Эльжбета Агінская-Пузына | format = | work = | publisher = [[Westki.info]] | language = | postscript = }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web | date = 10 сакавіка 2011 | url = http://postavy.euro.ru/puzinina.html | title = Эльжбета Пузыніна (Агінская) | publisher = [http://postavy.euro.ru Сайт Паставаў] | accessdate = 25 красавіка 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304141742/http://postavy.euro.ru/puzinina.html | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пузына Альжбета}} [[Катэгорыя:Агінскія|Альжбета]] [[Катэгорыя:Пузыны|Альжбета]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пастаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] c906ssscgqx5yfnd0uyofflxnpkt53e 5120222 5120220 2026-04-03T05:51:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120222 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альжбета з Агінскіх}} {{ДД |беларускае імя = Альжбета Агінская |арыгінальнае імя = |парадак-жан = так |партрэт = Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg |подпіс = Альжбета Пузына з Агінскіх. Партрэт працы [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр|Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэр]]. XVIII стагоддзе. [[Літоўскі мастацкі музей]] |герб = Herb Ogiński.png |подпіс герба = [[Герб «Агінскі»]] |тытул = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |род = [[Агінскія]] |бацька = |маці = |муж = |дзеці = 3 дачкі |рэлігія = |узнагароды = }} '''Альжбета Магдалена Пузына''' (у дзявоцтве '''Агінская'''; {{ДН|||1700}} — {{ДС|||1767}}, [[Лучай]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўская]] грамадская дзяячка, мецэнатка. == Біяграфія == Паходзіла са старэйшай княжацкай лініі роду [[Агінскія|Агінскіх]] герба ўласнага, дачка [[Рыгор Антоній Агінскі|Рыгора Антонія]], [[гетман польны літоўскі|гетмана польнага літоўскага]], і Тэафіліі з [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. Атрымала добрую адукацыю. У сваім Лучайскім маёнтку арганізавала астранамічныя назіранні для вызначэння геаграфічнага становішча. Заснавала астранамічную [[Віленская абсерваторыя|абсерваторыю]] ў [[Вільня|Вільні]] і падтрымлівала яе матэрыяльна. У 1755 годзе на гэтыя мэты ахвяравала значныя сумы, а ў 1766 годзе ўклала сродкі, працэнты з якіх у памеры 6000 злотых штогод пералічваліся на патрэбы [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Апроч таго, ахвяравала 3000 злотых наяўнымі. Каб атрымаць гэтыя сумы, прадала свае маёнткі ў [[Сандамірскае ваяводства (Рэч Паспалітая)|Сандамірскім ваяводстве]]. Ахвяраваныя грошы пайшлі на закупку астранамічных прылад у [[Англія|Англіі]]<ref>Павел Чудук. [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=1525 Паставы на мяжы вякоў]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и Отдых» № 41, 2006.</ref>. У 1766 годзе заснавала пры касцёле ў [[Лучай|Лучаі]] дом для місіі [[езуіты|езуітаў]]. Апроч таго, адпісала місіі значную суму грошай і перадала манахам два плошчы для будовы дома і новага [[Касцёл Святога Тадэвуша (Лучай)|касцёла ў гонар Св. Тадэвуша Апостала]]. Генерал ордэна езуітаў [[В. Рычы]] ў гонар шчодрай фундатаркі ўвёў адмысловыя малітвы ва ўсім ордэне. == У культуры == [[Адам Міцкевіч]] увасобіў Альжбету Пузыну ў сваёй паэме «[[Пан Тадэвуш]]». Адзін з герояў твора — пан Падкаморы — наступным чынам распавядаў пра часы свайго навучання ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]: {| |- | {{пачатак цытаты}} …Я сам у курсе<br /> Астранамічных ведаў быў у бурсе<br /> Галоўнай школы ў Вільні. Там за сродкі<br /> Пузынінай, багатай патрыёткі,<br /> Мы мелі тэлескоп (усе выдаткі<br /> Былі збалансаваны за падаткі<br /> {{nowrap|З двухсот двароў халопскіх — з рук у рукі),}}<br /> Падтрымлівала пані храм навукі. {{арыгінал|pl|Waścine o gwiazdach gadanie<br /> Jest tylko echem tego, co słyszałeś w szkole.<br /> Ja o cudzie - prostaków poradzić się wolę.<br /> I ja astronomiji słuchałem dwa lata<br /> W Wilnie, gdzie Puzynina, mądra i bogata<br /> Pani, oddała dochód z wioski dwiestu chłopów}} {{канец цытаты}} |} == Сям’я == Першым мужам быў Казімір Гелгуд, які памёр да 1722 года. Другім разам пабралася шлюбам з [[Антоній Міхал Пузына|Антоніем Пузынам]], сынам [[Андрэй Пузына|Андрэя]], кашталяна менскага, і Ефрасінні з [[Хжанстоўскія|Хжанстоўскіх]]. Мела з ім 3 дачкі. == Партрэты == Існуе шэраг партрэтаў Альжбеты Пузыны: адзін з іх захоўваўся ў [[Касцёл Святога Іуды Тадэвуша (Лучай)|Лучайскім касцёле]], але да нашага часу яго перавезлі ў [[Віцебскі мастацкі музей]] (1992). Яшчэ два партрэты вядомай мецэнаткі захоўваліся ў [[Віленская абсерваторыя|Віленскай абсерваторыі]]: у маладым і сталым веку (абодва цяпер у [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]); а над галоўным уваходам змяшчаўся барэльеф з яе партрэтам і манаграмай. Апроч таго, у аддзеле гравюраў музея старажытнасцей у [[Вільня|Вільні]] меўся партрэт А. Пузыны з лацінскім надпісам, у якім выказвалася ўдзячнасць езуіцкага калегіума. === Галерэя === <gallery widths=150 heights=150 caption="Іканаграфія Альжбеты Пузыны з Агінскіх" class="center"> Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|[[І. Эгельфельдэр]], XVIII стагоддзе Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|[[І. Эгельфельдэр]], каля 1751 Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII стагоддзе Alžbieta Ahinskaja. Альжбета Агінская.jpg|Невядомы мастак, XVIII—XIX стагоддзі </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 10 сакавіка 2011 | url = http://westki.info/artykuly/4940/elzbeta-ahіnskaiapuzyna | title = Эльжбета Агінская-Пузына | format = | work = | publisher = [[Westki.info]] | language = | postscript = }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web | date = 10 сакавіка 2011 | url = http://postavy.euro.ru/puzinina.html | title = Эльжбета Пузыніна (Агінская) | publisher = [http://postavy.euro.ru Сайт Паставаў] | accessdate = 25 красавіка 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304141742/http://postavy.euro.ru/puzinina.html | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пузына Альжбета}} [[Катэгорыя:Агінскія|Альжбета]] [[Катэгорыя:Пузыны|Альжбета]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пастаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] 7x80lb5q6htke5gumtjfcfjnc1o1ti2 5120226 5120222 2026-04-03T05:53:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120226 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альжбета з Агінскіх}} {{ДД |беларускае імя = Альжбета Агінская |арыгінальнае імя = |парадак-жан = так |партрэт = Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg |подпіс = Альжбета Пузына з Агінскіх. Партрэт працы [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр|Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэра]]. XVIII стагоддзе. [[Літоўскі мастацкі музей]] |герб = Herb Ogiński.png |подпіс герба = [[Герб «Агінскі»]] |тытул = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |род = [[Агінскія]] |бацька = |маці = |муж = |дзеці = 3 дачкі |рэлігія = |узнагароды = }} '''Альжбета Магдалена Пузына''' (у дзявоцтве '''Агінская'''; {{ДН|||1700}} — {{ДС|||1767}}, [[Лучай]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўская]] грамадская дзяячка, мецэнатка. == Біяграфія == Паходзіла са старэйшай княжацкай лініі роду [[Агінскія|Агінскіх]] герба ўласнага, дачка [[Рыгор Антоній Агінскі|Рыгора Антонія]], [[гетман польны літоўскі|гетмана польнага літоўскага]], і Тэафіліі з [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. Атрымала добрую адукацыю. У сваім Лучайскім маёнтку арганізавала астранамічныя назіранні для вызначэння геаграфічнага становішча. Заснавала астранамічную [[Віленская абсерваторыя|абсерваторыю]] ў [[Вільня|Вільні]] і падтрымлівала яе матэрыяльна. У 1755 годзе на гэтыя мэты ахвяравала значныя сумы, а ў 1766 годзе ўклала сродкі, працэнты з якіх у памеры 6000 злотых штогод пералічваліся на патрэбы [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]]. Апроч таго, ахвяравала 3000 злотых наяўнымі. Каб атрымаць гэтыя сумы, прадала свае маёнткі ў [[Сандамірскае ваяводства (Рэч Паспалітая)|Сандамірскім ваяводстве]]. Ахвяраваныя грошы пайшлі на закупку астранамічных прылад у [[Англія|Англіі]]<ref>Павел Чудук. [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=1525 Паставы на мяжы вякоў]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и Отдых» № 41, 2006.</ref>. У 1766 годзе заснавала пры касцёле ў [[Лучай|Лучаі]] дом для місіі [[езуіты|езуітаў]]. Апроч таго, адпісала місіі значную суму грошай і перадала манахам два плошчы для будовы дома і новага [[Касцёл Святога Тадэвуша (Лучай)|касцёла ў гонар Св. Тадэвуша Апостала]]. Генерал ордэна езуітаў [[В. Рычы]] ў гонар шчодрай фундатаркі ўвёў адмысловыя малітвы ва ўсім ордэне. == У культуры == [[Адам Міцкевіч]] увасобіў Альжбету Пузыну ў сваёй паэме «[[Пан Тадэвуш]]». Адзін з герояў твора — пан Падкаморы — наступным чынам распавядаў пра часы свайго навучання ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]: {| |- | {{пачатак цытаты}} …Я сам у курсе<br /> Астранамічных ведаў быў у бурсе<br /> Галоўнай школы ў Вільні. Там за сродкі<br /> Пузынінай, багатай патрыёткі,<br /> Мы мелі тэлескоп (усе выдаткі<br /> Былі збалансаваны за падаткі<br /> {{nowrap|З двухсот двароў халопскіх — з рук у рукі),}}<br /> Падтрымлівала пані храм навукі. {{арыгінал|pl|Waścine o gwiazdach gadanie<br /> Jest tylko echem tego, co słyszałeś w szkole.<br /> Ja o cudzie - prostaków poradzić się wolę.<br /> I ja astronomiji słuchałem dwa lata<br /> W Wilnie, gdzie Puzynina, mądra i bogata<br /> Pani, oddała dochód z wioski dwiestu chłopów}} {{канец цытаты}} |} == Сям’я == Першым мужам быў Казімір Гелгуд, які памёр да 1722 года. Другім разам пабралася шлюбам з [[Антоній Міхал Пузына|Антоніем Пузынам]], сынам [[Андрэй Пузына|Андрэя]], кашталяна менскага, і Ефрасінні з [[Хжанстоўскія|Хжанстоўскіх]]. Мела з ім 3 дачкі. == Партрэты == Існуе шэраг партрэтаў Альжбеты Пузыны: адзін з іх захоўваўся ў [[Касцёл Святога Іуды Тадэвуша (Лучай)|Лучайскім касцёле]], але да нашага часу яго перавезлі ў [[Віцебскі мастацкі музей]] (1992). Яшчэ два партрэты вядомай мецэнаткі захоўваліся ў [[Віленская абсерваторыя|Віленскай абсерваторыі]]: у маладым і сталым веку (абодва цяпер у [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]); а над галоўным уваходам змяшчаўся барэльеф з яе партрэтам і манаграмай. Апроч таго, у аддзеле гравюраў музея старажытнасцей у [[Вільня|Вільні]] меўся партрэт А. Пузыны з лацінскім надпісам, у якім выказвалася ўдзячнасць езуіцкага калегіума. === Галерэя === <gallery widths=150 heights=150 caption="Іканаграфія Альжбеты Пузыны з Агінскіх" class="center"> Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|[[І. Эгельфельдэр]], XVIII стагоддзе Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|[[І. Эгельфельдэр]], каля 1751 Alžbieta Puzyna. Альжбета Пузына (XVIII).jpg|Невядомы мастак, XVIII стагоддзе Alžbieta Ahinskaja. Альжбета Агінская.jpg|Невядомы мастак, XVIII—XIX стагоддзі </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 10 сакавіка 2011 | url = http://westki.info/artykuly/4940/elzbeta-ahіnskaiapuzyna | title = Эльжбета Агінская-Пузына | format = | work = | publisher = [[Westki.info]] | language = | postscript = }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web | date = 10 сакавіка 2011 | url = http://postavy.euro.ru/puzinina.html | title = Эльжбета Пузыніна (Агінская) | publisher = [http://postavy.euro.ru Сайт Паставаў] | accessdate = 25 красавіка 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304141742/http://postavy.euro.ru/puzinina.html | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пузына Альжбета}} [[Катэгорыя:Агінскія|Альжбета]] [[Катэгорыя:Пузыны|Альжбета]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пастаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] ke0le9aliwk40zenc6v9ke6hcmcfkou 2 653452 5120135 5119767 2026-04-02T19:14:54Z DBatura 73587 /* Выступленне Літвы */ 5120135 wikitext text/x-wiki {{Main|Беларуска-літоўскія адносіны|Беларуская АЭС}} {{Грамадзянскі канфлікт |загаловак = Канфлікт вакол Беларускай АЭС |частка = [[Дыскусія аб атамнай энергіі]] |выява = [[Выява:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|300пкс]] |апісанне = БелАЭС падчас будаўніцтва. |дата = з [[26 красавіка]] [[2008]] | месца = | каардынаты = |прычыны = будаўніцтва БелАЭС | мэты = | метады = дыскусіі, вулічныя акцыі, санкцыі, [[інфармацыйная вайна]]<ref>[https://lv.sputniknews.ru/20190430/Nosovich-Litva-vedet-postoyannuyu-informatsionnuyu-voynu-protiv-BelAES-11455105.html Носович: Литва ведет постоянную информационную войну против БелАЭС] {{Wayback|url=https://lv.sputniknews.ru/20190430/Nosovich-Litva-vedet-postoyannuyu-informatsionnuyu-voynu-protiv-BelAES-11455105.html |date=20210603213543 }} // Sputnik, 30 апреля 2019</ref>, [[Хакерская атака|хакерскія атакі]]<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60854a3c9a794725531600b4 |title=В Минске сообщили о взломе хакерами сайта Белорусской АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213006/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60854a3c9a794725531600b4 |url-status=live }}</ref> | статус = ''працягваецца'' | вынік = | бок1 = {{Tree list}} * {{Сцягафікацыя|Беларусь}} ** [[File:Эмблема СМ РБ (cropped).png|22px]] [[Урад Беларусі]] *** [[File:Міністэрства энергетыкі РБ.png|22px]] [[File:Emblem of the Ministry of Energy of the Republic of Belarus (2021).jpg|22px]] [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Мінэнерга]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} ** [[Расатам]] ** [[Атамстройэкспарт]] * Міжнародныя арганізацыі: ** [[Файл:International Atomic Energy Agency Logo.svg|22px]] [[МАГАТЭ]]<ref>Алексей Ильяшевич [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20210319-magate-i-strany-pribaltiki-otkazalis-podderzhat-litvu-v-borbe-s-belaes/ МАГАТЭ и страны Прибалтики отказались поддержать Литву в борьбе с БелАЭС] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20210319-magate-i-strany-pribaltiki-otkazalis-podderzhat-litvu-v-borbe-s-belaes/ |date=20210603212044 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 19 марта 2021</ref> | бок2 = {{Tree list}} * {{Сцягафікацыя|Літва}}: ** [[File:Lietuvos Respublikos Vyriausybės logotipas.svg|22px]] [[Урад Літвы]] *** [[File:Aplinkos ministerija (logotipas).jpg|22px]] [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літвы|Міністэрства навакольнага асяроддзя]] *** [[File:ENMIN logo.svg|22px]] [[Міністэрства энергетыкі Літвы|Мінэнерга]] * {{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Беларуская апазіцыя]] ** Акцыя «[[Чарнобыльскі шлях]]» ** [[File:Logo of the Coordination Council of Belarus.svg|22px]] [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]<ref>{{Cite web |url=https://www.b-g.by/news/svetlana-tihanovskaya-o-zapuske-aes-lukashenko-riskuet-narodom-kotoryiy-perezhil-chernobyil/ |title=Светлана Тихановская – о запуске АЭС: Лукашенко рискует народом, который пережил Чернобыль |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/https://www.b-g.by/news/svetlana-tihanovskaya-o-zapuske-aes-lukashenko-riskuet-narodom-kotoryiy-perezhil-chernobyil/ |url-status=live }}</ref> ** [[File:Smiling Sun English Language.svg|22px]] [[Беларуская антыядзерная кампанія]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nv-online.info/2020/12/01/belorusskaja-antijadernaja-kampanija-vystupila-s-zajavleniem-o-chp-na-belajes-chto-sluchilos.html |title=Белорусская антиядерная кампания выступила с заявлением о ЧП на БелАЭС: что случилось? |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212039/https://www.nv-online.info/2020/12/01/belorusskaja-antijadernaja-kampanija-vystupila-s-zajavleniem-o-chp-na-belajes-chto-sluchilos.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=eadaily.com/ru/news/2020/01/15/v-litve-sozdali-obshchestvennoe-dvizhenie-soprotivleniya-belorusskoy-aes |title=В Литве создали общественное движение сопротивления Белорусской АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/eadaily.com/ru/news/2020/01/15/v-litve-sozdali-obshchestvennoe-dvizhenie-soprotivleniya-belorusskoy-aes |url-status=live }}</ref> | ключавыяфігуры1 = [[Аляксандр Лукашэнка]]<br>[[Уладзімір Мікалаевіч Патупчык|Уладзімір Патупчык]]<br>[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]]<br>[[Аляксей Яўгенавіч Ліхачоў|Аляксей Ліхачоў]]<br>[[Рафаэль Гросі]] | ключавыяфігуры2 = [[Даля Грыбаўскайтэ]]<br>[[Гітанас Наўседа]]<br> [[Андруса Кубілюса]]<br>[[Ірэна Дзягутэнэ]]<br>[[Арвідас Секмокас]]<br>[[Дайнюс Крэйвіс]] }} '''Канфлікт вакол Беларускай АЭС'''<ref>{{Cite web |url=https://lv.sputniknews.ru/belajes_15062017/ |title=Конфликт вокруг БелАЭС — Sputnik Латвия |access-date=2021-06-05 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605185130/https://lv.sputniknews.ru/belajes_15062017/ |url-status=live }}</ref><ref>Наталья Макушина. [https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%8D%D1%81-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5/a-16980823 Комментарий: Литва и Беларусь разошлись во взглядах на АЭС в Островце] {{Wayback|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%8D%D1%81-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5/a-16980823 |date=20210605185128 }} // Deutsche Welle, 28.07.2013</ref> — спрэчкі, звязаныя з пабудовай [[Беларуская АЭС|атамнай электрастанцыяй у Беларусі]], размешчанай у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], за 40 км ад сталіцы [[Літва|Літвы]] [[Вільнюс]]а. == Перадгісторыя == Праект будаўніцтва Беларускай АЭС упершыню разглядаўся ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў<ref name="history.aes">''Монзуль В. Ю.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_171423.pdf Мирный атом в БССР] {{Wayback|url=http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_171423.pdf |date=20180211071545 }} // Беларуская думка № 1 2018 — С. 63—70.</ref>. Дадзенае пытанне ўздымалася і ў пачатку 1990-х. [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук]] было вызначана больш за 70 патэнцыйных пляцовак для размяшчэння станцыі<ref>[http://news.tut.by/126996.html Почему белорусская АЭС разместится именно в Гродненской области] {{Wayback|url=http://news.tut.by/126996.html |date=20090327032648 }} // TUT.BY, 20.01.2009</ref>. У далейшым многія пляцоўкі адсеяліся па розных прычынах. У выніку, калі ў 2006 годзе да пытання аб будаўніцтве АЭС вярнуліся, было вызначана 4 магчымыя варыянты размяшчэння станцыі: Краснапалянская, Кукшынаўская, Верхнядзвінская і Астравецкая пляцоўкі. У снежні 2008 года ў якасці месца будаўніцтва вызначана апошняя<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/economic/2008/12/19/ic_articles_113_160442/ Белорусскую атомную станцию построят в Островце]</ref>. [[Працы па выемцы грунту]] пачаліся ў 2011 годзе, а само будаўніцтва — вясной 2012 года. Значную дапамогу аказала [[Расія]], якая дала краіне крэдыт і сваіх спецыялістаў. Фізічны запуск першага блока АЭС адбыўся ў жніўні 2020 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2020/08/19/pervyj-energoblok-belaes-polnostiu-vvedut-v-ekspluataciiu-v-nachale-2021-goda.html|title=Первый энергоблок БелАЭС полностью введут в эксплуатацию в начале 2021 года|website=Российская газета|access-date=2020-08-21|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030014546/https://rg.ru/2020/08/19/pervyj-energoblok-belaes-polnostiu-vvedut-v-ekspluataciiu-v-nachale-2021-goda.html|url-status=live}}</ref>. Афіцыйны запуск першага блока Беларускай АЭС адбыўся 7 лістапада з удзелам прэзідэнта краіны [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=Первый энергоблок БелАЭС запущен – он работает на мощности 400 МВт|author=|url=https://minsknews.by/pervyj-energoblok-belaes-zapushhen-on-rabotaet-na-moshhnosti-400-mvt/|website=Минск-Новости|date=|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130195641/https://minsknews.by/pervyj-energoblok-belaes-zapushhen-on-rabotaet-na-moshhnosti-400-mvt/}}</ref>. Ліцэнзія на камерцыйную эксплуатацыю першага энергаблока выдадзена ў чэрвені 2021 года<ref>[https://www.belta.by/society/view/belorusskoj-aes-vydana-litsenzija-na-ekspluatatsiju-pervogo-energobloka-belaes-444180-2021/ Белорусской АЭС выдана лицензия на эксплуатацию первого энергоблока] {{Wayback|url=https://www.belta.by/society/view/belorusskoj-aes-vydana-litsenzija-na-ekspluatatsiju-pervogo-energobloka-belaes-444180-2021/ |date=20210603052350 }} // Информационное агентство БелТА</ref>. == Пазіцыі бакоў == === За === Яшчэ да будаўніцтва ўлады краіны меркавалі, што станцыя зможа акупіцца за кошт не толькі ўнутранага спажывання энергіі, але таксама экспарту за мяжу<ref name="сб"/><ref name="tut.by2020"/>. За каля 19 гадоў аб’ект павінен цалкам акупіцца, пасля чаго ён пачне прыносіць рэальны прыбытак у рэспубліканскі бюджэт<ref name="авдотин"/>. Згодна з [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрству энергетыкі Рэспублікі Беларусь]], праца АЭС дасць магчымасць вывесці да 2025 года каля 1 ГВт састарэлых магутнасцяў і, згодна з канцэпцыяй энергетычнай бяспекі Беларусі, да 2035 года на ЦЭЦ будзе вырабляцца 23,2 мільярда кілават-гадзін электраэнергіі (для параўнання, у 2020 годзе — 31,85 мільярда кілават-гадзін). Да будаўніцтва Беларусь вырабляла каля 38 мільярдаў кілават-гадзін, 95% электраэнергіі выпрацоўвалася з прыроднага газу, імпартаванага з Расіі<ref name="авдотин"/>. Адначасова на фоне планаванага змяншэння спажывання газу чакалася скарачэнне выкіду [[вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]] прыкладна на 10 мільёнаў тон<ref name="авдотин">Алексей Авдотин. [https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210403-zachem-belarusi-atomnaya-stantsiya-vygoda-ot-belaes-v-tsifrakh/ Зачем Беларуси атомная станция: выгода от БелАЭС в цифрах] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210403-zachem-belarusi-atomnaya-stantsiya-vygoda-ot-belaes-v-tsifrakh/ |date=20210603212041 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 3 апреля 2021</ref>. Былы віцэ-прэм’ер Рэспублікі Беларусь [[Уладзімір Ільіч Сямашка|Уладзімір Сямашка]] у свой час адзначаў, што залежнасць ад атамнага паліва будзе бяспечней нафтагазавай залежнасці. Таксама ўвод АЭС дазволіць адмовіцца ад выкарыстання самых неэфектыўных цеплавых электрастанцый<ref name="tut.by2020">[https://news.tut.by/economics/690727.html «Теперь понятно». БелАЭС вот-вот запустят. Кто купит энергию и какие будут тарифы?] {{Wayback|url=https://news.tut.by/economics/690727.html |date=20210603212041 }} // TUT.BY, 30 июня 2020</ref>. На думку аналітыка Беларускага цэнтра стратэгічных даследаванняў Кацярыны Рэчыц, валоданне тэхналогіямі мірнага атама надасць дзяржаве вагу і ўплыў на сусветнай арэне. Беларусь можа пачаць атрымліваць перавагі на рэсурсным полі і цэлы комплекс разнастайных выгод. У прыватнасці, станцыя стане базай для больш актыўнага індустрыяльнага і навукова-кадравага развіцця эканомікі, сродкам стрымлівання змяненняў клімату. Праект варта разглядаць не толькі як значны крок у павышэнні энергетычнай і нацыянальнай бяспекі краіны, але і як драйвер развіцця дзяржавы ў самых разнастайных напрамках<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/atom-sozidaniya.html Введение в эксплуатацию АЭС — шаг, ведущий к укреплению независимости Беларуси] {{Wayback|url=https://www.sb.by/articles/atom-sozidaniya.html |date=20210603212040 }} // СБ. Беларусь Сегодня, 13 ноября 2020</ref>. Увод у эксплуатацыю атамнай электрастанцыі і паступовае рэфармаванне АЭС Беларусі можа прывесці да прыкметных змен і транспартнай сістэмы краіны. Вытворчасць атамнай энергіі, кошт якой у 1,5-2 разы танней у параўнанні з цеплавымі станцыямі, дазволіць значна знізіць спажыванне паліўна-энергетычных рэсурсаў чыгуначным транспартам і павялічыць маршрутную хуткасць руху грузавых і пасажырскіх цягнікоў. Калі на 2019 год сабекошт вытворчасці электраэнергіі ў рамках аб’яднанай энергетычнай сістэмы Беларусі вагаецца ў межах ад 10 да 11,5 цэнта за кВт/г, то пры поўнай загрузцы БелАЭС агульная сабекошт электраэнергіі можа знізіцца да 9 цэнтаў за кВт/г. Такім чынам, адбудзецца паступовае патанненне электраэнергіі да 15% не толькі для жыхароў краіны, але і для ўсяго прамысловага комплексу і чыгуначнай сістэмы<ref>Денис Ивановский. [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/17072019-kakuyu-vygodu-prineset-belaes-belorusam-i-pochemu-litva-protiv/ Какую выгоду принесет БелАЭС белорусам и почему Литва против?] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/17072019-kakuyu-vygodu-prineset-belaes-belorusam-i-pochemu-litva-protiv/ |date=20210603212043 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 17 июля 2019</ref>. === Супраць === Праціўнікі БелАЭС падзяляюць меркаванне аб тым, што яе існаванне стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання ядзернай зброі, а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання [[радыеактыўныя адкіды|радыеактыўных адкідаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2021-06-03|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}</ref>. Таксама праблемным пытаннем стала акупнасць станцыі, з прычыны таго, што Літоўская Рэспубліка сабатуе экспарт энергіі ў краіны [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]<ref>Юрий Шейко. [https://m.dw.com/ru/litva-vs-belajes-ili-nuzhna-li-komu-to-jelektrojenergija-iz-belarusi/a-55529167 Литва против БелАЭС, или Нужна ли кому-то электроэнергия из Беларуси] // Deutsche Welle, 7 ноября 2020</ref>. Як пісалася ў апазіцыйных беларускіх СМІ, якія спасылаліся на некаторых экспертаў, абраная пляцоўка для будаўніцтва атамнай станцыі непрымальная, бо побач з АЭС знаходзіцца разлом зямной кары, дзе ў 1909 годзе нібыта быў зарэгістраваны самы моцны землятрус на тэрыторыі краіны. Пад сумнеў ставілася і надзейнасць усёй сістэмы і канструкцыі станцыі, паколькі пры будаўніцтве дапушчаныя шэраг парушэнняў, адбылося некалькі няштатных сітуацый<ref>{{Cite web |url=https://www.intex-press.by/2017/04/26/sem-prichin-pochemu-belarusi-ne-nuzhna-aes/ |title=Семь причин, почему Беларуси не нужна АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/https://www.intex-press.by/2017/04/26/sem-prichin-pochemu-belarusi-ne-nuzhna-aes/ |url-status=live }}</ref>. Усё гэта стварае пагрозу аварыйнай сітуацыі, што можа прывесці да паўтарэння [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы 1986 года]]. Гэтым разам пад удар трапіць значная частка Беларусі і Літвы, у тым ліку Вільнюс<ref name="лопата">Раймундас Лопата. [https://theins.ru/opinions/raimundas-lopata/zapusk-pervogo-reaktora Чернобыль — можем повторить? Почему только что построенная БелАЭС опасна и экономически невыгодна] {{Wayback|url=https://theins.ru/opinions/raimundas-lopata/zapusk-pervogo-reaktora |date=20210603212039 }} // The Insider, 7 августа 2020</ref>. У снежні 2021 года журналісты-следчыя са спасылкай на [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] заявілі аб атрыманні дакументаў, дзе былі выяўлены 18 тысяч недахопаў першага энергаблока станцыі (на лістапад 2021 года пяць тысяч з іх не былі ліквідаваныя, а ў снежні таго ж года абноўлены спіс утрымліваў тры тысячы заўваг)<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://belsat.eu/ru/programs/21-12-2021-aes-tsennoe-priobretenie-ili-istochnik-beskonechnyh-poter-rassledovanie-belcata |title=АЭС – ценное приобретение или источник бесконечных потерь? Расследование «Белсата» |website=[[Белсат]] |date=2021-12-21 |access-date=2024-04-10 |url-status=live |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418165330/https://belsat.eu/ru/programs/21-12-2021-aes-tsennoe-priobretenie-ili-istochnik-beskonechnyh-poter-rassledovanie-belcata }}</ref>. На думку прафесара Інстытута міжнародных адносін і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] Раймундаса Лапата, беларускія і расійскія ўлады праз АЭС імкнуцца не даць Літве выйсці з электрычнага кальца [[БРЭЛЛ]], дазволіўшы ёй і іншым краінам [[Прыбалтыка|Балтыі]] далучыцца да кантынентальнай еўрапейскай сістэмы. Для Літвы сам удзел у БРЭЛЛ па сутнасці з’яўляецца парушэннем [[Канстытуцыя Літвы|Канстытуцыі краіны]], дзе прапісана: ''«... ніколі і ні пад якім выглядам не далучацца да любых новаствораных на аснове [[постсавецкая прастора|былога СССР]] палітычных, ваенных, эканамічных ці іншых саюзаў альбо садружнасці дзяржаў»''. З яго пункту гледжання, Расія энэргетычную залежнасць з лёгкасцю ператварае ў інструмент палітычнай залежнасці, які рана ці позна становіцца зброяй у [[гібрыдная вайна|гібрыдных войнах]] за дамінаванне на постсавецкай прасторы<ref name="лопата"/>. == Ход падзей == === Выступленне беларускай грамадскасці === 26 красавіка ў Мінску праходзіць штогадовая акцыя «[[Чарнобыльскі шлях]]», у 2008 годзе ў ёй прыняло ўдзел каля дзвюх тысяч чалавек. Удзельнікі акцыі разгарнулі расцяжкі «Атамная энергія — гэта тупік» і «Мы супраць ядзернага рэактара» і скандавалі лозунг «Атам мірным не бывае!». Шэсце прайшло па традыцыйным маршруце ад Акадэміі навук да [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]]<ref name="ЧШ">''Адарья ГУШТЫН'' [https://www.naviny.media/rubrics/society/2015/04/26/ic_articles_116_188747 Как менялся «Чернобыльский шлях». 1996—2014]{{Недоступная ссылка}} // naviny.by</ref>. 26 красавіка 2009 года ля Акадэміі навук пачалася новая акцыя. Там перад тысячай мітынгоўцаў выступалі лідары апазіцыі, яны ўспаміналі ахвяр Чарнобыльскай катастрофы, казалі пра тое, што ўлады хаваюць наступствы аварыі, выступалі супраць будаўніцтва АЭС у Беларусі. Дэманстранты трымалі ў руках транспаранты: «Мы супраць ядзернага реактара», «Альтэрнатыва ёсць», «Не заводу ядахімікатаў за 25 км ад Мінска» і іншыя плакаты. Каля Чарнобыльскай капліцы 400 чалавек правялі жалобны мітынг. Удзельнікі мітынгу памаліліся за ўсіх ахвяраў Чарнобыля і тых, хто жыве на забруджаных тэрыторыях. Акцыя завяршылася выкананнем гімна «[[Магутны Божа]]» і прайшла без затрыманняў<ref name="ЧШ"/>. 26 красавіка 2011 года 500 чалавек сабралася ў парку Дружбы народаў. Падчас мітынгу яго ўдзельнікі прынялі тры рэзалюцыі. Трэцяя рэзалюцыя тычылася недапушчэння будаўніцтва АЭС у Беларусі. Мітынг завяршыўся малітвай ля Чарнобыльскай капліцы<ref name="ЧШ"/>. 26 красавіка 2012 года мітынгоўцы сабраліся ля Акадэміі навук. Калона пачала рух да плошчы Бангалор. Па шляху на мітынгоўцаў напалі невядомыя, зламалі дрэўкі двух сцягоў, якія прынеслі [[ЛГБТ-актывіст]]ы, і папрасілі прадстаўнікоў секс-меншасцяў перайсці з сярэдзіны калоны ў яе хвост. У парку Дружбы народаў адбыўся мітынг, пасля чаго ўдзельнікі акцыі ўсклалі кветкі да Чарнобыльскай капліцы. «Чарнобыльскі шлях-2012» прайшоў пад знакам патрабавання адмены будаўніцтва Астравецкай АЭС і вызвалення палітвязняў. Пасля акцыі было затрымана 40 чалавек.<ref name="ЧШ"/> 26 красавіка 2016 года ў Мінску прайшоў чарговы мітынг — увечары мітынгоўцы сабраліся каля кінатэатра «Кастрычнік», адкуль яны ішлі да плошчы Бангалор. Пратэстоўцы скандавалі: «Жыве Беларусь!», «Не АЭС у Беларусі!» і «Атам мірным не бывае», неслі плакаты з надпісамі супраць будаўніцтва Беларускай АЭС. Ля месца правядзення мітынгу — Чарнобыльскай капліцы, супрацоўнікі [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]] даглядалі тых, хто прыходзіў; большасць удзельнікаў акцыі адмовілася праходзіць дагляд, мітынг скончыўся ля міліцэйскіх пунктаў пропуску<ref>[http://news.tut.by/politics/494115.html В Минске пройдет Чернобыльский шлях] {{Wayback|url=http://news.tut.by/politics/494115.html |date=20161106074919 }}. TUT.BY проведет прямую трансляцию</ref>. === Выступленне Літвы === 7 мая 2010 года [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літвы]] распаўсюдзіла афіцыйную пазіцыю ў адносінах да беларускай АЭС. Па заяве літоўскага боку, «патрабаванні міжнароднай канвенцыі Эспаа не выкананы»<ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/rubrics/society/2010/05/11/ic_articles_116_167751|title=Литва против Островецкой АЭС|author=Татьяна НОВИКОВА|date=2010-05-11|publisher=naviny.by|access-date=2019-12-14|url-status=unfit}}</ref>. Па словах прэм'ер-міністра Літоўскай Рэспублікі [[Андрус Кубілюс|Андруса Кубілюса]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.delfi.lt/news/politics/litva-budet-borotsya-s-aes-u-sebya-na-granice-cherez-es-i-obse.d?id=43420307|title=Литва будет бороться с АЭС у себя на границе через ЕС и ОБСЕ|author=Юстина Юршите|publisher=DELFI|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182422/https://ru.delfi.lt/news/politics/litva-budet-borotsya-s-aes-u-sebya-na-granice-cherez-es-i-obse.d?id=43420307|url-status=live}}</ref>, не завершаны даследаванні ўздзеяння на навакольнае асяроддзе абедзвюх запланаваных АЭС у Беларусі і Калінінградскай вобласці, а таму Літва будзе змагацца супраць атамных электрастанцый праз Еўрапейскі Саюз і [[АБСЕ]]. Прапанова Літвы (правесці выпрабаванні на надзейнасць усіх АЭС у Еўрапейскім Саюзе і за яго межамі) было адобрана [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскім Саветам]]<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/world/219862.html|title=ЕС одобрил идею Литвы о проверках АЭС соседей на надежность|date=2011-03-25|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182257/https://news.tut.by/world/219862.html|url-status=dead}}</ref> 16 жніўня 2012 года спікер Літоўскага [[Сейм Літвы|Сейма]] [[Ірэна Дзягутэнэ]] заявіла, што ўзняла пытанне перад спікерамі парламентаў краін Прыбалтыкі і [[Паўночная Еўропа|Паўночных краін]] аб неабходнасці абмежавання пакупак электраэнергіі з Балтыйскай і Беларускай АЭС<ref>{{Cite web|url=http://www.severinform.ru/index.php?page=newsfull&date=16-08-2012&newsid=167557&rg=8&pr=0|title=Председатель Сейма Литвы сравнила Балтийскую и Белорусскую АЭС с «холодильником или телевизором»|publisher=www.severinform.ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716005131/http://www.severinform.ru/index.php?page=newsfull&date=16-08-2012&newsid=167557&rg=8&pr=0|url-status=live}}</ref>. 15 июня 2017 года в Сейме принят закон «О признании небезопасной атомной электростанции в Островецком районе Республики Беларусь, которая представляет угрозу для национальной безопасности, окружающей среды и здоровья населения Литовской Республики»<ref>{{Cite web |url=https://lt.sputniknews.ru/politics/20200622/12411533/Konservator-vozmutilsya-vyskazyvaniyami-litovskogo-politika-o-BelAES.html |title=Консерватор возмутился высказываниями литовского политика о БелАЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2020-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623073507/https://lt.sputniknews.ru/politics/20200622/12411533/Konservator-vozmutilsya-vyskazyvaniyami-litovskogo-politika-o-BelAES.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://lt.sputniknews.ru/economy/20170615/3225122/sejm-zakonom-priznal-belaehs-ugrozoj-dlya-litvy.html|title=Сейм законом признал БелАЭС угрозой для Литвы|website=Sputnik Литва|access-date=2020-09-28|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180026/https://lt.sputniknews.ru/economy/20170615/3225122/sejm-zakonom-priznal-belaehs-ugrozoj-dlya-litvy.html|url-status=live}}</ref>. Весной 2019 года литовский премьер-министр [[Сквернялис, Саулюс|Саулюс Сквернялис]] призвал превратить строящуюся БелАЭС в электростанцию, работающую на газе. Белоруссия отклонила данное предложение<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2019/4/30/975821.html|title=Минск отклонил предложение Литвы по БелАЭС|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|lang=ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716013213/https://vz.ru/news/2019/4/30/975821.html|url-status=live}}{{не АИ}}</ref>. === Срыв блокады станции === Литва ещё с 2016 года собиралась блокировать импорт электроэнергии из Белоруссии и пыталась договориться о недопуске электроэнергии с БелАЭС [[Латвия|Латвией]], [[Эстония|Эстонией]], [[Польша|Польшей]] и [[Финляндия|Финляндией]], но эту инициативу поддержала только Польша<ref>{{Cite web |url=https://lv.sputniknews.ru/world/20190313/11139616/Belarusi-litovskij-SPG-ne-nuzhen-Minjenergo-otverglo-ideju-Skvernjalisa.html |title=Беларуси литовский СПГ не нужен: в Минэнерго отвергли идею Сквернялиса |access-date=2021-06-03 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609003422/https://lv.sputniknews.ru/world/20190313/11139616/Belarusi-litovskij-SPG-ne-nuzhen-Minjenergo-otverglo-ideju-Skvernjalisa.html |url-status=live }}</ref>. Согласно сообщению министра энергетики Белоруссии [[Потупчик, Владимир Николаевич|Владимира Потупчика]], «экспорт электроэнергии в Литву в 2017 году составил 146,5 млн кВт·ч, а только в 1 квартале 2018 г. — уже 381,9 млн кВт·ч»<ref>{{Cite web |url=https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 |title=БелАЭС и БРЭЛЛ — политическая игра вокруг экономических проектов |access-date=2021-06-03 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609003424/https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 |url-status=live }}</ref>, поэтому в Минске посчитали абсурдными заявления литовской стороны о бойкоте поставок электроэнергии с Белорусской АЭС. К 2025 году страны Балтии планируют отключиться от энергетического кольца с Россией и Белоруссией, так называемого БРЭЛЛ. Экс-министр энергетики Литвы Арвидас Секмокас считал, что государство не сможет избежать покупки электроэнергии с БелАЭС, будет вынуждена покупать через посредников, например, через Польшу, и никто не сможет догадаться, откуда именно она взята<ref>[https://energobelarus.by/news/Belarus/kuda_minenergo_khochet_eksportirovat_izbytki_elektroenergii_s_belaes/ Куда Минэнерго хочет экспортировать избытки электроэнергии с БелАЭС] {{Wayback|url=https://energobelarus.by/news/Belarus/kuda_minenergo_khochet_eksportirovat_izbytki_elektroenergii_s_belaes/ |date=20190609003423 }} // energobelarus.by</ref>. Как показали события после запуска станции страна не смогла отказаться даже от прямых поставок белорусского электричества из-за его дефицита в Литве. По заявлению от 5 февраля 2021 года главы Минэнерго прибалтийской республики Дайнюс Крейвис, за последние 10 суток через литовско-белорусскую перемычку поступило 154 млн кВт·ч, из них 50 % или 77 млн кВт·ч — это электроэнергия, полученная на БелАЭС, а ещё 50 % — электричество из России. Чиновник рассказал на заседании Комитета национальной безопасности и обороны Сейма Литвы, что энергию Вильнюс по бумагам покупает на латвийской бирже. Однако границу с Латвией электричество не пересекает, а напрямую поступает из Белоруссии. Он отметил, что власти уже потратили 4 млн евро за полученное электричество из Белоруссии, а за год заплатят Минску 120 миллионов евро. Крейвис предположил, что полученные деньги белорусское руководство потратит на постройку второго и третьего энергоблоков, и получится, что Литва сама профинансирует объект<ref>{{Cite web |url=https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |title=ЛИТВА ЗАПЛАТИЛА МИНСКУ 4 МЛН ЕВРО ЗА 10 ДНЕЙ «ОТКАЗА» ОТ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ С БЕЛАЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208154608/https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |url-status=live }}</ref>. == См. также == * [[Антиядерное движение]] * [[Энергетика Белоруссии]] * [[Игналинская АЭС]] == Примечания == {{примечания|2}} == Ссылки == * [http://www.belaes.by/ Официальный сайт РУП «Белорусская атомная электростанция»] * [https://www.france24.com/en/20171126-belarus-nuclear-power-plant-stirs-fears-lithuania Belarus nuclear power plant stirs fears in Lithuania] // France 24, 26 ноября 2017 * Юрий Павловец. [https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 БелАЭС и БРЭЛЛ – политическая игра вокруг экономических проектов] // Ритм Евразии, 31 мая 2018 8r2f3wgap8sexdfbjtyva76crmxolen 5120325 5120135 2026-04-03T08:36:20Z DBatura 73587 /* Выступленне Літвы */ 5120325 wikitext text/x-wiki {{Main|Беларуска-літоўскія адносіны|Беларуская АЭС}} {{Грамадзянскі канфлікт |загаловак = Канфлікт вакол Беларускай АЭС |частка = [[Дыскусія аб атамнай энергіі]] |выява = [[Выява:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|300пкс]] |апісанне = БелАЭС падчас будаўніцтва. |дата = з [[26 красавіка]] [[2008]] | месца = | каардынаты = |прычыны = будаўніцтва БелАЭС | мэты = | метады = дыскусіі, вулічныя акцыі, санкцыі, [[інфармацыйная вайна]]<ref>[https://lv.sputniknews.ru/20190430/Nosovich-Litva-vedet-postoyannuyu-informatsionnuyu-voynu-protiv-BelAES-11455105.html Носович: Литва ведет постоянную информационную войну против БелАЭС] {{Wayback|url=https://lv.sputniknews.ru/20190430/Nosovich-Litva-vedet-postoyannuyu-informatsionnuyu-voynu-protiv-BelAES-11455105.html |date=20210603213543 }} // Sputnik, 30 апреля 2019</ref>, [[Хакерская атака|хакерскія атакі]]<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60854a3c9a794725531600b4 |title=В Минске сообщили о взломе хакерами сайта Белорусской АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213006/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60854a3c9a794725531600b4 |url-status=live }}</ref> | статус = ''працягваецца'' | вынік = | бок1 = {{Tree list}} * {{Сцягафікацыя|Беларусь}} ** [[File:Эмблема СМ РБ (cropped).png|22px]] [[Урад Беларусі]] *** [[File:Міністэрства энергетыкі РБ.png|22px]] [[File:Emblem of the Ministry of Energy of the Republic of Belarus (2021).jpg|22px]] [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Мінэнерга]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} ** [[Расатам]] ** [[Атамстройэкспарт]] * Міжнародныя арганізацыі: ** [[Файл:International Atomic Energy Agency Logo.svg|22px]] [[МАГАТЭ]]<ref>Алексей Ильяшевич [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20210319-magate-i-strany-pribaltiki-otkazalis-podderzhat-litvu-v-borbe-s-belaes/ МАГАТЭ и страны Прибалтики отказались поддержать Литву в борьбе с БелАЭС] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20210319-magate-i-strany-pribaltiki-otkazalis-podderzhat-litvu-v-borbe-s-belaes/ |date=20210603212044 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 19 марта 2021</ref> | бок2 = {{Tree list}} * {{Сцягафікацыя|Літва}}: ** [[File:Lietuvos Respublikos Vyriausybės logotipas.svg|22px]] [[Урад Літвы]] *** [[File:Aplinkos ministerija (logotipas).jpg|22px]] [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літвы|Міністэрства навакольнага асяроддзя]] *** [[File:ENMIN logo.svg|22px]] [[Міністэрства энергетыкі Літвы|Мінэнерга]] * {{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Беларуская апазіцыя]] ** Акцыя «[[Чарнобыльскі шлях]]» ** [[File:Logo of the Coordination Council of Belarus.svg|22px]] [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]<ref>{{Cite web |url=https://www.b-g.by/news/svetlana-tihanovskaya-o-zapuske-aes-lukashenko-riskuet-narodom-kotoryiy-perezhil-chernobyil/ |title=Светлана Тихановская – о запуске АЭС: Лукашенко рискует народом, который пережил Чернобыль |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/https://www.b-g.by/news/svetlana-tihanovskaya-o-zapuske-aes-lukashenko-riskuet-narodom-kotoryiy-perezhil-chernobyil/ |url-status=live }}</ref> ** [[File:Smiling Sun English Language.svg|22px]] [[Беларуская антыядзерная кампанія]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nv-online.info/2020/12/01/belorusskaja-antijadernaja-kampanija-vystupila-s-zajavleniem-o-chp-na-belajes-chto-sluchilos.html |title=Белорусская антиядерная кампания выступила с заявлением о ЧП на БелАЭС: что случилось? |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212039/https://www.nv-online.info/2020/12/01/belorusskaja-antijadernaja-kampanija-vystupila-s-zajavleniem-o-chp-na-belajes-chto-sluchilos.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=eadaily.com/ru/news/2020/01/15/v-litve-sozdali-obshchestvennoe-dvizhenie-soprotivleniya-belorusskoy-aes |title=В Литве создали общественное движение сопротивления Белорусской АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/eadaily.com/ru/news/2020/01/15/v-litve-sozdali-obshchestvennoe-dvizhenie-soprotivleniya-belorusskoy-aes |url-status=live }}</ref> | ключавыяфігуры1 = [[Аляксандр Лукашэнка]]<br>[[Уладзімір Мікалаевіч Патупчык|Уладзімір Патупчык]]<br>[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]]<br>[[Аляксей Яўгенавіч Ліхачоў|Аляксей Ліхачоў]]<br>[[Рафаэль Гросі]] | ключавыяфігуры2 = [[Даля Грыбаўскайтэ]]<br>[[Гітанас Наўседа]]<br> [[Андруса Кубілюса]]<br>[[Ірэна Дзягутэнэ]]<br>[[Арвідас Секмокас]]<br>[[Дайнюс Крэйвіс]] }} '''Канфлікт вакол Беларускай АЭС'''<ref>{{Cite web |url=https://lv.sputniknews.ru/belajes_15062017/ |title=Конфликт вокруг БелАЭС — Sputnik Латвия |access-date=2021-06-05 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605185130/https://lv.sputniknews.ru/belajes_15062017/ |url-status=live }}</ref><ref>Наталья Макушина. [https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%8D%D1%81-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5/a-16980823 Комментарий: Литва и Беларусь разошлись во взглядах на АЭС в Островце] {{Wayback|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%8D%D1%81-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5/a-16980823 |date=20210605185128 }} // Deutsche Welle, 28.07.2013</ref> — спрэчкі, звязаныя з пабудовай [[Беларуская АЭС|атамнай электрастанцыяй у Беларусі]], размешчанай у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], за 40 км ад сталіцы [[Літва|Літвы]] [[Вільнюс]]а. == Перадгісторыя == Праект будаўніцтва Беларускай АЭС упершыню разглядаўся ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў<ref name="history.aes">''Монзуль В. Ю.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_171423.pdf Мирный атом в БССР] {{Wayback|url=http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_171423.pdf |date=20180211071545 }} // Беларуская думка № 1 2018 — С. 63—70.</ref>. Дадзенае пытанне ўздымалася і ў пачатку 1990-х. [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук]] было вызначана больш за 70 патэнцыйных пляцовак для размяшчэння станцыі<ref>[http://news.tut.by/126996.html Почему белорусская АЭС разместится именно в Гродненской области] {{Wayback|url=http://news.tut.by/126996.html |date=20090327032648 }} // TUT.BY, 20.01.2009</ref>. У далейшым многія пляцоўкі адсеяліся па розных прычынах. У выніку, калі ў 2006 годзе да пытання аб будаўніцтве АЭС вярнуліся, было вызначана 4 магчымыя варыянты размяшчэння станцыі: Краснапалянская, Кукшынаўская, Верхнядзвінская і Астравецкая пляцоўкі. У снежні 2008 года ў якасці месца будаўніцтва вызначана апошняя<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/economic/2008/12/19/ic_articles_113_160442/ Белорусскую атомную станцию построят в Островце]</ref>. [[Працы па выемцы грунту]] пачаліся ў 2011 годзе, а само будаўніцтва — вясной 2012 года. Значную дапамогу аказала [[Расія]], якая дала краіне крэдыт і сваіх спецыялістаў. Фізічны запуск першага блока АЭС адбыўся ў жніўні 2020 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2020/08/19/pervyj-energoblok-belaes-polnostiu-vvedut-v-ekspluataciiu-v-nachale-2021-goda.html|title=Первый энергоблок БелАЭС полностью введут в эксплуатацию в начале 2021 года|website=Российская газета|access-date=2020-08-21|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030014546/https://rg.ru/2020/08/19/pervyj-energoblok-belaes-polnostiu-vvedut-v-ekspluataciiu-v-nachale-2021-goda.html|url-status=live}}</ref>. Афіцыйны запуск першага блока Беларускай АЭС адбыўся 7 лістапада з удзелам прэзідэнта краіны [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref name="автоссылка1">{{Cite news|title=Первый энергоблок БелАЭС запущен – он работает на мощности 400 МВт|author=|url=https://minsknews.by/pervyj-energoblok-belaes-zapushhen-on-rabotaet-na-moshhnosti-400-mvt/|website=Минск-Новости|date=|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130195641/https://minsknews.by/pervyj-energoblok-belaes-zapushhen-on-rabotaet-na-moshhnosti-400-mvt/}}</ref>. Ліцэнзія на камерцыйную эксплуатацыю першага энергаблока выдадзена ў чэрвені 2021 года<ref>[https://www.belta.by/society/view/belorusskoj-aes-vydana-litsenzija-na-ekspluatatsiju-pervogo-energobloka-belaes-444180-2021/ Белорусской АЭС выдана лицензия на эксплуатацию первого энергоблока] {{Wayback|url=https://www.belta.by/society/view/belorusskoj-aes-vydana-litsenzija-na-ekspluatatsiju-pervogo-energobloka-belaes-444180-2021/ |date=20210603052350 }} // Информационное агентство БелТА</ref>. == Пазіцыі бакоў == === За === Яшчэ да будаўніцтва ўлады краіны меркавалі, што станцыя зможа акупіцца за кошт не толькі ўнутранага спажывання энергіі, але таксама экспарту за мяжу<ref name="сб"/><ref name="tut.by2020"/>. За каля 19 гадоў аб’ект павінен цалкам акупіцца, пасля чаго ён пачне прыносіць рэальны прыбытак у рэспубліканскі бюджэт<ref name="авдотин"/>. Згодна з [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрству энергетыкі Рэспублікі Беларусь]], праца АЭС дасць магчымасць вывесці да 2025 года каля 1 ГВт састарэлых магутнасцяў і, згодна з канцэпцыяй энергетычнай бяспекі Беларусі, да 2035 года на ЦЭЦ будзе вырабляцца 23,2 мільярда кілават-гадзін электраэнергіі (для параўнання, у 2020 годзе — 31,85 мільярда кілават-гадзін). Да будаўніцтва Беларусь вырабляла каля 38 мільярдаў кілават-гадзін, 95% электраэнергіі выпрацоўвалася з прыроднага газу, імпартаванага з Расіі<ref name="авдотин"/>. Адначасова на фоне планаванага змяншэння спажывання газу чакалася скарачэнне выкіду [[вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]] прыкладна на 10 мільёнаў тон<ref name="авдотин">Алексей Авдотин. [https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210403-zachem-belarusi-atomnaya-stantsiya-vygoda-ot-belaes-v-tsifrakh/ Зачем Беларуси атомная станция: выгода от БелАЭС в цифрах] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210403-zachem-belarusi-atomnaya-stantsiya-vygoda-ot-belaes-v-tsifrakh/ |date=20210603212041 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 3 апреля 2021</ref>. Былы віцэ-прэм’ер Рэспублікі Беларусь [[Уладзімір Ільіч Сямашка|Уладзімір Сямашка]] у свой час адзначаў, што залежнасць ад атамнага паліва будзе бяспечней нафтагазавай залежнасці. Таксама ўвод АЭС дазволіць адмовіцца ад выкарыстання самых неэфектыўных цеплавых электрастанцый<ref name="tut.by2020">[https://news.tut.by/economics/690727.html «Теперь понятно». БелАЭС вот-вот запустят. Кто купит энергию и какие будут тарифы?] {{Wayback|url=https://news.tut.by/economics/690727.html |date=20210603212041 }} // TUT.BY, 30 июня 2020</ref>. На думку аналітыка Беларускага цэнтра стратэгічных даследаванняў Кацярыны Рэчыц, валоданне тэхналогіямі мірнага атама надасць дзяржаве вагу і ўплыў на сусветнай арэне. Беларусь можа пачаць атрымліваць перавагі на рэсурсным полі і цэлы комплекс разнастайных выгод. У прыватнасці, станцыя стане базай для больш актыўнага індустрыяльнага і навукова-кадравага развіцця эканомікі, сродкам стрымлівання змяненняў клімату. Праект варта разглядаць не толькі як значны крок у павышэнні энергетычнай і нацыянальнай бяспекі краіны, але і як драйвер развіцця дзяржавы ў самых разнастайных напрамках<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/atom-sozidaniya.html Введение в эксплуатацию АЭС — шаг, ведущий к укреплению независимости Беларуси] {{Wayback|url=https://www.sb.by/articles/atom-sozidaniya.html |date=20210603212040 }} // СБ. Беларусь Сегодня, 13 ноября 2020</ref>. Увод у эксплуатацыю атамнай электрастанцыі і паступовае рэфармаванне АЭС Беларусі можа прывесці да прыкметных змен і транспартнай сістэмы краіны. Вытворчасць атамнай энергіі, кошт якой у 1,5-2 разы танней у параўнанні з цеплавымі станцыямі, дазволіць значна знізіць спажыванне паліўна-энергетычных рэсурсаў чыгуначным транспартам і павялічыць маршрутную хуткасць руху грузавых і пасажырскіх цягнікоў. Калі на 2019 год сабекошт вытворчасці электраэнергіі ў рамках аб’яднанай энергетычнай сістэмы Беларусі вагаецца ў межах ад 10 да 11,5 цэнта за кВт/г, то пры поўнай загрузцы БелАЭС агульная сабекошт электраэнергіі можа знізіцца да 9 цэнтаў за кВт/г. Такім чынам, адбудзецца паступовае патанненне электраэнергіі да 15% не толькі для жыхароў краіны, але і для ўсяго прамысловага комплексу і чыгуначнай сістэмы<ref>Денис Ивановский. [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/17072019-kakuyu-vygodu-prineset-belaes-belorusam-i-pochemu-litva-protiv/ Какую выгоду принесет БелАЭС белорусам и почему Литва против?] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/17072019-kakuyu-vygodu-prineset-belaes-belorusam-i-pochemu-litva-protiv/ |date=20210603212043 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 17 июля 2019</ref>. === Супраць === Праціўнікі БелАЭС падзяляюць меркаванне аб тым, што яе існаванне стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання ядзернай зброі, а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання [[радыеактыўныя адкіды|радыеактыўных адкідаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2021-06-03|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}</ref>. Таксама праблемным пытаннем стала акупнасць станцыі, з прычыны таго, што Літоўская Рэспубліка сабатуе экспарт энергіі ў краіны [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]<ref>Юрий Шейко. [https://m.dw.com/ru/litva-vs-belajes-ili-nuzhna-li-komu-to-jelektrojenergija-iz-belarusi/a-55529167 Литва против БелАЭС, или Нужна ли кому-то электроэнергия из Беларуси] // Deutsche Welle, 7 ноября 2020</ref>. Як пісалася ў апазіцыйных беларускіх СМІ, якія спасылаліся на некаторых экспертаў, абраная пляцоўка для будаўніцтва атамнай станцыі непрымальная, бо побач з АЭС знаходзіцца разлом зямной кары, дзе ў 1909 годзе нібыта быў зарэгістраваны самы моцны землятрус на тэрыторыі краіны. Пад сумнеў ставілася і надзейнасць усёй сістэмы і канструкцыі станцыі, паколькі пры будаўніцтве дапушчаныя шэраг парушэнняў, адбылося некалькі няштатных сітуацый<ref>{{Cite web |url=https://www.intex-press.by/2017/04/26/sem-prichin-pochemu-belarusi-ne-nuzhna-aes/ |title=Семь причин, почему Беларуси не нужна АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/https://www.intex-press.by/2017/04/26/sem-prichin-pochemu-belarusi-ne-nuzhna-aes/ |url-status=live }}</ref>. Усё гэта стварае пагрозу аварыйнай сітуацыі, што можа прывесці да паўтарэння [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы 1986 года]]. Гэтым разам пад удар трапіць значная частка Беларусі і Літвы, у тым ліку Вільнюс<ref name="лопата">Раймундас Лопата. [https://theins.ru/opinions/raimundas-lopata/zapusk-pervogo-reaktora Чернобыль — можем повторить? Почему только что построенная БелАЭС опасна и экономически невыгодна] {{Wayback|url=https://theins.ru/opinions/raimundas-lopata/zapusk-pervogo-reaktora |date=20210603212039 }} // The Insider, 7 августа 2020</ref>. У снежні 2021 года журналісты-следчыя са спасылкай на [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] заявілі аб атрыманні дакументаў, дзе былі выяўлены 18 тысяч недахопаў першага энергаблока станцыі (на лістапад 2021 года пяць тысяч з іх не былі ліквідаваныя, а ў снежні таго ж года абноўлены спіс утрымліваў тры тысячы заўваг)<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://belsat.eu/ru/programs/21-12-2021-aes-tsennoe-priobretenie-ili-istochnik-beskonechnyh-poter-rassledovanie-belcata |title=АЭС – ценное приобретение или источник бесконечных потерь? Расследование «Белсата» |website=[[Белсат]] |date=2021-12-21 |access-date=2024-04-10 |url-status=live |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418165330/https://belsat.eu/ru/programs/21-12-2021-aes-tsennoe-priobretenie-ili-istochnik-beskonechnyh-poter-rassledovanie-belcata }}</ref>. На думку прафесара Інстытута міжнародных адносін і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] Раймундаса Лапата, беларускія і расійскія ўлады праз АЭС імкнуцца не даць Літве выйсці з электрычнага кальца [[БРЭЛЛ]], дазволіўшы ёй і іншым краінам [[Прыбалтыка|Балтыі]] далучыцца да кантынентальнай еўрапейскай сістэмы. Для Літвы сам удзел у БРЭЛЛ па сутнасці з’яўляецца парушэннем [[Канстытуцыя Літвы|Канстытуцыі краіны]], дзе прапісана: ''«... ніколі і ні пад якім выглядам не далучацца да любых новаствораных на аснове [[постсавецкая прастора|былога СССР]] палітычных, ваенных, эканамічных ці іншых саюзаў альбо садружнасці дзяржаў»''. З яго пункту гледжання, Расія энэргетычную залежнасць з лёгкасцю ператварае ў інструмент палітычнай залежнасці, які рана ці позна становіцца зброяй у [[гібрыдная вайна|гібрыдных войнах]] за дамінаванне на постсавецкай прасторы<ref name="лопата"/>. == Ход падзей == === Выступленне беларускай грамадскасці === 26 красавіка ў Мінску праходзіць штогадовая акцыя «[[Чарнобыльскі шлях]]», у 2008 годзе ў ёй прыняло ўдзел каля дзвюх тысяч чалавек. Удзельнікі акцыі разгарнулі расцяжкі «Атамная энергія — гэта тупік» і «Мы супраць ядзернага рэактара» і скандавалі лозунг «Атам мірным не бывае!». Шэсце прайшло па традыцыйным маршруце ад Акадэміі навук да [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]]<ref name="ЧШ">''Адарья ГУШТЫН'' [https://www.naviny.media/rubrics/society/2015/04/26/ic_articles_116_188747 Как менялся «Чернобыльский шлях». 1996—2014]{{Недоступная ссылка}} // naviny.by</ref>. 26 красавіка 2009 года ля Акадэміі навук пачалася новая акцыя. Там перад тысячай мітынгоўцаў выступалі лідары апазіцыі, яны ўспаміналі ахвяр Чарнобыльскай катастрофы, казалі пра тое, што ўлады хаваюць наступствы аварыі, выступалі супраць будаўніцтва АЭС у Беларусі. Дэманстранты трымалі ў руках транспаранты: «Мы супраць ядзернага реактара», «Альтэрнатыва ёсць», «Не заводу ядахімікатаў за 25 км ад Мінска» і іншыя плакаты. Каля Чарнобыльскай капліцы 400 чалавек правялі жалобны мітынг. Удзельнікі мітынгу памаліліся за ўсіх ахвяраў Чарнобыля і тых, хто жыве на забруджаных тэрыторыях. Акцыя завяршылася выкананнем гімна «[[Магутны Божа]]» і прайшла без затрыманняў<ref name="ЧШ"/>. 26 красавіка 2011 года 500 чалавек сабралася ў парку Дружбы народаў. Падчас мітынгу яго ўдзельнікі прынялі тры рэзалюцыі. Трэцяя рэзалюцыя тычылася недапушчэння будаўніцтва АЭС у Беларусі. Мітынг завяршыўся малітвай ля Чарнобыльскай капліцы<ref name="ЧШ"/>. 26 красавіка 2012 года мітынгоўцы сабраліся ля Акадэміі навук. Калона пачала рух да плошчы Бангалор. Па шляху на мітынгоўцаў напалі невядомыя, зламалі дрэўкі двух сцягоў, якія прынеслі [[ЛГБТ-актывіст]]ы, і папрасілі прадстаўнікоў секс-меншасцяў перайсці з сярэдзіны калоны ў яе хвост. У парку Дружбы народаў адбыўся мітынг, пасля чаго ўдзельнікі акцыі ўсклалі кветкі да Чарнобыльскай капліцы. «Чарнобыльскі шлях-2012» прайшоў пад знакам патрабавання адмены будаўніцтва Астравецкай АЭС і вызвалення палітвязняў. Пасля акцыі было затрымана 40 чалавек.<ref name="ЧШ"/> 26 красавіка 2016 года ў Мінску прайшоў чарговы мітынг — увечары мітынгоўцы сабраліся каля кінатэатра «Кастрычнік», адкуль яны ішлі да плошчы Бангалор. Пратэстоўцы скандавалі: «Жыве Беларусь!», «Не АЭС у Беларусі!» і «Атам мірным не бывае», неслі плакаты з надпісамі супраць будаўніцтва Беларускай АЭС. Ля месца правядзення мітынгу — Чарнобыльскай капліцы, супрацоўнікі [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]] даглядалі тых, хто прыходзіў; большасць удзельнікаў акцыі адмовілася праходзіць дагляд, мітынг скончыўся ля міліцэйскіх пунктаў пропуску<ref>[http://news.tut.by/politics/494115.html В Минске пройдет Чернобыльский шлях] {{Wayback|url=http://news.tut.by/politics/494115.html |date=20161106074919 }}. TUT.BY проведет прямую трансляцию</ref>. === Выступленне Літвы === 7 мая 2010 года [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літвы]] распаўсюдзіла афіцыйную пазіцыю ў адносінах да беларускай АЭС. Па заяве літоўскага боку, «патрабаванні міжнароднай канвенцыі Эспаа не выкананы»<ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/rubrics/society/2010/05/11/ic_articles_116_167751|title=Литва против Островецкой АЭС|author=Татьяна НОВИКОВА|date=2010-05-11|publisher=naviny.by|access-date=2019-12-14|url-status=unfit}}</ref>. Па словах прэм'ер-міністра Літоўскай Рэспублікі [[Андрус Кубілюс|Андруса Кубілюса]]<ref>{{Cite web|url=https://ru.delfi.lt/news/politics/litva-budet-borotsya-s-aes-u-sebya-na-granice-cherez-es-i-obse.d?id=43420307|title=Литва будет бороться с АЭС у себя на границе через ЕС и ОБСЕ|author=Юстина Юршите|publisher=DELFI|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182422/https://ru.delfi.lt/news/politics/litva-budet-borotsya-s-aes-u-sebya-na-granice-cherez-es-i-obse.d?id=43420307|url-status=live}}</ref>, не завершаны даследаванні ўздзеяння на навакольнае асяроддзе абедзвюх запланаваных АЭС у Беларусі і Калінінградскай вобласці, а таму Літва будзе змагацца супраць атамных электрастанцый праз Еўрапейскі Саюз і [[АБСЕ]]. Прапанова Літвы (правесці выпрабаванні на надзейнасць усіх АЭС у Еўрапейскім Саюзе і за яго межамі) было адобрана [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскім Саветам]]<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/world/219862.html|title=ЕС одобрил идею Литвы о проверках АЭС соседей на надежность|date=2011-03-25|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182257/https://news.tut.by/world/219862.html|url-status=dead}}</ref> 16 жніўня 2012 года спікер Літоўскага [[Сейм Літвы|Сейма]] [[Ірэна Дзягутэнэ]] заявіла, што ўзняла пытанне перад спікерамі парламентаў краін Прыбалтыкі і [[Паўночная Еўропа|Паўночных краін]] аб неабходнасці абмежавання пакупак электраэнергіі з Балтыйскай і Беларускай АЭС<ref>{{Cite web|url=http://www.severinform.ru/index.php?page=newsfull&date=16-08-2012&newsid=167557&rg=8&pr=0|title=Председатель Сейма Литвы сравнила Балтийскую и Белорусскую АЭС с «холодильником или телевизором»|publisher=www.severinform.ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716005131/http://www.severinform.ru/index.php?page=newsfull&date=16-08-2012&newsid=167557&rg=8&pr=0|url-status=live}}</ref>. 15 чэрвеня 2017 года ў Сейме прыняты закон «Аб прызнанні небяспечнай атамнай электрастанцыі ў Астравецкім раёне Рэспублікі Беларусь, якая ўяўляе пагрозу для нацыянальнай бяспекі, навакольнага асяроддзя і здароўя насельніцтва Літоўскай Рэспублікі»<ref>{{Cite web |url=https://lt.sputniknews.ru/politics/20200622/12411533/Konservator-vozmutilsya-vyskazyvaniyami-litovskogo-politika-o-BelAES.html |title=Консерватор возмутился высказываниями литовского политика о БелАЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2020-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623073507/https://lt.sputniknews.ru/politics/20200622/12411533/Konservator-vozmutilsya-vyskazyvaniyami-litovskogo-politika-o-BelAES.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://lt.sputniknews.ru/economy/20170615/3225122/sejm-zakonom-priznal-belaehs-ugrozoj-dlya-litvy.html|title=Сейм законом признал БелАЭС угрозой для Литвы|website=Sputnik Литва|access-date=2020-09-28|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180026/https://lt.sputniknews.ru/economy/20170615/3225122/sejm-zakonom-priznal-belaehs-ugrozoj-dlya-litvy.html|url-status=live}}</ref>. Увесну 2019 года літоўскі прэм’ер-міністр [[Саўлюс Скверняліс]] заклікаў ператварыць БелАЭС у электрастанцыю, якая працуе на газе. Беларусь адхіліла гэтую прапанову<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2019/4/30/975821.html|title=Минск отклонил предложение Литвы по БелАЭС|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|lang=ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716013213/https://vz.ru/news/2019/4/30/975821.html|url-status=live}}{{не АИ}}</ref>. === Срыв блокады станции === Литва ещё с 2016 года собиралась блокировать импорт электроэнергии из Белоруссии и пыталась договориться о недопуске электроэнергии с БелАЭС [[Латвия|Латвией]], [[Эстония|Эстонией]], [[Польша|Польшей]] и [[Финляндия|Финляндией]], но эту инициативу поддержала только Польша<ref>{{Cite web |url=https://lv.sputniknews.ru/world/20190313/11139616/Belarusi-litovskij-SPG-ne-nuzhen-Minjenergo-otverglo-ideju-Skvernjalisa.html |title=Беларуси литовский СПГ не нужен: в Минэнерго отвергли идею Сквернялиса |access-date=2021-06-03 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609003422/https://lv.sputniknews.ru/world/20190313/11139616/Belarusi-litovskij-SPG-ne-nuzhen-Minjenergo-otverglo-ideju-Skvernjalisa.html |url-status=live }}</ref>. Согласно сообщению министра энергетики Белоруссии [[Потупчик, Владимир Николаевич|Владимира Потупчика]], «экспорт электроэнергии в Литву в 2017 году составил 146,5 млн кВт·ч, а только в 1 квартале 2018 г. — уже 381,9 млн кВт·ч»<ref>{{Cite web |url=https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 |title=БелАЭС и БРЭЛЛ — политическая игра вокруг экономических проектов |access-date=2021-06-03 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609003424/https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 |url-status=live }}</ref>, поэтому в Минске посчитали абсурдными заявления литовской стороны о бойкоте поставок электроэнергии с Белорусской АЭС. К 2025 году страны Балтии планируют отключиться от энергетического кольца с Россией и Белоруссией, так называемого БРЭЛЛ. Экс-министр энергетики Литвы Арвидас Секмокас считал, что государство не сможет избежать покупки электроэнергии с БелАЭС, будет вынуждена покупать через посредников, например, через Польшу, и никто не сможет догадаться, откуда именно она взята<ref>[https://energobelarus.by/news/Belarus/kuda_minenergo_khochet_eksportirovat_izbytki_elektroenergii_s_belaes/ Куда Минэнерго хочет экспортировать избытки электроэнергии с БелАЭС] {{Wayback|url=https://energobelarus.by/news/Belarus/kuda_minenergo_khochet_eksportirovat_izbytki_elektroenergii_s_belaes/ |date=20190609003423 }} // energobelarus.by</ref>. Как показали события после запуска станции страна не смогла отказаться даже от прямых поставок белорусского электричества из-за его дефицита в Литве. По заявлению от 5 февраля 2021 года главы Минэнерго прибалтийской республики Дайнюс Крейвис, за последние 10 суток через литовско-белорусскую перемычку поступило 154 млн кВт·ч, из них 50 % или 77 млн кВт·ч — это электроэнергия, полученная на БелАЭС, а ещё 50 % — электричество из России. Чиновник рассказал на заседании Комитета национальной безопасности и обороны Сейма Литвы, что энергию Вильнюс по бумагам покупает на латвийской бирже. Однако границу с Латвией электричество не пересекает, а напрямую поступает из Белоруссии. Он отметил, что власти уже потратили 4 млн евро за полученное электричество из Белоруссии, а за год заплатят Минску 120 миллионов евро. Крейвис предположил, что полученные деньги белорусское руководство потратит на постройку второго и третьего энергоблоков, и получится, что Литва сама профинансирует объект<ref>{{Cite web |url=https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |title=ЛИТВА ЗАПЛАТИЛА МИНСКУ 4 МЛН ЕВРО ЗА 10 ДНЕЙ «ОТКАЗА» ОТ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ С БЕЛАЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208154608/https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |url-status=live }}</ref>. == См. также == * [[Антиядерное движение]] * [[Энергетика Белоруссии]] * [[Игналинская АЭС]] == Примечания == {{примечания|2}} == Ссылки == * [http://www.belaes.by/ Официальный сайт РУП «Белорусская атомная электростанция»] * [https://www.france24.com/en/20171126-belarus-nuclear-power-plant-stirs-fears-lithuania Belarus nuclear power plant stirs fears in Lithuania] // France 24, 26 ноября 2017 * Юрий Павловец. [https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 БелАЭС и БРЭЛЛ – политическая игра вокруг экономических проектов] // Ритм Евразии, 31 мая 2018 0pdrhe1gyct7ht11uadehjuk0t1s14q 0 656855 5120079 4932509 2026-04-02T16:41:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120079 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Połack, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Полацка]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Полацк]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:Arlou Uladzimer.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]]] [[Выява:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|thumb|175px|[[Усяслаў Брачыславіч]]]] [[Выява:2008.06.16. Lawon Barszczeuski Fot M Kubik.JPG|thumb|175px|[[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]]] [[Выява:Navum Galpiarovich - on a book exhibition in Minsk city - 12 February 2017 AD.JPG|thumb|175px|[[Навум Якаўлевіч Гальпяровіч|Навум Гальпяровіч]]]] [[Выява:Viachaslau Viktaravich Danilovich - 2013 AD.jpg|thumb|175px|[[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч|Вячаслаў Даніловіч]]]] [[Выява:Кайгородов,-Дмитрий-Никифорович.jpg|thumb|175px|[[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Дзмітрый Кайгародаў]]]] [[Выява:Kossovicz K.jpg|thumb|175px|[[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Каэтан Касовіч]]]] [[Выява:Natallia Kačanava.png|thumb|175px|[[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]]]] [[Выява:Krasouski Mikalai.jpg|thumb|175px|[[Мікалай Ільіч Красоўскі|Мікалай Красоўскі]]]] [[Выява:Kulakouskaia.jpg|thumb|175px|[[Тамара Нікандраўна Кулакоўская|Тамара Кулакоўская]]]] [[Выява:Vinceś Mudroú.JPG|thumb|175px|[[Вінцэсь Мудроў]]]] [[Выява:Niadbaj.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Нядбай]]]] == А == * [[Абрам Давыдавіч Абкін]] (нар. 1903—1983) — фізікахімік. [[Доктар хімічных навук]] (1952), [[прафесар]] (1959). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РСФСР (1974). * [[Георгій Аляксандравіч Аксянёнак]] (1910—1989) — юрыст, прафесар. * [[Уладзімір Раманавіч Алекна]] (нар. 1966) — валейбаліст і трэнер. * [[Аляксандр Якаўлевіч Альтшулер]] (1870—1950) — савецкі спявак, рэжысёр, педагог. Заслужаны артыст УССР і РСФСР. * [[Валерый Міхайлавіч Аляксандраў]] (нар. 1947) — беларускі дзяржаўны дзеяч * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў]] (1909—1943) — [[СССР|савецкі]] [[афіцэр]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], камандзір [[106-я танкавая брыгада|106-й танкавай брыгады]] [[12-ы танкавы корпус (СССР)|12-га танкавага корпуса]] [[3-я танкавая армія (СССР)|3-й танкавай арміі]] [[Варонежскі фронт|Варонежскага фронту]], [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1943]]), [[палкоўнік]]. * [[Віктар Паўлавіч Андаралаў]] (нар. 1933) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Вольга Антропава]] (нар. 1983) — пераможца [[конкурс прыгажосці|конкурсу прыгажосці]] [[Міс Беларусь-2004]]. Таксама заняла першае месца ў конкурсе Топ-мадэль Інтэрнэшнл-2005. * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў]] (нар. 1953) — беларускі празаік, паэт, [[гісторык]]. == Б == * [[Валянцін Вячаслававіч Базыльчык]] (1935—1993) — [[вучоны]] ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]], [[доктар хімічных навук]] (1986), [[прафесар]] (1987), Заслужаны дзеяч навукі [[Чувашыя|Чувашыі]] (1992). * {{нп5|Георг Баркан||de|Georg Barkan}} (1889—1945) — фармаколаг. * [[Яўгенія Аркадзеўна Баркан]] (1914—2001) — савецкая театральная актрыса<ref>https://ptj.spb.ru/archive/11/the-petersburg-prospect-11-1/evgeniya-barkan/</ref>. * [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі]] (нар. 1958) — беларускі філолаг, перакладчык, грамадскі дзеяч і палітык. * [[Міхаіл Мікалаевіч Баўтовіч]] (нар. 1957) — беларускі краязнаўца, археограф, выдавец. * [[Фані Якаўлеўна Беластоцкая]] (1904—1980) — савецкі архітэктар<ref>https://rusavangard.ru/online/biographies/belostotskaya-fanni-yakovlevna/</ref>. * [[Юлій Саламонавіч Берзін]] (1904—1942) — савецкі пісьменнік. * [[Якаў Майсеевіч Брускін]] (1888—1976) — медык<ref>{{Cite web |url=https://www.bk-brest.by/2017/06/bruskin_1914/ |title=Архіўная копія |access-date=11 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230211164941/https://www.bk-brest.by/2017/06/bruskin_1914/ |archivedate=11 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. * [[Аляксандр Сяргеевіч Бяспалы]] (1948—2016) — [[заслужаны артыст Беларусі]]. == В == * [[Максім Андрэевіч Вавілаў]] (1903—1960) — [[генерал-лейтэнант]] (1955). * [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]] (нар. 1959) — беларускі мастак. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага Саюза мастакоў]] (1993). * [[Пятро Васільевіч Васючэнка]] (1959—2019) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[крытык]], [[празаік]], [[драматург]], [[эсэіст]], казачнік і аўтар [[фэнтэзі]]. * [[Сяргей Аляксандравіч Волкаў]] (нар. 1999) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Г == * [[Барыс Рыгоравіч Галёркін]] (1871—1945) — расійскі і савецкі [[механік]] і [[матэматык]]. * [[Навум Якаўлевіч Гальпяровіч]] (нар. 1948) — беларускі [[журналіст]], [[паэт]]. * [[Ісак Міронавіч Гамус]] (нар. 1917) — савецкі вучоны ў галіне гідраэнергетыкі. Ганаровы энергетык СССР. Выдатнік энергетыкі і электрыфікацыі СССР. * [[Шалом Ізраілевіч Ганелін]] (1894—1976, [[Ленінград]]) — савецкі гісторык<ref>https://www.rujen.ru/index.php/ГАНЕЛИН_Шолом_Израилевич</ref>. * [[Уладзімір Пятровіч Ганчароў]] (1938—1996) — беларускі тэатральны дзеяч. * [[Мікола Гваздоў]] (1916—1938?) — беларускі паэт. * [[Эліазар Маркавіч Гельштэйн]] (1897—1955) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Тэрапія|тэрапіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1935), [[прафесар]] (1935). [[Заслужаны дзеяч навукі РСФСР]] (1942). * [[Мікалай Леанідавіч Генаў]] (1930—2002) — беларускі трэнер, заснавальнік наваполацкай школы водналыжнага спорту. * [[Уладзіслаў Віталевіч Глінскі]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Д == * [[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч]] (нар. 1973) — [[беларус]]кі гісторык, дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі]] (2011—2020). [[Кандыдат гістарычных навук]] (2000), [[дацэнт]] (2005). * [[Алег Георгіевіч Даўгяла]] (1930—1986) — вучоны ў галіне [[Тэрапія|тэрапіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1968), [[прафесар]] (1972). * [[Тамара Аляксандраўна Джумантаева]] (нар. 1959) — беларускі культуролаг, спецыялістка ў галіне музеязнаўства. * [[Дзмітрый Уладзіміравіч Дзямідаў]] (нар. 1975) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Тамара Аляксандраўна Дубкова]] (нар. 1936) — беларускі музыказнавец. == Ё == * {{нп5|Марк Ёфэ||en|Mark Joffe}} (нар. 1956) — аўстралійскі рэжысёр. == Ж == * [[Інэса Іванаўна Жбанкова]] (нар. 1933) — беларускі філосаф. == З == * [[Алесь Замкоўскі]] (нар. 1984) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]]. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Кіраўнік літаратурна-драматургічнай часткі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]]. * [[Соф’я Майсееўна Зарэцкая]] (1881—1934) — савецкая палітычная дзяячка<ref>https://www.rujen.ru/index.php/ЗАРЕЦКАЯ_Софья_Моисеевна</ref>. == І == * [[Анатоль Сяргеевіч Ізаітка]] (1954—2014) — беларускі мастак. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага Саюза мастакоў]] (1995). * [[Андрэй Мікалаевіч Ільніцкі]] (нар.1973) — урач, [[Беларусь|беларускі]] і [[Расія|расійскі]] герантолаг, [[Доктар навук|доктар медыцынскіх навук]], прафесар. == К == * [[Аркадзь Сцяпанавіч Казлоў]] (1938—2011) — беларускі работнік прамысловасці (аператар нафтаперапрацоўчага прадпрыемства), Герой Сацыялістычнай Працы (1981) * [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў]] (1846—1924) — біёлаг, фенолаг, арнітолаг, папулярызатар прыродазнаўства, педагог. * [[Нестар Нічыпаравіч Кайгародаў]] (1840—1910) — расійскі ваенны дзеяч, [[генерал-лейтэнант]] (1906). Член [[Рускае тэхнічнае таварыства|Рускага тэхнічнага таварыства]]. * [[Аркадзь Цімафеевіч Караткоў]] (нар. 1939) — беларускі [[архітэктар]]. Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] [[1984]] года за планіроўку і забудову Наваполацка. * [[Каэтан Андрэевіч Касовіч]] (1814—1883) — беларускі расійскі [[усходазнаўства|ўсходазнавец]] (санскрытолаг, іраніст і семітолаг). * [[Наталля Іванаўна Качанава]] (нар. 1960) — беларускі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2016—2019), старшыня Савета Рэспублікі (з 2019). * [[Норберт Корсак]] (1773—1846) — дзеяч каталіцкага касцёла і Таварыства Ісуса, педагог. * [[Леанард Іванавіч Коршун]] (1932—1995) — [[вучоны]] ў галіне [[Будаўнічая механіка|будаўнічай механікі]], [[кандыдат тэхнічных навук]] (1963), [[прафесар]] (1988). * [[Мікалай Ільіч Красоўскі]] (1908—1982) — беларускі дзяржаўны дзеяч, гісторык ([[кандыдат гістарычных навук]]), выкладчык [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Белдзяржуніверсітэта]]. * [[Марына Леанідаўна Круглікава]] (нар. 1965) — беларуская мастачка. * [[Тамара Нікандраўна Кулакоўская]] (1919—1986) — беларускі вучоны ў галіне [[аграхімія|аграхіміі]] і [[глебазнаўства]]. Член-карэспандэнт [[АН БССР]] ([[1969]]), акадэмік [[Усесаюзная акадэмія сельскагаспадарчых навук імя У. І. Леніна|УАСГНІЛ]] ([[1975]]), доктар сельскагаспадарчых навук ([[1965]]), [[прафесар]] ([[1974]]). [[Заслужаны дзеяч навукі]] БССР ([[1974]]). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] ([[1979]]). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] ([[1976]]). * [[Аляксей Іванавіч Кушнарэнка]] (нар. 1975) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. == Л == * [[Пётр Сцяпанавіч Лісіцын]] (нар. 1927) — беларускі [[пісьменнік]]. * [[Ілья Абелевіч Лукомскі]] (1906—1954) — савецкі мастак<ref>https://www.rujen.ru/index.php/ЛУКОМСКИЙ_Илья_Абелевич</ref>. * [[Валянцін Антонавіч Лукша]] (1937—2012) — беларускі [[паэт]], [[публіцыст]], [[драматург]]. * [[Кірыл Лемяшкевіч]] (нар. 1986) — беларускі вясляр (акадэмічнае веславанне). * [[Габрыэль Лянкевіч]] (1722—1798) — рымска-каталіцкі дзеяч, [[педагог]], [[архітэктар]]. == М == * [[Сяргей Аляксеевіч Макееў]] (нар. 1950) — сацыёлаг. Прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-60728</ref> * [[Руслан Фёдаравіч Макулькін]] (нар. 1931) — нейрафізіёлаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Украіны<ref>https://esu.com.ua/article-60992</ref> * [[Уладзімір Сямёнавіч Матвееў]] (нар. 1964) — беларускі інжынер, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Таццяна Герасімаўна Мдывані]] (Вараб’ёва; нар. 1947) — беларускі музыказнавец, педагог. * [[Мікалай Іосіфавіч Мініцкі]] (нар. 1942) — беларускі гісторык, метадолаг. [[Доктар гістарычных навук]]. * [[Вінцэсь Мудроў]] (нар. 1953) — беларускі [[празаік]] і журналіст. * [[Юрый Аляксандравіч Мязенка]] (нар. 1952) — паэт, перакладчык<ref>https://esu.com.ua/article-66128</ref>. == Н == * [[Таццяна Нядбай]] (нар. 1982) — [[беларус]]кая [[паэт]]эса, [[перакладчык|перакладчыца]]. == П == * [[Аляксандр Фаміч Пагоскі]] (1816—1874) — рускі пісьменнік. * [[Юрась Пацюпа]] (нар. 1965) — беларускі [[мовазнавец]], [[паэт]], [[празаік]], [[крытык]]. * [[Таццяна Генадзеўна Палушкіна]] (гар. 1957) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Сцяпан Апанасавіч Пашкевіч]] (1921—2014) — [[Герой Савецкага Саюза]] . * [[Ефрасіння Полацкая]] * [[Сімяон Полацкі]] * [[Антон Аляксандравіч Пракопаў]] * [[Леанід Януаравіч Прокша]] == Р == * [[Максім Восіпавіч Рапейка]] * [[Аркадзь Ісакавіч Раскін]] (нар. 1947) — тэатральны рэжысёр<ref>https://skifiabook.ru/o-proekte/booksale/booknosale/booknosale_119.html{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Расціслаў Усяславіч]] * [[Раіса Аўрамаўна Ровіна]] (нар. 1937) — беларускі бібліяграфазнавец, гісторык кнігі. * [[Мікалай Мікалаевіч Ром]] (1884—1938) — савецкі дзяржаўны дзеяч<ref>http://www.knowbysight.info/RRR/17255.asp</ref>. * [[Віктар Антонавіч Рыбчынскі]] * [[Абрам Міхайлавіч Рэйнус]] == С == * [[Таццяна Аляксандраўна Савіцкая]] (нар. 1952) — беларускі спецыяліст у галіне фізічнай хіміі і хіміі высокамалекулярных злучэнняў. Доктар хімічных навук, прафесар. * [[Алесь Савіцкі]] * [[Уладзімір Канстанцінавіч Сарокін]] (1914—1997) — беларускі кампазітар, педагог. * [[Сяргей Пятровіч Сахараў]] * [[Леанід Георгіевіч Сініцын]] * [[Францыск Скарына]] * [[Ларыса Мікалаеўна Смірнова]] * [[Лера Сом]] * [[Васіль Іванавіч Сямеўскі]] (1849—1916) — рускі гісторык, грамадскі і палітычны дзеяч. == Т == * [[Аляксандр Васільевіч Тузікаў]] == У == * [[Усяслаў Брачыславіч]] (1029—1101) — князь полацкі (1044—1068 і 1071—1101) з [[Дынастыя|роду]] [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў]], вялікі князь кіеўскі (1068—1069). Сын князя полацкага [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]]. == Х == * [[Міхаіл Львовіч Хейфец]] * [[Фані Аронаўна Хейфец]] (1896—1945) — савецкі гісторык<ref>https://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/hejfec-fanni--aronovna/</ref>. == Ч == * [[Віктар Уладзіміравіч Чараўко]] (нар. 1985) — беларускі гісторык і археолаг. * [[Людвіг Станіслававіч Чаркас]] * [[Віктар Іванавіч Чуяшоў]] == Ш == * [[Ігар Мікалаевіч Шаруха]] * [[Сяргей Юльянавіч Шлапак]] * [[Рафаіл Фадзеевіч Шнейвайс]] (1910—2002) — савецкі журналіст<ref>http://chel-portal.ru/enc/Shneyvays_Rafail_Fadeevich</ref>. * [[Юрый Навумавіч Штэйнгарт]] (нар. 1922) — вучоны ў галіне ўнутраных хвароб. Загадчык кафедры СібДМУ<ref>{{Cite web |url=https://ssmu.ru/ru/news/archive/?id=2705 |title=Архіўная копія |access-date=11 лютага 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230211163316/https://ssmu.ru/ru/news/archive/?id=2705 |archivedate=11 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. * [[Нінэль Іванаўна Шчасная]] * [[Ігар Сяргеевіч Шытаў]] == Э == * [[Эла Абрамаўна Элінсон]] (1911—2002) — савецкая піяністка<ref>https://www.conservatory.ru/esweb/elinson-ella-abramovna-1911-2002</ref>. * [[Мэры Энцін]] == Ю == * [[Андрэй Юр’евіч Юніцын]] (нар. 1972) — беларускі палітык. == Я == * [[Якаў Палачанін]] (XIII стагоддзе) — удзельнік Неўскай бітвы супраць [[Шведы|шведаў]], якія напалі на [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскую зямлю]]. * [[Віктар Іванавіч Яронька]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Полацка| ]] awa7vi60v0skm3396h0mhv7sekb6ju0 100 658977 5120066 5119716 2026-04-02T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5120066 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мішэль Кіган|2026-04-02T13:37:14Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Рабер Дальбан|2026-04-02T11:53:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Жан-П’ер Лео|2026-04-02T10:45:40Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Наталі Дормер|2026-04-02T09:09:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Летыцыя Каста|2026-04-02T07:42:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Жулі Гае|2026-04-02T06:48:54Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Андрэ Вільм|2026-04-02T06:32:34Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Дэбора Франсуа|2026-04-02T06:22:30Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Клод Беры|2026-04-02T05:09:47Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хэдэр Лэнгенкэмп|2026-04-01T14:31:44Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Віктар Аляксандравіч Лебедзеў|2026-04-01T08:14:50Z|Anbork}} {{Новы артыкул|Святлана Леанідаўна Рабава|2026-04-01T06:46:32Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qw7m2482coy8aecfjvkghiq7prkh03t 0 671837 5120291 3806813 2026-04-03T08:05:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120291 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і Езуіцкім касцёле ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на Віле Пізані ў Стра і ў Троннай зале Каралеўскага палаца ў Мадрыдзе, а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У эпоху сталага і позняга барока прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі выключную папулярнасць у сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад уплывам італьянскіх майстроў і асабліва тэарэтычных трактатаў Андрэа Поца, у храмах ВКЛ пачалі масава стварацца аптычныя алтары, ілюзорныя купалы і манументальныя фрэскавыя цыклы, якія візуальна пашыралі прастору невялікіх касцёлаў. Тэхніка квадратуры актыўна выкарыстоўвалася як у мураваных, так і ў драўляных храмах такімі майстрамі, як Казімір Анташэўскі, Якуб Брэцэр, Францішак Неміроўскі і іншымі. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] 23igwe80lwwyqzx1h3b3wur7jzfq777 5120301 5120291 2026-04-03T08:10:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120301 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і Езуіцкім касцёле ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на Віле Пізані ў Стра і ў Троннай зале Каралеўскага палаца ў Мадрыдзе, а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] (XVIII — першая палова XIX стагоддзя). Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў манументальны жывапіс: замест дарагіх аб'ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць «намаляваныя» (аптычныя) алтары на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі А. Стогі і М. Вітвіньскай). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў (напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр'ера){{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дорэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]] (аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску){{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]] (мастак [[Францішак Неміроўскі]]), [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў Вільні, а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] re6a0qu4a1eippqsxjtitfl150g26lk 5120363 5120301 2026-04-03T10:00:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120363 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] (XVIII — першая палова XIX стагоддзя). Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў манументальны жывапіс: замест дарагіх аб'ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць «намаляваныя» (аптычныя) алтары на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі А. Стогі і М. Вітвіньскай). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў (напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр'ера){{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]] (аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску){{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]] (мастак [[Францішак Неміроўскі]]), [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў Вільні, а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] q1x64rtlni1jsxj9xzo6hd09oeac5bl 5120364 5120363 2026-04-03T10:03:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120364 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] (XVIII — першая палова XIX стагоддзя). Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў манументальны жывапіс: замест дарагіх аб'ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць «намаляваныя» (аптычныя) алтары на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі А. Стогі і М. Вітвіньскай). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў (напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр'ера){{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]] (аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску){{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]] (мастак [[Францішак Неміроўскі]]), [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў Вільні, а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] ksgx7x60dutsu9a29pz9rmcxs84gzkq 5120365 5120364 2026-04-03T10:18:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120365 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб'ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў (напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр'ера){{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] ianlnbm8j7ybyfgle2r9xmh6zko7n8n 5120366 5120365 2026-04-03T10:18:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120366 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб'ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр'ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] injdk6cvfbqyt3q1czri0xd9b0bb74m 5120370 5120366 2026-04-03T10:26:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120370 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Budslau_church_illusionistic_altar.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] (фота чакаецца) Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] de42gbibpoquvx2s15f4qcc2iqf740y 5120373 5120370 2026-04-03T10:35:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120373 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|Ілюзорны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] 215cum9nbysuveev8j0mjamdrwqbn7v 5120374 5120373 2026-04-03T10:35:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120374 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|Ілюзорны галоўны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] ewwp0tf1vtf5bt8ql1upv4wzdrdv8aj 5120377 5120374 2026-04-03T10:41:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5120377 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|Ілюзорны галоўны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]] |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2004~1367157816611/B.03~2004~1367157816611.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=XVIII a. sienų tapyba Lietuvos bažnyčių architektūroje|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2004|старонак=280|isbn=9986-571-98-7|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{commons category|Quadratura}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] 2b0bzrxngolvwkdmd97frlkvo73766h 5120378 5120377 2026-04-03T10:41:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5120378 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|Ілюзорны галоўны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга |аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]] |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2004~1367157816611/B.03~2004~1367157816611.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=XVIII a. sienų tapyba Lietuvos bažnyčių architektūroje|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2004|старонак=280|isbn=9986-571-98-7|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] ees1mnw27ois9e96af4s2saijr0xbf0 5120379 5120378 2026-04-03T10:42:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5120379 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. <gallery mode="packed" heights="150px"> Файл:Vilnius_St_John_church_fresco_quadratura.jpg|Квадратура ў аздабленні [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] у Вільні (фота чакаецца) Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|Ілюзорны галоўны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]] Файл:Hrodna_St_Francis_Xavier_frescoes.jpg|Элементы квадратуры ў роспісах [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла]] ў Гродне (фота чакаецца) </gallery> == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-6|ref=Klajumienė}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2004~1367157816611/B.03~2004~1367157816611.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=XVIII a. sienų tapyba Lietuvos bažnyčių architektūroje|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2004|старонак=280|isbn=9986-571-98-7|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] p35mm8ybrwz4631b1d556im2wkdmwx8 5120381 5120379 2026-04-03T10:51:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім */ 5120381 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Квадратура}} [[Файл:Vil·la Farnesina, sala de la Perspectiva (vista general), Roma.jpg|міні|280px|праваруч|[[Віла Фарнезіна]] ў Рыме. Зала перспектывы. Роспіс [[Бальдасарэ Перуцы]] (1508—1511)]] [[Файл:Sant'Ignazio (Rome) -False Dome.jpg|міні|280px|праваруч|Ілюзорны купал [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме (1685), які стварае ілюзію рэальнай архітэктурнай прасторы на злёгку ўвагнутай паверхні]] [[Файл:Reggia di Portici, salone.JPG|міні|280px|праваруч|«Салон квадратуры». XVIII ст. Каралеўскі палац у Порцічы]] '''Квадрату́ра''' ({{lang-lat|ad quadratum}}, ад сярэдневяковага {{lang-la|quadratura}} — наданне квадратнай формы) — у позняй антычнасці, эліністычным і рымскім мастацтве, а таксама ў мастацтве рэнесансу і барока — прыём і стыль [[Размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]] сцен і скляпенняў, які стварае ілюзію працягу архітэктуры ва ўяўнай прасторы<ref name="vlasov">{{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}}</ref>. У іншым значэнні тэрмін выкарыстоўваецца ў гісторыі і тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў. == У манументальным жывапісе == === Гісторыя і развіццё === Класічныя прыёмы квадратуры маюцца ў так званых архітэктурным і перспектыўным стылях роспісу дамоў старажытных [[Пампеі|Пампеяў]] (пачатак I стагоддзя н. э.). Назва паходзіць ад характэрных выяў вертыкаляў і гарызанталяў архітэктурных канструкцый, прамавугольных і квадратных праёмаў накшталт вокнаў ці ўяўных парталаў, скрозь якія бачныя архітэктурныя і прыродныя ландшафты<ref name="vlasov"/>. [[Файл:Andrea Mantegna - Ceiling Oculus - WGA14023.jpg|міні|злева|[[Андрэа Мантэнья]], плафон у Камера дэльі Спозі, Палаца Дукале ў Мантуі]] У мастацтве [[італьянскае Адраджэнне|італьянскага Адраджэння]], [[маньерызм]]у і [[барока]] жывапісцы-дэкарататоры выкарыстоўвалі прыёмы квадратуры ({{lang-it|quadri riportati}} — карціны ў абрамленні) для стварэння ўражання працягу прасторы інтэр'ера ў экстэр'еры. Першым плафонам, распісаным з мэтай імітацыі адкрытай прасторы, лічыцца твор [[Андрэа Мантэнья|Андрэа Мантэньі]] ў [[Камера дэльі Спозі]] ў [[Палаца Дукале (Мантуя)|Палаца Дукале]] ў [[Мантуя|Мантуі]] (1474). Мастак давёў мастацтва ілюзорнай перспектывы да новых межаў, распісаўшы сцены ілюзорнымі сцэнамі прыдворнага жыцця, а столь ператварыўшы ва ўяўны [[Окулюс|окулюс]], адкрыты ў неба. Гэты прыём назірання знізу ўверх атрымаў у італьянскім мастацтве назву ''di sotto in sù''. Пазней падобны падыход быў развіты [[Мелоца да Фарлі]] (так званая «перспектыва Мелоца») і [[Антоніа да Карэджа|Антоніа да Карэджа]], які ў роспісах купалаў у [[Парма|Парме]] (1520—1524) ператварыў усю паверхню ў бязмежнае і пазбаўленае рамак нябеснае скляпенне, дзе фігуры нібы лунаюць у той жа архітэктурнай прасторы, у якой стаіць глядач<ref name="wittkower">{{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}}</ref>. Яшчэ адным раннім прыкладам з'яўляюцца «падманныя» роспісы салона першага паверху [[Віла Фарнезіна|вілы Фарнезіна]] ў Рыме, створаныя [[Бальдасарэ Перуцы]] з выявай панарамы горада, нібыта размешчанага ў праёмах намаляваных на сцяне калон (1508—1511)<ref name="vlasov"/>. Уласна тэрмін «квадратура» быў уведзены ў XVII стагоддзі і стаў асабліва папулярным сярод мастакоў эпохі барока. У адрозненне ад іншых тэхнік [[Падманка|падману зроку]] ({{lang-fr|trompe-l'œil}}) або папярэдніх дэкарацый ''di sotto in sù'', якія часта абапіраліся на інтуітыўныя мастацкія падыходы, квадратура наўпрост звязана з тэорыямі перспектывы і рэпрэзентацыяй архітэктурнай прасторы XVII стагоддзя. Дзякуючы апоры на тэорыю лінейнай перспектывы, яна больш поўна аб'ядноўвае архітэктуру, жывапіс і скульптуру і стварае больш моцнае ўражанне ілюзіянізму, чым ранейшыя прыклады<ref name="wittkower"/>. Мастак маляваў ілюзорную архітэктуру ў перспектыве на плоскай або [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнай]] столі такім чынам, што яна здавалася працягам існуючай архітэктуры, пры гэтым усе лініі сіходзіліся ў адным фокусным цэнтры. Рэзкія ракурсы фігур, намаляваныя сцены і калоны выкарыстоўваліся для стварэння ілюзіі глыбокага паглыблення, нябеснай сферы або адкрытага неба. З тэхнікай квадратуры часта звязваецца прымяненне [[Анамарфоза (мастацтва)|анамарфозы]] — выяў, прызначаных для разглядання пад пэўным вуглом<ref>{{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}}</ref>. === Выбітныя майстры і творы === [[Файл:Fresco with Trompe l'oeuil - Andrea Pozzo -Jesuit Church Vienna.jpg|міні|Скляпенне Езуіцкага касцёла ў Вене, роспіс А. Поца (1703)]] Сярод найбольш выдатных прыкладаў выкарыстання квадратуры вылучаюцца працы езуіта [[Андрэа Поца]] ў [[Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Рым)|касцёле Святога Ігнацыя]] ў Рыме і [[Езуіцкі касцёл (Вена)|Езуіцкім касцёле]] ў Вене. Гэты майстар таксама выклаў тэарэтычныя асновы сваіх мастацкіх ідэй у двухтомным трактаце «Perspectiva pictorum et architectorum» (Рым, 1693—1700), які аказаў каласальны ўплыў на мастацтва ўсёй Еўропы. Іншымі значнымі прыкладамі з'яўляюцца роспісы [[П'етра да Картона]] ў [[Палаца Барберыні]], працы [[Джавані Батыста Цьепала]] ў [[Ка-Рэцоніка]] ў Венецыі, на [[Віла Пізані|Віле Пізані]] ў [[Стра]] і ў Троннай зале [[Каралеўскі палац (Мадрыд)|Каралеўскага палаца]] ў [[Мадрыд|Мадрыдзе]], а таксама фрэскі [[Паала Веранезэ]] на [[Віла Барбара|Віле Барбара ў Мазеры]]<ref name="vlasov"/><ref name="wittkower"/>. Сярод іншых вядомых майстроў манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, якія працавалі ў гэтым жанры, вылучаюцца [[Джыралама Менгоцы-Калона]], [[Антоніа Фелічэ Ферары]], [[Віторыа Бігары]], [[Стэфана Арландзі]], [[Джузэпэ Танелі]] і [[П'етра Андэрліні]]. Тэхніка таксама шырока распаўсюдзілася за межамі Італіі, у прыватнасці, у Аўстрыі, Германіі, Рэчы Паспалітай і іншых краінах<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=kvadratūra |выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija |тып=энцыклапедыя |год= |нумар= |старонкі= |ref=VLE |спасылка=https://www.vle.lt/straipsnis/kvadratura/}}</ref>. === Квадратура ў Вялікім Княстве Літоўскім === У сакральным мастацтве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) прыёмы квадратуры і ілюзорнага жывапісу набылі надзвычайную папулярнасць у эпоху позняга [[барока]] і [[ракако]] XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. Вялізны ўплыў на мясцовых майстроў аказалі заходнееўрапейскія тэарэтычныя трактаты. У першую чаргу гэта праца італьянскага езуіта [[Андрэа Поца]] «Перспектыва жывапісцаў і архітэктараў» ({{lang-la|Perspectivae pictorum atque architectorum}}, 1693—1700), а таксама выданні [[Іаган Якаб Шублер|Іагана Якаба Шублера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=23—24, 252}}. Гэтыя кнігі змяшчалі гатовыя схемы для пабудовы ілюзорнай прасторы, якія часта капіраваліся або творча перапрацоўваліся мастакамі ў ВКЛ{{sfn|Klajumienė|2006|с=39}}. Галоўнымі папулярызатарамі квадратуры ў Рэчы Паспалітай і ВКЛ сталі манахі-[[езуіты]]. Яны актыўна выкарыстоўвалі прыёмы перспектыўнага жывапісу для стварэння так званага «свяшчэннага тэатра» ({{lang-la|theatrum sacrum}}) — маштабных часовых дэкарацый для 40-гадзінных еўхарыстычных набажэнстваў (Quarantore), кананізацый і школьных спектакляў{{sfn|Klajumienė|2006|с=28—31, 253}}. Паступова гэтыя аказіянальныя формы перайшлі ў [[манументальны жывапіс]]: замест дарагіх аб’ёмных алтароў з дрэва або каменя ў храмах пачалі масава ствараць [[Аптычныя алтары|«намаляваныя» (аптычныя) алтары]] на сценах, драўляных шчытах ці палатне{{sfn|Klajumienė|2006|с=11, 250}}. Падлічана, што ў XVIII — першай палове XIX стагоддзя ў храмах ВКЛ існавала каля 1000 такіх ілюзорных алтароў{{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}. [[Файл:Саламон і царыца Саўская Гескі.jpg|thumb|«Саламон і царыца Саўская». Размалёўка скляпення трансепта езуіцкага касцёла Божага цела ў Нясвіжы, выкананая [[Ксаверый Дамінік Гескі|Ксаверыем Дамінікам Гескім]]. 1764]] Даследчыкі вылучаюць некалькі тыпаў кампазіцый квадратуры ў храмах ВКЛ. Найбольш складаны тып цалкам грунтаваўся на законах архітэктурнай квадратуры і ствараў ілюзію прарыву прасторы ўгару (тып C паводле класіфікацыі [[Анджэй Стога|Анджэя Стогі]] і [[Магдалена Вітвіньска|Магдалены Вітвіньскай]]). Такія складаныя ілюзорныя купалы і скляпенні былі характэрны для буйных цэнтраў і езуіцкіх храмаў, напрыклад, у [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёле Божага Цела ў Нясвіжы]], дзе роспісы візуальна павялічвалі вышыню адносна нізкага інтэр’ера{{sfn|Klajumienė|2004|с=78, 269}}. У невялікіх парафіяльных або філіяльных драўляных храмах малявалі больш простыя архітэктурныя каркасы, якія імітавалі калоны, пілястры і карнізы ў стылі ''[[trompe-l'œil]]''{{sfn|Klajumienė|2006|с=250—251}}. [[Файл:Комплекс былога кляштара бэрнардынцаў(Будслаў) 3.jpg|thumb|злева|Ілюзорны галоўны алтар у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]]]] Сярод вядомых майстроў манументальнага жывапісу і квадратуры ў ВКЛ вылучаюцца як замежныя, так і мясцовыя мастакі. Значны ўклад зрабілі езуіты [[Ігнацій Дарэці]], які працаваў у Вільні і [[Гродна|Гародні]], і [[Якуб Брэцэр]], аўтар роспісаў у Слуцку, Полацку і Мінску{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 248}}. Мясцовы мастак [[Казімір Анташэўскі]] ў 1782 годзе стварыў унікальны ансамбль з 9 ілюзорных алтароў у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскім касцёле]], якія імітавалі мармур у тэхніцы [[грызайль]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=91—92, 248}}. Да іншых выбітных прыкладаў квадратуры і ілюзорнага жывапісу ў рэгіёне адносяцца роспісы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мсціслаў)|кармеліцкага касцёла ў Мсціславе]], выкананыя мастаком [[Францішак Неміроўскі|Францішкам Неміроўскім]], [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|Фарнага касцёла ў Гародні]], [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёла Святых Янаў]] і [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|Святога Духа]] ў [[Вільня|Вільні]], а таксама [[Царква Узвіжання Крыжа Гасподняга (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанскай царквы ў Жыровічах]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=35, 66, 89, 253}}. == У архітэктурнай кампазіцыі == У іншым значэнні тэрмін «квадратура» выкарыстоўваюць у гісторыі архітэктуры і ў тэорыі архітэктурнай кампазіцыі для абазначэння аднаго са спосабаў [[Прапарцыянаванне|прапарцыянавання]] будынкаў (знаходжання аптымальных суадносін цэлага і частак). Гэта самы просты спосаб разліку памераў, які ўзыходзіць да антычных «квадратных фігур» і «егіпецкай сістэмы дыяганаляў». Усю пабудову ўпісвалі ў квадрат (у плане і вышынных адносінах), а вытворныя велічыні вызначалі дыяганаллю квадрата, пабудаванага на шырыні галоўнага фасада будынка<ref>{{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}}</ref>. Такі спосаб атрымаў найбольшае распаўсюджанне ў архітэктуры [[Раманская архітэктура|раманскага]] перыяду. Іншы вядомы спосаб — [[Трыянгуляцыя (архітэктура)|трыянгуляцыя]] — дамінаваў у архітэктуры [[Гатычная архітэктура|гатычнага]] стылю. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Віктар Георгіевіч Уласаў|Власов В. Г.]] |загаловак=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2006 |том=IV |старонкі=404—405}} * {{кніга |аўтар=Шуази О. |загаловак=История архитектуры |месца=М. |выдавецтва=Изд-во Вс. Академии архитектуры |год=1937 |том=2 |старонкі=359—362}} * {{кніга |аўтар=Wittkower R., Connors J., Montagu J. |загаловак=Art and Architecture in Italy, 1600–1750 |том=1 |месца=New Haven |выдавецтва=Yale University Press |год=1999 |старонкі=35—36}} * {{кніга |аўтар=Chilvers I. |загаловак=Oksfordzki leksykon sztuki |месца=Warszawa |выдавецтва=Arkady |год=2002 |старонкі=538 |isbn=83-213-4157-8}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-6|ref=Klajumienė}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2004~1367157816611/B.03~2004~1367157816611.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=XVIII a. sienų tapyba Lietuvos bažnyčių architektūroje|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2004|старонак=280|isbn=9986-571-98-7|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Квадратура мастацтва}} [[Катэгорыя:Мастацкая кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Тэхнікі жывапісу]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Барока]] fy98wyrg5nh2tlmt20dtcy89v9vqhk2 0 671970 5120192 4919349 2026-04-03T00:02:26Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны, афармленне 5120192 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''Genshin Impact''' (кіт. 原神, [[піньінь]]: ''Yuánshén'', яп. 原神 ''Гэнсін'', літаральны пераклад ''Першапачатковае бажаство'') — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[Action-adventure]] з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]] і элементамі [[Ролевая гульня|RPG]], распрацаваная кітайскай кампаніяй [[MiHoYo Limited]].<ref>[https://www.gamasutra.com/view/pressreleases/359748/Openworld_ARPG_Title_Genshin_Impact_available_for_its_Latest_Closed_Beta_Tomorrow_March_19.php ''Lai, Sam.'' Open-world ARPG Title Genshin Impact available for its Latest Closed Beta Tomorrow], March 19 (англ.). ''www.gamasutra.com''</ref> Дзеянне гульні адбываецца ў магічным свеце. Галоўны герой або гераіня, у адпаведнасці з выбарам карыстальніка, падарожнічае паміж сусветамі, аднак у выніку канфлікту з безыменным бажаством страчвае брата або сястру і аказваецца зачынены ў Тэйваце. == Гульнявы працэс == ''Genshin Impact'' — гульня з [[Адкрыты свет|адкрытым светам]], у жанры [[Action/RPG|экшан-ролевай гульні]], якая дазваляе гульцу кіраваць адным з чатырох узаемазаменных персанажаў у [[Партыя (ролевая гульня)|партыі]].<ref name="XDA">{{cite web |last=Khullar |first=Kunal |title=10+ Tips & Tricks for beginners to help you master Genshin Impact! |url=https://www.xda-developers.com/genshin-impact-tips-tricks-beginners/ |website=[[XDA Developers]] |access-date=25 January 2021 |date=4 January 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202022557/https://www.xda-developers.com/genshin-impact-tips-tricks-beginners/ |url-status=live }}</ref> Пераключэнне паміж персанажамі можа быць зроблена хутка падчас бою, дазваляючы гульцу выкарыстоўваць некалькі розных камбінацый навыкаў і нападаў.<ref name="DestructReview" /> Здольнасці персанажаў могуць паляпшацца рознымі спосабамі, галоўным чынам шляхам непасрэднага павышэння іх узроўню і паляпшэння артэфактаў і зброі, якія персанаж можа экіпіраваць.<ref>{{cite news |last=Park |first=Gene |title=Analysis {{!}} Tips for 'Genshin Impact': How to get strong fast and early (for free) |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/tips/genshin-impact-tips-money/ |newspaper=[[The Washington Post]] |date=5 October 2020 |access-date=21 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193542/https://www.washingtonpost.com/video-games/tips/genshin-impact-tips-money/ |url-status=live }}</ref> У дадатак да даследаванняў, гулец можа паспрабаваць розныя выпрабаванні за ўзнагароды. Па ўсім Тэйваце раскіданыя босы і выпрабаванні, якія ўзнагароджваюць вельмі каштоўнымі рэсурсамі, але іх атрыманне патрабуе валюту пад назвай Original Resin, якая з часам павольна аднаўляецца.<ref>{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact Resin guide: How it works and how to get more |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-resin-guide-how-it-works-and-how-to-get-more/ |magazine=[[PC Gamer]] |access-date=18 December 2020 |date=20 November 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193430/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-resin-guide-how-it-works-and-how-to-get-more/ |url-status=live }}</ref> Выкананне гэтых выпрабаванняў дае гульцу прагрэс да павышэння яго рангу прыгод, што, у сваю чаргу, адкрывае новыя [[квэст]]ы, выпрабаванні і павышае сусветны ўзровень.<ref>{{cite web |last1=Henley |first1=Stacey |last2=Brown |first2=Joshua |last3=Graeber |first3=Brendan |title=How To Raise Your Adventure Rank Quickly In Genshin Impact - Genshin Impact Wiki Guide |url=https://www.ign.com/wikis/genshin-impact/How_To_Raise_Your_Adventure_Rank_Quickly_In_Genshin_Impact |website=IGN |date=8 October 2020 |access-date=21 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193520/https://www.ign.com/wikis/genshin-impact/How_To_Raise_Your_Adventure_Rank_Quickly_In_Genshin_Impact |url-status=live }}</ref> Сусветны ўзровень — мера моцы ворагаў у свеце, і рэдкасці узнагароды за перамогу над імі.<ref>{{cite news |author=Hilmy Ramadhan Subari |date=7 September 2021 |title=Ini Penjelasan Tiap Adventure Rank Genshin Impact |trans-title=This Is Explanation About Every Genshin Impact Adventure Rank |url=https://duniagames.co.id/discover/article/penjelasan-tiap-adventure-rank-genshin-impact/id |language=id|work=Dunia Games |location= |access-date=}}</ref> Гулец можа кіраваць сваім персанажам і выконваць такія дзеянні, як бег, скалалажанне, плаванне і палёт на планеры, і ўсё гэта абмежавана трываласцю.<ref name="GSpotReview" /><ref name="DestructReview" /> Некаторыя персанажы валодаюць здольнасцямі, якія могуць змяняць навакольнае асяроддзе, напрыклад, замярзанне вады для стварэння ледзянога шляху, які можа дапамагчы гульцу ў перасячэнні мясцовасці.<ref name="DestructReview" /> Па ўсім свеце існуе шмат вузлоў тэлепартацыі, да якіх гульцы могуць [[Тэлепартацыя|тэлепартавацца]] у якасці формы хуткага падарожжа; сярод іх ёсць славутасці, вядомыя як Статуі сямі, якія могуць вылечваць і ажыўляць персанажаў, а таксама забяспечваюць такія перавагі, як павышэнне трываласці гульца.<ref>{{cite web |last=Lee |first=Julia |title=Genshin Impact guide: How to get more stamina |url=https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514548/genshin-impact-how-to-get-more-stamina |website=[[Polygon (website)|Polygon]] |access-date=31 October 2020 |date=13 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193522/https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514548/genshin-impact-how-to-get-more-stamina |url-status=live }}</ref> Прадметы, такія як ежа і руда, могуць быць здабыты з адкрытага свету, у той час як ворагі і скрыні са скарбамі выдаюць іншыя віды рэсурсаў, якія можна выкарыстоўваць для павышэння сілы персанажа. Гульцы могуць здабываць ежу, палюючы на жывёл, збіраючы садавіну і гародніну або купляючы іх у гульнявых крамах. Акрамя таго, існуюць спецыяльныя баявыя інстанцыі, якія называюцца «Даменамі», якія ўзнагароджваюць матэрыяламі, якія павялічваюць сілу персанажа і зброі.<ref>{{cite web |last1=Thomas |first1=Jessica |title=Genshin Impact: Every Domain and What Their Rewards Are |url=https://www.thegamer.com/genshin-impact-every-domain-rewards/ |website=TheGamer |access-date=27 May 2022 |date=6 February 2021}}</ref> Стравы, прыгатаваныя з інгрэдыентаў, сабраных у [[Адкрыты свет|адкрытым свеце]], таксама могуць даць жаданыя эфекты, такія як аднаўленне [[Здароўе|здароўя]] або павышэнне розных характарыстык.<ref name="InverseCookingArticle">{{cite web |last=Glennon |first=Jen |title=Everything you need to know about cooking in 'Genshin Impact' |url=https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-cooking-process-ingredients-recipe |website=[[Inverse (website)|Inverse]] |date=2 October 2020 |access-date=31 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193457/https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-cooking-process-ingredients-recipe |url-status=live }}</ref> Гульцы таксама могуць здабываць руду, якую можна ачышчаць, а затым выкарыстоўваць для стварэння зброі або павышэння яе сілы.<ref>{{cite web |last=Puleo |first=Anthony |title=Genshin Impact: Where to Farm White Iron Chunks |url=https://gamerant.com/genshin-impact-white-iron-chunks-farming-guide/ |website=Game Rant |access-date=31 October 2020 |date=7 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193505/https://gamerant.com/genshin-impact-white-iron-chunks-farming-guide/ |url-status=live }}</ref><ref name="InverseMiningArticle">{{cite web |last=Lunning |first=Just |title=7 best places to farm White Iron and Crystal Chunks in 'Genshin Impact' |url=https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-crystal-white-iron-chunk-farm-locations |website=Inverse |date=22 October 2020 |access-date=31 October 2020 |archive-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023212355/https://www.inverse.com/gaming/genshin-impact-crystal-white-iron-chunk-farm-locations |url-status=live }}</ref> [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|Шматкарыстальніцкі рэжым]] даступны ў форме кааператыва. Да чатырох гульцоў могуць гуляць разам у [[Адкрыты свет|адкрытым свеце]] і далучыцца да даменаў.<ref name="PCGamerCoop">{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact co-op guide: How to adventure with other players |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-coop-multiplayer/ |magazine=PC Gamer |access-date=31 October 2020 |date=2 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193444/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-coop-multiplayer/ |url-status=live }}</ref> Спалучэнне гульцоў можа быць выканана шляхам запыту злучэння з іншым гульцом або з дапамогай аўтаматычнага пошуку.<ref name="PCGamerCoop" /><ref>{{cite magazine |last=Messner |first=Steven |title=Genshin Impact's co-op multiplayer is too limited to be fun |url=https://www.pcgamer.com/genshin-impacts-co-op-multiplayer-is-too-limited-to-be-fun/ |magazine=PC Gamer |access-date=21 October 2020 |date=8 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193508/https://www.pcgamer.com/genshin-impacts-co-op-multiplayer-is-too-limited-to-be-fun/ |url-status=live }}</ref> У гульні ёсць [[кросплатформавы рэжым]], таму гульцы на любой платформе могуць гуляць адзін з адным.<ref>{{cite news |last=Law |first=James |title=Does Genshin Impact have cross-platform play and cross-save? |url=https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/16/does-genshin-impact-have-cross-platform-play-and-cross-save/ |website=[[Rock Paper Shotgun]] |access-date=31 October 2020 |date=16 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193510/https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/16/does-genshin-impact-have-cross-platform-play-and-cross-save/ |url-status=live }}</ref> Выконваючы пэўныя квэсты або ўдзельнічаючы ў выбраных абмежаваных па часе мерапрыемствах, гулец можа адкрыць дадатковых гульнявых персанажаў.<ref>{{cite web |last=Gilliam |first=Ryan |title=Genshin Impact guide: How to unlock six free characters |url=https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514839/genshin-impact-free-characters-guide-barbara-kaeya-lisa-amber-xiangling-traveler-how-to-unlock |website=Polygon |access-date=21 October 2020 |date=13 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193511/https://www.polygon.com/guides/2020/10/13/21514839/genshin-impact-free-characters-guide-barbara-kaeya-lisa-amber-xiangling-traveler-how-to-unlock |url-status=live }}</ref> Большасць персанажаў, аднак, гульцы атрымліваюць праз {{нп3|банеры персанажаў||en|Gacha game#Banners}} гульнявой сістэмы {{нп3|гача||en|Gacha game}} пад назвай «Жаданні».<ref>{{Cite magazine|last=Fenlon|first=Wes|date=September 28, 2020|title=Genshin Impact, an ambitious Chinese RPG inspired by Breath of the Wild, is out today|url=https://www.pcgamer.com/genshin-impact-an-ambitious-chinese-rpg-inspired-by-breath-of-the-wild-is-out-today/|url-status=live|access-date=2020-09-29|magazine=PC Gamer|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193422/https://www.pcgamer.com/genshin-impact-an-ambitious-chinese-rpg-inspired-by-breath-of-the-wild-is-out-today/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Romano|first=Sal|date=2020-07-22|title=Genshin Impact due out by October for PC, iOS, and Android; second closed beta test for PS4 begins July 30|url=https://www.gematsu.com/2020/07/genshin-impact-due-out-by-october-for-pc-ios-and-android-second-closed-beta-test-for-ps4-begins-july-30|access-date=2020-09-29|website=Gematsu|archive-date=September 28, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928084040/https://www.gematsu.com/2020/07/genshin-impact-due-out-by-october-for-pc-ios-and-android-second-closed-beta-test-for-ps4-begins-july-30|url-status=live}}</ref><ref name="Park130">{{cite news |last=Park |first=Gene |title=Analysis {{!}} I spent $130 in 'Genshin Impact.' If you might do this, maybe don't play it |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/06/genshin-impact-gambling/ |newspaper=The Washington Post |date=6 October 2020 |access-date=3 December 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193633/https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/10/06/genshin-impact-gambling/ |url-status=live }}</ref> Для {{нп3|выцягвання||en|Gacha game#Rolling/pullling}} на банерах гульні патрабуецца некалькі прэміумных гульнёвых валют, якія можна атрымаць праз пакупкі ў дадатку або ў якасці гульнявых узнагарод.<ref>{{cite news |last=Law |first=James |title=Genshin Impact – all currencies explained |url=https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/19/genshin-impact-all-currencies-explained/ |website=Rock Paper Shotgun |access-date=21 October 2020 |date=19 October 2020 |archive-date=October 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021045016/https://www.rockpapershotgun.com/2020/10/19/genshin-impact-all-currencies-explained/ |url-status=live }}</ref> {{нп3|Сістэма шкадавання||en|Gacha game#Pity}} гарантуе, што гулец атрымае рэдкія прадметы пасля зададзенай колькасці выцягванняў.<ref>{{Cite web|last=Parks|first=William|date=2020-10-19|title=Genshin Impact: How the Pity System Works|url=https://gamerant.com/genshin-impact-pity-system-per-banner-specific-carry-over/|website=Game Rant|access-date=2021-01-29|archive-date=March 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317092402/https://gamerant.com/genshin-impact-pity-system-per-banner-specific-carry-over/|url-status=live}}</ref> === Элементальны бой === Персанажы кантралююць адзін з сямі натуральных [[Элемент (стыхія)|элементаў]]: Анема ([[паветра]]), Геа ([[глеба]]), Піра ([[агонь]]), Гідра ([[вада]]), Крыя ([[лёд]]), Электра ([[электрычнасць]]) і Дэндра ([[Расліна|расліны]]).<ref name="AndroidElemental">{{cite web |last=Spear |first=Rebecca |date=8 October 2020 |title=Genshin Impact Element guide: All Elements, Elemental Reactions, and Status Effects |url=https://www.androidcentral.com/genshin-impact-element-guide-all-elements-and-status-effects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193545/https://www.androidcentral.com/genshin-impact-element-guide-all-elements-and-status-effects |archive-date=December 25, 2020 |access-date=31 October 2020 |website=Android Central}}</ref> Калі гэтыя элементы рэагуюць адзін з адным, яны вырабляюць розныя эфекты. Напрыклад, калі Гідра атака трапляе ў мішэнь, праціўнік атрымае «Мокры» эфект статусу, а калі ён атакуе з наступнай Крыя-атакай, гэтыя два эфекты стану аб’ядноўваюцца ў замарожванне праціўніка, часова не дазваляючы ім выконваць якія-небудзь дзеянні.<ref name="AndroidElemental" /> Кожны персанаж таксама мае дзве унікальныя баявыя здольнасці: «Стыхійны навык» і «Стыхійны выбух». Стыхійны навык — гэта атака з усталяваным [[Гласарый тэрмінаў відэагульняў|кулдаунам]], які можна выкарыстоўваць у любы час, у той час як Стыхійны выбух — [[Гласарый тэрмінаў відэагульняў|ультыматыўная атака]], якая патрабуе энергіі.<ref>{{cite web |last=Carpenter |first=Mark |date=8 October 2020 |title=Genshin Impact: What is Elemental Mastery, Elemental Skill and Elemental Burst? |url=https://progameguides.com/genshin-impact/genshin-impact-what-is-elemental-mastery/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193545/https://progameguides.com/genshin-impact/genshin-impact-what-is-elemental-mastery/ |archive-date=December 25, 2020 |access-date=21 October 2020 |website=Pro Game Guides}}</ref> Яна патрабуе ад гульца назапашвання дастатковай колькасці элементальнай энергіі, каб яе выкарыстоўваць.<ref>{{Cite web |date=21 June 2019 |title=《原神》测试版试玩：国产手游离3A最近的一次 |trans-title=''Genshin Impact'' beta test play: the closest domestic mobile games to 3A |url=https://shouyou.gamersky.com/review/201906/1196056_2.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622125424/http://shouyou.gamersky.com/review/201906/1196056_2.shtml |archive-date=June 22, 2019 |access-date=2019-10-22 |website=shouyou.gamersky.com |page=2 |language=zh}}</ref><ref name="AndroidElemental" /> Маніпуляванне элементамі, з дапамогай навыкаў і камандай з чатырох персанажаў для стварэння розных рэакцый, з’яўляецца асноўнай асаблівасцю гульнявога працэсу.<ref name="ignreview">{{cite web |last=Northup |first=Travis |url=https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |title=Genshin Impact Review |website=IGN |date=14 October 2020 |access-date=14 October 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118175259/https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |url-status=live }}</ref> Пэўныя элементальныя здольнасці таксама патрабуюцца для разгадвання галаваломак у адкрытым свеце.<ref name="DestructReview" /> == Сюжэт == У пачатку гульні паказваецца [[кат-сцэна]], у якой ідзе бітва двух галоўных герояў (брат Ітэр і сястра Люмін) з нейкім бажаством. Пасля відэа гулец можа выбраць Падарожніка, ад асобы якога будзе праходзіць гульню. Падзеі пачынаюцца праз два месяцы пасля абуджэння галоўнага героя, калі ён альбо яна сустракаюцца з Пайман, якая становіцца кампаньёнам у падарожжы. Мэта падарожжа — знайсці страчанага родзіча. У Тэйваце ёсць сем розных краін: Мандшдадт, Лі Юэ, Інадзума, Сумеру, Фантэйн, Натлан і Снежная. Кожная краіна знаходзіцца ва ўладзе бажаства-архонта, якому адпавядае адзін з прыродных элементаў Тэйвата: Піра (агонь), Гідра (вада), Геа (зямля), Анэма (паветра), Крыа ([[лёд]]), Электра (электрычнасць) і Дэндра (раслінны свет). Акрамя краін, у Тэйваце ёсць дзіўны лятаючы горад Селестыя, дзе жывуць божаствы і героі. Выбраным людзям Тэйвата жыхары Селестыі даруюць Вока Бажаства — камень, с дапамогай якога можна кантраляваць адпаведныя элементы. === Пралог: Мандшдат === Першы горад, у які трапляе герой. Горад волі і песень, які знаходзіцца пад абаронай бажаства свабоды, Анэма Архонта Барбатаса. Мандштадт падобны на горад сярэднявечнай [[Каралеўства Галандыя|Галандыі]]. Мандштат з’явіўся пасля звяржэння арыстакратычных дэспатаў. Шмат гадоў таму Венэса, рабыня ў зняволенні, атрымала блаславенне Архонта і падняла паўстанне супраць арыстакратаў. Затым для падтрымання парадку ў горадзе і абароны свабоды жыхароў яна стварыла ордэн Орда Фавоніўс, вышэйшае кіраўніцтва якога на чале з магістрам таксама займаецца дзяржаўнымі справамі. Пайман і Падарожнік прыбываюць у Мандштат і сутыкаюцца з цмокам па імі Жах Буры, які атакуе горад. З дапамогай меснага музыкі Вэнці, падарожнік адбіваецца ад Жаху Буры і знаёміцца з Джын, якая выконвае абавязкі магістра рыцараў Фавонія. Падарожнік дапамагае рыцарам навесці парадак у рэгіёне, а затым зноў сустракае Вэнці, які расказвае, што Жах буры раней быў мірным бажаствам, і яго сапраўднае імя — Двалін. Вэнці просіць прынесці святую ліру, каб можна было супакоіць Дваліна з яе дапамогай. Пасля атрымання ліры Вэнці спрабуе супакоіць цмока, але разумее, што тым маніпулюе Ордэн Бездані. Раскрываецца, што на самой справе Вэнці гэта Барбатос, Анэма Архонт. Вандроўнік з Джын і Вэнці праследуе Дваліна ў яго валоданні і вызваляе яго ад уплыву Ордэна Бездані. Вярнуўшыся ў Мондштат, Вэнці трапляе ў засаду Фатуі і Прадвесніцы Ла Сіньёры, якая крадзе яго гнозіс. Высвятляецца, што Архонт Снежнай, Царыца, крадзе гнозісы Архонтаў дзеля невядомай мэты. Вэнці раіць Вандроўніку ісці сустрэцца з Геа Архонтам, які кожны год сыходзіць з нябёсаў і ладзіць суд у Лі Юэ, і спытаць, ці ведае ён бажаство, якое магло скрасці родзіча Падарожніка. === Том I: Лі Юэ === Падарожнік адпраўляецца ў Лі Юэ на штогадовы рытуал з’яўлення Архонта Моракса, якога таксама называюць Рэкс Ляпіс. [[Абрад|Рытуал]] ладзіць Нін Гуан, кіраўніца арганізацыі Цысінь, якая кантралюе ўсе гандлёвыя пагадненні Лі Юэ і фактычна з’яўляецца мясцовай уладай. Аднак падчас рытуалу Рэкс Ляпіс аказваецца забіты, і Падарожнік з’яўляецца патэнцыйным падазроным. Падчас уцёкаў Падарожнік сустракае Фатуі Прадвесніка Чайлда, які раіць ім знайсці малых божастваў Лі Юэ, Адэптаў, каб ачысціць сваё імя. Каб расследаваць смерць, сам Чайлд працуе з Чжунлі, кансультантам пахавальнага бюро, якое назірае за пахаваннем Рэксу Ляпісу. Праз гэта Чайлд выяўляе месцазнаходжанне цела Архонта, якое было хутка схавана пасля сцэны смерці. Падарожнік сутыкаецца з Чайлдам у Залатым Пакоі. Прадвеснік спрабуе забраць сэрца з цела, але не можа яго знайсці ў целе цмока і вырашае, што Рэкс Ляпіс яшчэ жывы. Каб выклікаць Рэкса Ляпіса, Чайлд заклікае Асіяла, старажытнае бажаство, якое калісьці перамог Рэкс Ляпіс, і загадвае яму знішчыць горад Лі Юэ. Падарожнік, Цысінь і Адэпты аб’яднаюць сілы і перамагаюць яго. Пасля гэтага Падарожнік дазнаецца, што Чжунлі і ёсць Рэкс Ляпіс, які вырашыў спыніць сваю ахову Лі Юэ. Архонт перадае свой гнозіс Сіньёры ў рамках нейкага тайнага пагаднення з Царыцай. Чжунлі тлумачыць, што ён хацеў сысці са сваёй ролі Архонта, і што інсцэніроўка яго смерці была выпрабаваннем: калі б горад, Цысін і адэпты не змаглі спыніць Асіяла, ён бы ўмяшаўся. Чжунлі паведамляе Падарожніку, што наступны пункт прызначэння, Інадзума, зачыніў свае межы па загадзе Архонта Электра, [[сёгун]]а Райдэн. === Том II: Іназума === Падарожнік і Пайман прыбываюць у ізаляцыянісцкую нацыю Іназума і даведаюцца, што яе архонт, [[сёгун]] Райдэн, канфіскавала Вочы Бажаствоў у жыхароў Іназумы. Ледзь выратаваўшыся ад войскаў сёгуна, Падарожнік і Пайман далучаюцца да групы сепаратыстаў на востраве Ватацумі ў Іназуме, перад тым як сустрэць Скарамуша, Шостага Прадвесніка Фатуі. Нягледзячы на тое, што ён збівае Падарожніка і Пайман да страты прытомнасці, Яэ Міка — фамільяр сёгуна — дае яму гнозіс Райдэн у абмен на іх жыццё. З дапамогай Міка Падарожнік змагаецца і перамагае сёгуна і пераконвае яе адмяніць абмежавальную палітыку. Пасля вяртання ў Лі Юэ Падарожнік уз’ядноўваецца з Дэйнслейфам у Разломе. Падарожнік адчувае бачанне блізнюка ў Кхаэнрыя, адчуваючы, што ён разрываецца паміж тым, каб далучыцца да іх і перамагчы Ордэн Бездані. Дэйнслейф кажа Падарожніку, што трэба выбраць паміж Тэйватам або блізнюком, перш чым адправіцца зноў. === Том III: Сумеру === Падарожнік і Пайман адпраўляюцца ў Сумеру ў пошуках Меншага Лорда Кусаналі, Архонта Дэндра, але не могуць з ёй пагаварыць з-за таго, што яна знаходзіцца ў зняволенні ў Акадэміі. Падарожнік у рэшце рэшт сустракае яе чалавечую версію, Нахіду, у сне і выяўляе, што мудрацы Акадэміі ўступілі ў партнёрства з Датторэ, Другім Прадвеснікам Фатуі, каб скінуць Кусаналі і ўсталяваць Скарамуша як штучнага бога. З дапамогай ключавых людзей у Сумеру, Падарожнік зрывае змову мудрацоў. Затым Падарожнік сустракаецца з Кусаналі, якае дае каштоўную інфармацыю пра блізнюка і прапануе наведаць Фокалорс, архонта Фантэйна. Пасля гэтага Падарожнік сутыкаецца з Дайнслейфам, перш чым убачыць бачанне сустрэчы блізнюка з Кханрыянам па імені Хлотар Альберых, заснавальнікам Ордэна Бездані, а таксама з таямнічым «Грэшнікам». На ліпень 2023 года тут канчаецца сюжэт гульні. Наступныя лакацыі і працяг сюжэту будуць даступныя з будучымі абнаўленнямі. == Распрацоўка == {{Video game reviews |Destruct = 7.5/10<ref name="DestructReview">{{cite web |last=Carter |first=Chris |title=Review: Genshin Impact |url=https://www.destructoid.com/stories/review-genshin-impact-605041.phtml |website=[[Destructoid]] |date=4 October 2020 |access-date=6 October 2020 |archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129020218/https://www.destructoid.com/stories/review-genshin-impact-605041.phtml |url-status=live }}</ref> |HCG = 4/5<ref name="HCGReview">{{cite web |last=Helm |first=Jordan |title=Review: Genshin Impact |url=https://hardcoregamer.com/2020/10/06/review-genshin-impact/388937/ |website=Hardcore Gamer |access-date=10 October 2020 |date=6 October 2020 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126154640/https://hardcoregamer.com/2020/10/06/review-genshin-impact/388937/ |url-status=live }}</ref> |IGN=9/10<ref name="ignreview">{{cite web |last=Northup |first=Travis |url=https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |title=Genshin Impact Review |website=IGN |date=14 October 2020 |access-date=14 October 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118175259/https://www.ign.com/articles/genshin-impact-review |url-status=live }}</ref> |GI=9,25/10<ref name="GIReview">{{cite magazine |last=Tack |first=Daniel |title=Genshin Impact Review—Into The Great Wide Open |url=https://www.gameinformer.com/review/genshin-impact/genshin-impact-review-into-the-great-wide-open |magazine=[[Game Informer]] |date=2 October 2020 |access-date=6 October 2020 |archive-date=December 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225193557/https://www.gameinformer.com/review/genshin-impact/genshin-impact-review-into-the-great-wide-open |url-status=live }}</ref> |Fam=35/40 |GSpot=7/10<ref name="GSpotReview">{{cite web |last=Kemps |first=Heidi |title=Genshin Impact Review – Direct Hit |url=https://www.gamespot.com/reviews/genshin-impact-review-direct-hit/1900-6417583/?ftag=CAD-01-10abi2f |website=[[GameSpot]] |date=16 October 2020|access-date=16 October 2020}}</ref> |ИMail.Ru=3/5 |3DN=Выдатна |KNB=7/10}} miHoYo анансавалі распрацоўку новага праекта на рухавіку [[Unity]] у канцы студзеня 2017, праз 3 месяцы пасля выхаду папярэдняй гульні [[Honkai Impact 3rd]]. Кампанія заявіла, што мае намер зрабіць праект значна большага маштабу, чым Honkai Impact.<ref>[https://genshin.mihoyo.com/en/news/detail/570 Genshin Impact-Step into a Vast Magical World for Adventure] (англ.). ''genshin.mihoyo.com''. </ref> Genshin Impact была анансаваная ў чэрвені 2019 года, і яе выхад быў намечаны на 2020 на платформы [[Microsoft Windows|Windows]] і [[iOS]]. Па словах распрацоўшчыкаў, на іх моцна паўплывалі гульні [[Grand Theft Auto V|Grand Theft Auto]] і [[The Legend of Zelda: Breath of the Wild]]. Яны імкнуліся стварыць праект, які б моцна адрозніваўся ад Honka Impact 3rd з пункту гледжання баявой сістэмы, квэстаў, выпадковых падзей і рэжыму даследавання. == Папулярнасць == Старт Genshin Impact стаў самым масавым сярод кітайскіх гульняў. Праз некалькі гадзін пасля запуску колькасць гледачоў трансляцый на [[Twitch]] перавысіла 110 тысяч<ref>[https://www.pcgamer.com/genshin-impact-may-be-biggest-ever-global-launch-of-a-chinese-game/ Bolding, Jonathan (October 3, 2020). «Genshin Impact may be biggest-ever global launch of a Chinese game»]. ''PC Gamer''.</ref> чалавек. Паводле інфармацыі кампаніі Sensor Tower, мабільныя версіі гульні за тыдзень зарабілі каля 60 мільёнаў долараў ЗША. Хутчэй чым за два тыдні гульня прынесла сваім распрацоўшчыкам больш за 100 мільёнаў долараў ЗША і акупілася. Genshin Impact была прызнана гульнёй 2020 года па версіі [[Google Play]] і [[Apple]]<ref>[https://www.siliconera.com/tgs-media-awards-2020-public-poll-won-by-genshin-impact/ Stenbuck, Kite (October 9, 2020). «TGS Media Awards 2020 Public Poll Won By Genshin Impact»]. ''Siliconera''</ref>. Таксама гульня была намінантам у катэгорыях «Найлепшая ролевая гульня» і «Найлепшая мабільная гульня» на [[The Game Awards|The Game Awards 2020]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2020 года]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] fih2w0sq8nrjpw2xqccecj2ti7w8ino 0 682446 5119983 5051564 2026-04-02T12:29:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5119983 wikitext text/x-wiki [[Файл:C-17s support Afghanistan drawdown 2021.jpg|thumb|300px|Амерыканскія лётчыкі садзяцца на самалёт C-17 Globemaster III на авіябазе Аль-Удэйд падчас вываду замежных сіл, 27 мая 2021 года.]] [[Файл:US Forces Afghanistan Retrograde 2021.jpg|thumb|300px|Пагрузка верталёта UH-60L Blackhawk у C-17 Globemaster III, авіябаза Баграм, 15 чэрвеня 2021 года.]] '''Вывад амерыканскіх войск з [[Афганістан]]а''' праводзіўся паступова. На люты [[2020]] года ў краіне знаходзілася 13 000 амерыканскіх вайскоўцаў. Да канца прэзідэнцтва [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] кантынгент скарочаны да 2500 чалавек. Новы кіраўнік дзяржавы [[Джо Байдэн]] прызначыў канчатковы вывад усіх часцей [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]] і іх саюзнікаў на [[11 верасня]] [[2021]] года, да 20-годдзя [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных атак]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]]. Аднак пазней усё было перанесена на [[31 жніўня]]. Да гэтага часу праз Афганскі канфлікт прайшлі 750 тысяч амерыканскіх вайскоўцаў<ref>Валентин Богданов. [https://vesti-ru.turbopages.org/turbo/vesti.ru/s/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября]{{Недаступная спасылка}} // Вести.Ру, 4 июля 2021</ref>. Па даных [[Міністэрства абароны ЗША]], у баявых дзеяннях загінула каля 2500 салдат і афіцэраў, а фінансавыя выдаткі склалі 822 млрд долараў<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-51687498 Во сколько обошлась США война в Афганистане? Графики] // BBC News, 29 февраля 2020</ref>. З улікам спадарожных выдаткаў, напрыклад, выдаткаў на ваенныя пенсіі і медыцынскую дапамогу ветэранам, марнаванні іншых міністэрстваў на ваенныя патрэбы, і працэнты, што выплачваюцца па ваенных пазыках, дапамогі па аднаўленні афганскай інфраструктуры, агульная лічба набліжаецца да двух трыльёнаў долараў<ref>[https://thinktanks.by/publication/2020/03/02/skolko-stoila-ssha-voyna-v-afganistane-grafiki.html Сколько стоила США война в Афганистане. Графики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210823201758/https://thinktanks.by/publication/2020/03/02/skolko-stoila-ssha-voyna-v-afganistane-grafiki.html |date=23 жніўня 2021 }} // ThinkTanks.by, 2 марта 2020</ref>. Вайна ў Афганістане стала самым доўгім узброеным канфліктам у [[Гісторыя ЗША|гісторыі ЗША]]<ref>Ирина Таран, Алёна Медведева. [https://russian.rt.com/world/article/707228-ssha-afganistan-vyvod-voiska Самая долгая война в истории США: почему Белый дом заявил о планах сократить присутствие в Афганистане] // RT, 14 января 2020</ref>. == Перадгісторыя == У [[1979]] годзе [[СССР]], з мэтай падтрымкі камуністычных сіл у Афганістане, уводзіць у краіну свае войскі. На працягу наступных 9 гадоў тут ішло [[Афганская вайна (1979—1989)|ўзброенае супрацьстаянне]] паміж савецкай арміяй і дружалюбным ёй урадам у [[Кабул]]е з аднаго боку, і ісламарадыкальным рухам [[афганскія маджахеды|маджахедаў]], які падтрымалі [[ЗША]] і іх саюзнікі<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510151200/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archivedate=2007-05-10 |title=Reagan Doctrine, 1985 |publisher= United States State Department|accessdate=2011-02-20}}</ref>, з другога. У [[1989]] годзе СССР выводзіць свае войскі з краіны, а ў [[1992]] маджахеды змаглі звергнуць існуючую ўладу і захапіць усю тэрыторыю Афганістана<ref>[http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/kogda_zakonchilasx_voina_v_afganistane Когда закончилась война в Афганистане]</ref>. Аднак пасля гэтага рух распаўся на [[Паўночны альянс]] і найбольш радыкальныя групоўкі, якія пазней аб’ядналіся ў «Талібан». Апошняя сіла змагла захапіць сталіцу і абвясціць [[Ісламскі Эмірат Афганістан]]. Аж да [[2001]] года паміж Паўночным альянсам і ІЭА ішла бесперапынная барацьба за ўладу ў краіне. Тады ў 90-х тэрарыст [[Усама бін Ладэн]], які ўжо быў аб’яўлены ў вышук ўладамі ЗША, атрымаў прытулак у Афганістане<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]</ref>. Талібы адмаўляліся выдаваць бін Ладэна, нават пасля выбухаў у амерыканскіх пасольствах у [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]] ў [[1998]] годзе. Пасля тэрактаў [[11 верасня]] 2001 года [[прэзідэнт ЗША]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] высунуў талібам ультыматум: у самыя кароткія тэрміны выдаць амерыканскаму правасуддзю бін Ладэна, а таксама ўсё кіраўніцтва «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]». [[21 верасня]] талібы адказалі адмовай, заявіўшы, што амерыканцы не далі дастаткова важкіх доказаў дачынення гэтай арганізацыі да нападаў у [[Нью-Ёрк]]у і [[Вашынгтон]]е. Тады было вырашана правесці ваенную аперацыю ў Афганістане, аб’яднаўшыся з Паўночным альянсам у барацьбе з ІЭА і Талібанам. Афіцыйна ЗША разам з саюзнікамі прадэкларавалі тры мэты свайго ўварвання<ref>[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=29 верасня 2008 }}</ref>: * звяржэнне рэжыму талібаў, * вызваленне тэрыторыі Афганістана ад уплыву талібаў, * паланенне і суд над удзельнікамі Аль-Каіды. [[7 кастрычніка]] адбылося ўварванне. За адносна кароткі тэрмін асноўныя сілы Талібану былі разгромлены, а іх апаненты з Паўночнага Альянсу сфармавалі новыя ўлады. Аднак баявыя дзеянні ўсё яшчэ працягваліся. З ліпеня [[2011]] года пачаўся паступовы вывад войскаў кааліцыі з Афганістана<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]</ref>. У ліпені [[2013]] года забеспячэнне бяспекі ў краіне перададзена мясцовым сілавым структурам, з гэтага моманту кантынгент кааліцыі граў дапаможную ролю<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]</ref>. Фактычна вайна была скончана толькі фармальна, а на самай справе працягвалася і далей. У той жа час года на змену [[ISAF|сілам міжнароднай узброенай кааліцыі (ISAF)]] прыйшла небаявая аперацыя альянсу «[[Аперацыя «Рашучая падтрымка»|Рашучая падтрымка]]». Кантынгент замежных войскаў быў значна скарочаны, а ўвесь цяжар вайны лёг на плечы [[Узброеныя сілы Афганістана|афганскай арміі]]. == Падрыхтоўка == У [[2018]] годзе былі зроблены спробы заключыць мірнае пагадненне і ўзгадніць план вываду замежных войскаў. Працэс працягваўся да восені [[2019]], калі перамовы паміж амерыканскім кіраўніцтвам і Талібанам сарваліся з-за тэракту. Аднак да гэтага часу склаліся асноўныя ўмовы магчымай дамовы<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/08/2019/5d5a74919a7947a6a163ef2c США договорились с «Талибаном» об условиях вывода войск из Афганистана] // РБК, 22 августа 2019</ref>: * «Талібан» гарантуе, што не дазволіць міжнародным тэрарыстычным групоўкам накшталт «Аль-Каіды» выкарыстоўваць Афганістан як трэніровачную пляцоўку для нападаў за мяжой. * ЗША абавязваюцца вывесці з тэрыторыі краіны войскі. * Канфліктуючыя афганскія бакі павінны пачаць унутрыпалітычны дыялог. * У краіне ўсталёўваецца бестэрміновае перамір’е. У пачатку лютага [[2020]] года ў пасланні кангрэсу амерыканскі лідар [[Дональд Трамп]] заявіў пра імкненне ЗША завяршыць канфлікты на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. ''«Мы працуем, каб пакласці канец самай працяглай вайне Амерыкі і вярнуць нашыя войскі дадому»'', — сказаў Трамп пра канфлікт у Афганістане, адзначыўшы, што ЗША не павінны быць «паліцыянтам» для іншых дзяржаў. [[21 лютага]] кіраўнік прэс-службы Дзярждэпартамента ЗША Морган Ортэгус апублікавала заяву [[Майк Пампеа|Майка Пампеа]] аб пагадненні з талібамі, якое мае быць заключана. У дакуменце, у прыватнасці, гаварылася, што амерыканцы рыхтуюцца да падпісання пагаднення 29 лютага<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e59a4809a794700ab96cfd0 Помпео будет присутствовать при подписании соглашения США с «Талибаном»] // РБК, 29 января 2020</ref>. [[29 лютага]] ЗША і «Талібан» у [[Катар]]ы падпісалі мірнае пагадненне, якое прадугледжвае вывад амерыканскіх войскаў з Афганістана і пачатак міжафганскага дыялогу. Подпісы пад дакументам паставілі спецпрадстаўнік Злучаных Штатаў па Афганістане і кіраўнік дэлегацыі на перамовах Залмай Халілзад і палітычны лідар талібаў мула Абдул Гані Барадар. На цырымоніі прысутнічалі прадстаўнікі больш за 30 краін. Пагадненне прадугледжвала, што ЗША скароцяць колькасць войскаў у Афганістане з 12 да 8,6 тысячы чалавек на працягу 135 дзён, а затым, калі Талібан устрымаецца ад гвалту, працягнуць на працягу 14 месяцаў выводзіць і свае сілы, і сілы НАТА. Наўзамен Талібан мусіць адмовіцца ад выкарыстання афганскай тэрыторыі для нападу на ЗША і іншыя краіны. Акрамя таго, бакі дамовіліся аб «сталым і ўсёабдымным перамір’і». Прамыя перамовы паміж Талібанам і ўрадам Афганістана будуць весціся ў рамках міжафганскага дыялогу. Акрамя гэтага, Талібан пачне ўзаемадзейнічаць з [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]], каб яго членаў выключылі з санкцыйных спісаў. Зрабіць гэта меркавалася да канца мая<ref>[https://ria.ru/20200229/1565564226.html США и «Талибан» подписали мирное соглашение] // РИА Новости, 29 февраля 2020</ref>. == Вывад == Па стане на люты 2020 года ў краіне ўсё яшчэ знаходзілася каля 13 000 амерыканскіх вайскоўцаў. На працягу 135 дзён пасля падпісання лютаўскага пагаднення паміж ЗША і Талібанам кантынгент скарацілі да 8600 чалавек. [[8 жніўня]] міністр абароны [[Марк Эспер]] заявіў, што да канца лістапада Злучаныя Штаты скароцяць колькасць войскаў да ўзроўню ніжэй за 5000 чалавек<ref>{{cite web| title = Mark Esper says US troop levels in Afghanistan to go below 5,000 by end of November| publisher = CNN| access-date = 9 August 2020| url = https://edition.cnn.com/2020/08/08/politics/mark-esper-afghanistan-troop-levels/index.html| archive-date = 9 August 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200809051145/https://edition.cnn.com/2020/08/08/politics/mark-esper-afghanistan-troop-levels/index.html| url-status = live}}</ref>. [[17 лістапада]] [[Пентагон]] абвясціў, што скароціць кантынгент з 4500 да 2500 вайскоўцаў да [[15 студзеня]] наступнага года<ref name="20201117AlJazeera">{{cite news |title=Donald Trump: US announces plans to cut troop levels in Afghanistan, Iraq |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/11/17/pentagon-announces-drawdown-of-us-troops-in-afghanistan |access-date=17 November 2020 |agency=Al Jazeera |date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117201251/https://www.aljazeera.com/news/2020/11/17/pentagon-announces-drawdown-of-us-troops-in-afghanistan |archive-date=17 November 2020}}</ref><ref name="20201117NewYorkTimes">{{cite news |last1=Faizi|first1=Fatima|last2=Gibbons-Neff|first2=Thomas|last3=Rahim|first3=Najim|title=U.S. Troops Are Packing Up, Ready or Not |url=https://www.nytimes.com/2020/11/17/world/asia/afghanistan-troop-withdrawal.html |access-date=18 November 2020 |date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118074857/https://www.nytimes.com/2020/11/17/world/asia/afghanistan-troop-withdrawal.html |archive-date=18 November 2020}}</ref><ref name="20201117CNNStarrBrowneandCohen">{{cite news |last1=Browne|first1=Ryan|last2=Cohen|first2=Zachary|last3=Starr|first3=Barbara |title=US announces further drawdown of troops in Afghanistan and Iraq before Biden takes office |url=https://edition.cnn.com/2020/11/17/politics/afghanistan-iraq-withdrawal-pentagon/index.html |access-date=18 November 2020 |agency=CNN |date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118061259/https://edition.cnn.com/2020/11/17/politics/afghanistan-iraq-withdrawal-pentagon/index.html |archive-date=November 18, 2020}}</ref>. У сакавіку [[2021]] года ў навінавых паведамленнях гаварылася, што прэзідэнт ЗША [[Джо Байдэн]] патэнцыйна разглядае магчымасць захавання сіл ЗША ў Афганістане да лістапада<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/biden-weighs-keeping-u-s-troops-afghanistan-until-november-n1261433|title=Biden weighs keeping U.S. troops in Afghanistan until November|publisher=[[NBC News]]|accessdate=21 March 2021|date=18 March 2021|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320234018/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/biden-weighs-keeping-u-s-troops-afghanistan-until-november-n1261433|url-status=live}}</ref>. [[14 красавіка]] амерыканскі лідар абвясціў аб сваім намеры вывесці ўсе рэгулярныя войскі ЗША да 11 верасня, да 20-годдзя з тэрактаў 11 верасня<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|title=Biden to announce withdrawal of US troops from Afghanistan by September 11|website=CNN|access-date=13 April 2021|archive-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413160722/https://www.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|title=Biden plans to withdraw U.S. forces from Afghanistan by Sept. 11, missing May deadline, reports say|website=MSNBC|date=13 April 2021|access-date=13 April 2021|archive-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413155730/https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|url-status=live}}</ref><ref name="20210413CNNLiptak">{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|title=Biden to announce withdrawal of US troops from Afghanistan by September 11|website=CNN|access-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421013604/https://edition.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|archive-date=April 21, 2021|last1=Atwood|first1=Kylie|last2=Herb|first2=Jeremy|last3=Liptack|first3=Kevin|last4=Starr|first4=Barbara|date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|title=Biden plans to withdraw U.S. forces from Afghanistan by Sept. 11, missing May deadline, reports say|website=MSNBC|access-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423013042/https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|archive-date=23 April 2021|date=13 April 2021|last=Macias|first=Amanda}}</ref>. За дзень да абвяшчэння Байдэн патэлефанаваў былым прэзідэнтам Джорджу Бушу і [[Барак Абама|Бараку Абаме]] з нагоды свайго рашэння<ref>{{cite web|last=Colson|first=Thomas|title=Biden called George W. Bush before he announced his Afghanistan troop withdrawal plan — but neither said whether Bush supported it|url=https://www.businessinsider.com/biden-called-bush-before-announcing-afghanistan-troop-withdrawal-plan-2021-4|access-date=10 May 2021|website=Business Insider|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510141222/https://www.businessinsider.com/biden-called-bush-before-announcing-afghanistan-troop-withdrawal-plan-2021-4|url-status=live}}</ref>. Як паведаміў дзяржаўны сакратар [[Энтані Блінкен]], выхад з Афганістана патрэбен, каб засяродзіць рэсурсы на барацьбе супраць [[КНР|Кітая]] і [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{cite news|date=18 April 202|title=U.S. Focus Shifting to China From Afghanistan, Blinken Says|agency=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-04-18/afghan-pullout-fits-with-u-s-shift-to-china-focus-blinken-says|access-date=19 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418141617/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-04-18/afghan-pullout-fits-with-u-s-shift-to-china-focus-blinken-says|url-status=live}}</ref>. Пасля вываду войскаў ЗША разглядаліся варыянты перакідання войскаў, такія як перабазіраванне на караблі [[ВМС ЗША]], краіны [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] ці краіны [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], такія як [[Таджыкістан]]<ref name="20210413CNNLiptak"/><ref>{{cite news|last1=Lubold|first1=Gordon|last2=Salama|first2=Vivian|title=Afghan Pullout Leaves U.S. Looking for Other Places to Station Its Troops|url=https://www.wsj.com/articles/afghan-pullout-leaves-u-s-looking-for-other-places-to-station-its-troops-11620482659|work=The Wall Street Journal|date=8 May 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509184953/https://www.wsj.com/articles/afghan-pullout-leaves-u-s-looking-for-other-places-to-station-its-troops-11620482659|url-status=live}}</ref><ref name="20210415TheDiplomatPutz">{{cite news |last1=Putz |first1=Catherine |title=Biden Announces Plan for US Exit from Afghan War, Urges Attention to Future Challenges |url=https://thediplomat.com/2021/04/biden-announces-plan-for-us-exit-from-afghan-war-urges-attention-to-future-challenges/ |access-date=8 July 2021 |website=[[The Diplomat]] |date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419155542/https://thediplomat.com/2021/04/biden-announces-plan-for-us-exit-from-afghan-war-urges-attention-to-future-challenges/ |archive-date=19 April 2021}}</ref>. Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] заявіў, што альянс яшчэ не прыняў рашэння аб тым, як дзейнічаць у дачыненні да вываду войскаў<ref>{{cite news |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Siebold |first2=Sabine |title=No decision on any NATO withdrawal from Afghanistan, Stoltenberg says |url=https://www.reuters.com/article/nato-afghanistan-int/no-decision-on-natos-afghanistan-withdrawal-stoltenberg-says-idUSKBN2AI2A7 |access-date=21 March 2021 |work=[[Reuters]] |date=18 February 2021 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415032552/https://www.reuters.com/article/nato-afghanistan-int/no-decision-on-natos-afghanistan-withdrawal-stoltenberg-says-idUSKBN2AI2A7 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2021/feb/18/no-final-decision-nato-deadlocked-afghanistan-miss/|title='No final decision:' NATO deadlocked on Afghanistan mission as May 1 deadline looms|first=Ben|last=Wolfgang|website=The Washington Times|date=18 February 2021|access-date=24 February 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224074323/https://www.washingtontimes.com/news/2021/feb/18/no-final-decision-nato-deadlocked-afghanistan-miss/|url-status=live}}</ref>. Чакалася, што [[Вялікабрытанія]] выведзе сваіх апошніх 750 вайскоўцаў адначасова з ЗША<ref>{{cite news|date=14 April 2021|title=UK troops expected to leave Afghanistan by September|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-56744265|access-date=14 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414113836/https://www.bbc.com/news/uk-56744265|url-status=live}}</ref>. Як меркавалася, амерыканцы не выведуць усе свае войскі, таму што некаторыя сілы, дакладная колькасць якіх яшчэ не была вызначана, застануцца ў краіне для забеспячэння дыпламатычнай бяспекі<ref name="20210413CNNLiptak"/>, і незразумела, што адбудзецца з некалькімі сотнямі супрацоўнікаў сіл спецыяльных аперацый ЗША ў гэтым рэгіёне<ref name="20210413CNNLiptak"/><ref name="20210419Stars&StripesJPLawrence">{{cite news|last=Lawrence|first=J. P.|date=19 January 2021|title=Troop levels are down, but US says over 18,000 contractors remain in Afghanistan|work=Stars & Stripes|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/troop-levels-are-down-but-us-says-over-18-000-contractors-remain-in-afghanistan-1.659040|access-date=22 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420194751/https://www.stripes.com/news/middle-east/troop-levels-are-down-but-us-says-over-18-000-contractors-remain-in-afghanistan-1.659040|archive-date=20 April 2021}}</ref>. [[2 ліпеня]] [[Германія]] і [[Італія]] вывелі свае войскі з Афганістана<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/germany-italy-complete-troop-exit-afghanistan|title=Germany, Italy Complete Troop Exit From Afghanistan|work=[[Voice of America]]|date=2 July 2021|access-date=2 July 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702130954/https://www.voanews.com/south-central-asia/germany-italy-complete-troop-exit-afghanistan|url-status=live}}</ref>. У той жа дзень амерыканскія вайскоўцы пакінулі аэрадром Баграм, адключыўшы электрычнасць і вышмыгнуўшы ўначы, не паведаміўшы пра гэта Афганскай нацыянальнай арміі<ref name="US left Bagram at night Aljazeera">{{cite web| url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/us-left-bagram-airfield-without-notice-afghan-officials-say| title=US left Bagram without telling new commander: Afghan officials | website= Aljazeera | access-date=10 July 2021 | date= 5 July 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210708100755/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/us-left-bagram-airfield-without-notice-afghan-officials-say| archive-date=8 July 2021|url-status=live}}</ref><ref name="US left Bagram at night Time">{{cite web| url=https://time.com/6078038/bagram-airfield-afghanistan/| title=U.S. Pulls Out of Afghanistan's Bagram Airfield in the Middle of the Night—Without Telling the New Commander| website=Time| access-date=10 July 2021| date=6 July 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210708200133/https://time.com/6078038/bagram-airfield-afghanistan/| archive-date=8 July 2021| accessdate=12 ліпеня 2021| archiveurl=https://web.archive.org/web/20210708200133/https://time.com/6078038/bagram-airfield-afghanistan/| archivedate=8 ліпеня 2021| url-status=dead}}</ref>. Афганскія ваенныя заявілі, што перш чым яны змаглі ўзяць пад свой кантроль аэрадром, база была разрабавана марадзёрамі<ref name=bbc-20210702>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57692303 |title=Bagram: Last US and Nato forces leave key Afghanistan base |work=BBC News |date=2 July 2021 |access-date=10 July 2021 |archive-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182442/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57692303 |url-status=live }}</ref>. [[8 ліпеня]] прэзідэнт Байдэн абвясціў, што афіцыйнае завяршэнне вайны ў Афганістане для ЗША будзе [[31 жніўня]]<ref name=":1">{{Cite web|date=2021-07-08|title=Biden says US war in Afghanistan will end August 31|url=https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|access-date=2021-07-08|website=AP NEWS|language=en|archive-date=8 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708195329/https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|url-status=live}}</ref>. [[11 ліпеня]] міністр абароны [[Аўстралія|Аўстраліі]] абвясціў аб спыненні сваёй ваеннай прысутнасці ў Афганістане. Апошнія 80 аўстралійскіх вайскоўцаў былі паступова выведзены за мінулы тыдзень<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/australia-says-last-troops-withdrawn-afghanistan?amp|title=Australia Says Last Troops Withdrawn From Afghanistan|work=Voice of America|date=11 July 2021}}</ref>. [[22 ліпеня]] [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] прагаласавала за прыняцце законапраекта, які палепшыць умовы прадастаўлення віз для афганскіх перакладчыкаў, што працавалі на амерыканскі персанал падчас вайны<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/joe-biden-government-and-politics-fc8ae4f5eafdd2d8de7a1a5e11a2d0c7 |title=House votes to evacuate more Afghan allies as US war ends |website=AP News |date=22 July 2021 }}</ref>. Нягледзячы на [[Падзенне Кабула (2021)|падзенне Кабула]] [[15 жніўня]], 5000 амерыканскіх салдат засталіся ў горадзе разам з некаторымі супрацоўнікамі пасольства ЗША<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-enters-kabul-u-s-evacuation-efforts-continue-n1276855|title=Afghan president flees country as U.S. rushes to exit with Taliban on brink of power|website=NBC News|first=Ahmed|author=Mengli|date=2021-08-15|accessdate=2021-08-15|archivedate=2021-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815183655/https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-enters-kabul-u-s-evacuation-efforts-continue-n1276855|url-status=live}}</ref>. Было таксама пацверджана, што войскі [[НАТА]] па-ранейшаму прысутнічаюць у міжнародным аэрапорце імя Хаміда Карзая<ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nato-maintains-diplomatic-presence-kabul-despite-taliban-advances-2021-08-15/ «NATO says it is helping keep Kabul airport open for evacuations»].</ref>. У той жа дзень урад ЗША санкцыянаваў разгортванне 1000 дадатковых вайскоўцаў у Афганістане, у выніку чаго агульная колькасць амерыканскіх вайскоўцаў у Кабуле дасягнула 6000 чалавек<ref>{{Cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/567952-pentagon-authorizes-sending-additional-1000-troops-to-afghanistan|title=Pentagon authorizes sending additional 1,000 troops to Afghanistan|first=Myhael|author=Schnell|website=The Hill|date=2021-08-15|accessdate=2021-08-15}}</ref>. [[16 жніўня]] прэзідэнт Байдэн абвясціў аб разгортванні яшчэ тысячы байцоў 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі, у выніку чаго агульная колькасць вайскоўцаў дасягнула 7000 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://abc11.com/10953480/|title=Another 1,000 82nd Airborne troops heading to Kabul to assist in evacuations, U.S. officials say|author=Perchick, Michael|lang=en |website=ABC11 Raleigh-Durham|date=2021-08-15|access-date=2021-08-16}}</ref>. У той жа час Вялікабрытанія адправіла дадаткова 200 вайскоўцаў, у выніку чаго агульная колькасць брытанскіх сіл дасягнула 900<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-58228190#:~:text=About%20600%20British%20troops%20have,by%2031%20August%20or%20sooner.|title=UK confident it can get Britons out of Afghanistan, Ben Wallace says|first=Becky|last=Morton|publisher=BBC News|date=16 August 2021|access-date=16 August 2021}}</ref>. [[23 жніўня]] дырэктар [[ЦРУ]] [[Уільям Бернс]] правёў сакрэтную сустрэчу ў Кабуле з лідарам Талібану [[Абдула Гані Барадар|Абдулам Гані Барадарам]], які вярнуўся ў Афганістан з ссылкі ў Катары. Амерыканскі чыноўнік пацвердзіў, што вывад войскаў адбудзецца менавіта 31 жніўня<ref>{{cite news |title=CIA director met Taliban leader in Afghanistan on Monday -sources |url=https://www.reuters.com/world/cia-director-met-taliban-leader-kabul-monday-washington-post-reports-2021-08-24/ |work=Reuters |date=24 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=CIA chief secretly met with Taliban leader in Kabul: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/24/cia-chief-held-secret-meeting-with-taliban-in-kabul-report |work=Al-Jazeera |date=24 August 2021}}</ref>. [[26 жніўня]] ў [[Міжнародны аэрапорт Кабул|міжнародным аэрапорце імя Хаміда Карзая]] [[Тэракт у аэрапорце Кабула (2021)|адбыўся выбух]], уладкаваны смяротнікам [[Ісламская дзяржава|ІД]]. У выніку тэракту загінулі 11 марскіх пяхотнікаў, адзін баец ВМС і больш за 100 афганскіх грамадзян, а таксама некалькі членаў Талібану. Яшчэ адзін вайсковец ЗША памёр ад ран на наступны дзень<ref>{{Cite web|title=13 US military personnel killed in attacks at Kabul airport|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/us-military-personnel-in-bomb-attacks-at-kabul-airport|access-date=2021-08-28|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/world/live-news/afghanistan-news-taliban-refugees-08-26-21-intl/h_e493e5df7688d2adb3025e4f90d77fbc|title=Officials: Explosion at Kabul airport appears to be a suicide attack|date=2021-08-26|access-date=2021-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/08/26/asia/afghanistan-kabul-airport-blast-intl/index.html|title=Blast reported outside Hamid Karzai International Airport in Kabul|date=2021-08-26|access-date=2021-08-26}}</ref>. У ноч з 30 на 31 жніўня апошні амерыканскі салдат (камандзір [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] генерал-маёр [[Крыстафер Донах’ю]]) пакінуў Афганістан<ref>{{Cite web|title=Last American Soldier leaves Afghanistan|url=https://www.dvidshub.net/image/6810419/last-american-soldier-leaves-afghanistan|access-date=2021-08-31|website=DVIDS|language=en}}</ref>. Талібы зладзілі з гэтай нагоды начны феерверк над тэрыторыяй Кабульскага міжнароднага аэрапорта<ref>https://www.usatoday.com/story/news/world/2021/08/30/afghanistan-live-updates/5645806001/</ref>. == Рэакцыя == Першапачатковая аб’ява адміністрацыі Байдэна аб поўным вывадзе войскаў да 11 верасня 2021 года выклікала як крытыку, так і хвалу ў ЗША. Некалькі сенатараў, такіх як [[Мітч Мак-Конел]], [[Ліндсі Грэ]]м, Джым Інхоф, Джоні Эрнст і Жанна Шахін<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/top-republicans-object-to-bidens-afghanistan-pullout-2021-4|title=Top GOP hawks come out in full force against an Afghanistan withdrawal by September 11|first=Cheryl|last=Teh|website=Business Insider|access-date=19 April 2021|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419194735/https://www.businessinsider.com/top-republicans-object-to-bidens-afghanistan-pullout-2021-4|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radioiowa.com/2021/07/14/senator-ernst-president-not-considering-consequences-of-afghanistan-withdrawal/|title=Senator Ernst: President not considering consequences of Afghanistan withdrawal|website=Radio Iowa|access-date=17 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wmur.com/article/shaheen-says-she-has-reservations-about-us-withdrawal-from-afghanistan/37052515|title=Shaheen says she has reservations about U.S. withdrawal from Afghanistan|website=WMUR TV|access-date=17 July 2021}}</ref>, былі незадаволеныя выхадам з Афганістана. Іншыя сенатары, такія як Рэнд Пол і Джэк Рыд, падтрымалі гэтае рашэнне<ref>{{cite web|url=https://www.14news.com/2021/04/15/senator-rand-paul-supports-pulling-troops-afghanistan/|title=Senator Rand Paul supports pulling troops from Afghanistan|website=14 News|access-date=17 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/other/biden-picked-best-of-many-poor-choices-in-afghanistan-says-senate-armed-services-chair/ar-AAM1F4v|title=Biden picked 'best of many poor choices' in Afghanistan says Senate Armed Services chair|website=NBC News|access-date=17 July 2021}}</ref>. Былы прэзідэнт Дональд Трамп пахваліў Байдэна за працяг вываду войскаў, але раскрытыкаваў яго за тое, што ён абраў 11 верасня, бо гэта дата ''«павінна застацца днём разважанняў і памяці ў памяць аб тых вялікіх душах, якіх мы страцілі»''<ref>{{cite web|last1=Hoffman|first1=Jason|last2=Cole|first2=Devan|title=Trump calls Afghanistan withdrawal 'a wonderful and positive thing to do' and criticizes Biden's timeline|url=https://www.cnn.com/2021/04/18/politics/trump-afghanistan-troop-withdrawal/index.html|url-status=live|access-date=21 April 2021|website=CNN|archive-date=20 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420112141/https://www.cnn.com/2021/04/18/politics/trump-afghanistan-troop-withdrawal/index.html}}</ref><ref>{{cite web|last=Saric|first=Ivana|title=Trump calls Biden's Afghanistan withdrawal "wonderful" and "positive"|url=https://www.axios.com/trump-praises-biden-afghanistan-withdrawal-5f4c2449-0725-40b7-b0c3-7892e6146344.html|url-status=live|access-date=21 April 2021|website=Axios|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421141842/https://www.axios.com/trump-praises-biden-afghanistan-withdrawal-5f4c2449-0725-40b7-b0c3-7892e6146344.html}}</ref>. Былы дзяржсакратар ЗША [[Хілары Клінтан]] заявіла, што ''«былі як прадбачаныя, так і ненаўмысныя наступствы знаходжання і догляду»''; адным з гэтых наступстваў, па яе словах, быў патэнцыйны крах афганскага ўрада, што прывяло да захопу ўлады талібамі і новай грамадзянскай вайны<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-56966473|title=Hillary Clinton warns of 'huge consequences' in Afghan US troop withdrawal|publisher=BBC|date=3 May 2021|accessdate=3 May 2021|archive-date=3 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503172001/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-56966473|url-status=live}}</ref>. Былы прэзідэнт Джордж Буш быў таксама занепакоены, бо на яго думку гэта можа ''«стварыць вакуум, і ў выніку, верагодна, прыйдуць людзі, што адносяцца да жанчын як да грамадзян другога гатунку»''<ref>{{cite web|url=https://www.foxnews.com/politics/bush-concerned-troop-withdrawal-afghanistan-vacuum|title=Former President George W. Bush 'deeply concerned' Afghanistan troop withdrawal will 'create a vacuum'|first=Brooke|last=Singman|publisher=Fox News|date=May 20, 2021}}</ref>. У інтэрв’ю [[Deutsche Welle]] 14 ліпеня 2021 года Буш пацвердзіў сваю нязгоду з вывадам войскаў<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/politics/afghanistan-war-bush-biden/2021/07/14/a8f3df36-e499-11eb-a41e-c8442c213fa8_story.html|title=George W. Bush says ending U.S. military mission in Afghanistan is a mistake|first=Felicia|last=Sonmez|work=[[The Washington Post]]|date=14 July 2021}}</ref>. Сярод трэціх краін адыход ЗША станоўча ўспрыняў [[Іран]]. Міністр замежных спраў Махамад Джавад Зарыф заявіў, што вывад войск быў жаданым крокам, дадаўшы, што замежныя вайскоўцы не могуць прынесці мір у Афганістан<ref>{{cite web|last=Basu|first=Nayanima|date=16 April 2021|title=US withdrawal from Afghanistan welcome, foreign forces can't bring peace in this region: Iran|url=https://theprint.in/diplomacy/us-withdrawal-from-afghanistan-welcome-foreign-forces-cant-bring-peace-in-this-region-iran/641142/|access-date=16 April 2021|website=The Print|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416162033/https://theprint.in/diplomacy/us-withdrawal-from-afghanistan-welcome-foreign-forces-cant-bring-peace-in-this-region-iran/641142/|url-status=live}}</ref>. Сродкі масавай інфармацыі, якія падтрымлівалі [[антыамерыканізм|антыамерыканскую]] рыторыку, надалі асаблівую ўвагу выхаду з авіябазы Баграм, калі амерыканскі бок не паведаміў афганскім сілавікам, што даведаліся аб пакіданні аб’екта толькі праз две гадзіны. Расійскія СМІ тыражавалі кадры боепрыпасаў, бранятэхнікі і іншага абсталявання, кінутых ЗША, якія нібыта пасля трапілі ў рукі талібаў<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2021-07-12/Smutnoe-udovletvorenie-i-trevoga-NI Смутное удовлетворение и тревога: NI о реакции Кремля на вывод войск США из Афганистана]</ref>. == Наступствы == {{Гл. таксама|Наступленне талібаў (2021)|Падзенне Кабула (2021)}} [[Файл:Afghanistan 1 May 2021.svg|thumb|Сітуацыя ў Афганістане на 1 мая 2021 года. Белым пазначаны тэрыторыі, кантраляваныя талібамі.]] Адыход амерыканцаў заахвоціў талібаў перайсці да рашучых дзеянняў. Яшчэ падчас адыходу войскаў ЗША яны разгарнулі шырокамаштабнае наступленне па ўсёй краіне. У маі 2021-га талібы захапілі 15 раёнаў, у тым ліку Нірх і Джалрэз ў правінцыі Майдан-Вардак<ref name="auto">{{cite news |last1=Roggio |first1=Bill |title=Taliban doubles number of controlled Afghan districts since May 1 |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/taliban-doubles-number-of-controlled-afghan-districts-since-may-1.php |access-date=9 July 2021 |publisher=FDD's Long War Journal |date=29 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Roggio |first1=Bill |title=UN report on Taliban controlled and contested districts tracks with LWJ data |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/un-report-on-taliban-controlled-and-contested-districts-tracks-with-lwj-data.php |access-date=9 July 2021 |publisher=FDD's Long War Journal |date=3 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Taliban seize key district outside Afghan capital |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210512-taliban-seize-key-district-outside-afghan-capital |access-date=9 July 2021 |publisher=France24 |date=12 May 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Taliban capture more districts, surround Kabul |url=https://www.globalvillagespace.com/taliban-capture-more-districts-surround-kabul/ |access-date=9 July 2021 |publisher=Global Village Space |date=22 May 2021}}</ref>. Сярод захопленых месцаў была плаціна Дахла ў правінцыі Кандагар, другая па велічыні плаціна Афганістана<ref>{{cite news |title=Taliban captures key Afghan dam as fighting rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/5/6/taliban-captures-key-afghan-dam-as-fighting-rages |access-date=9 July 2021 |publisher=Al Jazeera English |date=6 May 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=De Luce |first1=Dan |last2=Yusufzai |first2=Mushtaq |last3=Smith |first3=Saphora |title=Even the Taliban are surprised at how fast they're advancing in Afghanistan |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/even-taliban-are-surprised-how-fast-they-re-advancing-afghanistan-n1272236 |access-date=8 July 2021 |publisher=NBC News |date=25 June 2021}}</ref>. У чэрвені талібы захапілі 69 раёнаў і ўвайшлі ў гарады Кундуз і Кулі-Хумры<ref name="auto"/><ref>{{cite news |last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Rahim |first2=Najim |title=Taliban Enter Key Cities in Afghanistan's North After Swift Offensive |url=https://www.nytimes.com/2021/06/20/world/asia/afghanistan-kunduz-taliban.html |access-date=9 July 2021 |work=The New York Times |date=8 July 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Baghlan: PD2 of Pul-e-Khumri Held by Taliban, City Under Siege |url=https://tolonews.com/afghanistan-173055 |access-date=9 July 2021 |publisher=Tolo News |date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |access-date=9 July 2021 |publisher=CNN |date=24 June 2021}}</ref>. Тым часам горад Мазары-Шарыф быў абложаны баевікамі<ref>{{cite news |last1=Najafizada |first1=Eltaf |title=Taliban Besiege Key Afghan City With U.S. Troops Set to Exit |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-22/taliban-besiege-key-afghan-city-with-u-s-troops-set-to-exit |access-date=9 July 2021 |publisher=Bloomberg |date=22 June 2021}}</ref>. Сярод месцаў, захопленых талібамі, быў галоўны памежны пераход Афганістана з Таджыкістанам і раён Сайдабад у правінцыі Майдан-Вардак, які называюць варотамі ў сталічны Кабул<ref>{{cite news |title=Taliban captures Afghanistan's main Tajikistan border crossing |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/22/taliban-capture-afghanistans-main-tajikistan-border-crossing |access-date=9 July 2021 |publisher=Al Jazeera English |date=22 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Yusufzai |first1=Mushtaq |title=Afghan Taliban capture another important district |url=https://www.thenews.com.pk/print/855955-Afghan%20Taliban%20capture%20another%20important%20district |access-date=9 July 2021 |publisher=The News Pakistan |date=27 June 2021}}</ref>. Што тычыцца абсталявання, талібы захапілі 700 грузавікоў і «хамераў» афганскіх сілавікоў, а таксама дзясяткі бронетранспарцёраў і артылерыйскіх сістэм<ref>{{cite news |last1=Roblin |first1=Sebastien |title=One Month, 700 Trucks: Afghanistan's U.S. Military Vehicles Fall Into Taliban Hands |url=https://www.forbes.com/sites/sebastienroblin/2021/06/30/one-month-700-trucks-afghanistans-us-military-vehicles-fall-into-taliban-hands/ |access-date=9 July 2021 |work=Forbes |date=30 June 2021}}</ref>. [[10 ліпеня]] талібы захапілі раён Панджваі ў правінцыі Кандагар<ref>{{cite news |title=The fall of Panjwaii casts a long shadow over Canada's Afghan war veterans |url=https://www.cbc.ca/news/politics/afghan-taliban-panjwaii-canadian-troops-1.6096806 |access-date=10 July 2021 |work=[[CBC News]] |date=10 July 2021}}</ref>. Па стане на [[12 ліпеня]] талібы захапілі 55 раёнаў і ўвайшлі ў другі па велічыні горад Афганістана, Кандагар<ref name="jul1">{{cite web |last1=Roggie |first1=Bill |title=Afghanistan at risk of collapse as Taliban storms the north |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/07/afghanistan-at-risk-of-collapse-as-taliban-storms-the-north.php |website=FDD's Long War Journal |date=5 July 2021 |access-date=8 July 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nossiter |first1=Adam |title=Taliban Enter Kandahar City and Seize Border Posts |url=https://www.nytimes.com/2021/07/09/world/asia/taliban-kandahar-afghanistan.html |access-date=10 July 2021 |work=The New York Times |date=9 July 2021}}</ref>. У сувязі са шматлікімі паразамі ўрадавай арміі прэзідэнт Таджыкістана [[Эмамалі Рахмон]] загадаў адправіць 20 000 вайскоўцаў запасу Сухапутных войск краіны да мяжы з Афганістанам<ref>{{Cite web|title=Заседание Совета Безопасности Республики Таджикистан &#124; Президенти Тоҷикистон - President of Tajikistan - Президент Таджикистана - رئيس جمهورية تاجيكستان|url=http://president.tj/ru/node/26124}}</ref>. Расійскія ўлады заявілі, што працуюць з яго ўрадам, каб абараніць дзяржаву ад любой знешняй пагрозы ў рамках [[АДКБ|Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы (АДКБ)]]<ref>{{cite news |title=Tajikistan Seeks Russia-Led Alliance’s Aid as Violence Builds on Afghan Border |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/07/08/tajikistan-seeks-russia-led-alliances-aid-as-violence-builds-on-afghan-border-a74459 |access-date=12 July 2021 |work=[[The Moscow Times]] |date=8 July 2021}}</ref>. [[15 ліпеня]] лідары талібаў выказалі жаданне заключыць перамір’е з Кабулам на тэрмін да трох месяцаў у абмен на 7 тысяч зняволеных маджахедаў, якія знаходзіліся ў турмах Афганістана<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4900628 Талибы назвали условия для перемирия] «Коммерсантъ», 15 июля 2021 года</ref>. Пасля першага раўнда перамоў, арганізаваных у сталіцы эмірата [[Катар]] [[Доха|Дохе]], дэлегацыі ўрада Афганістана і руху «Талібан» так і не прыйшлі да дамоўленасці аб кароткачасовым спыненні агню на час мусульманскага свята Ід аль-Адха ([[Курбан-байрам]])<ref>[https://lenta.ru/news/2021/07/19/taliban_ne_dogovorilis/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&nw=1626661582000 Талибы заявили о провале переговоров] Lenta.ru, 18 июля 2021 года</ref>. Другі раўнд перамоў збіраліся правесці [[25 ліпеня]] ў сталіцы [[Пакістан]]а горадзе [[Ісламабад]]<ref>[https://iz.ru/1194239/elnar-bainazarov/perenosnoe-naznachenie-afganskie-peregovory-prodolzhatsia-v-pakistane Афганские переговоры продолжатся в Пакистане] «Известия», 19 июля 2021 года</ref>. Аднак пасля інцыдэнту з выкраданнем дачкі афганскага пасла дыпламатычныя кантакты дзвюх краін апынуліся часова перапынены<ref>[https://iz.ru/1195306/elnar-bainazarov/polno-brani-pakistan-i-afganistan-idut-na-obostrenie Полно брани: Пакистан и Афганистан идут на обострение отношений] «Известия», 20 июля 2021 года</ref>. Раніцай 15 жніўня талібы ўвайшлі ў Кабул. Камандаванне групоўкі загадала байцам па магчымасці ўстрымлівацца ад гвалту і свабодна выпускаць тых, хто захоча пакінуць горад. Днём было абвешчана аб устанаўленні кантролю над усёй тэрыторыяй Афганістана. Прадстаўнікі руху заявілі, што прыбылі ў прэзідэнцкі палац у Кабуле на перамовы з уладамі з мэтай перадачы ўлады. Пазней стала вядома, што прэзідэнт Ашраф Гані выляцеў з Кабула ў Таджыкістан. Як заявіў выконваючы абавязкі міністра ўнутраных спраў Афганістана Абдул Сатар Мірзаквал, перадача ўлады ў Афганістане пройдзе мірна. У той жа дзень пачалася эвакуацыя замежных пасольстваў<ref name="lenta">[https://m-lenta-ru.cdn.ampproject.org/v/s/m.lenta.ru/brief/2021/08/15/control/amp/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16290416210751&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%D0%A1%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Flenta.ru%2Fbrief%2F2021%2F08%2F15%2Fcontrol%2F Талибы объявили о захвате всего Афганистана]</ref>. == Гл. таксама == * [[Вывад амерыканскіх войск з Афганістана (2011—2016)]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2020—2021)]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)]] * [[Вывад савецкіх войск з Афганістана]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://belaruspartisan-by.turbopages.org/turbo/belaruspartisan.by/s/politic/532173/ СМИ: Байден проигнорировал мнение генералов о выводе войск из Афганистана]{{Недаступная спасылка}} // Белорусский партизан, 18 апреля 2021. {{ref-ru}} * [https://charter97.org/be/news/2021/7/10/429071/ «Голас Амерыкі»: Расея занепакоена сочыць за вывадам амерыканскіх сілаў з Афганістана] // Хартыя'97, 10 июля 2021. {{ref-be}} * [https://ont.by/news/proval-ssha-v-afganistane-stanet-li-mir-spokojnee-glavnye-voprosy-po-afganskoj-teme-rubrika-antifejk Провал США в Афганистане. Станет ли мир спокойнее? Главные вопросы по афганской теме. Рубрика «Антифейк»] // ОНТ, 18 июля 2021. {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:2021 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Палітыка Афганістана]] [[Катэгорыя:2020 год у Афганістане]] [[Катэгорыя:2021 год у Афганістане]] [[Катэгорыя:2020 год у ЗША]] [[Катэгорыя:2021 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] 3hqj8aavh9727ws448zlyoyp66hacsb 0 684582 5120003 4802424 2026-04-02T13:28:08Z 5120003 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]». У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2024) === У 2024 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Згодна з лукашэнкаўскім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] pbax409ayxle7ti6v1bxnxcponacijp 5120005 5120003 2026-04-02T13:29:33Z 5120005 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]». У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2026) === У 2026 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Згодна з лукашэнкаўскім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] 14bugsgm9f0wdeeyevhe7qrvlzzwanj 5120015 5120005 2026-04-02T13:39:06Z 5120015 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|title=How Belarus’s ‘Cyber Partisans’ exposed secrets of Lukashenko’s crackdowns|website=The Washington Post|date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220095017/https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|archive-date=2025-12-20|access-date=2026-04-02}}</ref>. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|title=Власти Беларуси в 14 раз занизили статистику смертности от ковида – анализ утечки, организованной "Киберпартизанами"|first=Андрей|last=Сошников|website=Настоящее Время|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210812162115/https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|archive-date=2021-08-12|access-date=2026-04-02}}</ref><ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|title="Киберпартизаны" взломали данные МВД. Что они рассказали DW – DW – 27.08.2021|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210827220203/https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|archive-date=2021-08-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2026) === У 2026 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Згодна з лукашэнкаўскім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] 3zb1qcrhpfbzw4esaupg60rgkf78a4o 5120019 5120015 2026-04-02T13:52:23Z 5120019 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|title=How Belarus’s ‘Cyber Partisans’ exposed secrets of Lukashenko’s crackdowns|website=The Washington Post|date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220095017/https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|archive-date=2025-12-20|access-date=2026-04-02}}</ref>. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|title=Власти Беларуси в 14 раз занизили статистику смертности от ковида – анализ утечки, организованной "Киберпартизанами"|first=Андрей|last=Сошников|website=Настоящее Время|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210812162115/https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|archive-date=2021-08-12|access-date=2026-04-02}}</ref><ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|title="Киберпартизаны" взломали данные МВД. Что они рассказали DW – DW – 27.08.2021|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210827220203/https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|archive-date=2021-08-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/u-polk-kalinouskaga-haceli-ustupic-minimum-chatyry-supracouniki-specsluzhbau|title=У полк Каліноўскага хацелі ўступіць мінімум чатыры супрацоўнікі спецслужбаў|website=Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|date=2022-06-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2026) === У 2026 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|title=Цяпер і «Кібер-Партызаны». МУС прызнала яшчэ два тэлеграм-каналы экстрэмісцкімі|website=novychas.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021093818/https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|archive-date=2021-10-21|access-date=2026-04-02}}</ref>. Згодна з цякучым беларускім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова {{!}} baj.media|website=baj.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20211222210002/https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|archive-date=2021-11-17|access-date=2026-04-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] srexjievf1sk4x1gdpuyerxf2cy40fl 5120020 5120019 2026-04-02T13:55:22Z 5120020 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2021/09/14/the-regime-is-bleeding-brains-meet-the-hackers-trying-to-bring-down-belarus-disputed-presi|title=Meet the hackers trying to bring down Belarus' disputed president|author=Somerville, Hannah|website=www.euronews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://archive.today/20210915144226/https://www.euronews.com/2021/09/14/the-regime-is-bleeding-brains-meet-the-hackers-trying-to-bring-down-belarus-disputed-presi|archive-date=2021-09-15|access-date=2026-04-02}}</ref>. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|title=How Belarus’s ‘Cyber Partisans’ exposed secrets of Lukashenko’s crackdowns|website=The Washington Post|date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220095017/https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|archive-date=2025-12-20|access-date=2026-04-02}}</ref>. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|title=Власти Беларуси в 14 раз занизили статистику смертности от ковида – анализ утечки, организованной "Киберпартизанами"|first=Андрей|last=Сошников|website=Настоящее Время|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210812162115/https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|archive-date=2021-08-12|access-date=2026-04-02}}</ref><ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|title="Киберпартизаны" взломали данные МВД. Что они рассказали DW – DW – 27.08.2021|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210827220203/https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|archive-date=2021-08-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/u-polk-kalinouskaga-haceli-ustupic-minimum-chatyry-supracouniki-specsluzhbau|title=У полк Каліноўскага хацелі ўступіць мінімум чатыры супрацоўнікі спецслужбаў|website=Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|date=2022-06-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2026) === У 2026 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|title=Цяпер і «Кібер-Партызаны». МУС прызнала яшчэ два тэлеграм-каналы экстрэмісцкімі|website=novychas.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021093818/https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|archive-date=2021-10-21|access-date=2026-04-02}}</ref>. Згодна з цякучым беларускім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова {{!}} baj.media|website=baj.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20211222210002/https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|archive-date=2021-11-17|access-date=2026-04-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] lwqziih8os08f815z5wz00xq711pjau 5120021 5120020 2026-04-02T13:59:33Z 5120021 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2021/09/14/the-regime-is-bleeding-brains-meet-the-hackers-trying-to-bring-down-belarus-disputed-presi|title=Meet the hackers trying to bring down Belarus' disputed president|author=Somerville, Hannah|website=www.euronews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://archive.today/20210915144226/https://www.euronews.com/2021/09/14/the-regime-is-bleeding-brains-meet-the-hackers-trying-to-bring-down-belarus-disputed-presi|archive-date=2021-09-15|access-date=2026-04-02}}</ref>. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|title=How Belarus’s ‘Cyber Partisans’ exposed secrets of Lukashenko’s crackdowns|website=The Washington Post|date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220095017/https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|archive-date=2025-12-20|access-date=2026-04-02}}</ref>. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|title=Власти Беларуси в 14 раз занизили статистику смертности от ковида – анализ утечки, организованной "Киберпартизанами"|first=Андрей|last=Сошников|website=Настоящее Время|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210812162115/https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|archive-date=2021-08-12|access-date=2026-04-02}}</ref><ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|title="Киберпартизаны" взломали данные МВД. Что они рассказали DW – DW – 27.08.2021|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210827220203/https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|archive-date=2021-08-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/u-polk-kalinouskaga-haceli-ustupic-minimum-chatyry-supracouniki-specsluzhbau|title=У полк Каліноўскага хацелі ўступіць мінімум чатыры супрацоўнікі спецслужбаў|website=Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|date=2022-06-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2026) === У 2026 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/391819|title=«Кіберпартызанаў» крытыкуюць за ўзлом сайта Нацбібліятэкі — бо цяпер не працуе каталог. Тыя адказалі|website=Наша Ніва|date=2026-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20260402135812/https://nashaniva.com/391819|archive-date=2026-04-01|access-date=2026-04-02}}</ref>. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|title=Цяпер і «Кібер-Партызаны». МУС прызнала яшчэ два тэлеграм-каналы экстрэмісцкімі|website=novychas.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021093818/https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|archive-date=2021-10-21|access-date=2026-04-02}}</ref>. Згодна з цякучым беларускім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова {{!}} baj.media|website=baj.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20211222210002/https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|archive-date=2021-11-17|access-date=2026-04-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] 8s3lcv5o0ybacizrsgc6cxdaww5e1b1 5120024 5120021 2026-04-02T14:00:25Z 5120024 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хакераў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2021/09/14/the-regime-is-bleeding-brains-meet-the-hackers-trying-to-bring-down-belarus-disputed-presi|title=Meet the hackers trying to bring down Belarus' disputed president|author=Somerville, Hannah|website=www.euronews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://archive.today/20210915144226/https://www.euronews.com/2021/09/14/the-regime-is-bleeding-brains-meet-the-hackers-trying-to-bring-down-belarus-disputed-presi|archive-date=2021-09-15|access-date=2026-04-02}}</ref>. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|title=How Belarus’s ‘Cyber Partisans’ exposed secrets of Lukashenko’s crackdowns|website=The Washington Post|date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20251220095017/https://www.washingtonpost.com/world/europe/belarus-hack-cyber-partisans-lukashenko/2021/09/14/5ad56006-fabd-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|archive-date=2025-12-20|access-date=2026-04-02}}</ref>. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|title=Власти Беларуси в 14 раз занизили статистику смертности от ковида – анализ утечки, организованной "Киберпартизанами"|first=Андрей|last=Сошников|website=Настоящее Время|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210812162115/https://www.currenttime.tv/a/smertnost-v-belarusi/31401342.html|archive-date=2021-08-12|access-date=2026-04-02}}</ref><ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|title="Киберпартизаны" взломали данные МВД. Что они рассказали DW – DW – 27.08.2021|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20210827220203/https://www.dw.com/ru/kiberpartizany-vzlomali-bazu-dannyh-mvd-chto-oni-rasskazali-dw/a-58990013|archive-date=2021-08-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/u-polk-kalinouskaga-haceli-ustupic-minimum-chatyry-supracouniki-specsluzhbau|title=У полк Каліноўскага хацелі ўступіць мінімум чатыры супрацоўнікі спецслужбаў|website=Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|date=2022-06-27|access-date=2026-04-02}}</ref>. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2026) === У 2026 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/391819|title=«Кіберпартызанаў» крытыкуюць за ўзлом сайта Нацбібліятэкі — бо цяпер не працуе каталог. Тыя адказалі|website=Наша Ніва|date=2026-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20260402135812/https://nashaniva.com/391819|archive-date=2026-04-01|access-date=2026-04-02}}</ref>. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|title=Цяпер і «Кібер-Партызаны». МУС прызнала яшчэ два тэлеграм-каналы экстрэмісцкімі|website=novychas.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021093818/https://novychas.by/hramadstva/cjaper-i-kiber-partyzany-mus-pryznala-jaszcze-d|archive-date=2021-10-21|access-date=2026-04-02}}</ref>. Згодна з цякучым беларускім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова {{!}} baj.media|website=baj.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023857/https://web.archive.org/web/20211222210002/https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|archive-date=2021-11-17|access-date=2026-04-02}}</ref>. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь надаў ініцыятыве статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] ep2cx1spt7rerwcumyk9h5lebdqrci0 5120037 5120024 2026-04-02T14:21:21Z 5120037 wikitext text/x-wiki '''Кіберпартызаны''' — група [[Хактывізм|хактывістаў]], якая ўтварылася ў верасні 2020 года на фоне дакументальна зарэгістраваных выпадкаў гвалту з боку [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] супраць удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] і паведамленняў пра выпадкі катаванняў у [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах]]<ref name="seeking">{{Cite web|last=Owen|first=Elizabeth|last2=Soshnikov|first2=Andrei|last3=Andrejeva|first3=Marija|last4=Romaliiska|first4=Iryna|date=2021-08-04|title=Seeking Change, Anti-Lukashenka Hackers Seize Senior Belarusian Officials’ Personal Data|url=https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811122459/https://en.currenttime.tv/a/seeking-change-anti-lukashenka-hackers-seize-senior-belarusian-officials-personal-data-/31392092.html|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-08-11|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=en|coauthors=Soshnikov, Andrei; Andrejeva, Marija; Romaliiska, Iryna}}</ref>. Заяўленай мэтай дзейнасці кіберпартызанаў з’яўляецца зрыў працы органаў бяспекі і іншых, якія падтрымліваюць фактычнае кіраванне [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Атрыманыя кіберпартызанамі даныя прапануюць шырокі погляд на намаганні па здушэнні палітычнага іншадумства і могуць быць часткай патэнцыйных будучых судовых разлікаў за турэмныя тэрміны і іншыя злоўжыванні, якія былі шырока асуджаныя Захадам. У канчатковым рахунку, згодна з ідэяй групы, у шэрагах сілавікоў павінна застацца менш добраахвотнікаў, якія гатовыя бескампрамісна і з усёй жорсткасцю бараніць існуючы палітычны рэжым. == Гісторыя і асноўныя акцыі == === Першыя акцыі (2020) === Сярод першых акцый групы ў верасні 2020 года былі ўзломы сайтаў [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]], нацыянальных латарэй, [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]], [[Беларуская валютна-фондавая біржа|Беларускай валютна-фондавай біржы]], дзяржзакупак і [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]]<ref name="Кіберпартизани">{{cite web|first=Андрей|last=Бродецкий|language=ru|url=https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|title=История Киберпартизаны против Лукашенко: как маленькая армия айтишников взламывает диктатуру|publisher={{нп3|ЛІГА.net|ЛІГА.net|uk|ЛІГА.net}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-06|archive-url=https://archive.today/20210906193110/https://tech.liga.net/all/article/kiberpartizany-protiv-lukashenko-kak-malenkaya-armiya-aytishnikov-vzlamyvaet-diktaturu|archive-date=6 верасня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама былі атрыманы базы даных супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], на падставе якіх была запушчана інтэрнэт-карта з адрасамі сілавікоў, якія ўдзельнічалі ў жорсткіх разгонах пратэстоўцаў. 26 верасня 2020 года былі ўзламаныя стрымы некалькіх дзяржаўных каналаў, па якім пусцілі ў эфір кадры жорсткага абыходжання сілавікоў з пратэстуючымі<ref name="Кіберпартизани" />. === Аперацыя «Спёка» і базы МУС (2021) === Найбольшую вядомасць групе дала аперацыя пад назвай «Спёка» ў ліпені 2021 года па ўзлому ўнутраных баз даных [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]]. Быў атрыманы доступ да персанальных даных супрацоўнікаў сілавых структур і чыноўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. У прыватнасці, група прадэманстравала пашпартныя даныя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Івана Тэртэля]], старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзіі Ярмошынай]], старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] і былога прэзідэнта [[Кыргызстан|Кыргызстана]] [[Курманбек Бакіеў|Курманбека Бакіева]], які атрымаў беларускі пашпарт<ref name="seeking" />. Свабодныя эксперты ў галіне інфармацыйных тэхналогій і рэдакцыя канала «[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]» пацвердзілі сапраўднасць даных праз супастаўленне тэставых запытаў з рэальнымі людзьмі<ref name="seeking" />. Аналагічнае расследаванне-пацвярджэнне правяла рэдакцыя «[[Deutsche Welle]]». У жніўні 2021 года была апублікавана маса праслушаных тэлефонных размоваў сілавікоў (каля двух мільёнаў хвілін), у тым ліку запісы, дзе міліцэйскае кіраўніцтва Мінска (сярод якіх начальнік мінскага АМАПу Мікалай Максімовіч і намеснік кіраўніка міліцыі Ігар Падвойскі) абмяркоўвала загады на выкарыстанне фізічнага гвалту і спецсродкаў<ref name="seeking" />. Сцвярджаецца пра атрыманне звестак ДАІ аб машынах «{{Comment|ціхароў|супрацоўнікі сілавых органаў без апазнавальных знакаў}}» і відэаматэрыялаў з міліцэйскіх нагрудных камер<ref name="DS">{{Cite web|last=Ballin|first=André|date=2021-08-27|title=Cyberpartisanen dokumentieren Folterbefehle in Belarus|url=https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20210827182250/https://www.derstandard.de/story/2000129207513/cyberpartisanen-dokumentieren-folterbefehle-in-belarus|archive-date=2021-08-27|access-date=2021-08-27|publisher={{нп3|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|language=de}}</ref>. === Дапамога Украіне (2022) === З пачаткам поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] кіберпартызаны пераарыентавалі частку сваіх намаганняў на карысць Украіны. Яны актыўна дапамагалі праводзіць бяспечную праверку і верыфікацыю беларускіх добраахвотнікаў (на прадмет супрацы са спецслужбамі і МУС), якія вырашылі далучыцца да [[Полк Каліноўскага|Палка Каліноўскага]]. === Узлом сайта Нацыянальнай бібліятэкі (2024) === У 2024 годзе «Кіберпартызаны» здзейснілі кібератаку на афіцыйны сайт [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. Атака насіла форму [[Дэфейс|дэфейсу]]: галоўная старонка партала была замененая на пратэсны банер. Акцыя справакавала адключэнне доступу карыстальнікаў да электронных лічбавых архіваў. Гэты крок выклікаў дыскусіі і крытыку з боку пэўнай часткі беларускай грамадзянскай супольнасці, паколькі аб'ектам стала ўстанова культуры і захавання гістарычнай спадчыны. Свае перасцярогі выказаў, у прыватнасці, беларускі навуковец і даследчык [[Сяргей Бесараб]], які падкрэсліў небяспеку верагоднага незваротнага знішчэння гістарычных баз даных і лічбавага каталога праз падобныя хакерскія акцыі. У адказ на грамадскую крытыку, прадстаўнікі хакерскай групы заявілі, што ва ўнутраныя серверы і базы чытачоў ці каталогі ўмяшання не было. Паводле сцвярджэння «Кіберпартызан», фактычную і працяглую паралізацыю працы архіўных сістэм выклікалі некампетэнтныя і панічныя дзеянні ўладных сістэмных адміністратараў, якія самастойна цалкам выключылі доступ пасля выяўлення пратэснага банера на галоўнай старонцы. == Прававы статус і рэпрэсіі з боку рэжыму == Улады Беларусі прызналі высокую небяспеку групы з першых дзён яе стварэння. У лістападзе 2021 года МУС РБ прызнала групоўку «Кіберпартызаны» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Згодна з лукашэнкаўскім заканадаўствам, удзел ці падтрымка такога фарміравання наўпрост з'яўляецца цяжкім крымінальным злачынствам. Неўзабаве пасля гэтага, у канцы лістапада 2021 года Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь і зусім надаў ініцыятыве афіцыйны статус «тэрарыстычнай арганізацыі»<ref>{{cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281191|title=Вярхоўны суд прызнаў тэрарыстамі «Кіберпартызан» і яшчэ некалькі ініцыятываў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-30|access-date=2022-01-11}}</ref>. Хакерам у выпадку затрымання пагражаюць найбольш цяжкія віды крымінальнага пакарання.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Twitter|cpartisans|Беларускія кіберпартызаны}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Хакерскія групоўкі і арганізацыі]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] 7c72r3manjhwrcje1z8zregjwnd4k8b 0 711480 5120154 4190281 2026-04-02T19:53:18Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Ulitauskaja voblast.png]] → [[File:Ulytau in Kazakhstan.svg]] svg 5120154 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Улытаўская вобласць | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Ұлытау облысы, Ūlytau oblysy}} | Малюнак = Ulytau.jpeg | Апісанне выявы = | Краіна = Казахстан | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Цэнтральны Казахстан]] | Уключае = 2 раёны і 3 гарады абласнога падпарадкавання | Сталіца = [[Жэзказган]] | Буйныя гарады = [[Жэзказган]], [[Сатпаеў (горад)|Сатпаеў]], [[Каражал]] | Дата ўтварэння = [[8 чэрвеня]] [[2022]] | Кіраўнік = [[Берык Абдыгаліўлы]] | Назва раздзела = [[Акім вобласці]] | Мовы = [[Казахская мова|казахская]] | Насельніцтва = 227,2 тыс. | Год перапісу = 2022 | Працэнт ад насельніцтва = 1,85 | Месца па насельніцтве = 20 | Год ацэнкі = сярэдзіна 2022 | Шчыльнасць = 1,20 | Месца па шчыльнасці = 20 | Плошча = 188 936,61 | Працэнт ад плошчы = 6,93 | Месца па плошчы = 5 | Канфесійны склад = [[Іслам|мусульмане]], [[Хрысціянства|хрысціяне]] | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Код аўтамабільных нумароў = 20 | Карта = Ulytau in Kazakhstan.svg | region = }} '''Улытаўская вобласць''' ({{lang-kk|Ұлытау облысы, Ūlytau oblysy}}) — [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|вобласць]] у цэнтральнай частцы [[Казахстан]]а, утвораная 8 чэрвеня 2022 года<ref name=":0"><nowiki>https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</nowiki></ref>. Клімат рэзка кантынентальны і вельмі засушлівы. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад [[Жэзказган]]. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Улытауская_область.png|міні|400x400пкс|Адміністрацыйны падзел вобласці (2022 год)]] {| class="sortable wikitable" !Нумар !Адміністрацыйная адзінка !Тэрыторыя км² !Насельніцтва тыс. чал. |- |1 |[[Жанааркінскі раён]] |62 347,81 |34,8 |- |2 |[[Улытаўскі раён]] |122 931,05 |17,4 |- |3 |Горад [[Жэзказган]] |1 760,97 |91,7 |- |4 |Горад [[Каражал]] |792,43 |18,7 |- |5 |Горад [[Сатпаеў (горад)|Сатпаеў]] |1 104,35 |69,6 |- | |'''УСЯГО''' |188 936,61 |227,2 |- |} == Гісторыя == Вобласць была ўтворана 8 чэрвеня 2022 года<ref><nowiki>https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</nowiki></ref> ў адпаведнасці з указам [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнта Казахстана]], яе тэрыторыя істотна меншая за тую, што займала ранейшая Джэзказганская вобласць. {{пачатак цытаты}}Горад Жэзказган зноў стане абласным цэнтрам. Стварэнне ў гэтым рэгіёне самастойнай вобласці — важнае рашэнне не толькі з эканамічнага пункту гледжання, але і духоўнага: Улытау, які знаходзіцца ў цэнтры нашага бязмежнага казахскага стэпу, займае асаблівае месца ў гісторыі нашай краіны. Тут праходзілі вялікія сходы, дзе вырашаўся лёс краіны. {{канец цытаты|крыніца=Касым-Жамарт Такаеў}} {{Зноскі}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Вобласці Казахстана]] q786tg3000hukgq4g5086xrpkslmh26 5120269 5120154 2026-04-03T07:45:53Z M.L.Bot 261 5120269 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Улытаўская вобласць | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Ұлытау облысы, Ūlytau oblysy}} | Малюнак = Ulytau.jpeg | Апісанне выявы = | Краіна = Казахстан | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Цэнтральны Казахстан]] | Уключае = 2 раёны і 3 гарады абласнога падпарадкавання | Сталіца = [[Жэзказган]] | Буйныя гарады = [[Жэзказган]], [[Сатпаеў (горад)|Сатпаеў]], [[Каражал]] | Дата ўтварэння = [[8 чэрвеня]] [[2022]] | Кіраўнік = [[Берык Абдыгаліўлы]] | Назва раздзела = [[Акім вобласці]] | Мовы = [[Казахская мова|казахская]] | Насельніцтва = 227,2 тыс. | Год перапісу = 2022 | Працэнт ад насельніцтва = 1,85 | Месца па насельніцтве = 20 | Год ацэнкі = сярэдзіна 2022 | Шчыльнасць = 1,20 | Месца па шчыльнасці = 20 | Плошча = 188 936,61 | Працэнт ад плошчы = 6,93 | Месца па плошчы = 5 | Канфесійны склад = [[Іслам|мусульмане]], [[Хрысціянства|хрысціяне]] | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Код аўтамабільных нумароў = 20 | Карта = | region = }} '''Улытаўская вобласць''' ({{lang-kk|Ұлытау облысы, Ūlytau oblysy}}) — [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|вобласць]] у цэнтральнай частцы [[Казахстан]]а, утвораная 8 чэрвеня 2022 года<ref name=":0"><nowiki>https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</nowiki></ref>. Клімат рэзка кантынентальны і вельмі засушлівы. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад [[Жэзказган]]. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Улытауская_область.png|міні|400x400пкс|Адміністрацыйны падзел вобласці (2022 год)]] {| class="sortable wikitable" !Нумар !Адміністрацыйная адзінка !Тэрыторыя км² !Насельніцтва тыс. чал. |- |1 |[[Жанааркінскі раён]] |62 347,81 |34,8 |- |2 |[[Улытаўскі раён]] |122 931,05 |17,4 |- |3 |Горад [[Жэзказган]] |1 760,97 |91,7 |- |4 |Горад [[Каражал]] |792,43 |18,7 |- |5 |Горад [[Сатпаеў (горад)|Сатпаеў]] |1 104,35 |69,6 |- | |'''УСЯГО''' |188 936,61 |227,2 |- |} == Гісторыя == Вобласць была ўтворана 8 чэрвеня 2022 года<ref><nowiki>https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</nowiki></ref> ў адпаведнасці з указам [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнта Казахстана]], яе тэрыторыя істотна меншая за тую, што займала ранейшая Джэзказганская вобласць. {{пачатак цытаты}}Горад Жэзказган зноў стане абласным цэнтрам. Стварэнне ў гэтым рэгіёне самастойнай вобласці — важнае рашэнне не толькі з эканамічнага пункту гледжання, але і духоўнага: Улытау, які знаходзіцца ў цэнтры нашага бязмежнага казахскага стэпу, займае асаблівае месца ў гісторыі нашай краіны. Тут праходзілі вялікія сходы, дзе вырашаўся лёс краіны. {{канец цытаты|крыніца=Касым-Жамарт Такаеў}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вобласці Казахстана]] daqu9rxqolkpf0yfz53lqir00i8xcvr 0 711548 5120166 4150715 2026-04-02T20:42:13Z Milenioscuro 28560 svg 5120166 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Жетісу облысы, Jetısu oblysy}} | Малюнак = KoktumaAlakol.jpg | Апісанне выявы = | lat_deg = 45 | lat_min = 1 | lat_sec = | lon_deg = 78 | lon_min = 22 | lon_sec = | CoordScale = | Краіна = Казахстан | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Паўднёвы Казахстан]] | Уключае = 2 гарады і 8 раёнаў | Сталіца = [[Талдыкарган]] | Буйныя гарады = [[Талдыкарган]], [[Тэкелі]] | Дата = 8 чэрвеня 2022 г. | Насельніцтва = ≈650 000 (ацэнка) | Канфесійны склад = [[Іслам|мусульмане]], [[Хрысціянства|хрысціяне]] | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Мовы = [[Казахская мова|Казахская]] | Код аўтамабільных нумароў = 19 (раней V,B,05) | Карта = Jetisu in Kazakhstan.svg | Кіраўнік = [[Бейбіт Ісабаеў]] | region = }} '''Жэтысуская вобласць''' ({{lang-kk|Жетісу облысы, Jetısu oblysy}}) — вобласць на паўднёвым усходзе [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], якая ўтворана 8 чэрвеня 2022 года<ref name=":0">https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</ref>. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Талдыкарган]]. == Адміністрацыйны падзел == Вобласць складаецца з 8 раёнаў і 2 гарадоў абласнога падпарадкавання: [[Файл:Жетысуская область.png|400px|thumb|[[Адміністрацыйны падзел Казахстана|Адміністрацыйны падзел]] вобласці (2022 год)]] {| class="sortable wikitable" !Нумар !Раён альбо горад !Адміністрацыйны цэнтр |- |1 |[[Аксускі]] |[[Жансугураў]] |- |2 |[[Алакольскі]] |[[Ушарал]] |- |3 |[[Эскельдзінскі]] |Карабулак |- |4 |[[Каратальскі]] |[[Уштобэ]] |- |5 |[[Кэрбулакскі]] |[[Сарыозек]] |- |6 |[[Коксускі]] |[[Балпык-Бі]] |- |7 |[[Панфілаўскі]] |[[Жаркент]] |- |8 |[[Сарканскі]] |[[Саркан]] |- |9 |горад [[Талдыкарган]] | |- |10 |горад [[Тэкелі]] | |} == Гісторыя == Вобласць створана 8 чэрвеня 2022 года<ref name=":0" /> ў адпаведнасці з указам [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|прэзідэнта Казахстана]] ад 3 мая 2022 года<ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32586731</ref>. Жэтысуская вобласць у сваіх межах адпавядае былой [[Талды-Курганская вобласць|Талды-Курганскай вобласці]], скасаванай у [[1997]] годзе. {{Зноскі}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Вобласці Казахстана]] n8ds9bdpzsty9swakniet2brph7qwmz 5120268 5120166 2026-04-03T07:44:53Z M.L.Bot 261 афармленне 5120268 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Жетісу облысы, Jetısu oblysy}} | Малюнак = KoktumaAlakol.jpg | Апісанне выявы = | lat_deg = 45 | lat_min = 1 | lat_sec = | lon_deg = 78 | lon_min = 22 | lon_sec = | CoordScale = | Краіна = Казахстан | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Паўднёвы Казахстан]] | Уключае = 2 гарады і 8 раёнаў | Сталіца = [[Талдыкарган]] | Буйныя гарады = [[Талдыкарган]], [[Тэкелі]] | Дата = 8 чэрвеня 2022 г. | Насельніцтва = ≈650 000 (ацэнка) | Канфесійны склад = [[Іслам|мусульмане]], [[Хрысціянства|хрысціяне]] | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Мовы = [[казахская мова]] | Код аўтамабільных нумароў = 19 (раней V,B,05) | Карта = | Кіраўнік = [[Бейбіт Ісабаеў]] | region = }} '''Жэтысуская вобласць''' ({{lang-kk|Жетісу облысы, Jetısu oblysy}}) — вобласць на паўднёвым усходзе [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], якая ўтворана 8 чэрвеня 2022 года<ref name=":0">https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</ref>. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Талдыкарган]]. == Адміністрацыйны падзел == Вобласць складаецца з 8 раёнаў і 2 гарадоў абласнога падпарадкавання: [[Файл:Жетысуская область.png|400px|thumb|[[Адміністрацыйны падзел Казахстана|Адміністрацыйны падзел]] вобласці (2022 год)]] {| class="sortable wikitable" !Нумар !Раён альбо горад !Адміністрацыйны цэнтр |- |1 |[[Аксускі]] |[[Жансугураў]] |- |2 |[[Алакольскі]] |[[Ушарал]] |- |3 |[[Эскельдзінскі]] |Карабулак |- |4 |[[Каратальскі]] |[[Уштобэ]] |- |5 |[[Кэрбулакскі]] |[[Сарыозек]] |- |6 |[[Коксускі]] |[[Балпык-Бі]] |- |7 |[[Панфілаўскі]] |[[Жаркент]] |- |8 |[[Сарканскі]] |[[Саркан]] |- |9 |горад [[Талдыкарган]] | |- |10 |горад [[Тэкелі]] | |} == Гісторыя == Вобласць створана 8 чэрвеня 2022 года<ref name=":0" /> паводле ўказу прэзідэнта Казахстана [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|Касыма-Жамарта Такаева]] ад 3 мая 2022 года<ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32586731</ref>. Межы Жэтысускай вобласці адпавядаюць былой [[Талды-Курганская вобласць|Талды-Курганскай вобласці]], скасаванай у 1997 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вобласці Казахстана]] fmj3y3yyjmgulzjxs8hqehfsffcdxt4 0 711631 5120102 5074031 2026-04-02T17:54:05Z Milenioscuro 28560 ([[c:GR|GR]]) [[File:Abaiskaja voblast.png]] → [[File:Abai in Kazakhstan.svg]] svg 5120102 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Абай облысы, Abai oblysy}} | Малюнак = KoktumaAlakol.jpg | Апісанне выявы = | lat_deg = 50 | lat_min = 24 | lat_sec = 40 | lon_deg = 80 | lon_min = 13 | lon_sec = 39 | CoordScale = | Краіна = Казахстан | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Усходні Казахстан]] | Уключае = 2 гарады і 8 раёнаў | Сталіца = [[Семей]] | Буйныя гарады = [[Семей]], [[Аягоз]], [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаў]] | Дата = 8 чэрвеня 2022 г. | Насельніцтва = 638,3 тыс<ref>https://ru.sputnik.kz/20220407/kak-razdelyat-vostochno-kazakhstanskuyu--oblast-24052839.html</ref> | Канфесійны склад = [[Іслам|мусульмане]], [[Хрысціянства|хрысціяне]] | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Мовы = [[Казахская мова|Казахская]] | Код аўтамабільных нумароў = 18 | Карта = Abai in Kazakhstan.svg | Кіраўнік = [[Нурлан Уранхаеў]]<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurlan-uranhaev-naznachen-akimom-abayskoy-oblasti-470485/</ref> | region = }}</noinclude> '''Абайская вобласць''' або вобласць Абай ({{lang-kk|Абай облысы, Abai oblysy}}) — вобласць ва ўсходняй частцы [[Казахстан]]а, утвораная 8 чэрвеня 2022 года<ref>https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</ref>, адміністрацыйны цэнтр — горад [[Семей]]. == Заўвагі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Абайская вобласць}} [[Катэгорыя:Вобласці Казахстана]] 3m0nq16vbmu0l1eh4a73iateblt3ftc 5120327 5120102 2026-04-03T08:38:47Z M.L.Bot 261 5120327 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Арыгінальная назва = {{lang-kk|Абай облысы, Abai oblysy}} | Малюнак = KoktumaAlakol.jpg | Апісанне выявы = | lat_deg = 50 | lat_min = 24 | lat_sec = 40 | lon_deg = 80 | lon_min = 13 | lon_sec = 39 | CoordScale = | Краіна = Казахстан | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = [[Усходні Казахстан]] | Уключае = 2 гарады і 8 раёнаў | Сталіца = [[Семей]] | Буйныя гарады = [[Семей]], [[Аягоз]], [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаў]] | Дата = 8 чэрвеня 2022 г. | Насельніцтва = 638,3 тыс<ref>https://ru.sputnik.kz/20220407/kak-razdelyat-vostochno-kazakhstanskuyu--oblast-24052839.html</ref> | Канфесійны склад = [[Іслам|мусульмане]], [[Хрысціянства|хрысціяне]] | Часавы пояс = [[UTC+6]] | Мовы = [[Казахская мова|Казахская]] | Код аўтамабільных нумароў = 18 | Карта = | Кіраўнік = [[Нурлан Уранхаеў]]<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nurlan-uranhaev-naznachen-akimom-abayskoy-oblasti-470485/</ref> | region = }} '''Абайская вобласць''' або '''вобласць Абай''' ({{lang-kk|Абай облысы, Abai oblysy}}) — вобласць ва ўсходняй частцы [[Казахстан]]а, утвораная 8 чэрвеня 2022 года<ref>https://akorda.kz/ru/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroystva-respubliki-kazahstan-44522</ref>, адміністрацыйны цэнтр — горад [[Семей]]. == Крыніцы == {{Reflist}} {{Абайская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вобласці Казахстана]] 9uo2d5klr59fa2w8vip5v5itu0qd9eb 0 724884 5120336 4273647 2026-04-03T08:52:32Z KozlovIgorBELEXFER 166145 катэгорыі 5120336 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата смерці = 2 красавіка 2026 }} '''Міхаіл Іванавіч Фурсанаў''' (нар. {{ДН|14|9|1949}}, в. Кісялевічы, [[Бабруйскі раён]], [[Магілёўская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне электраэнергетыкі. [[Доктар тэхнічных навук]] (2003), [[прафесар]] (2007). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (спецыяльнасць «Электрычныя сістэмы і сеткі», 1972; аспірантура, спецыяльнасць «Электрычныя станцыі (электрычная частка), сеткі і сістэмы і кіраванне імі», 1980). Працаваў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце ([[Энергетычны факультэт БНТУ|энергетычны факультэт]], кафедра «Электрычныя сістэмы», загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: кіраванне стратамі электраэнергіі ў электрычных сетках энергасістэм. == Узнагароды == Нагрудны знак «Отличник энергетики Республики Беларусь» (1999, 2005), званне «Ганаровы работнік Беларускай энергасістэмы» (2009). == Бібліяграфія == * Методология и практика определения и анализа потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем : диссертация … доктора технических наук : 05.14.02 : защищена 28.06.2002 : утверждена 21.05.2003 / Фурсанов Михаил Иванович. — Минск, 2002. * Определение и анализ потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем / М. И. Фурсанов. — Минск, 2006. * Методология и практика расчетов потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем / М. И. Фурсанов. — Минск, 2000. {{зноскі}} == Літаратура == * Фурсанаў Міхаіл Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. — С. 465. * Фурсанов Михаил Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 401. * Фурсанов Михаил Иванович // Кто есть кто в энергетике Беларуси : энциклопедический справочник. — Минск, 2004. — С. 343. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-10}} {{DEFAULTSORT:Фурсанаў Міхаіл Іванавіч}} 5lpx4y10uhz4gcnl624doonbobv7ju4 5120350 5120336 2026-04-03T09:26:08Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ афармленне 5120350 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Міхаіл Іванавіч Фурсанаў''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне электраэнергетыкі. [[Доктар тэхнічных навук]] (2003), [[прафесар]] (2007). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (спецыяльнасць «Электрычныя сістэмы і сеткі», 1972; аспірантура, спецыяльнасць «Электрычныя станцыі (электрычная частка), сеткі і сістэмы і кіраванне імі», 1980). Працаваў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце ([[Энергетычны факультэт БНТУ|энергетычны факультэт]], кафедра «Электрычныя сістэмы», загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: кіраванне стратамі электраэнергіі ў электрычных сетках энергасістэм. Памёр 2 красавіка 2026 года.{{крыніца?}} == Узнагароды == Нагрудны знак «Отличник энергетики Республики Беларусь» (1999, 2005), званне «Ганаровы работнік Беларускай энергасістэмы» (2009). == Бібліяграфія == * Методология и практика определения и анализа потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем : диссертация … доктора технических наук : 05.14.02 : защищена 28.06.2002 : утверждена 21.05.2003 / Фурсанов Михаил Иванович. — Минск, 2002. * Определение и анализ потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем / М. И. Фурсанов. — Минск, 2006. * Методология и практика расчетов потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем / М. И. Фурсанов. — Минск, 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фурсанаў Міхаіл Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. — С. 465. * Фурсанов Михаил Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 401. * Фурсанов Михаил Иванович // Кто есть кто в энергетике Беларуси : энциклопедический справочник. — Минск, 2004. — С. 343. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-10}} {{DEFAULTSORT:Фурсанаў Міхаіл Іванавіч}} cgxsc3i0jk8s3myy5jnhrebjemk6w9w 0 728143 5120371 4302611 2026-04-03T10:26:41Z Jaŭhien 59102 /* Структура */ вікіфікацыя 5120371 wikitext text/x-wiki [[Файл:Граматыка Пор-Раяля.jpg|міні]] '''Усеагульная рацыянальная Граматыка Пор-Раяля''' (поўная назва Усеагульная рацыянальная граматыка, якая ўтрымлівае асновы майстэрства маўлення, што выкладзены яснай і простай мовай; лагічныя асновы ўсяго таго, што ѐсць агульнага паміж усімі мовамі, і галоўныя адрозненні паміж імі, а таксама шматлікія новыя заўвагі па французскай мове) была выдадзена ў [[1660]] г. у мястэчку Пор-Раяль пад [[Парыж]]ам граматыстам-паліглотам Клодам Лансло і філосафам, логікам і матэматыкам Антуанам Арно. Тэарэтычнай базай стала філасофія [[Рэнэ Дэкарт]]а. У аснове працы — параўнанне граматычных сістэм розных моў: лацінскай, грэчаскай, старажытнаяўрэйскай, французскай, італьянскай, іспанскай, ангельскай і нямецкай, а таксама вызначэнне адпаведнасцей паміж імі. Аўтары граматыкі лічылі недастатковым чыста апісальны падыход да мовы і таму імкнуліся стварыць тлумачальную граматыку. У цэлым у кнізе тлумачальны падыход пераважае над апісальным і нарматыўным. Граматычная тэорыя працы засноўвалася на двух прынцыпах: прызнанне ўсеагульнасці гэтых правіл і рацыянальнай (лагічнай) іх асновы. == Структура == Граматыка Пор-Раяля складаецца з дзвюх частак: фанетычнай і граматычнай. У шасці раздзелах першай часткі разглядаюцца [[Гук мовы|гукі]] і [[Літара|літары]], [[Націск|націскі]] і [[складападзел]]. Апошні раздзел прысвечаны новаму метаду навучання чытанню на мове любога тыпу. У другой частцы (24 раздзелы) разглядаюцца марфалагічныя і сінтаксічныя пытанні. Аўтары граматыкі зыходзілі з існавання агульнай лагічнай асновы моў, ад якой пэўныя мовы адхіляюцца ў той або іншай ступені (працяг мадызму). == Асноўныя задачы Граматыкі == Даследаваць прыроду слоў, іх структуру і асноўныя ўласцівасці, адносіны паміж словамі, значэнні слоў; у выніку даследаванні выявіць агульныя, універсальныя моўныя прынцыпы; даць тлумачэнне з‟явам, якія ляжаць у аснове функцыянавання мовы; выявіць суадносіны паміж катэгорыямі і з‟явамі мовы і катэгорыямі мыслення. == Ацэнка і крытыка == Граматыка Пор-Раяля зрабіла вялікі ўплыў на развіццѐ агульнай тэорыі мовы. Ідэі сістэмнасці мовы, яго знакавай прыроды пазней былі развітыя Фердынандам дэ Сасюрам, а таксама структуралістамі і заснавальнікамі матэматычнай лінгвістыкі. Абмеркаванне ідэй, якія змяшчаюцца ў «Граматыцы Пор-Раяля» і «Лёгікі Пор-Раяля», можна знайсці ў кнізе [[Наам Хомскі|Наама Хомскага]] «Картэзіянская лінгвістыка». == Літаратура і спасылкі == https://elib.bspu.by/bitstream/doc/43616/3/%D0%92%D0%9C%D0%9A%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B011.pdf<nowiki/> [[Катэгорыя:Граматыка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1660 годзе]] c81mxqcqlq086zak1cwtif1ofenk8g7 0 728596 5120098 5109065 2026-04-02T17:32:38Z Ɪ 21044 5120098 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Багданаў}} {{вучоны}} '''Канстанці́н Анато́левіч Багда́наў''' ({{lang-ru|Константин Анатольевич Богданов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[Філалогія|філолаг]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], [[Семіётыка|семіётык]], {{не перакладзена 5|гісторык культуры||ru|История культуры}}, {{навуковая ступень|доктар|філалагічных навук}}, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута рускай літаратуры РАН ({{нп5|Пушкінскі Дом||ru|Пушкинский Дом}}). == Біяграфія == Нарадзіўся 30 сакавіка 1963 года. {{t+|У 1988 годзе скончыў [[Класічная філалогія|класічнае аддзяленне]] філалагічнага факультэта [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1989—1992 гадах выкладаў [[Лацінская мова|латынь]] і [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую]] мовы ў гімназіях Санкт-Пецярбурга; паралельна вучыўся ў аспірантуры пры Аддзеле фальклору ІРЛІ РАН. У 1992 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Руская змова: вопыт структурнага аналізу», у 2002 годзе — доктарскую дысертацыю на тэму «Штодзённасць і міфалогія: даследаванні па семіётыцы фальклорнай рэчаіснасці»|а}}. Чытаў лекцыі ва ўніверсітэтах Еўропы і ЗША. З 2001 года па сакавік 2010 года — запрошаны супрацоўнік [[Констанцкі ўніверсітэт|Констанцкага ўніверсітэта]] (Германія). З 2013 па 2014 гады — запрошаны прафесар {{не перакладзена 5|Універсітэт Хакайда|універсітэта Хакайда|ru|Университет Хоккайдо}} ([[Сапара]], Японія). Жыў ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Памёр 21 лютага 2026 года<ref>{{cite web|url=https://www.newsefir.net/post/bogdanov-death|title=Умер питерский филолог Константин Богданов, ему было 62 года|publisher=Сегодня в эфире|date=2026-02-28|access-date=2026-03-03}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == {{t+|Спецыялізаваўся ў вывучэнні антычнай паэзіі і астраноміі, рускага фальклору, гісторыі расійскай і заходнееўрапейскай медыцыны, рыторыкі, сацыялінгвістыкі, сацыяльна-грамадскай думкі XVIII—XX стагоддзяў. Аўтар шматлікіх артыкулаў і кніг па гісторыі культуры, навукі і гуманітарных ведаў, у тым ліку «Грошы ў фальклоры» (1995), «Нарысы па антрапалогіі маўчання. Homo Tacens» (1998), «Штодзённасць і міфалогія. Даследаванні па семіётыцы фальклорнай рэчаіснасці» (2001, 2015), «Урачы, пацыенты, чытачы. Патаграфічныя тэксты рускай культуры XVIII—XIX стагоддзяў» (2005, 2017), «Пра кракадзілаў у Расіі. Нарысы з гісторыі запазычанняў і экзатызмаў» (2006), «Vox populi. Фальклорныя жанры савецкай культуры» (2009), «З гісторыі клякс. Філалагічныя назіранні» (2012), «Зменныя велічыні. Надвор’е рускай гісторыі і іншыя сюжэты» (2014), «У бок (ад) тэксту. Матывы і матывацыі» (2023), «Верш [[Ігар Севяранін|Ігара Севяраніна]] „В парке плакала девочка…“. Кіраўніцтва» (2024), кнігі прозы «Партугаліяпонія» (2023).|б}} {{t+|Перакладчык і каментатар навукова-астранамічнай паэмы {{не перакладзена 5|Арат з Сол|Арата з Сол|ru|Арат из Сол}} «З’явы» (2000). Рэдактар калектыўных зборнікаў «Міфалогія і штодзённасць» (1998, 1999, 2001), «Руская літаратура і медыцына. Цела, прадпісанні, сацыяльная практыка» (2005), «СССР. Тэрыторыя кахання» (2009), «[[Джамбул Джабаеў]]. Прыгоды казахскага акына ў савецкай краіне» (2013).|в}} == Крыніцы == {{reflist}} == Бібліяграфія == === Кнігі === * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Русский заговор: опыт структурного анализа|від=автореф. … канд. филолог. наук|месца=СПб.|год=1992|старонак=30|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Деньги в фольклоре|месца=СПб.|выдавецтва=Bell|год=1995|старонак=125|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Очерки по антропологии молчания|інфа=Homo Tacens|від=моногр|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство Русского христианского гуманитарного института|год=1998|старонак=352|isbn=5-88812-059-6|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Повседневность и мифология|інфа=Исследования по семиотике фольклорной действительности|месца=СПб.|выдавецтва=Искусство-СПБ|год=2001|старонак=438|isbn=5-210-01554-8|ref=Богданов}} ** {{публікацыя|загаловак=&#91;То же&#93;|спасылка=http://search.rsl.ru/ru/catalog/record/2607186|від=дис. … д-ра филолог. наук|інфа=10.01.09|месца=М.|выдавецтва=<!--Институт высших гуманитарных исследований РГГУ-->|год=2002|старонак=344|ref=Богданов}} ** {{публікацыя|загаловак=[То же]|выданне=[2-е изд.]|месца=СПб.|выдавецтва=Азбука-классика|год=2015|старонак=416|серыя=Non-Fiction|isbn=978-5-389-10343-6|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Врачи, пациенты, читатели|інфа=Патографические тексты русской культуры XVIII—XIX веков|месца=М.|выдавецтва=ОГИ|год=2005|старонак=504|серыя=Нация и культура. Новые исследования|isbn=5-94282-278-6|ref=Богданов}} ** {{публікацыя|загаловак=[То же]|выданне=[2-е изд.]|месца=СПб.|выдавецтва=Азбука|выдавецтва2=Азбука-Аттикус|год=2017|старонак=670|isbn=978-5-389-11603-0|серыя=Культурный код|ref=Богданов}} ** {{comment|Рэц.|Рэцэнзія}}: {{публікацыя|аўтар=Захарьин, Дмитрий|частка=Богданов К. А. Врачи, пациенты, читатели. Патографические тексты русской культуры XVIII—XIX веков. М.: ОГИ, 2005. 504 с.|частка спасылка=https://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/006/06_10_reviews_k.pdf|загаловак=Антропологический форум|год=2007|нумар=6|старонкі=381—386|ref=Захарьин}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=О крокодилах в России|спасылка=https://books.google.ru/books?id=TGzwBQAAQBAJ|інфа=Очерки из истории заимствований и экзотизмов|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2006|старонак=352|серыя=Научная библиотека|isbn=5-86793-426-8|ref=Богданов}} ** {{comment|Рэц.|Рэцэнзія}}: {{публікацыя|аўтар=Бродский, Всеволод|частка=Рептилия общественного значения|частка спасылка=http://expert.ru/expert/2006/19/reptiliiya_obschestvennogo_znacheniya/?n=87778|загаловак=Эксперт|год=2006|месяц=5|дзень=22|ref=Бродский}} ** {{comment|Рэц.|Рэцэнзія}}: {{публікацыя|аўтар=Кан, Эндрю|частка=К. А. Богданов. О крокодилах в России. Очерки из истории заимствований и экзотизмов. М.: Новое литературное обозрение, 2006. 352 с., ил.|частка спасылка=https://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/008/08_13_reviews_k.pdf|частка адказны=пер. с англ. Ольги Бойцовой|загаловак=Антропологический форум|год=2008|нумар=8|старонкі=461—464|ref=Кан}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Vox populi|спасылка=https://books.google.com.ru/books?id=J2zwBQAAQBAJ|інфа=Фольклорные жанры советской культуры|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2009|старонак=368|серыя=Научная библиотека|isbn=978-5-86793-671-6|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Из истории клякс|спасылка=https://books.google.ru/books?id=cWzwBQAAQBAJ|інфа=Филологические наблюдения|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2012|старонак=216|серыя=Научная библиотека|isbn=978-5-86793-941-0|ref=Богданов}} ** {{comment|Рэц.|Рэцэнзія}}: {{публікацыя|аўтар=Любарский, Георгий|частка=Кляксы и история цивилизации|частка спасылка=http://expert.ru/expert/2012/32/klyaksyi-i-istoriya-tsivilizatsii/|загаловак=Эксперт|год=2012|месяц=8|дзень=13|ref=Любарский}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Переменные величины|спасылка=https://books.google.ru/books?id=lmzwBQAAQBAJ|інфа=Погода русской истории и другие сюжеты|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2014|старонак=368|серыя=Научная библиотека|isbn=978-5-4448-0188-8|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=В сторону (от) текста|спасылка=https://www.nlobooks.ru/books/nauchnaya_biblioteka/25279/|інфа=Мотивы и мотивации|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2023|старонак=432|серыя=Научная библиотека|isbn=978-5-4448-1914-2|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Португалияпония|месца=М.|выдавецтва=Стеклограф|год=2023|страниц=58|isbn=978-5-521-23955-9|ref=Богданов²}} ** {{comment|Рэц.|Рэцэнзія}}: {{публікацыя|аўтар=[[Балла, Ольга Анатольевна|Балла, Ольга]]|частка=Дмитрий Данилов. Пустые поезда 2022 года; Елена Данченко. Планета Альмерия; Константин Богданов. Португалияпония|частка спасылка=https://magazines.gorky.media/znamia/2023/11/dmitrij-danilov-pustye-poezda-2022-goda-elena-danchenko-planeta-almeriya-konstantin-bogdanov-portugaliyaponiya.html|загаловак=[[Знамя (журнал)|Знамя]]|год=2023|нумар=11|старонкі=|ref=Балла}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|загаловак=Стихотворение Игоря Северянина «В парке плакала девочка…»|спасылка=https://www.nlobooks.ru/books/nauchnaya_biblioteka/27341/?sphrase_id=772548|інфа=Путеводитель|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2024|старонак=264|серыя=Научная библиотека|серыя выпуск=CCLXIX|isbn=978-5-4448-2529-7|ref=Богданов}} '''Рэдактар, складальнік''' * {{публікацыя|загаловак=Мифология и повседневность|інфа=Материалы научной конференции 18—20 февраля 1998 года|адказны=сост. {{не перакладзена 5|Аляксандр Аляксандравіч Панчанка|А. А. Панченко|ru|Панченко, Александр Александрович}}, К. А. Богданов|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство Русского христианского гуманитарного института|год=1998|старонак=304|isbn=5-88812-051-0|ref=Мифология и повседневность}} * {{публікацыя|загаловак=Мифология и повседневность|інфа=Вып. 2 : Материалы научной конференции 26—26 февраля 1999 года|адказны=Институт русской литературы (Пушкинский Дом) (СПб.), Отдел фольклора|адказны2=сост. и ред. К. А. Богданов, А. А. Панченко|месца=СПб.|выдавецтва=б. и.|год=1999|старонак=573|ref=Мифология и повседневность}} * {{публікацыя|загаловак=Мифология и повседневность|інфа=[Вып. 3] : Гендерный подход в антропологических дисциплинах|інфа3=Материалы научной конференции 19—21 февраля 2001 года|адказны=сост. А. А. Панченко, К. А. Богданов|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|выдавецтва2=Институт русской литературы (Пушкинский Дом) Российской академии наук|год=2001|старонак=400|isbn=5-89329-423-8|ref=Мифология и повседневность}} * {{публікацыя|загаловак=Русская литература и медицина|інфа=Тело, предписания, социальная практика|від=[сб. ст.]|адказны=под ред. К. А. Богданова, Ю. Мурашова, Р. Николози|месца=М.|выдавецтва=Новое издательство|год=2005|старонак=301|старонак б/н=1|серыя=Новые материалы и исследования по истории русской культуры|серыя выпуск=1|isbn=5-98379-049-8|ref=Русская литература и медицина}} ** {{публікацыя|загаловак=&#91;То же&#93;|спасылка=http://www.kniga.com/books/preview_txt.asp?sku=ebooks317270|від=[электронная кн.]|месца=М.|выдавецтва=Новое издательство|год=2015|ref=Русская литература и медицина}} * {{публікацыя|загаловак=СССР|інфа=Территория любви|від=[сб. ст.]|адказны=[ред.-сост. Н. Борисова, К. А. Богданов, Ю. Мурашов]|месца=М.|выдавецтва=Новое издательство|год=2009|старонак=269|серыя=Новые материалы и исследования по истории русской культуры|серыя выпуск=6|isbn=978-5-98379-106-0|ref=СССР. Территория любви}} ** {{публікацыя|загаловак=&#91;То же&#93;|спасылка=http://books.google.com.ru/books?id=wbNeAAAAQBAJ|від=[электронная кн.]|месца=М.|выдавецтва=Новое издательство|год=2015|ref=СССР. Территория любви}} * {{публікацыя|загаловак=Джамбул Джабаев|інфа=Приключения казахского акына в советской стране|від=[сб. ст.]|адказны=[под ред. К. А. Богданова, Р. Николози и Ю. Мурашова]|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2013|старонак=305|старонак б/н=1|серыя=Научная библиотека|isbn=978-5-4448-0062-1|ref=Джамбул Джабаев. Приключения казахского акына в советской стране}} === Артыкулы === * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=http://polit.ru/article/2003/10/20/627360|title=До самой смерти… Патографические тексты русской культуры XVIII—XIX века|description=Фрагмент кн.: {{sfn0|Богданов|2005}}|publisher={{не перакладзена 5|Полит.ру||ru|Полит.ру}}|date=2003-10-20|access-date=2016-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226221715/https://polit.ru/article/2003/10/20/627360/|archive-date=26 снежня 2022|url-status=dead}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|частка=Вечный двигатель Ивана Кулибина: история науки, фольклор, мечты о прошлом|частка спасылка=http://www.nlobooks.ru/node/6838|загаловак=Неприкосновенный запас|год=2015|нумар=6 (104)|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|частка=Атавизмы свободы, рефлексы рабства и «русский национальный характер»: история одной этнопсихологической гипотезы|частка спасылка=http://www.nlobooks.ru/node/7973#_ftnref4|загаловак={{не перакладзена 5|Новы літаратурны агляд (часопіс)|Новое литературное обозрение|ru|Новое литературное обозрение (журнал)}}|год=2016|нумар=5 (141)|том=1|ref=Богданов}} * {{публікацыя|аўтар=Богданов К. А.|частка=К истории филателии в СССР. Обзор тем и исследовательских контекстов|частка спасылка=http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/40/pp.19-41.pdf|загаловак=Acta Slavica Iaponica|год=2020|том=40|pages=19—41|ref=Богданов}} === Пераклады === * {{публікацыя|аўтар=Арат|загаловак=Явления|адказны=пер., вступ. ст. и комм. К. А. Богданова|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=2000|старонак=256|серыя=Античная библиотека. раздел: Античная литература|isbn=5-89329-298-7|ref=Арат}} == Спасылкі == * {{t-|{{cite web|url=http://theory.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=7676|title=д. ф. н. Богданов Константин Анатольевич|publisher=Пушкинский Дом (ИРЛИ РАН), Центр теоретико-литературных и междисциплинарных исследований|access-date=2016-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/67XNY6CSH?url=http://theory.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=7676|archive-date=2012-05-09}}|а|б|в}} * {{cite web|url=https://magazines.gorky.media/authors/b/konstantin-bogdanov|title=Константин Богданов|publisher={{не перакладзена 5|Часопісная зала|Журнальный зал|ru|Журнальный зал}}|access-date=2021-09-19|archive-date=26 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226223211/https://magazines.gorky.media/authors/b/konstantin-bogdanov|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://www.nlobooks.ru/persons/7327/|title=Константин Богданов|publisher={{не перакладзена 5|Новы літаратурны агляд (выдавецтва)|Новое литературное обозрение|ru|Новое литературное обозрение (издательство)}}|access-date=2022-12-25}} '''Выступленні, лекцыі''' * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=http://www.contextfound.org/events/y2010/m5/n46|title=Антропология контекста и различение культур|publisher=«Контекст». Междисциплинарный лекторий|date=2010-05-20|access-date=2016-02-05}}<!-- * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=http://www.neva.fm/?p=244|title=Деконструкция пустяков|publisher=NEVA 95,9 fm|date=2013-09-15|access-date=2016-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304130601/http://www.neva.fm/?p=244|archivedate=2016-03-04|url-status=dead}} --> * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=https://www.youtube.com/watch?v=xU1-8Ej6uxc|title=Филология: глобальная деревня и городская история|publisher=ННГУ имени Н. И. Лобачевского, Оксфордский Российский фонд; Лекторий «Городские среды» @ [[YouTube]]|date=2014-04-29|access-date=2016-02-05}} * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=http://tube.sfu-kras.ru/video/1144|title=Курс лекций «Антропология культуры: старое и новое»|publisher=[[Сібірскі федэральны ўніверсітэт|СФУ]]|access-date=2016-02-05}} * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=http://tube.sfu-kras.ru/video/701|title=Курс лекций «История культуры и современная фольклористика. Проблемы, методы, темы»|publisher=СФУ|access-date=2016-02-05}} * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=http://tube.sfu-kras.ru/video/633|title=Курс лекций «Русская культура и медицина»|publisher=СФУ|access-date=2016-02-05}} * {{cite web|author=Богданов К. А.|url=https://www.youtube.com/watch?v=d1erPcPZzoU|title=Прагматика мотива и антропология «жизненного мира»|publisher=Открытая конференция студентов-филологов СПбГУ @ YouTube|date=2021-04-27|access-date=2021-09-19}} '''Інтэрв’ю''' * {{cite web|url=http://www.vecherka.ru/socium/8448|title=Константин Богданов: «Умение правильно смотреть в прошлое помогает понять происходящее вокруг»|publisher=Вечерний Красноярск|date=2008-10-15|access-date=2016-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/67XNaxrs0?url=http://www.vecherka.ru/socium/8448|archive-date=2012-05-09}} * {{cite web|url=http://www.newslab.ru/news/article/284602|title=Константин Богданов: «Кризис — явление фольклорное»|publisher=Newslab.ru|date=2009-06-05|access-date=2016-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/67XNc8yF9?url=http://www.newslab.ru/article/284602|archive-date=2012-05-09}}<!-- * {{cite web|url=http://www.rostof.ru/article.php?chapter=4&id=20132703|title=Константин Богданов: «Античность — чердак, где можно было спрятаться от профанов»|publisher=Ростов официальный|date=2013-07-03|access-date=2016-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180209063312/http://www.rostof.ru/article.php?chapter=4&id=20132703|archivedate=2018-02-09|url-status=dead}} --> * {{cite web|url=https://polka.academy/podcasts/986|title=«Между строк»: «В парке плакала девочка» Игоря Северянина|publisher=Полка|date=2024-08-02|access-date=2024-09-27}} * {{cite web|url=https://nlo.media/catalog/slovesnost/v-parke-plakala-devochka-putevoditel-po-stikhotvoreniyu/|title=«В парке плакала девочка»: путеводитель по стихотворению. Подкаст ведут: Денис Ларионов, Денис Маслаков. В гостях: Константин Богданов|publisher=nlo.media|date=2024-10-05|access-date=2024-10-13}} {{вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-12-27}} {{DEFAULTSORT:Багданаў Канстанцін Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці семіётыкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Пушкінскага Дома]] [[Катэгорыя:Філолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі культуры]] nqb78adx25fmb8iitz6cppoxav1cbro 4 728988 5120057 5119887 2026-04-02T15:30:56Z Plaga med 116903 /* Пра блакіроўку былога адміністратара */ Адказ 5120057 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> 7k3e6ft9vf12xu90efnc25hphdzn0zc 5120058 5120057 2026-04-02T15:38:12Z Plaga med 116903 /* Пра блакіроўку былога адміністратара */ Адказ 5120058 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> k7ornr65blfj4d6b7pfshcip570vtxf 5120179 5120058 2026-04-02T22:14:25Z IshaBarnes 124956 /* Пра блакіроўку былога адміністратара */ Адказ 5120179 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> 6goj6730np7c1tl13m7vtb8lkk392ur 5120367 5120179 2026-04-03T10:21:45Z Plaga med 116903 /* Пра блакіроўку былога адміністратара */ Адказ 5120367 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> 1t2455203q0zyax3fe1fg54fzbc0iug 5120388 5120367 2026-04-03T11:26:40Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Пра блакіроўку былога адміністратара */ меркаванне 5120388 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> 0yy1nmbwtdkbvwv6fwctv2a4rkxb1hl 0 729477 5120194 5106581 2026-04-03T00:24:49Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны, афармленне 5120194 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | жанры = сістэма стварэння гульняў, [[ММО]] | платформы = [[Windows]], [[macOS]], [[iOS]], [[Android]], [[Xbox One]] | сайт = https://www.roblox.com/ | выява = Roblox Logo 2022.svg | подпіс = Лагатып «Roblox» | распрацоўшчык = {{Сцяг|ЗША}} [[Roblox Corporation]] | выдавец = Roblox Corporation | мовы інтэрфейсу = [[беларуская мова]] адсутнічае {{Collapsible list |title=поўны спіс| [[Руская мова|руская]], [[Украінская мова|украінская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Англійская мова|англійская]], [[Іспанская мова|іспанская]], [[Французская мова|французская]], [[Італьянская мова|італьянская]], [[Бразільскі варыянт партугальскай мовы|бразільская партугальская]], [[Спрошчаныя кітайскія іерогліфы|спрошчаная кітайская]], [[Традыцыйныя кітайскія іерогліфы|традыцыйная кітайская]], [[Японская мова|японская]], [[Карэйская мова|карэйская]], [[Інданезійская мова|інданезійская]], [[Малайская мова|малайская]], [[букмол]], [[Сербская мова|сербская]], [[Дацкая мова|дацкая]], [[Эстонская мова|эстонская]], [[Філіпінская мова|філіпінская]], [[Харвацкая мова|харвацкая]], [[Латышская мова|латышская]], [[Літоўская мова|літоўская]], [[Венгерская мова|венгерская]], [[Нідэрландская мова|нідэрландская]], [[Польская мова|польская]], [[Румынская мова|румынская]], [[Албанская мова|албанская]], [[Славенская мова|славенская]], [[Славацкая мова|славацкая]], [[Фінская мова|фінская]], [[Шведская мова|шведская]], [[В’етнамская мова|в’етнамская]], [[Турэцкая мова|турэцкая]], [[Украінская мова|украінская]], [[Чэшская мова|чэшская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Баснійская мова|баснійская]], [[Балгарская мова|балгарская]], [[Казахская мова|казахская]], [[хіндзі]], [[Бенгальская мова|бенгальская]], [[Сінгальская мова|сінгальская]], [[Тайская мова|тайская]] , [[Бірманская мова|бірманская]], [[Грузінская мова|грузінская]], [[Кхмерская мова|кхмерская]] }} | распрацоўшчыкі = * [[Базукі, Дэвід|Дэвід Базукі]] * Эрык Касэл (2006—2013) | дата выпуску = * '''Windows, macOS''' [[1 верасня]] [[2006]] * '''iOS''' [[11 снежня]] [[2012]]<ref name="iOSR">{{Cite web | lang = en | url = https://venturebeat.com/2012/12/12/roblox-mobile-ipad-iphone-now/ | title = Block-builder Roblox goes mobile in time for the holidays | first = Jeff | last = Grubb | website = [[VentureBeat]] | date = 2012-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181129233810/https://venturebeat.com/2012/12/12/roblox-mobile-ipad-iphone-now/ | archive-date = 2018-11-29 | access-date = 2022-06-07 }}</ref> * '''Android''' [[16 ліпеня]] [[2014]]<ref name="AndroidRelease">{{Cite web | lang = en | url = https://blog.roblox.com/2014/07/roblox-arrives-on-android/ | title = Roblox Arrives on Android | first = Andrew | last = Haak | website = Roblox Blog | date = 2014-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140718165646/https://blog.roblox.com/2014/07/roblox-arrives-on-android/ | archive-date = 2014-07-18 | access-date = 2022-06-07 | url-status = live }}</ref> * '''Xbox One''' [[20 лістапада]] [[2015]]<ref name="XboxOneRelease">{{Cite web | lang = en | url = https://venturebeat.com/2015/09/24/roblox-comes-to-xbox-one/ | title = Roblox comes to Xbox One, joins Minecraft in the growing player-made content space on consoles | first = Jeff | last = Grubb | website = [[VentureBeat]] | date = 2015-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181130001239/https://venturebeat.com/2015/09/24/roblox-comes-to-xbox-one/ | archive-date = 2018-11-30 | access-date = 2022-06-07 }}</ref> | кіраванне = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]] і [[Камп’ютарная мыш|мыш]], [[геймпад]] або [[сэнсарны экран]] | рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]] | рэйтынгі = {{Рэйтынгі гульні | ACB = PG | CERO = A | ESRB = E | GSRR = P | PEGI = 7 | RARS = 6+ | USK = 0 }} [[Google Play]]: 12+<br>[[App Store]]: 12+ }} '''''Roblox''''' (''Ро́блакс'') — гульнявая анлайн-платформа і сістэма стварэння гульняў, якая дазваляе любому карыстальніку ствараць свае ўласныя{{Пераход|Roblox Studio}} і гуляць у створаныя іншымі гульні{{Пераход|Гульні}}, якія ахопліваюць шырокі [[спектр]] жанраў<ref name="auto">{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/alexknapp/2018/09/17/how-roblox-is-training-the-next-generation-of-gaming-entrepreneurs/|title=How Roblox Is Training The Next Generation Of Gaming Entrepreneurs|first=Alex|last=Knapp|website=[[Forbes]]|date=2018-09-18|publisher=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130005018/https://www.forbes.com/sites/alexknapp/2018/09/17/how-roblox-is-training-the-next-generation-of-gaming-entrepreneurs/|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. У некаторых крыніцах ''Roblox'' называць [[Метавселенная|метасусветам]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://frontofficesports.com/how-roblox-got-a-head-start-on-potential-800b-metaverse/|title=How Roblox Got a Head Start on Potential $800B Metaverse|first=Owen|last=Poindexter|website=Front Office Sports|date=2021-12-06|publisher=Front Office Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206232838/https://frontofficesports.com/how-roblox-got-a-head-start-on-potential-800b-metaverse/|archive-date=2021-12-06|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fortune.com/2022/06/03/roblox-gaming-ecosystem-metaverse-stocks-profit/|title=Roblox is one of the biggest metaverse success stories. So why hasn’t it turned a profit?|first=Rob|last=Walker|website=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|date=2022-06-03|publisher=[[Fortune (журнал)|Fortune]]|url-status=live}}</ref>. Станам на жнівень 2020 года ў ''Roblox'' больш за 164 млн актыўных карыстальнікаў у месяц<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blog.rtrack.live/index.php/2020/08/02/roblox-continues-upward-ascent-with-164-million-monthly-active-users/|title=ROBLOX CONTINUES UPWARD ASCENT WITH 164 MILLION MONTHLY ACTIVE USERS|first=Luke|last=Shadwell|website=RTrack|date=2020-08-02|publisher=RTrack|url-status=dead}}</ref>; на Кастрычнік 2021 года больш за 226 млн<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://v3.rtrack.live/rblxdata|title=Unreleased Roblox ($RBLX) Platform Estimates and data release dashboard from RTrack.|website=RTrack|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203183029/https://v3.rtrack.live/rblxdata|archive-date=2021-12-03|url-status=live}}</ref>. Усе яны, у агульнай суме, найгралі ў ёй больш за 107 млрд гадзін<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://corp.roblox.com/|title=Roblox Stats|website=[[Roblox Corporation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311214528/https://corp.roblox.com/|archive-date=2021-03-11|url-status=live}}</ref>. Прычым у ''Roblox'' гуляюць больш за палову ўсіх дзяцей ЗША ва ўзросце да 16 гадоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2020/08/16/technology/roblox-tweens-videogame-coronavirus.html|title=Where Has Your Tween Been During the Pandemic? On This Gaming Site|first=Kellen|last=Browning|website=[[The New York Times]]|date=2020-08-16|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816195005/https://www.nytimes.com/2020/08/16/technology/roblox-tweens-videogame-coronavirus.html|archive-date=2020-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2020/7/21/21333431/roblox-over-half-of-us-kids-playing-virtual-parties-fortnite|title=Over half of US kids are playing Roblox, and it’s about to host Fortnite-esque virtual parties too|first=Taylor|last=Lyles|website=[[The Verge]]|date=2020-07-21|publisher=[[The Verge]]|url-status=live}}</ref>. Рост яе папулярнасці пачаўся ў другой палове 2010 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://techcrunch.com/2019/07/11/how-roblox-avoided-the-gaming-graveyard-and-grew-into-a-2-5b-company/|title=How Roblox avoided the gaming graveyard and grew into a $2.5B company|first=Chris|last=Morrison|website=[[TechCrunch]]|date=2019-07-11|publisher=[[TechCrunch]]|url-status=live}}</ref>, а рэзка паскорыўся ў сувязі з пандэміяй [[COVID-19]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2020/04/08/roblox-is-seeing-a-surge-during-coronavirus-shelter-in-place.html|title=While parents Zoom, their kids are flocking to an app called Roblox to hang out and play 3D games|first=Ari|last=Levy|website=[[CNBC]]|date=2020-04-08|publisher=[[CNBC]]|url-status=live}}</ref>. Сайт гульнявой платформы займае другое месца па папулярнасці сярод падлеткаў, адразу пасля сайтаў [[Google]], уключаючы [[YouTube]]<ref name="auto" />. == Сістэма платформы == === Roblox Studio === Roblox Studio — гэта ўласны рухавік ''Roblox'', які распрацоўваецца і падтрымліваецца [[Roblox Corporation]], які дазваляе кожнаму карыстальніку ствараць і апублікоўваць гульні любых жанраў у неабмежаванай колькасці, але выключна на самой платформе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/games/2019/sep/28/roblox-guide-children-gaming-platform-developer-minecraft-fortnite|title=All you need to know about Roblox|first=Stuart|last=Dredge|date=2019-09-28|publisher=[[The Guardian]]|url-status=live}}</ref>. Гульні кадзіруюцца ў парадыгме [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванага праграмавання]], пры выкарыстонні мовы праграмавання [[Lua (мова праграмавання)|Lua]] для кіравання гульнявым асяроддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/best-roblox-games|title=The best Roblox games|publisher=PCGamesN|url-status=live}}</ref>. Карыстальнікі могуць ствараць гульнявыя прадукты, якія ўяўляюць сабой змесціва, якое можна набыць праз разавыя пакупкі, а таксама мікратранзакцыі праз прадукты распрацоўшчыка. Распрацоўшчыкі абменьваюць на сайце Robux (віртуальная валюта), зароблены на розных прадуктах сваіх гульняў, на рэальную валюту праз сістэму Developer Exchange<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.softonic.com/articles/how-to-make-money-on-roblox|title=How to make money with DevEx on Roblox|publisher=Softonic|url-status=live}}</ref> і Premium Exchange. Працэнт даходаў ад пакупак дзеліцца паміж распрацоўшчыкам і ''Roblox''<ref name="auto1">{{Cite web|lang=en|url=https://heavy.com/games/2017/07/roblox-youtube-free-download-corporation-baszucki-cassel-nerfmodder/|title=Roblox: 5 Fast Facts You Need to Know|date=2017-07-12|publisher=Heavy.com|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-14/roblox-unearths-92-million-to-challenge-microsoft-s-minecraft|title=Bloomberg - Roblox Unearths $92 Million to Challenge Microsoft’s Minecraft|publisher=www.bloomberg.com|url-status=live}}</ref>. З 1 лістапада 2020 года Roblox Studio больш не падтрымліваецца на [[Mac OS X]] 10.10<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://devforum.roblox.com/t/studio-is-ending-support-for-mac-os-x-10-10-yosemite/744534|title=Studio is Ending Support for Mac OS X 10.10 (Yosemite)|date=2020-08-31|url-status=live}}</ref>. === Гульцы === ''Roblox'' дазваляе гульцам купляць, прадаваць і ствараць віртуальныя прадметы. Адзенне можа быць набыта любым гульцом, але прадаваць яе могуць толькі карыстальнікі, якія маюць Premium падпіску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://metro.co.uk/2017/07/17/roblox-everything-you-need-to-know-about-the-online-game-your-children-are-obsessed-with-6779913/|title=Roblox: Everything you need to know to keep your child safe|date=2017-07-17|publisher=Metro|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717183008/https://metro.co.uk/2017/07/17/roblox-everything-you-need-to-know-about-the-online-game-your-children-are-obsessed-with-6779913/|archive-date=2017-07-17|url-status=live}}</ref>. Толькі адміністратары ''Roblox'' могуць прадаваць аксэсуары, рыштунак і наборы пад афіцыйным уліковым запісам ''Roblox''<ref name="bizjournals">{{Cite web|lang=en|url=https://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2017/05/17/tech-awards-2017-gaming-esports-roblox-virtual.html|title=Roblox lets users build their own virtual world|date=2015-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613034430/http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/news/2017/05/17/tech-awards-2017-gaming-esports-roblox-virtual.html|archive-date=2017-06-13}}</ref>. З 2019 года рабіць аксэсуары могуць карыстальнікі, якія былі адабраны ''Roblox'' у якасці [[Карыстацкі кантэнт|UGC]]-стваральнікаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devforum.roblox.com/t/ugc-catalog-is-now-live/331405|title=UGC Catalog is Now Live!|date=2019-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601052736/https://devforum.roblox.com/t/ugc-catalog-is-now-live/331405|archive-date=2020-06-01|url-status=live}}</ref>. Прадметы з абмежаваным статусам могуць прадавацца толькі па каталогу або прадавацца ў Builder Club (цяперашні Premium)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.geek.com/games/roblox-101-getting-started-with-robux-and-the-builders-club-1725962/|title=Roblox 101: Getting Started With ROBUX and The Builders Club|date=2017-12-15|publisher=Geek.com|access-date=8 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129202401/https://www.geek.com/games/roblox-101-getting-started-with-robux-and-the-builders-club-1725962/|archive-date=29 лістапада 2018|url-status=dead}}</ref>. Robux — гэта віртуальная валюта ў ''Roblox'', якая дазваляе гульцам купляць розныя прадметы. Гульцы могуць атрымаць Robux з дапамогай рэальных пакупак, іншага гульца, які купляе яго прадметы, або штомесяц зарабляючы Robux з падпіскай<ref name="auto1"/><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.geek.com/games/roblox-101-how-to-avoid-free-robux-scams-1725253/|title=Roblox 101: How To Avoid Free Robux Scams|date=2017-12-08|publisher=Geek.com|access-date=8 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129210131/https://www.geek.com/games/roblox-101-how-to-avoid-free-robux-scams-1725253/|archive-date=29 лістапада 2018|url-status=dead}}</ref>. Да 2016 года ў ''Roblox'' існавала іншая валюта — Tix (скарачэнне ад {{Lang-en|Tickets}}), якую можна было выдаткоўваць на рэчы ў каталогу і на рэкламу. Гульцы зараблялі Tix з дапамогай розных метадаў, напрыклад, штодня наведваючы сайт. Валюта была скасавана 14 красавіка 2016 года, а ўсе рэшткі на балансе былі канфіскаваны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://techstory.in/the-history-of-roblox-from-2004-until-now/|title=HomeGaming The History Of Roblox : From 2004 Until Now|date=2021-03-12|publisher=TechStory}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blog.roblox.com/2016/03/saying-goodbye-to-tickets/|title=Saying Goodbye to Tickets|date=2016-03-15|access-date=8 студзеня 2023|archive-date=14 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814104209/https://blog.roblox.com/2016/03/saying-goodbye-to-tickets/|url-status=dead}}</ref>. === Гульні === Дзякуючы свайму статусу гульнявой платформы, ''Roblox'' мае мноства гульняў, створаных гульцамі. Па стане на май 2020 года ў кожнай з самых папулярных гульняў у ''Roblox'' было больш за 10 мільёнаў актыўных гульцоў у месяц. Станам на лістапад 2021 года ў ''Roblox'' ёсць 49 прыгод, якія набралі больш за 1 мільярд наведванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://stats.romonitor.silicon.digital/leaderboard/visits/|title=RoMonitor Stats|author=Silicon Digital Group Ltd|website=RoMonitor Stats|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203183846/https://stats.romonitor.silicon.digital/leaderboard/visits/|archive-date=2021-12-03|url-status=live}}</ref>, 26 953 прыгод, якія набралі звыш 100 тысяч наведванняў і 107 737 прыгод, якія набралі 10 тысяч наведванняў<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=en|url=https://blog.roblox.com/2022/01/year-roblox-2021-data/|title=A YEAR ON ROBLOX: 2021 IN DATA|website=Roblox Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126173948/https://blog.roblox.com/2022/01/year-roblox-2021-data/|archive-date=2022-01-26|url-status=live}}</ref>. Таксама ''Roblox'' згадваў, што на іх платформе ў дзень адпраўляюць больш за 2,5 млрд паведамленняў і 17 мільёнаў гульцоў заводзяць сабе сяброў таксама штодня<ref name="автоссылка1" />. У сакавіку 2021 года амерыканскае [[інтэрнэт-выданне]] TechCrunch адзначыла, што гульні ''Roblox'' у значнай ступені адрозніваюцца ад традыцыйных бясплатных відэагульняў. У лютым 2022 года ''Roblox'' падзяліўся аб поспехах за ўвесь 2021 год, дзе гаварылася аб тым, што гульцы правялі ў прыгодах больш за 41 млрд гадзін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://ir.roblox.com/news/news-details/2022/Roblox-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2021-Financial-Results/default.aspx|title=Roblox Reports Fourth Quarter and Full Year 2021 Financial Results|author=Roblox Investor Relations|website=ir.roblox.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216002418/https://ir.roblox.com/news/news-details/2022/Roblox-Reports-Fourth-Quarter-and-Full-Year-2021-Financial-Results/default.aspx|archive-date=2022-02-16|url-status=live}}</ref>. Паспяховыя гульні ў ''Roblox'' арыентаваны на неадкладную ўцягнутасць у гульню, а дадаванне інструкцый значна зніжае яе ў гульцоў, насуперак агульнапрынятаму меркаванню аб бясплатных гульнях<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://social.techcrunch.com/2021/03/26/5-mistakes-creators-make-building-new-games-on-roblox/|title=5 mistakes creators make building new games on Roblox|website=TechCrunch}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Падзеі === ''Roblox'' часам праводзіць рэальныя і віртуальныя падзеі. Адной з такіх падзей з’яўляецца Roblox Developer Conference ({{Tr|Канферэнцыя распрацоўшчыкаў Roblox}})<ref name="auto2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.engadget.com/2017/07/22/roblox-30-million-pay-out-developers-2017-how/|title=Hobbyist developers will make $30 million via 'Roblox' this year|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129211723/https://www.engadget.com/2017/07/22/roblox-30-million-pay-out-developers-2017-how/|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref>. Штогод праходзіць прэмія Bloxy Award, на якой выбіраюць лепшых распрацоўшчыкаў і іх гульні. Таксама раней праводзілася віртуальнае [[паляванне]] за яйкамі (спынена з 2021)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://progameguides.com/roblox/roblox-metaverse-champions-event-release-date-and-details/|title=Roblox Metaverse Champions is a faction-based Competition event, "replacing" Egg Hunt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205175614/https://progameguides.com/roblox/roblox-metaverse-champions-event-release-date-and-details/|archive-date=2021-12-05|url-status=live}}</ref> і такія мерапрыемствы, як BloxCon<ref name="auto1"/>. 15 лістапада 2020 года ''Roblox'' сумесна з [[Lil Nas X]] правялі глабальны канцэрт прама ў гульні, пратэсціраваўшы новую функцыю ў рухавіку<ref name="Stoned">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/pro/news/lil-nas-x-roblox-virtual-show-1087921/|title=Lil Nas X to Play Virtual Concert on Roblox|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110141854/https://www.rollingstone.com/pro/news/lil-nas-x-roblox-virtual-show-1087921/|archive-date=2020-11-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://social.techcrunch.com/2020/11/10/roblox-to-host-its-first-virtual-concert-featuring-lil-nas-x/|title=Roblox to host its first virtual concert, featuring Lil Nas X|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116222741/https://social.techcrunch.com/2020/11/10/roblox-to-host-its-first-virtual-concert-featuring-lil-nas-x/|archive-date=2020-11-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/9481300/lil-nas-x-roblox-concert-details/|title=Lil Nas X Will Debut New Single 'Holiday' During Virtual Roblox Concert|access-date=2020-11-20}}</ref>. == Распрацоўка == {{Некалькі выяў|width=200|image1=First Roblox Logo.svg|caption1=Першы лагатып Roblox з 2004 па 2005<ref name="Logo">{{Cite web |lang=en |title = Our Refreshed Logo|url=https://blog.roblox.com/2022/08/our-refreshed-logo/|first=David |last=Baszucki |website=Roblox Blog |language=en|date=2022-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170414081215/https://blog.roblox.com/2017/01/introducing-our-next-generation-logo/ |archive-date=2022-08-26 |access-date=2022-09-26 |url-status=live}}</ref>|image2=ROBLOX 2004.svg|direction=vertical|align=right|image3=Roblox logo.svg|image4=Roblox logo 2017.svg|image5=Roblox Logo Black.svg|image6=Roblox Logo 2022.svg|caption2=Лагатып Roblox з 2005 па 2006<ref name=Logo/>|caption3=Лагатып Roblox з 2006 па 2017<ref name=Logo/>|caption4=Лагатып Roblox з 2017 па 2019<ref name=Logo/>|caption5=Лагатып Roblox з 2019 па 2022<ref name=Logo/>|caption6=Лагатып Roblox з 2022<ref name=Logo/>|header='''Лагатыпы'''|header_align=center|background color=white}}[[Бэта-тэставанне|Бэта-версія]] ''Roblox'' была створана сузаснавальнікам [[Базукі, Дэвід|Дэвідам Базукі]] ў 2004 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/8525578Z:US?cic_redirect=true|title=Bloomberg - ROBLOX Corp|publisher=www.bloomberg.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114072138/https://www.bloomberg.com/profile/company/8525578Z:US?cic_redirect=true|archive-date=2021-01-14|url-status=live}}</ref>. Базукі пачаў тэсціраваць першыя дэманстрацыі ў гэтым годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.inc.com/neil-c-hughes/how-this-user-generated-video-game-is-leading-the-way-with-innovation-and-vr.html|title=How This User-Generated Video Game Is Leading The Way With Innovation and VR|publisher=Inc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129215529/https://www.inc.com/neil-c-hughes/how-this-user-generated-video-game-is-leading-the-way-with-innovation-and-vr.html|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2007 года ''Roblox'' стаў сумяшчальным з [[Children’s Online Privacy Protection Act|COPPA]], з даданнем бяспечнага чата, што абмежавала карыстальнікаў ва ўзросце да трынаццаці гадоў зносінамі шляхам выбару папярэдне вызначаных паведамленняў з меню<ref>{{Cite web|url=https://kidscreen.com/2015/06/23/superawesome-and-roblox-join-forces-on-kid-safe-advertising/|title=SuperAwesome and Roblox join forces on kid-safe advertising|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624091156/https://kidscreen.com/2015/06/23/superawesome-and-roblox-join-forces-on-kid-safe-advertising/|archive-date=2015-06-24|access-date=2019-08-04|url-status=live}}</ref>. У жніўні распрацоўшчыкі ''Roblox'' дадалі Клуб будаўнікоў, прэміум-падпіску і ўдасканалілі серверы<ref>{{Кніга|год=2012|isbn=978-0-9854513-0-1|загаловак=Basic ROBLOX Lua Programming|аўтар=Brandon, LaRouche|старонак=237|мова=en}}</ref>. У снежні 2011 года ''Roblox'' правёў сваю першую Hack Week, штогадовае мерапрыемства, на якім распрацоўшчыкі ''Roblox'' працуюць над інавацыйнымі нестандартнымі ідэямі для новых праектаў, якія будуць прадстаўлены кампаніі<ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/technology/article/Lua-language-helps-kids-create-software-3828132.php|title=Lua language helps kids create software|author=Kathleen Chaykowski|date=2012-08-30|publisher=SFGate|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129233534/https://www.sfgate.com/technology/article/Lua-language-helps-kids-create-software-3828132.php|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/technology/article/Hackathons-move-beyond-Silicon-Valley-4085718.php|title=Hackathons move beyond Silicon Valley|author=Mark Milian|date=2012-12-03|publisher=SFGate|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129232929/https://www.sfgate.com/technology/article/Hackathons-move-beyond-Silicon-Valley-4085718.php|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref>. 11 снежня 2012 года ''Roblox'' выпусціў версію гульнявой платформы для iOS<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2012/12/12/roblox-mobile-ipad-iphone-now/|title=Block-builder Roblox goes mobile in time for the holidays|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129233810/https://venturebeat.com/2012/12/12/roblox-mobile-ipad-iphone-now/|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref>. 1 кастрычніка 2013 года ''Roblox'' выпусціў сістэму Developer Exchange, якая дазваляе распрацоўшчыкам абменьваць Robux’ы, заробленыя на іх гульнях, на рэальную валюту<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2014/06/06/roblox-is-gamings-quiet-giant-and-its-only-getting-bigger/|title=Roblox is gaming's quiet giant — and it's only getting bigger|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129235317/https://venturebeat.com/2014/06/06/roblox-is-gamings-quiet-giant-and-its-only-getting-bigger/|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref>. 31 мая 2015 года была дададзена функцыя, якая павялічвае графічную дакладнасць рэльефу і змяняе фізічны рухавік з блокава-арыентаванага стылю на больш плаўны і больш рэалістычны стыль<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2015/06/01/roblox-user-generated-world-moves-from-blocky-to-smooth-3d-terrain/|title=Roblox user-generated world moves from blocky terrain to smooth 3D|date=2015-06-01|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129235824/https://venturebeat.com/2015/06/01/roblox-user-generated-world-moves-from-blocky-to-smooth-3d-terrain/|archive-date=2018-11-29|url-status=live}}</ref>. 20 лістапада ''Roblox'' быў запушчаны на [[Xbox One]] з першапачатковым выбарам з 15 гульняў, выбраных супрацоўшчыкамі Roblox<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2015/09/24/roblox-comes-to-xbox-one/|title=Roblox comes to Xbox One, joins Minecraft in the growing player-made content space on consoles|date=2015-09-24|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130001239/https://venturebeat.com/2015/09/24/roblox-comes-to-xbox-one/|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. Новыя гульні ''Roblox'' для гэтай кансолі павінны прайсці працэдуру зацвярджэння і адпавядаць стандартам савета па рэйтынгу забаўляльнага праграмнага забеспячэння<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2016/01/27/roblox-launches-on-xbox-one-with-15-player-created-games-watch-us-play-them/|title=Roblox launches on Xbox One with 15 player-created games — watch us play them|date=2016-01-27|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130001719/https://venturebeat.com/2016/01/27/roblox-launches-on-xbox-one-with-15-player-created-games-watch-us-play-them/|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2016 года быў запушчаны ''Roblox VR'' для [[Oculus Rift]]. На момант выпуску больш за дзесяць мільёнаў гульняў былі даступны ў 3D<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://fortune.com/2016/04/15/roblox-vr-oculus-rift/|title=Roblox VR Introduces 20 Million Users to Oculus Rift|publisher=Fortune|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415223712/https://fortune.com/2016/04/15/roblox-vr-oculus-rift/|archive-date=2016-04-15|url-status=live}}</ref>. Прыкладна ў той жа час функцыя бяспечнага чата была выдалена і заменена сістэмай, заснаванай на белым спісе з наборам прымальных слоў для карыстальнікаў малодшых за 13 гадоў і чорным спісе для іншых карыстальнікаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://esafety.gov.au/en/esafety-information/games-apps-and-social-networking/roblox|title=Roblox|publisher=Office of the eSafety Commissioner|access-date=8 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804181505/https://esafety.gov.au/en/esafety-information/games-apps-and-social-networking/roblox|archive-date=4 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. У чэрвені гэтага ж года кампанія выпусціла версію, сумяшчальную з Windows 10<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2016/06/10/after-xbox-one-success-roblox-now-has-a-dedicated-windows-10-app/|title=After Xbox One success, Roblox now has a dedicated Windows 10 app|first=Jeff|last=Grubb|website=[[VentureBeat]]|date=June 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130003633/https://venturebeat.com/2016/06/10/after-xbox-one-success-roblox-now-has-a-dedicated-windows-10-app/|archive-date=November 30, 2018}}</ref>. З 28 жніўня 2019 года ''Roblox'' больш не падтрымлівае [[Windows XP]] і [[Windows Vista]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://devforum.roblox.com/t/support-for-windows-xp-and-vista-ending-soon/325496|title=Support for Windows XP and Vista ending soon|date=2019-08-08|publisher=Roblox Developer Forum|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412144441/https://devforum.roblox.com/t/support-for-windows-xp-and-vista-ending-soon/325496|archive-date=2020-04-12|url-status=live}}</ref>. == Продаж цацак == У студзені 2017 года Jazwares, вытворца цацак, аб’яднаўся з Roblox Corporation для вырабніцтва цацачных мініфігурак на аснове карыстацкага змесціва, створанага буйнымі распрацоўшчыкамі на платформе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2017/01/10/roblox-launches-toys-based-on-its-user-generated-games/|title=Roblox launches toys based on its user-generated games|date=2017-01-10|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130011005/https://venturebeat.com/2017/01/10/roblox-launches-toys-based-on-its-user-generated-games/|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. Мініфігуркі маюць канечнасці і суставы, падобныя на мініфігуркі [[Lego]]. Мініфігуркі таксама маюць канечнасці і аксэсуары, якія з’яўляюцца ўзаемазаменнымі. Усе наборы ўтрымліваюць код, які можна выкарыстоўваць для атрымання эксклюзіўных віртуальных прадметаў. Ёсць таксама наборы маленькіх скрынак, якія ўтрымліваюць выпадковыя мініфігуркі і могуць утрымліваць рэдкую мініфігурку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://heavy.com/games/2017/08/roblox-toys-wave-2-series-codes-figures-playsets/|title=Roblox Toys Wave 2 Hits Store Shelves This August|date=2017-08-02|publisher=Heavy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130011521/https://heavy.com/games/2017/08/roblox-toys-wave-2-series-codes-figures-playsets/|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. == Водгукі == Падчас канферэнцыі распрацоўшчыкаў ''Roblox'' 2017 года афіцыйныя асобы заявілі, што стваральнікі гульнявой платформы калектыўна зарабілі не менш за 30 мільёнаў даляраў у 2017 годзе<ref name="auto2"/><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/roblox-vp-of-developer-relations-grace-francisco-2017-5|title=This game turned players into $50,000-a-month entrepreneurs — now it has a plan to help them make $1.68 million a year|publisher=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130004003/https://www.businessinsider.com/roblox-vp-of-developer-relations-grace-francisco-2017-5|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. Адзін з распрацоўшчыкаў аплаціў сваю вышэйшую адукацыю ва Універсітэце Дзюка са сродкаў ад выпуску гульні<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/roblox-how-teenage-developers-are-making-millions-2017-7|title=A video game you've never heard of has turned three teens into multimillionaires — and it's just getting started|publisher=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805112622/https://www.businessinsider.com/roblox-how-teenage-developers-are-making-millions-2017-7|archive-date=2019-08-05|url-status=live}}</ref>. А ўжо летам 2020 года ''Roblox'' выплаціў распрацоўшчыкам больш за 250 мільёнаў долараў<ref>{{Cite web|url=https://social.techcrunch.com/2020/07/28/roblox-jumps-to-over-150m-monthly-users-will-pay-out-250m-to-developers-in-2020/|title=Roblox jumps to over 150M monthly users, will pay out $250M to developers in 2020}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Jailbreak быў адной з самых папулярных гульняў на сайце, штодня збіраючы дзясяткі тысяч гульцоў адначасова<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2017/07/21/the-deanbeat-robloxs-kid-developers-make-enough-robucks-to-pay-for-college/|title=The DeanBeat: Roblox’s kid developers make enough ‘robux’ to pay for college|date=2017-07-21|publisher=VentureBeat|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130005248/https://venturebeat.com/2017/07/21/the-deanbeat-robloxs-kid-developers-make-enough-robucks-to-pay-for-college/|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamepur.com/guide/35897-best-roblox-games.html|title=The Best Roblox Games|publisher=Gamepur|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130005719/https://www.gamepur.com/guide/35897-best-roblox-games.html|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref> яна таксама была паказана на падзеі ''Roblox'' «[[Першаму гульцу прыгатавацца (фільм)|Першаму гульцу падрыхтавацца]]», заснаванай на аднайменным фільме, хоць і была сустрэтая з крытыкай за складанасць задання і за нявыпраўлены [[квэст]] з удзелам цягніка<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/roblox-ready-player-one-dominus-event-key-clues-unlock-hidden-gates-840779|title='Roblox Ready Player One' Event: How to Find Copper, Jade & Crystal Key (Location Clues)|date=2018-03-12|publisher=Newsweek|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130010810/https://www.newsweek.com/roblox-ready-player-one-dominus-event-key-clues-unlock-hidden-gates-840779|archive-date=2018-11-30|url-status=live}}</ref>. Пераможцам мерапрыемства стаў карыстальнік ''r0cu''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://heavy.com/games/2018/04/r0cu-roblox-player-golden-dominus/|title=r0cu Earns Golden Dominus in Roblox Ready Player One Event|date=2018-04-04|publisher=Heavy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615195251/https://heavy.com/games/2018/04/r0cu-roblox-player-golden-dominus/|archive-date=2018-06-15|url-status=live}}</ref>. === Узнагароды === ''Roblox'' атрымаў наступныя ўзнагароды: * Inc. 5000 спіс самых хуткарослых прыватных кампаній [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Амерыкі]] (2016, 2017)<ref>{{Cite web|url=https://www.inc.com/inc5000/list/2016|title=Inc. 5000 2016: The Complete Rankings|publisher=www.inc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725203414/https://www.inc.com/inc5000/list/2016|archive-date=2018-07-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inc.com/inc5000/list/2017|title=Inc. 5000 2017: The Complete Rankings|publisher=www.inc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709193740/https://www.inc.com/inc5000/list/2017|archive-date=2018-07-09|url-status=dead}}</ref> * Прэмія Асацыяцыі эканамічнага развіцця акругі Сан-Матэа (SAMCEDA) (2017)<ref>{{Cite web|url=https://baymeadows.com/2017/03/17/business-innovators-honored/|title=Business Innovators Honored|publisher=Bay Meadows|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417133103/https://baymeadows.com/2017/03/17/business-innovators-honored/|archive-date=2019-04-17|url-status=live}}</ref> * ''Roblox'' названы інавацыйнай кампаніяй № 9 у свеце, і таксама кампаніяй № 1 у сферы гульняў (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.fastcompany.com/90457674/roblox-most-innovative-companies-2020|title=How Roblox proved that virtual goods are a $100 million business|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910033510/https://www.fastcompany.com/90457674/roblox-most-innovative-companies-2020|archive-date=2020-09-10|url-status=live}}</ref> == Зноскі == <references group="" responsive="1"></references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [https://create.roblox.com/docs Афіцыйная дакументацыя па Roblox Studio (новая)] * [https://developer.roblox.com/en-us/ Афіцыйная дакументацыя па Roblox Studio] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Шматкарыстальніцкія гульні]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2006 года]] ljmd4basjkw2hhlr6q3gt5mhe1kdvm5 2 730234 5120082 5118722 2026-04-02T16:47:10Z Siarhei V 122587 5120082 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] nlvid31lzux4s1bo1rtss8awsfjt1zd 0 750597 5120177 5019633 2026-04-02T21:56:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120177 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Корж}} {{Баскетбаліст}} '''Вячаслаў Аляксандравіч Корж''' (нар. {{ДН|22|9|1986}}, [[Рэчыца]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец рэчыцкай СДзЮШАР № 1<ref>[https://belarus.basketball/federatsiya/shkoly/gomelskaya-obl/82-sdyushor-1-g-rechitsa Главная / Федерация / Школы / Гомельская обл / ГУ «Речицкая СДЮШОР № 1» ГУ «РЕЧИЦКАЯ СДЮШОР № 1»]</ref>. Першы трэнер — Аляксандр Мікалаевіч Верхатураў<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |title=СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (мужчины) на 2018 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=30 кастрычніка 2023 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dneprovec.by/basketball/2022/06/10/35610 |title=Заключительный турнир заслуженного речицкого тренера |access-date=1 жніўня 2025 |archive-date=27 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227065756/https://www.dneprovec.by/basketball/2022/06/10/35610 |url-status=dead }}</ref>. За час кар’еры выступаў за віцебскі «Лакаматыў-КіС», гомельскі «Сож», «Гродна-93» і «Цмокі-Мінск»<ref>[https://sportnaviny.com/vyacheslav-korzh-i-cmoki-minsk-dogovorilis-o-sotrudnichestve/ Вячеслав Корж и «Цмокі-Мінск» договорились о сотрудничестве]</ref>. Сезон 2022/23 правёў у складзе «Барысфена»<ref>[https://by.tribuna.com/be/basketball/1112962260-eksigrok-sbornoj-korzh-ckoree-vsego-v-etom-godu-budu-zavers/ Экс-гулец зборнай Корж: «Хутчэй за ўсё, сёлета буду завяршаць кар’еру. Жадаю быць побач з сям’ёй і знайсці сябе ў іншым»]</ref>. == Кар’ера == * 2004—2009 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] * 2009—2011 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2011—2017 — [[Гродна-93]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2018—2019 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2019—2021 — [[Барысфен Магілёў|ЦАР-Барысфен (Магілёў)]] * 2021—2023 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2023—2024 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (9): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (8): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Еўразійская баскетбольная ліга|Еўразійскай лігі]] (1): [[Еўразійская баскетбольная ліга 2019/2020|2019/2020]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/153470 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Viachaslau-Korzh/59460 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://www.proballers.com/basketball/player/236885/vyacheslav-korzh Профіль на сайце proballers.com] * [https://by.tribuna.com/be/basketball/1112970912-eksbasketbolist-sbornoj-belarusi-korzh-reshil-poprobovat-se/ Экс-баскетбаліст зборнай Беларусі Корж: «Вырашыў паспрабаваць сябе ў нафтавай галіне, вучуся на памагатага свідроўшчыка»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Корж Вячаслаў}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] taicrvigy9xvwq85sooskgeafhl0uqj 100 753022 5120067 5118794 2026-04-02T15:51:49Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5120067 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Артэміда (касмічная праграма)|2026-04-02T15:48:21Z|HK-47}} {{Новы артыкул|Мікалай Барысавіч Несцяровіч|2026-04-02T13:30:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сінхранія|2026-03-29T21:32:20Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Дыяхранія|2026-03-29T21:10:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Русціс Камунтавічус|2026-03-29T12:55:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цімафей Валянцінавіч Акудовіч|2026-03-29T07:24:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Фрыдман|2026-03-29T06:33:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч|2026-03-28T21:59:20Z|James M Irons}} {{Новы артыкул|Фрыдэрык Геткант|2026-03-28T13:09:14Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Ніна Пятроўна Целябук|2026-03-27T12:39:12Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Музей пры Горы-Горацкім земляробчым інстытуце|2026-03-25T14:12:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|2026-03-25T11:08:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі|2026-03-25T10:36:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дарота Міхалюк|2026-03-25T09:38:16Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Шмуіл Ражанскі|2026-03-24T12:29:53Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Францішак Пяткевіч|2026-03-23T20:29:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nlzubpl0cnylmdix9r4njw5omokitzs 100 753274 5120065 5119715 2026-04-02T15:51:20Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5120065 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Клайв (Аява)|2026-04-02T15:11:31Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Аракур|2026-04-02T14:01:09Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Міці (Эстонія)|2026-04-02T09:21:50Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Рабі (Эстонія)|2026-04-02T09:14:04Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Понт-Адэмэ|2026-04-02T07:49:58Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Когува|2026-04-02T06:13:19Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Кантсі|2026-04-02T06:09:18Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Кюласема|2026-04-02T06:06:41Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Лахекюла (Муху)|2026-04-02T05:58:00Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Леэскопа|2026-04-01T06:25:06Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Ігакюла|2026-04-01T06:23:07Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hacv6zpyvly01pp7o38k0zr0kgkjbtv 100 753287 5120061 5119713 2026-04-02T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5120061 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Падляшска-Беларускія ўзвышшы|2026-04-02T14:18:10Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Мікалай Барысавіч Несцяровіч|2026-04-02T13:30:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|34-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|2026-04-02T10:45:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вільгельм Загорскі|2026-04-01T14:21:37Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Мікола Сцепаненка|2026-04-01T12:41:34Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Какшароў|2026-04-01T12:28:18Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|2026-04-01T09:21:24Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Святлана Леанідаўна Рабава|2026-04-01T06:46:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мацвей Слушчанскі|2026-03-31T20:50:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сцяпан Георгіевіч Лявонцьеў|2026-03-31T19:21:14Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Амфітэатр (Маладзечна)|2026-03-31T15:01:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 «Мінск-рэзерв»|2026-03-31T08:39:02Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Ляхавіцкі ветэрынарны тэхнікум|2026-03-30T18:04:05Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мікалаевіч Герард|2026-03-30T18:03:54Z|Mireyus}} {{Новы артыкул|Мікалай Мікалаевіч Герард|2026-03-30T16:13:40Z|Mireyus}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 52vh16vamcq54zl9mdvq5uk313v6y4y 0 754823 5120189 5116049 2026-04-02T23:13:50Z Jaŭhien 59102 /* Акцэнталогія */ вікіфікацыя 5120189 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы<ref>Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.</ref>: {{legend|#70BEC5|Паўночна-ўсходні}} {{legend|#FFAAAA|Паўднёва-заходні}} {{legend|#D29FE6|Сярэднебеларускія гаворкi}}<hr />{{legend|#FFFF99|[[Загародскія гаворкі|Палескія (заходнепалескія) гаворкі]]}}<hr />Лініі: <br /> {{legend|#FF0000|Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)}} {{legend|#3333FF|Усходняя мяжа заходняй групы рускіх гаворак (1967, Захарава, Арлова) }} {{legend|#339900|Мяжа беларускіх і ўкраінскіх гаворак (1980, Беўзенка)}}]] '''Паўно́чна-ўсхо́дні дыяле́кт белару́скай мо́вы''' — адно з двух буйных этнагенетычных тэрытарыяльных аб’яднанняў блізкароднасных паміж сабою [[Гаворка|гаворак]] у складзе асноўнага масіву [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялектнай мовы]]. == Гісторыя фарміравання == Паўночна-ўсходні дыялект з’яўляецца спадкаемцам старажытнага [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] племяннога дыялекту смаленска-полацкіх [[Крывічы|крывічоў]] і вынікам яго структурнага развіцця і змянення. Пры гэтым адбылася яго пэўная адаптацыя да мясцовых [[Балтыйскія мовы|балцкіх]] дыялектных папярэднікаў пры іх [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]], а таксама і ўзаемадзеянне з гаворкамі [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходняга беларускага дыялекту]], якія фарміраваліся на аснове племяннога дыялекту старажытных [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і пашыраліся на поўнач. Племянному дыялекту смаленска-полацкіх крывічоў належыць значная роля ў фарміраванні асаблівасцей сучасных дыялектаў [[Руская мова|рускай нацыянальнай мовы]], асабліва паўднёварускага<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Паўночна-ўсходні дыялект|старонкі=418—420}}</ref>. == Зона распаўсюджвання == Па сваіх асаблівасцях паўночна-ўсходні дыялект адрозніваецца шэрагам моўных рыс ад паўднёва-заходняга дыялекту і супрацьпастаўляецца яму тэрытарыяльна. Пашыраны на паўночным усходзе Беларусі, паўднёвая мяжа праходзіць прыблізна па лініі ад [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свіры]] на паўночным захадзе да [[Бягомль|Бягомля]] і далей на паўднёвы ўсход да [[Бабруйск]]а і [[Гомель|Гомеля]]. Гаворкі мясцовых жыхароў на акрэсленай тэрыторыі адрозніваюцца ад іншых беларускіх гаворак шматлікімі асаблівасцямі на ўсіх узроўнях моўнай сістэмы<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Паўночна-ўсходні дыялект|том=6|старонкі=149—150}}</ref>. == Класіфікацыя == У межах паўночна-ўсходняга дыялекту большасць навукоўцаў вылучаюць 3 асобныя групы гаворак<ref name="Культура Беларусі" />: * [[Усходнемагілёўская група гаворак|усходнемагілёўскую]]; * [[Віцебская група гаворак|віцебскую]]; * [[Полацкая група гаворак|полацкую]]. Яны адрозніваюцца паміж сабою некаторымі моўнымі рысамі [[Фанетыка|фанетычнага]], [[Граматыка|граматычнага]] і [[Лексіка|лексічнага]] характару. == Асаблівасці == === Фанетыка === * [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|Дысімілятыўнае]] [[аканне]] ў першым [[націск|пераднаціскным]] [[Склад (мова)|складзе]] пасля цвёрдых [[Зычныя|зычных]]. Пры гэтым тыпе акання ў першым складзе перад націскам галосны гук [а] на месцы [а], [о], [э] вымаўляецца тады, калі ў наступным складзе пад націскам знаходзіцца любы [[Галосныя|галосны]] гук, акрамя [а]. Калі ж пад націскам [а], то ў першым складзе перад націскам на месцы [а], [о], [э] вымаўляецца не галосны [а], як у [[Літаратурная мова|літаратурнай мове]], а гукі [ы], [ъ]: [''вады́''], [''наγ’і́''], [''травы́''], [''ваду́''], [''наγу́''], [''траву́''], [''вадо́й''], [''наγо́й''], [''траво́й''], [''ваz’э́''], [''наз’э́''], [''трав’э́''], але [''въда́''] або [''выда́''], [''нъγа́''] або [''ныγа́''], [''тръва́''] або [''трыва́'']<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Дысімілятыўнае [[яканне]] ў першым пераднаціскным складзе, гэта значыць вымаўленне гука [і] у першым складзе перад націскам на месцы [а], [о|, [э], калі ў наступным складзе перад націскам выступае гук [а]. Калі ж пад націскам любы іншы галосны гук, акрамя [а], то ў першым складзе перад націскам пасля мяккіх зычных на месцы [а], [о], [э] вымаўляецца |а]: [''з’амл’і́''], [''в’асны́''], [''з’амл’о́й''], [''в’асно́й''], [''з’амл’у́''], [''в’асну́''], але [''з’імл’а́''], [''в’існа́'']<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Галосны гук [е] пад націскам у адпаведнасці з былым '''[[ѣ]]''': [''л’эс''], [''л’э́та''], [''у⁀ваz’э́'']<ref name="Беларуская мова" />. * Галосны гук [о] пад націскам у закрытых складах: ''год, кот, паро́г, сало́дкі, садо́ў''<ref name="Беларуская мова" />. * Ужыванне ў розных лексіка-граматычных умовах як цвёрдага зычнага гука [р], так і мяккага [р’]: [''ры́ба''], [''рак''], [''рука́''], [''гр’і́ва''], [''пр’а́ма''], [''кр’ук'']<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Падаўжэнне зычных у адпаведнасці з ранейшым спалучэннем падобных непадоўжаных зычных з [й], гэта значыць наяўнасць у становішчы паміж галоснымі гукамі спалучэнняў аднолькавых мяккіх або цвёрдых зычных: [''суz’:а́''], [''в’ас’э́л’:э''], [''с’н’іда́н’:э''], [''кас’:о́''], [''збо́ж:а''], [''су́ч:а''], [''зац’і́ш:а''], у тым ліку і ў новай, [[Запазычаныя словы|запазычанай]] лексіцы: [''гр’іл’:а́ж''], [''зас’іда́н’:а'']<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|Асіміляцыя]] зычных у спалучэнні [дн]: [''ан:а́''] — ''анна́'', [''тру́н:а''] — ''тру́нна'', [''хало́н:а''] — ''хало́нна'', [''спан’:і́ца''] — ''спанні́ца''<ref name="Культура Беларусі" />. * Захаванне элементаў цокання, гэта значыць ужыванне зычнага гука [ц] на месцы [ч]: [''дацка́''], [''п’э́цка''], [''ца́ста''], [''цо́рны'']<ref name="Культура Беларусі" />. * Паслядоўнае вымаўленне зычнага гука [в] перад націскнымі галоснымі [у], [о] у пачатку слова або пасля галоснага ў сярэдзіне яго: ''ву́ха, ву́ліца, во́ка, Во́рша'', [''паво́дл’а''], ''паву́к''<ref name="Беларуская мова" />. === Марфалогія === ==== Назоўнік ==== * У [[назоўнік]]ах мужчынскага [[Граматычны род|роду]] пад націскам [[канчатак]] ''-ам'' у [[Давальны склон|давальным склоне]] (''дуба́м, брата́м, куста́м'') і ''-ах'' у [[Месны склон|месным склоне]] множнага [[Граматычны лік|ліку]] (''у дуба́х'', [''пъ⁀бръта́х''], ''у куста́х'')<ref name="Беларуская мова" />. * У канструкцыях з [[Вінавальны склон|вінавальным склонам]], як і ў літаратурнай мове, формы неадушаўлёных назоўнікаў вінавальнага склону супадаюць з назоўным склонам: ''знайшо́ў грыб, назу́біў серп''<ref name="Культура Беларусі" />. * Наяўнасць формы назоўнікаў жаночага роду ў [[Творны склон|творным склоне]] адзіночнага ліку з канчаткамі ''-ой'', ''-ай'': ''гаро́й, сцяно́й, ха́тай, ва́тай''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Ужыванне назоўнікаў ніякага роду ў [[Назоўны склон|назоўным склоне]] множнага ліку з канчаткам ''-ы'', (''-і''): ''бало́ты, во́кны, палі́, дзе́ці''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Ужыванне назоўнікаў мужчынскага роду ў назоўным склоне множнага ліку з канчаткам ''-ы'', (''-і''): ''гады́, нажы́, стагі́'', [''къвал’і'']<ref name="Беларуская мова" />. ==== Прыметнік і займеннік ==== * Пераважнае пашырэнне канчаткаў ''-ой (-ъй)'' у [[прыметнік]]ах і [[займеннік]]ах у творным склоне адзіночнага ліку жаночага роду: ''круто́й'', ''той'', [''йой''], [''но́въй''], [''ус’а́къй'']<ref name="Беларуская мова" />. * Канчатак ''-ым(-ім'') у месным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду ў прыметніках і займенніках: ''на круты́м, у маі́м, у тым''<ref name="Беларуская мова" />. * Наяўнасць у прыметніках мужчынскага роду ў назоўным склоне адзіночнага ліку канчаткаў ''-ый'' (''-ій''), ''-эй'' (''-ей''): ''стары́й, злый, сі́ній, кре́пкій, сляпэ́й, таўстэ́й, глухе́й, плахе́й''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. ==== Дзеяслоў ==== * Супадзенне формаў [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] першага і другога [[Спражэнне|спражэнняў]] у трэцяй [[Асоба (мовазнаўства)|асобе]] адзіночнага ліку і ўжыванне іх з фіналлю ''-ць'': ''ідзе́ць, бярэ́ць, пі́шыць, ка́жаць''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Наяўнасць ў першай асобе множнага ліку дзеясловаў загаднага [[Лад дзеяслова|ладу]] канчатка ''-ом'' (''-ём''): ''нясём, дадзём, ядзём''<ref name="Культура Беларусі" />. * Адсутнасць [л’] пасля губнога зычнага [[Аснова слова|асновы]] ў асабовых формах дзеясловаў цяперашняга часу першага спражэння: ''сы́пеш, сы́пім, сы́пюць''<ref name="Культура Беларусі" />. * Дзеясловы другога спражэння ў трэцяй асобе множнага ліку не пад націскам маюць канчатак ''-уць (-юць)'': ''ка́жуць, рэ́жуць, хо́дзюць, во́зюць''<ref name="Культура Беларусі" />. * Дзеясловы з нерухомым націскам на канчатку ў форме другой асобы множнага ліку маюць канчатак ''-о (-ё)'': ''ідзіцё, глядзіцё''<ref name="Беларуская мова" /><ref name="Культура Беларусі" />. * Часціца ''-ся'' ў [[Зваротны дзеяслоў|зваротных дзеясловах]]: ''смія́ліся, купа́ліся''<ref name="Культура Беларусі" />. * Ужыванне скарочанага [[суфікс]]а ў [[інфінітыў]]ных формах дзеяслова: ''несь, клась'', або ''несць, класць''<ref name="Культура Беларусі" />. === Акцэнталогія === У галіне [[Акцэнталогія|акцэнталогіі]] гаворкам паўночна-ўсходняга дыялекту ўласціва перамяшчэнне націску да канца слова ў назоўніках (''аму́т, скірда́, зярно́''), прыметніках (''акуратны́, блізкі́, прасты́, сыты́, таўсты́''), [[Прыслоўе|прыслоўях]] (''вінно́, даясна́, навідку́, пешака́, ціхама́'') і да пачатку слова ў некаторых дзеясловах (''заро́біць, збе́руць, по́рацца, ро́біць, ле́чыць'')<ref name="Культура Беларусі" />. === Лексіка === У галіне [[Лексіка|лексікі]] — ужыванне спецыфічных слоў (''ву́тка'' ‘качка’, ''пу́ня'' ‘будынак для захоўвання сена’, ''ла́пік'' ‘заплатка; невялічкі кавалак зямлі’, ''дзірва́н, абло́га'' ‘назвы ворнай зямлі, якая некалькі гадоў не апрацоўвалася’)<ref name="Культура Беларусі" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Паўночна-ўсходні дыялект|том=6|старонкі=149—150}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская дыялекталогія]] m78kcbkk7vmhaox73e9723w87to6376 0 757226 5120211 5054204 2026-04-03T05:00:30Z StarDeg 16311 5120211 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гладкоў}} {{ДД}} '''Вячаслаў Уладзіміравіч Гладкоў''' ({{lang-ru|Вячесла́в Влади́мирович Гладко́в}}; нар. {{ДН|15|1|1969}}, с. Кучкі, Каменскі раён, [[Пензенская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Губернатар Белгародскай вобласці з 27 верасня 2021 г. (в.а. 18 лістапада 2020 г. — 27 верасня 2021 г.). Сакратар Белгародскага рэгіянальнага аддзялення партыі «[[Адзіная Расія]]» з 25 сакавіка 2022 года. Член Дзяржаўнай рады Расійскай Федэрацыі з 16 лістапада 2021 года. Намеснік губернатара горада Севастопаля (28 ліпеня 2016 - 16 красавіка 2018). Намеснік старшыні ўрада Стаўрапольскага краю - кіраўнік апарата ўрада (13 чэрвеня 2018 - 18 лістапада 2020). {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Гладкоў Вячаслаў Уладзіміравіч}} ae6lo8umjiax73yhhzobqwvccwbswf1 0 757331 5119979 4936889 2026-04-02T12:14:09Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кнігі XIII стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5119979 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Жанр=[[Аўтабіяграфія]] [[Псіхалагічны раман]]|Назва-арыгінал=La Vita Nuova|Выява=Dante, vita nova, ms. bncf, XV secolo.JPG|Мова арыгінала=Тасканская (Тасканскі дыялект італьянскай мовы)|Публікацыя=1295}} [[Файл:Dante_and_beatrice.jpg|справа|міні|300x300пкс|Карціна Генры Холідэя "Дантэ сустракае Беатрычэ на [[Мост Санта-Трыніта|мосце Санта-Трыніта]]»]] [[Файл:Cesare_Saccaggi_-_Incipit_Vita_Nova_-_Dante,_1903.jpg|справа|міні|338x338пкс|"Пачынаецца новае жыццё" (Дантэ і Беатрычэ ў садзе). Мастак Чэзарэ Сакаджы, 1903.]] '''''La Vita Nuova''''' — (Новае жыццё) — зборнік твораў, напісаных [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ Аліг'еры]] у 1283—1293 гг. Напісана празіметрам — літаратурнай формай з чаргаваннем фрагментаў верша і прозы. Адзін з найраннейшых літаратурных твораў, напісаных у [[Італія|Італіі]] на адной з форм [[Італьянская мова|італьянскай]] (а не на [[Лацінская мова|лацінскай]]) мовы; паспрыяў кадыфікацыі тасканскай мовы (або, паводле другой класіфікацыі, тасканскага дыялекта італьянскай мовы). ''La Vita Nuova'' — гэта аўтабіяграфічная споведзь, створаная Дантэ пасля смерці Беатрычэ. == Сюжэт == Дзеянне адбываеццацца з першай сустрэчы галоўных герояў — Дантэ і яго каханай Беатрычэ, калі ім абоім было па дзевяць гадоў. «Дух жыцця» тады задрыжаў у глыбіні Дантавай душы, і з тых часоў каханне непадзельна завалодала яго сэрцам. Праз дзевяць гадоў ён сустрэў Беатрычэ зноў: яна вітала яго лёгкім рухам галавы і напоўніла яго невымоўнай асалодай. Ён паспаспяшаўся дадому і ў хваляванні напісаў свой першы [[санет]]. Другім разам ён сустрэў Беатрычэ ў [[касцёл]]е і, баючыся выдаць тайну свайго сэрца, зрабіў выгляд, што цікавіцца іншымі дамамі. Зламысныя людзі паведамілі пра гэта Беатрычэ, і яна больш не віталася з ім. Дантэ гараваў, але сябар памог яму ўбачыць Беатрычэ сярод іншых дам, якія сабраліся на нейкім вяселлі; Дантэ адчуў такое хваляванне і бянтэжанне, што Беатрычэ насмяялася з яго. Гэта кінула паэта ў новае гора — паплакаўшы, ён вызначыў, што не будзе больш шукаць сустрэчы, бо няздольны валодаць сабой пры каханай<ref name="krzhevskiy">{{Cite web|url=http://studopedia.ru/11_243307_b-krzhevskiy-dante.html|title=''Комментарий Б. Кржевского к «Божественной комедии»''|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901104811/http://studopedia.ru/11_243307_b-krzhevskiy-dante.html|archive-date=2017-09-01|access-date=2017-09-02|url-status=live}}</ref>. Другая палова «''La Vita Nuova''» адкрываецца сцверджаннем Дантэ, што з гэтага часу ён прысвеціць сябе апяванню Беатрычэ — гэта стане крыніцай яго радасці. Неўзабаве пасля гэтага Беатрычын бацька памірае і паэт адгукаецца на гэта глыбокім спачуваннем. Дантэ і сам захварэў. Прыкаванага хваробай да ложка, яго раздзіраюць змрочныя прадчуванні і думкі пра смерць. У трызненні ён чуе прадвесце сваёй смерці; бачыць ілюзіі, якія множацца і робяцца ўсё безвыходнейшымі. Ён бачыць, як гасне сонца, як бляднеюць і плачуць зоркі; птушкі падаюць мёртвымі на ляту, зямля дрыжыць і чуваць невядомы голас: «Ты нічога не ведаеш? Твая каханая памерла!» Неўзабаве паэту паведамілі пра яе смерць. Увесь свет апусцеў для яго; смерць Беатрычэ для Дантэ —грамадскае бедства, і ён апавяшчае пра яе высакародных патрыцыяў Фларэнцыі. На працягу наступных двух гадоў Дантэ спрабуе суцешыцца грунтоўнай работай думкі. Пякучасць страты трохі менее: погляды адной дамы, якая пашкадавала юнака ў горы, уліваюць у ягонае сэрца пачуццё кахання. Ён робіць тую даму прадметам сваіх мрой і забывае пра Беатрычэ, але ненадоўга. Дантэ скора адумваецца, вяртаецца да адзінага і сапраўднага кахання і заканчвае кнігу ўрачыстым абяцаннем увекавечыць памяць Беатрычэ паэтычным творам, на які не натхняла яшчэ ні адна жанчына<ref name="krzhevskiy"/> == Структура твора == «''La Vita Nuova»'' змяшчае сорак два кароткія раздзелы з каментарыямі, у іх уключаны дваццаць пяць санетаў, тры канцоны, адна балада і два вершаваныя ўрыўкі. Вершы «''La Vita Nuova''» сіметрычна згрупаваныя вакол другой канцоны «Маладая донна ў бляску спагады», якая ўтварае кампазіцыйны цэнтр кнігі. Дантавы каментарыі ў дзвюх частках тлумачаць кожны верш, уводзячы яго ў кантэкст біяграфіі. Раздзелы маюць вершы, якія складаюцца з трох частак: паўаўтабіяграфічнага расказу, лірыкі, напісанай пад уплывам абставін, і коратка структураванага нарыса пра лірыку. Вершы задаюць тэмп апавяданню, якое расказвае пра Дантава каханне да Беатрычэ з першага погляду, што ўзнікла яшчэ ў дзяцінстве, пра ўвесь шлях да жалобы па яе смерці і пра ягоную рашучасць напісаць пра каханую то, «што ніколі не было напісана ні пра адну жанчыну». Кожная асобная частка каментарыяў раскрывае ідэю Дантэ аб рамантычным каханні як першай ступені духоўнага развіцця, якое прыводзіць да разумення чароўнага кахання. Насуперак традыцыям, у «''La Vita Nuova''» Дантэ звяртаўся да чытачоў, апіраючыся на ўласны досвед — а таксама напісаў гэты раман на гутарковай мове, а не на мёртвай лацінскай, — такім шляхам сцвярджалася паэтычная школа «[[Dolce stil novo|салодкага новага стылю]]» (італ. «''Dolce stil nuovo''») са сваймі формамі і прыёмамі<ref>''Голенищев-Кутузов И. Н., Хлодовский Р. И.'' [https://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-0512.htm Данте Алигьери] Литература Италии : Литература XIII-XIV вв. / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — <abbr>М.</abbr> : Наука, 1985. — Т. 3. — С. '''51—52.'''</ref>. == Аналіз == У гэтым першым у Еўропе псіхалагічным рамане пачуццё кахання набывае небывалую да таго вышыню і духоўнасць. Гэта першае ўвасабленне таго простага і разам незвычайна складанага, багатага на многія наступствы пачуцця, якое вызначыла развіццё запаветных бакоў Дантавай душы. Каханне Дантэ чуллівае ў сваёй наіўнасці і свежасці, аднак разам з тым у ім адчуваюцца подых суровага і ўважлівага да сябе духу, рука мастака, які думае адразу пра многае, якога турбуюць найскладанейшыя драмы сэрца. Вобразныя апісанні цнот і годных якасцей Беатрычэ, пранікнёны аналіз экстатычнага кахання Дантэ надаюць яркасць і адухоўленасць яго схематычным літаратурным прыёмам<ref name="krzhevskiy"/>. У творы аб'яднаныя традыцыі паэзіі [[Трубадуры|трубадураў]], якія выстраілі іерархію любоўнага пачуцця — ад простага захаплення да вышэйшага прасвятлення, і паэтычны «салодкі новы стыль», якія ўсхвалялі ў каханні крыніцу паэтычнага натхнення. У Дантавым рамане гаворка ідзе пра зямное каханне з дамай, што выступае як «шырма» і пра каханне «высокае», дзякуючы якому шчаслівы выбраннік наражаецца наноў. Юная [[Беатрычэ]] Партынары, якую паэт бачыў толькі тры разы ў жыцці, выклікала ў яго цнатлівае пачуццё, што духоўна ператварыла яго<ref name=":0">Зарубежные детские писатели в России. Биобиблиографический словарь / под общ. ред. И. Г. Минераловой. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Флинта:Наука, 2011.</ref>. Раман змешвае паэзію і прозу, выкладаецца канкрэтна і алегарычна. Да [[Алегорыя|алегорый]] у творы варта аднесці сны, святыя лічбы 9 і 18, большасць абазначэнняў колераў. Алегарычны і цэнтральны жаночы вобраз: Беатрычэ ўвасабляе філасофскі пачатак, які вядзе чалавека да Бога, да пазнання навакольнага свету і самога сябе<ref name=":0" />. Дантэ і ягонае «Новае жыццё» паўплывалі на многіх паэтаў, у тым ліку на найбуйнейшага паэта рускага сімвалізму, [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]]. Для генезісу Блокавых вершаў аб Высокай Даме творчасць Дантэ гэтак жа важная, як і творчасць [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Франчэска Петрарка|Петраркі]] і [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1295 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратура Італіі]] [[Катэгорыя:Паэзія Італіі]] [[Катэгорыя:Кнігі XIII стагоддзя]] 2a9y9kdxs7b3eio13yws3imkfffh5yr 5119980 5119979 2026-04-02T12:14:48Z DzBar 156353 афармленне 5119980 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Жанр=[[Аўтабіяграфія]] [[Псіхалагічны раман]]|Назва-арыгінал=La Vita Nuova|Выява=Dante, vita nova, ms. bncf, XV secolo.JPG|Мова арыгінала=Тасканская (Тасканскі дыялект італьянскай мовы)|Публікацыя=1295}} [[Файл:Dante_and_beatrice.jpg|справа|міні|300x300пкс|Карціна Генры Холідэя "Дантэ сустракае Беатрычэ на [[Мост Санта-Трыніта|мосце Санта-Трыніта]]»]] [[Файл:Cesare_Saccaggi_-_Incipit_Vita_Nova_-_Dante,_1903.jpg|справа|міні|338x338пкс|"Пачынаецца новае жыццё" (Дантэ і Беатрычэ ў садзе). Мастак Чэзарэ Сакаджы, 1903.]] '''''La Vita Nuova''''' ({{Lang-be|Новае жыццё}}) — зборнік твораў, напісаных [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ Аліг'еры]] у 1283—1293 гг. Напісана празіметрам — літаратурнай формай з чаргаваннем фрагментаў верша і прозы. Адзін з найраннейшых літаратурных твораў, напісаных у [[Італія|Італіі]] на адной з форм [[Італьянская мова|італьянскай]] (а не на [[Лацінская мова|лацінскай]]) мовы; паспрыяў кадыфікацыі тасканскай мовы (або, паводле другой класіфікацыі, тасканскага дыялекта італьянскай мовы). ''La Vita Nuova'' — гэта аўтабіяграфічная споведзь, створаная Дантэ пасля смерці Беатрычэ. == Сюжэт == Дзеянне адбываеццацца з першай сустрэчы галоўных герояў — Дантэ і яго каханай Беатрычэ, калі ім абоім было па дзевяць гадоў. «Дух жыцця» тады задрыжаў у глыбіні Дантавай душы, і з тых часоў каханне непадзельна завалодала яго сэрцам. Праз дзевяць гадоў ён сустрэў Беатрычэ зноў: яна вітала яго лёгкім рухам галавы і напоўніла яго невымоўнай асалодай. Ён паспаспяшаўся дадому і ў хваляванні напісаў свой першы [[санет]]. Другім разам ён сустрэў Беатрычэ ў [[касцёл]]е і, баючыся выдаць тайну свайго сэрца, зрабіў выгляд, што цікавіцца іншымі дамамі. Зламысныя людзі паведамілі пра гэта Беатрычэ, і яна больш не віталася з ім. Дантэ гараваў, але сябар памог яму ўбачыць Беатрычэ сярод іншых дам, якія сабраліся на нейкім вяселлі; Дантэ адчуў такое хваляванне і бянтэжанне, што Беатрычэ насмяялася з яго. Гэта кінула паэта ў новае гора — паплакаўшы, ён вызначыў, што не будзе больш шукаць сустрэчы, бо няздольны валодаць сабой пры каханай<ref name="krzhevskiy">{{Cite web|url=http://studopedia.ru/11_243307_b-krzhevskiy-dante.html|title=''Комментарий Б. Кржевского к «Божественной комедии»''|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901104811/http://studopedia.ru/11_243307_b-krzhevskiy-dante.html|archive-date=2017-09-01|access-date=2017-09-02|url-status=live}}</ref>. Другая палова «''La Vita Nuova''» адкрываецца сцверджаннем Дантэ, што з гэтага часу ён прысвеціць сябе апяванню Беатрычэ — гэта стане крыніцай яго радасці. Неўзабаве пасля гэтага Беатрычын бацька памірае і паэт адгукаецца на гэта глыбокім спачуваннем. Дантэ і сам захварэў. Прыкаванага хваробай да ложка, яго раздзіраюць змрочныя прадчуванні і думкі пра смерць. У трызненні ён чуе прадвесце сваёй смерці; бачыць ілюзіі, якія множацца і робяцца ўсё безвыходнейшымі. Ён бачыць, як гасне сонца, як бляднеюць і плачуць зоркі; птушкі падаюць мёртвымі на ляту, зямля дрыжыць і чуваць невядомы голас: «Ты нічога не ведаеш? Твая каханая памерла!» Неўзабаве паэту паведамілі пра яе смерць. Увесь свет апусцеў для яго; смерць Беатрычэ для Дантэ —грамадскае бедства, і ён апавяшчае пра яе высакародных патрыцыяў Фларэнцыі. На працягу наступных двух гадоў Дантэ спрабуе суцешыцца грунтоўнай работай думкі. Пякучасць страты трохі менее: погляды адной дамы, якая пашкадавала юнака ў горы, уліваюць у ягонае сэрца пачуццё кахання. Ён робіць тую даму прадметам сваіх мрой і забывае пра Беатрычэ, але ненадоўга. Дантэ скора адумваецца, вяртаецца да адзінага і сапраўднага кахання і заканчвае кнігу ўрачыстым абяцаннем увекавечыць памяць Беатрычэ паэтычным творам, на які не натхняла яшчэ ні адна жанчына<ref name="krzhevskiy"/> == Структура твора == «''La Vita Nuova»'' змяшчае сорак два кароткія раздзелы з каментарыямі, у іх уключаны дваццаць пяць санетаў, тры канцоны, адна балада і два вершаваныя ўрыўкі. Вершы «''La Vita Nuova''» сіметрычна згрупаваныя вакол другой канцоны «Маладая донна ў бляску спагады», якая ўтварае кампазіцыйны цэнтр кнігі. Дантавы каментарыі ў дзвюх частках тлумачаць кожны верш, уводзячы яго ў кантэкст біяграфіі. Раздзелы маюць вершы, якія складаюцца з трох частак: паўаўтабіяграфічнага расказу, лірыкі, напісанай пад уплывам абставін, і коратка структураванага нарыса пра лірыку. Вершы задаюць тэмп апавяданню, якое расказвае пра Дантава каханне да Беатрычэ з першага погляду, што ўзнікла яшчэ ў дзяцінстве, пра ўвесь шлях да жалобы па яе смерці і пра ягоную рашучасць напісаць пра каханую то, «што ніколі не было напісана ні пра адну жанчыну». Кожная асобная частка каментарыяў раскрывае ідэю Дантэ аб рамантычным каханні як першай ступені духоўнага развіцця, якое прыводзіць да разумення чароўнага кахання. Насуперак традыцыям, у «''La Vita Nuova''» Дантэ звяртаўся да чытачоў, апіраючыся на ўласны досвед — а таксама напісаў гэты раман на гутарковай мове, а не на мёртвай лацінскай, — такім шляхам сцвярджалася паэтычная школа «[[Dolce stil novo|салодкага новага стылю]]» (італ. «''Dolce stil nuovo''») са сваймі формамі і прыёмамі<ref>''Голенищев-Кутузов И. Н., Хлодовский Р. И.'' [https://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-0512.htm Данте Алигьери] Литература Италии : Литература XIII-XIV вв. / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — <abbr>М.</abbr> : Наука, 1985. — Т. 3. — С. '''51—52.'''</ref>. == Аналіз == У гэтым першым у Еўропе псіхалагічным рамане пачуццё кахання набывае небывалую да таго вышыню і духоўнасць. Гэта першае ўвасабленне таго простага і разам незвычайна складанага, багатага на многія наступствы пачуцця, якое вызначыла развіццё запаветных бакоў Дантавай душы. Каханне Дантэ чуллівае ў сваёй наіўнасці і свежасці, аднак разам з тым у ім адчуваюцца подых суровага і ўважлівага да сябе духу, рука мастака, які думае адразу пра многае, якога турбуюць найскладанейшыя драмы сэрца. Вобразныя апісанні цнот і годных якасцей Беатрычэ, пранікнёны аналіз экстатычнага кахання Дантэ надаюць яркасць і адухоўленасць яго схематычным літаратурным прыёмам<ref name="krzhevskiy"/>. У творы аб'яднаныя традыцыі паэзіі [[Трубадуры|трубадураў]], якія выстраілі іерархію любоўнага пачуцця — ад простага захаплення да вышэйшага прасвятлення, і паэтычны «салодкі новы стыль», якія ўсхвалялі ў каханні крыніцу паэтычнага натхнення. У Дантавым рамане гаворка ідзе пра зямное каханне з дамай, што выступае як «шырма» і пра каханне «высокае», дзякуючы якому шчаслівы выбраннік наражаецца наноў. Юная [[Беатрычэ]] Партынары, якую паэт бачыў толькі тры разы ў жыцці, выклікала ў яго цнатлівае пачуццё, што духоўна ператварыла яго<ref name=":0">Зарубежные детские писатели в России. Биобиблиографический словарь / под общ. ред. И. Г. Минераловой. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Флинта:Наука, 2011.</ref>. Раман змешвае паэзію і прозу, выкладаецца канкрэтна і алегарычна. Да [[Алегорыя|алегорый]] у творы варта аднесці сны, святыя лічбы 9 і 18, большасць абазначэнняў колераў. Алегарычны і цэнтральны жаночы вобраз: Беатрычэ ўвасабляе філасофскі пачатак, які вядзе чалавека да Бога, да пазнання навакольнага свету і самога сябе<ref name=":0" />. Дантэ і ягонае «Новае жыццё» паўплывалі на многіх паэтаў, у тым ліку на найбуйнейшага паэта рускага сімвалізму, [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]]. Для генезісу Блокавых вершаў аб Высокай Даме творчасць Дантэ гэтак жа важная, як і творчасць [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Франчэска Петрарка|Петраркі]] і [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|Уладзіміра Салаўёва]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1295 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратура Італіі]] [[Катэгорыя:Паэзія Італіі]] [[Катэгорыя:Кнігі XIII стагоддзя]] fqi0smakki4pcwjd30g7x2cg9mhxv6x 0 757876 5120223 4669890 2026-04-03T05:52:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120223 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Карпінскі}} '''Іларыён Карпінскі''' (? — да 1765) — [[географ]]. [[Базыльянін]]. [[Файл:Lexykon geograficzny. Тытульны ліст.jpg|міні|злева|«Lexykon geograficzny». Тытульны аркуш]] Пасмяротна ў [[Вільня|Вільні]] ў 1766 яго брат (таксама базыльянін) Нікадзім выдаў вялізную працу Карпінскага «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» («Lexykon geograficzny dla gruntownego pojęcia gazet i historii z różnych awtorów zebrany, przetłumaczony i napisany») — першы ў [[ВКЛ]] і [[Польскае Каралеўства (1569—1793)|Польшчы]] [[геаграфічны слоўнік]], які вызначаў фізіка-геаграфічныя аб’екты, [[краіна|краіны]], [[Населены пункт|населеныя пункты]], утрымліваў [[гісторыя|гістарычную]] інфармацыю. Пры апісанні населеных пунктаў Карпінскі адзначаў наяўнасць [[Культавы будынак|культавых будынкаў]], рэлігійныя адносіны. Хоць Карпінскі быў прыхільнікам [[геацэнтрызм]]у, яго кніга адыграла значную ролю ў распаўсюджанні ў ВКЛ навуковых ведаў пра Зямлю. [[Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|thumb|Выява армілярнай сферы працы Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэр.]] [[Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|thumb|Выява зямных паўшарый працы Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэр.]] Упершыню ў «Геаграфічным лексіконе» прыведзена размяшчэнне [[Белая Русь|Белай]], [[Чорная Русь|Чорнай]] і [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]] амаль у тым выглядзе, які замацаваўся ў 19 ст. Белая — [[Усходняя Беларусь|усходнія ваяводствы ВКЛ]], Чорная — [[Новагародскае ваяводства|Новагародскае]] і [[Менскае ваяводства|Менскае]] ваяводствы, Чырвоная — [[Украіна]]. == Літаратура == * Decyk W. Leksykon geograficzny Hilariona Karpińskiego (Wilno, 1766) jako przedmiot badań historyczno-językoznawczych: Zarys problematyki // Prace filologiczne. Warszawa, 2002. T. 47. == Спасылкі == * {{vkl.by|1103}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карпінскі Іларыён}} [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] 3map1r6jctzj1a9k82lz256osw4qqln 5120224 5120223 2026-04-03T05:52:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120224 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Карпінскі}} '''Іларыён Карпінскі''' (? — да 1765) — [[географ]]. [[Базыльянін]]. [[Файл:Lexykon geograficzny. Тытульны ліст.jpg|міні|злева|«Lexykon geograficzny». Тытульны аркуш]] Пасмяротна ў [[Вільня|Вільні]] ў 1766 яго брат (таксама базыльянін) Нікадзім выдаў вялізную працу Карпінскага «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» («Lexykon geograficzny dla gruntownego pojęcia gazet i historii z różnych awtorów zebrany, przetłumaczony i napisany») — першы ў [[ВКЛ]] і [[Польскае Каралеўства (1569—1793)|Польшчы]] [[геаграфічны слоўнік]], які вызначаў фізіка-геаграфічныя аб’екты, [[краіна|краіны]], [[Населены пункт|населеныя пункты]], утрымліваў [[гісторыя|гістарычную]] інфармацыю. Пры апісанні населеных пунктаў Карпінскі адзначаў наяўнасць [[Культавы будынак|культавых будынкаў]], рэлігійныя адносіны. Хоць Карпінскі быў прыхільнікам [[геацэнтрызм]]у, яго кніга адыграла значную ролю ў распаўсюджанні ў ВКЛ навуковых ведаў пра Зямлю. [[Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|thumb|Выява армілярнай сферы працы Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэр.]] [[Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|thumb|злева|Выява зямных паўшарый працы Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэр.]] Упершыню ў «Геаграфічным лексіконе» прыведзена размяшчэнне [[Белая Русь|Белай]], [[Чорная Русь|Чорнай]] і [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]] амаль у тым выглядзе, які замацаваўся ў 19 ст. Белая — [[Усходняя Беларусь|усходнія ваяводствы ВКЛ]], Чорная — [[Новагародскае ваяводства|Новагародскае]] і [[Менскае ваяводства|Менскае]] ваяводствы, Чырвоная — [[Украіна]]. == Літаратура == * Decyk W. Leksykon geograficzny Hilariona Karpińskiego (Wilno, 1766) jako przedmiot badań historyczno-językoznawczych: Zarys problematyki // Prace filologiczne. Warszawa, 2002. T. 47. == Спасылкі == * {{vkl.by|1103}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карпінскі Іларыён}} [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] t8mjdnvp54xmhmunngwnenn2o92uzui 5120225 5120224 2026-04-03T05:52:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120225 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Карпінскі}} '''Іларыён Карпінскі''' (? — да 1765) — [[географ]]. [[Базыльянін]]. [[Файл:Lexykon geograficzny. Тытульны ліст.jpg|міні|злева|«Lexykon geograficzny». Тытульны аркуш]] Пасмяротна ў [[Вільня|Вільні]] ў 1766 яго брат (таксама базыльянін) Нікадзім выдаў вялізную працу Карпінскага «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» («Lexykon geograficzny dla gruntownego pojęcia gazet i historii z różnych awtorów zebrany, przetłumaczony i napisany») — першы ў [[ВКЛ]] і [[Польскае Каралеўства (1569—1793)|Польшчы]] [[геаграфічны слоўнік]], які вызначаў фізіка-геаграфічныя аб’екты, [[краіна|краіны]], [[Населены пункт|населеныя пункты]], утрымліваў [[гісторыя|гістарычную]] інфармацыю. Пры апісанні населеных пунктаў Карпінскі адзначаў наяўнасць [[Культавы будынак|культавых будынкаў]], рэлігійныя адносіны. Хоць Карпінскі быў прыхільнікам [[геацэнтрызм]]у, яго кніга адыграла значную ролю ў распаўсюджанні ў ВКЛ навуковых ведаў пра Зямлю. [[Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|thumb|Выява армілярнай сферы працы [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр|Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэра]].]] [[Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|thumb|злева|Выява зямных паўшарый працы Ігнація Эрнеста дэ Эгенфельдэра.]] Упершыню ў «Геаграфічным лексіконе» прыведзена размяшчэнне [[Белая Русь|Белай]], [[Чорная Русь|Чорнай]] і [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]] амаль у тым выглядзе, які замацаваўся ў 19 ст. Белая — [[Усходняя Беларусь|усходнія ваяводствы ВКЛ]], Чорная — [[Новагародскае ваяводства|Новагародскае]] і [[Менскае ваяводства|Менскае]] ваяводствы, Чырвоная — [[Украіна]]. == Літаратура == * Decyk W. Leksykon geograficzny Hilariona Karpińskiego (Wilno, 1766) jako przedmiot badań historyczno-językoznawczych: Zarys problematyki // Prace filologiczne. Warszawa, 2002. T. 47. == Спасылкі == * {{vkl.by|1103}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карпінскі Іларыён}} [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] at2ji89wbvhefbrzdffrp540vuceca5 0 758374 5120280 5117165 2026-04-03T07:57:57Z Feeleman 163471 5120280 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)}}{{Значэнні|Паляўнічыя за прывідамі}} {{Фільм|Выява=Ghostbusers Logo.svg}} '''«Паляўні́чыя за пры́відамі»''' ({{lang-en|Ghostbusters}}) ― амерыканская фантастычная камедыя [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] года рэжысёра [[Айван Райтман|Айвана Райтмана]]. У 2015 годзе [[Бібліятэка Кангрэса]] ЗША выбрала фільм для захоўвання ў [[Нацыянальны рэестр фільмаў|Нацыянальным рэестры фільмаў]]. == Сюжэт == Іган, Рэй і Пітэр — навукоўцы, якія вывучаюць паранармальныя з’явы. За гады працы яны, быццам, даведаліся ўсё магчымае пра звышнатуральныя сілы, і лёс даў ім цудоўны шанец прымяніць атрыманыя веды на практыцы. Усё пачалося з іх звальнення. Яны вырашылі не адчайвацца і пачаць сваю справу: арандавалі былое памяшканне пажарнай службы, купілі спісаную машыну хуткай дапамогі і аб’явілі сябе паляўнічымі за прывідамі. Першы заказ не прымусіў доўга на сябе чакаць. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Біл Мюрэй]]||Пітэр Венкман}} {{УРолях|Дэн Эйкройд||Рэй Стэнц}} {{УРолях|Гаральд Рэміс||Іган Шпенглер}} {{УРолях|Эрні Хадсан||Уінстан Зедмор}} {{УРолях|[[Сігурні Уівер]]||Дана Барэт}} {{УРоляхНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ghostbusters.com/ Ghostbusters official site] {{ref-en}} * {{Imdb title|0087332|Ghostbusters}} {{Commons|Category:Ghostbusters|Паляўнічыя за прывідамі}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1984 года]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 1984 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1984 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Элмер Бернстайн]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Камедыйныя фільмы жахаў]] hz17dsh6rmjmbte8b8w9mmhhntri8j2 5120317 5120280 2026-04-03T08:29:54Z M.L.Bot 261 па магчымасці ўсё дадавайце на Вікіданыя 5120317 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)}} {{Значэнні|Паляўнічыя за прывідамі}} {{Фільм}} '''«Паляўні́чыя за пры́відамі»''' ({{lang-en|Ghostbusters}}) ― амерыканская фантастычная камедыя [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] года рэжысёра [[Айван Райтман|Айвана Райтмана]]. У 2015 годзе [[Бібліятэка Кангрэса]] ЗША выбрала фільм для захоўвання ў [[Нацыянальны рэестр фільмаў|Нацыянальным рэестры фільмаў]]. == Сюжэт == Іган, Рэй і Пітэр — навукоўцы, якія вывучаюць паранармальныя з’явы. За гады працы яны, быццам, даведаліся ўсё магчымае пра звышнатуральныя сілы, і лёс даў ім цудоўны шанец прымяніць атрыманыя веды на практыцы. Усё пачалося з іх звальнення. Яны вырашылі не адчайвацца і пачаць сваю справу: арандавалі былое памяшканне пажарнай службы, купілі спісаную машыну хуткай дапамогі і аб’явілі сябе паляўнічымі за прывідамі. Першы заказ не прымусіў доўга на сябе чакаць. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Біл Мюрэй]]||Пітэр Венкман}} {{УРолях|Дэн Эйкройд||Рэй Стэнц}} {{УРолях|Гаральд Рэміс||Іган Шпенглер}} {{УРолях|Эрні Хадсан||Уінстан Зедмор}} {{УРолях|[[Сігурні Уівер]]||Дана Барэт}} {{УРоляхНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ghostbusters.com/ Ghostbusters official site] {{ref-en}} * {{Imdb title|0087332|Ghostbusters}} {{Commons|Category:Ghostbusters|Паляўнічыя за прывідамі}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1984 года]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 1984 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1984 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Элмер Бернстайн]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Камедыйныя фільмы жахаў]] 05dn7zxqtrn8cy0e2tw9m0xwwmbnpv7 14 781612 5120283 4924462 2026-04-03T07:59:34Z DzBar 156353 шаблон 5120283 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Універсітэты ЗША паводле штатаў|Аляска]] [[Катэгорыя:Аляска]] {{Commonscat|Higher education institutions in Alaska}} qc55i4p5luauwy9mnvtv9kwkw6tu2fb 0 791717 5120076 5031180 2026-04-02T16:26:57Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120076 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Цэнтр касмічных палётаў Годарда |скарачэнне = NASA GSFC |арыгінальная назва = Goddard Space Flight Center |краіна = ЗША |юрысдыкцыя = |выява = NASA Goddard Space Flight Center Aerial view 2010 facing south.jpg |шырыня выявы = 220px |подпіс выявы = Аэрафатаграфія Цэнтра |эмблема = NASA logo.svg |шырыня эмблемы = 100px |дата стварэння = 1 траўня 1959 |папярэднік1 = Касмічны цэнтр Белтсвіля |падпарадкаванне = [[Федэральны Урад ЗША]] |штаб-кватэра = [[Грынбелт (Мэрыленд)|Грынбелт]], [[Мэрыленд]] |region_code = |бюджэт = |імя главы1 = Макензі Ліструп (''Makenzie Lystrup'') |пасада главы1 = Дырэктар |імя главы2 = Сінція Сіманс (''Cynthia Simmons'') |пасада главы2 = Намеснік дырэктара |вышэйстаячае ведамства = [[НАСА]] |супрацоўнікаў = 10000 дзяржаўных служачых і падрадчыкаў |сайт = nasa.gov/goddard/ |карта = Gsfc-campus.png |шырыня карты = 180px |подпіс карты = Карта Цэнтра }} '''Цэнтр касмічных палётаў імя Роберта Годарда''' ({{lang-en|Goddard Space Flight Center}}, '''GSFC''') — буйная навукова-даследчая лабараторыя [[НАСА]], размешчаная прыкладна за 10,5 км на паўночны ўсход ад [[Вашынгтон]]а (акруга Калумбія) ў горадзе [[Грынбелт (Мэрыленд)|Грынбелт]], штат [[Мэрыленд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Цэнтр быў заснаваны 1 мая [[1959]] года і стаў першым цэнтрам касмічных палётаў НАСА. У GSFC працуе каля 10 000 штатных супрацоўнікаў і падрадчыкаў. Ён названы ў гонар піянера амерыканскага ракетабудавання [[Роберт Годард|Роберта Годарда]] і з’яўляецца адным з дзесяці асноўных палявых цэнтраў НАСА<ref name=GoddardCDPMap>«[https://www2.census.gov/geo/maps/blk2000/st24_Maryland/Place/2433812_Goddard/CBP2433812_001.pdf CENSUS 2000 BLOCK MAP: GODDARD CDP]» (PDF). [[U.S. Census Bureau]]. Retrieved September 1, 2018. 1990 Census map of Prince George’s County ([https://www2.census.gov/geo/maps/blk1990/st24_Maryland/24033_PrinceGeorges/90B24033_000.pdf index map]) has Goddard CDP on [https://www2.census.gov/geo/maps/blk1990/st24_Maryland/24033_PrinceGeorges/90B24033_009.pdf Page 9].</ref><ref>«[https://www.nasa.gov/centers/goddard/visitor/directions/index.html Driving Directions to the Goddard Visitor Center].» Goddard Space Flight Center. Retrieved on September 1, 2018. «8800 Greenbelt Road Greenbelt, MD 20771» — [https://www.nasa.gov/sites/default/files/thumbnails/image/gsfc_locale_map.jpg Driving Directions Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901151842/https://www.nasa.gov/sites/default/files/thumbnails/image/gsfc_locale_map.jpg |date=2018-09-01 }}, [https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/goddard_space_flight_center_map_tagged.pdf Campus Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505155222/https://www.nasa.gov/centers/goddard/visitor/directions/index.html |date=2017-05-05 }}</ref>. GSFC уяўляе сабой найбуйнейшае ў ЗША аб’яднанне навукоўцаў і інжынераў, чыя дзейнасць прысвечана пашырэнню ведаў пра [[Зямля|Зямлю]], [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]] і [[Сусвет]] з дапамогай назіранняў з космасу. Цэнтр з’яўляецца вядучай амерыканскай лабараторыяй па распрацоўцы і эксплуатацыі аўтаматычных (беспілотных) навуковых [[Касмічны апарат|касмічных апаратаў]]. GSFC праводзіць навуковыя даследаванні, займаецца распрацоўкай, вытворчасцю і эксплуатацыяй касмічных сістэм, а таксама стварэннем спадарожных тэхналогій. Навукоўцы Цэнтра Годарда могуць распрацоўваць і падтрымліваць місію, а інжынеры і тэхнікі — праектаваць і ствараць касмічныя апараты для гэтай місіі. Навуковец з Цэнтра Годарда, [[Джон Кромвел Мазер]], стаў адным з лаўрэатаў [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] 2006 года за сваю працу над праектам ''[[Cosmic Background Explorer|COBE]]'' (спадарожнік для даследавання [[Рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]]). GSFC таксама кіруе дзвюма сеткамі сачэння за касмічнымі палётамі і збору даных — [[Сетка касмічнай сувязі (НАСА)|Сеткай касмічнай сувязі]] (''Space Network'') і [[Сетка калязямнога сачэння (НАСА)|Сеткай калязямнога сачэння]] (''Near Earth Network''). Акрамя таго, цэнтр распрацоўвае і падтрымлівае перадавыя інфармацыйныя сістэмы для апрацоўкі даных у галіне касманаўтыкі і навук пра Зямлю, а таксама стварае спадарожнікавыя сістэмы для [[Нацыянальнае ўпраўленне акіянічных і атмасферных даследаванняў|Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных даследаванняў]] (''NOAA''). Цэнтр Годарда кіруе аперацыямі многіх бягучых місій НАСА і міжнародных праектаў, сярод якіх касмічныя тэлескопы «[[Джэймс Уэб (тэлескоп)|Джэймс Уэб]]», «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]» і «[[Фермі (касмічны гама-тэлескоп)|Фермі]]», касмічныя праграмы і місіі «[[Эксплорэр (касмічная праграма)|Эксплорэр]]», «[[Дыскаверы (касмічная праграма)|Дыскаверы]]» і ''[[OSIRIS-REx]]'', касмічныя абсерваторыі «[[Сўіфт (касмічная абсерваторыя)|Сўіфт]]», ''[[SOHO (касмічны апарат)|SOHO]]'', ''[[Абсерваторыя сонечнай дынамікі|SDO]]'' і ''[[INTEGRAL (абсерваторыя)|INTEGRAL]]'', сеткі спадарожнікаў ''[[Сістэма назірання за Зямлёй (НАСА)|EOS]]'' і ''[[Спадарожнікавая сістэма суправаджэння аб’ектаў і перадачы даных|TDRSS]]'' і міжпланетная станцыя ''[[MAVEN (міжпланетная станцыя)|MAVEN]]''{{Пераход|Мінулыя місіі}}. Да ліку мінулых місій, якімі кіраваў GSFC, адносяцца [[Рэнтгенаўскі тэлескоп|рэнтгенаўскія тэлескопы]] ''[[Rossi X-ray Timing Explorer|RXTE]]'' і ''[[ROSAT (рэнтгенаўскі тэлескоп)|ROSAT]]'', гама-абсерваторыя «[[Комптан (гама-абсерваторыя)|Комптан]]» (''CGRO''), даследчыя спадарожнікі ''[[Solar Maximum Mission|SMM]]'', ''[[Cosmic Background Explorer|COBE]]'' і ''[[International Ultraviolet Explorer|IUE]]''{{Пераход|Бягучыя місіі}}. == Гісторыя == [[Файл:Goddard-50.PNG|right|thumb|Лагатып да 50-годдзя Цэнтра Годарда]] Першапачаткова заснаваны як ''Касмічны цэнтр Белтсвіля'' (''Beltsville Space Center''), Цэнтр Годарда быў адным з першых касмічных цэнтраў НАСА. У ягоныя першапачатковыя задачы ўваходзіла выкананне пяці ключавых функцый ад імя агенцтва: распрацоўка і вытворчасць тэхналогій, планаванне, [[Навуковы метад|навуковыя даследаванні]], тэхнічнае забеспячэнне палётаў і кіраванне праектамі. Цэнтр падзелены на некалькі дырэктаратаў (упраўленняў), кожны з якіх адказвае за адну з гэтых ключавых функцый. 1 мая 1959 года цэнтр быў перайменаваны ў Цэнтр касмічных палётаў імя Годарда ў гонар піянера ракетабудавання [[Роберт Годард|Роберта Хатчынгса Годарда]]. Ягоныя першыя 157 супрацоўнікаў былі пераведзены з праграмы [[Ваенна-марскія сілы ЗША|ВМС ЗША]] па стварэнні [[Ракета-носьбіт|ракет-носьбітаў]] «[[Авангард (касмічная праграма)|Авангард]]» (''Project Vanguard''). Пакуль ішло будаўніцтва новага цэнтра, яны працягвалі сваю працу ў [[Даследчая лабараторыя ВМС ЗША|даследчай лабараторыі ВМС ЗША]] ў Вашынгтоне. Цэнтр касмічных палётаў імя Годарда ўнёс значны ўклад у праект «[[Меркурый (касмічная праграма)|Меркурый]]» — першую амерыканскую праграму [[Пілатуемы касмічны палёт|пілатуемых касмічных палётаў]]. На ранніх этапах Цэнтр адыгрываў вядучую ролю ў праекце і кіраваў першымі 250 супрацоўнікамі, якія працавалі на базе [[Даследчы цэнтр Лэнглі|Даследчага цэнтра Лэнглі]] ў [[Хэмптан (Вірджынія)|Хэмптане]], [[штат Вірджынія]]. Аднак маштаб і складанасць праекта «Меркурый» неўзабаве заахвоцілі НАСА пабудаваць новы Цэнтр пілатуемых касмічных караблёў (цяпер — [[Касмічны цэнтр імя Ліндана Джонсана]]) у [[Х’юстан]]е, [[штат Тэхас]]. У 1961 годзе ўвесь персанал і дзейнасць па праекце «Меркурый» былі пераведзены туды. [[Файл:GoddardNetwork.jpg|thumb|right|[[Сетка сачэння касмічных апаратаў і збору даных|Сетка сачэння]] Цэнтра Годарда (''STDN'') адсочвала многія раннія пілатуемыя і беспілотныя касмічныя апараты.]] Нягледзячы на гэта, Цэнтр Годарда працягваў удзельнічаць у праграме пілатуемых палётаў, забяспечваючы камп’ютарную падтрымку і [[Радар|радыёлакацыйнае]] сачэнне за місіямі праз сусветную сетку [[Наземная станцыя|наземных станцый]], названую [[Сетка сачэння касмічных апаратаў і збору даных|Сеткай сачэння касмічных апаратаў і збору даных]] (''Spacecraft Tracking and Data Acquisition Network'', ''STDN''). Аднак асноўнай спецыялізацыяй Цэнтра стала распрацоўка беспілотных спадарожнікаў і касмічных апаратаў для навукова-даследчых місій. Годард стаў піянерам у некалькіх галінах распрацоўкі касмічнай тэхнікі, уключаючы [[Модульная канструкцыя|модульную канструкцыю]] апаратаў, якая дазволіла знізіць выдаткі і зрабіла магчымым рамонт спадарожнікаў проста на арбіце. Яскравы прыклад — спадарожнік для вывучэння Сонца ''«[[Solar Maximum Mission|Solar Max]]»'', запушчаны ў 1980 годзе, які быў паспяхова адрамантаваны астранаўтамі шатла «[[Чэленджэр (шатл)|Чэленджэр]]» у 1984 годзе. Касмічны тэлескоп «Хабл», запушчаны ў 1990 годзе, дагэтуль знаходзіцца ў эксплуатацыі, а ягоныя магчымасці пастаянна пашыраюцца дзякуючы модульнай канструкцыі і некалькім місіям па ягоным абслугоўванні, выкананым экіпажамі касмічных шатлаў. Сёння цэнтр па-ранейшаму ўдзельнічае ў кожнай з ключавых праграм НАСА. Цэнтр Годарда распрацаваў больш навуковых прыбораў для [[Гісторыя даследавання Сонечнай сістэмы|даследавання планет]], чым любая іншая арганізацыя; гэтыя інструменты былі адпраўлены да кожнай планеты Сонечнай сістэмы<ref>{{cite web |url=http://ssed.gsfc.nasa.gov/code695/ |title=Planetary Magnetospheres Laboratory Overview |access-date=2009-01-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321012041/http://ssed.gsfc.nasa.gov/code695/ |archive-date=2009-03-21 }}</ref>. Уклад Цэнтра ў праграму НАСА па вывучэнні Зямлі ''«[[NASA Earth Science]]»'' уключае некалькі касмічных апаратаў у складзе флатыліі ''«[[Earth Observing System]]»'' («Сістэма назірання Зямлі», ''EOS''), а таксама ''[[EOSDIS]]'' — сістэму збору, апрацоўкі і распаўсюджвання навуковых даных. Для праграмы пілатуемых палётаў Цэнтр Годарда распрацоўвае інструменты, якія выкарыстоўваюцца астранаўтамі падчас [[Выхад ў адкрыты космас|пазакарабельнай дзейнасці]], і кіруе апаратам ''«[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]»'' (''LRO'') — касмічным зондам, прызначаным для вывучэння Месяца ў межах падрыхтоўкі да будучых [[Даследаванне Месяца|пілатуемых экспедыцый]]. == Місіі == [[Файл:James Webb Space Telescope Revealed (26764527611).jpg|thumb|Сабраныя люстэркі [[Джэймс Уэб (тэлескоп)|касмічнага тэлескопа імя Джэймса Уэба]], травень 2016.]] Інфармацыйны бюлетэнь, які асвятляе многія з мінулых місій Цэнтра Годарда, можна знайсці на вэб-старонцы, прысвечанай 40-годдзю цэнтра<ref>{{cite press release|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106025main_40th.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224205702/http://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106025main_40th.pdf |archive-date=2009-02-24 |title=NASA's Goddard Space Flight Center The First Forty Years |publisher=NASA |date=April 1999 |access-date=2024-04-17}}{{cbignore}}</ref>. === Мінулыя місіі === Цэнтр Годарда ўдзельнічаў у праектаванні, стварэнні і эксплуатацыі касмічных апаратаў з часоў «[[Explorer 1]]» — першага штучнага спадарожніка ЗША. Спіс гэтых місій адлюстроўвае велізарную разнастайнасць навуковых задач і мэт<ref>{{Cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-evolution-of-the-universe/|doi = 10.1038/scientificamerican1094-52|title = The Evolution of the Universe|year = 1994|last1 = Peebles|first1 = P. James E.|last2 = Schramm|first2 = David N.|last3 = Turner|first3 = Edwin L.|last4 = Kron|first4 = Richard G.|journal = Scientific American|volume = 271|issue = 4|pages = 52–57|pmid = 11536643|bibcode = 1994SciAm.271d..52P|url-access = subscription}}</ref>. * Серыя спадарожнікаў «[[Landsat]]»: Пачынаючы з запуску першага апарата ў 1972 годзе, гэта серыя спадарожнікаў дзесяцігоддзямі вывучала рэсурсы Зямлі. * ''[[TIROS-1]]'': Запушчаны ў 1960 годзе, гэты апарат стаў першым паспяховым у доўгай серыі [[Метэаралагічны спадарожнік|метэаралагічных спадарожнікаў]]. * Платформа «Spartan»: Гэта простая і недарагая платформа разгортвалася з борта касмічнага шатла для выканання кароткіх (2-3 дні) навуковых місій. * Гама-абсерваторыя «[[Комптан (гама-абсерваторыя)|Комптан]]» (''CGRO'' — ''Compton Gamma Ray Observatory''): Другая (пасля «Хабла») з чатырох «[[Праграма Вялікіх абсерваторый|Вялікіх абсерваторый]]» НАСА{{efn|Цэнтр кіраваў усяго першымі двума з чатырох даследчых тэлескопаў праграмы НАСА «[[Праграма Вялікіх абсерваторый|Вялікія абсерваторыі]]» — касмічны тэлескоп «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]» (станам на 2025, дзеючы) і гама-абсерваторыя «[[Комптан (гама-абсерваторыя)|Комптан]]» (завяршыла працу ў 2000).}}. Прапрацавала дзевяць гадоў, перш чым была зведзена з арбіты і ўвайшла ў атмасферу Зямлі ў 2000 годзе. * ''[[Cosmic Background Explorer|COBE]]'' (''Cosmic Background Explorer''): Спадарожнік для даследавання [[Рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]], які прадаставіў унікальныя навуковыя даныя пра [[Гісторыя Сусвету#Ранні Сусвет|ранні Сусвет]], што пацвердзілі [[Тэорыя вялікага выбуху|тэорыю Вялікага выбуху]]. * «[[Мікрахвалевы анізатропны зонд Уілкінсана]]» (''WMAP'' — ''Wilkinson Microwave Anisotropy Probe''): З высокай дакладнасцю карціраваў рэліктавае выпраменьванне, якое ўтварылася ў выніку Вялікага выбуху. На аснове ягонаго сканіравання [[Нябесная сфера|нябеснай сферы]] была складзена радыёкарта неба на некалькіх [[Даўжыня хвалі|даўжынях хваль]]. Вымярэнні WMAP сыгралі ключавую ролю ў складанні стандартнай мадэлі касмалогіі «[[Мадэль Лямбда-CDM|Лямбда-CDM]]». Завяршыў сваю місію ў 2010 годзе. * «[[Місія па вымярэнні трапічных ападкаў]]» (''TRMM'' — ''Tropical Rainfall Measuring Mission''): Сумесная касмічная місія з [[Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў|Японскім агенцтвам аэракасмічных даследаванняў]] (''JAXA''), закліканая адсочваць і вымяраць штомесячную і сезонную колькасці ападкаў у тропіках і субтропіках па ўсім свеце. Прадастаўляла крытычна важныя даныя для прагназавання ўраганаў. Завяршылася ў 2015 годзе. === Бягучыя місіі === Цяпер Цэнтр Годарда падтрымлівае працу дзясяткаў касмічных апаратаў, якія збіраюць навуковыя даныя. Гэтыя місіі ахопліваюць як навукі пра Зямлю, так і даследаванні далёкага космасу<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Jim |date=11 June 2013 |title=NASA Missions |url=http://www.nasa.gov/missions/future/index.html |access-date=11 August 2017 |website=Nasa.gov}}</ref>. ; Назіранне Зямлі: * «[[Сістэма назірання Зямлі]]» (''EOS'' — ''Earth Observing System''): Гэтая флагманская праграма ўключае ў сябе спадарожнікі «[[Тэра (штучны спадарожнік)|Тэра]]» (''Terra''), «[[Аква (штучны спадарожнік)|Аква]]» (''Aqua'') і «[[Аўра (штучны спадарожнік)|Аўра]]» (''Aura''). Яны працуюць сумесна з праектамі іншых цэнтраў і краін, забяспечваючы комплексны маніторынг стану атмасферы, акіянаў і сушы нашай планеты. * «[[Глабальная місія па вымярэнні ападкаў]]» (''GPM'' — ''Global Precipitation Measurement''): З’яўляючыся пераемнікам завершанай місіі TRMM, гэты апарат дае найважнейшыя дадзеныя пра ападкі па ўсёй Зямлі, што крытычна важна для прагназавання надвор’я, ураганаў і вывучэння клімату. * Праекты ў супрацоўніцтве: Цэнтр Годарда іграе ключавую ролю ў сумесных місіях, падтрымліваючы іншыя арганізацыі. Напрыклад, ён супрацоўнічае з [[Геалагічная служба ЗША|Геалагічнай службай ЗША]] ў рамках праграм «Landsat-8» і «Landsat-9» (які прыйшоў на змену выведзенаму з эксплуатацыі «Landsat-7»), а таксама з Нацыянальным упраўленнем акіянічных і атмасферных даследаванняў (''NOAA'') у працы над сістэмай геастацыянарных метэаралагічных спадарожнікаў ''«[[Geostationary Operational Environmental Satellite|GOES]]»'' (''Geostationary Operational Environmental Satellite''), якія забяспечваюць штодзённыя прагнозы надвор’я. ; Астраномія і астрафізіка: * Касмічны тэлескоп «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]» (''Hubble Space Telescope''): Самы вядомы праект Цэнтра Годарда. Гэта ўнікальная навуковая платформа з 1990 года здзяйсняе рэвалюцыйныя адкрыцці ў астраноміі. * Касмічны тэлескоп «[[Джэймс Уэб (тэлескоп)|Джэймс Уэб]]» (''James Webb Space Telescope''): Запушчаны ў канцы 2021 года і поўнасцю ўведзены ў эксплуатацыю ў 2022 годзе, гэты тэлескоп з’яўляецца флагманам сучаснай астраноміі. Ён дазваляе праводзіць даследаванні ў многіх галінах астраноміі і касмалогіі, напрыклад, назіраць першыя зоркі і ўтварэнне першых галактык. * «[[Сонечная і геліясферная абсерваторыя]]» (''SOHO'' — ''Solar and Heliospheric Observatory''): Бесперапынна вывучае [[Сонца]] і тое, як ягоная актыўнасць уплывае на жыццё на Зямлі. * «[[Абсерваторыя сонечнай дынамікі]]» (''SDO'' — ''Solar Dynamics Observatory''): Адсочвае энергетычныя працэсы на Сонцы і іхні ўплыў на нашу планету. ; Даследаванне планет і малых цел: * «[[Месяцавы разведвальны арбітальны зонд]]» (''LRO'' — ''Lunar Reconnaissance Orbiter''): Складае падрабязныя карты хімічнага складу і рэльефу Месяца, рыхтуючы аснову для будучых місій. * ''[[OSIRIS-REx]]'' / ''OSIRIS-APEX'': У 2023 годзе місія «OSIRIS-REx» паспяхова даставіла на Зямлю ўзоры грунту з астэроіда [[(101955) Бену]]. Цяпер, пад новай назвай «OSIRIS-APEX», апарат накіроўваецца да астэроіда [[(99942) Апофіс]], збліжэнне з якім чакаецца ў 2029 годзе. === Будучыя місіі === Супольнасць Цэнтра Годарда пастаянна працуе над мноствам праектаў і місій, запуск якіх запланаваны на найбліжэйшыя гады і наступнае дзесяцігоддзе. Гэтыя місіі прызначаны адказаць на самыя фундаментальныя пытанні навукі. Напрыклад, да будучых ключавых праектаў, якімі кіруе Цэнтр Годарда, адносіцца касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (касмічны тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]» (''Nancy Grace Roman Space Telescope''). Ягонай задачай будзе вывучэнне [[Цёмная энергія|цёмнай энергіі]], [[Цёмная матэрыя|цёмнай матэрыі]] і пошук экзапланет з дапамогай шырокавугольнага агляду неба. Іншыя місіі, што распрацоўваюцца, накіраваны на больш глыбокае разуменне кліматычнай сістэмы Зямлі, геліяфізікі і паходжання Сусвету. == Навуковая дзейнасць == [[Файл:NASA Goddard's Innovation.ogv|thumb|У гэтым відэа два тэхнолагі з Цэнтра Годарда тлумачаць сутнасць інавацый і чаму яны так важныя для НАСА.]] === Вырашэнне навуковых задач === Місіі НАСА (а такім чынам, і місіі Цэнтра Годарда) накіраваны на вырашэнне шырокага кола навуковых пытанняў, якія ў цэлым класіфікуюцца па чатырох ключавых галінах: [[навукі аб Зямлі]], [[астрафізіка]], [[геліяфізіка]] і даследаванні Сонечнай сістэмы<ref>{{cite web|url=http://nasascience.nasa.gov/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410014502/http://nasascience.nasa.gov/|url-status=dead|archive-date=10 красавіка 2008|title=Science Mission Directorate - Science|website=nasascience.nasa.gov|access-date=11 жніўня 2017}}</ref>. Прасцей кажучы, Цэнтр Годарда вывучае Зямлю і космас<ref>{{cite web |url=http://nasascience.nasa.gov/about-us/science-strategy |title=Science Strategy |access-date=2009-01-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090117171543/http://nasascience.nasa.gov/about-us/science-strategy |archive-date=2009-01-17 }}</ref>. У галіне навук аб Зямлі Цэнтр Годарда іграе вядучую ролю ў даследаваннях, накіраваных на паглыбленне разумення Зямлі як адзінай сістэмы. Навукоўцы шукаюць адказы на пытанні пра тое, як развіваліся кампаненты гэтай сістэмы (атмасфера, акіяны, суша, льды), як яны ўзаемадзейнічаюць паміж сабой і як эвалюцыянуюць. Усё гэта неабходна, каб навукоўцы маглі прагназаваць практычныя наступствы прыродных з’яў і дзейнасці чалавека на дзесяцігоддзі і стагоддзі наперад. У галіне касмічных навук Цэнтр Годарда дамогся сусветнага прызнання, калі ягоны супрацоўнік [[Джон Кромвел Мазер]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскую прэмію па фізіцы]] 2006 года за працу над місіяй ''COBE''. Акрамя гэтага праекта, цэнтр вывучае фундаментальныя пытанні: як утварыўся Сусвет, з чаго ён складаецца, як узаемадзейнічаюць ягоныя кампаненты і як ён эвалюцыянуе. Цэнтр таксама робіць уклад у даследаванні, накіраваныя на разуменне працэсаў зараджэння і развіцця зорак і планетных сістэм, і вывучае прыроду ўзаемадзеяння Сонца з ягоным асяроддзем. === Ад навуковых пытанняў да касмічных місій === На аснове ведаў, назапашаных падчас папярэдніх місій, фармулююцца новыя навуковыя пытанні. Распрацоўка новай місіі адбываецца гэтак жа, як і распрацоўка любога эксперыменту з выкарыстаннем [[Навуковы метад|навуковага метаду]]. У гэтым кантэксце Цэнтр Годарда працуе не як незалежная арганізацыя, а як адзін з дзесяці цэнтраў НАСА, якія сумесна шукаюць адказы на падобныя навуковыя пытанні. Кожная місія пачынаецца з набору навуковых пытанняў, на якія трэба адказаць, і пераліку навуковых патрабаванняў, заснаваных на ўжо зробленых адкрыццях. У гэтых патрабаваннях падрабязна апісваецца, якія тыпы даных неабходна сабраць. Затым навуковыя патрабаванні пераўтвараюцца ў канцэпцыі місій, у якіх ужо пачынаюць вызначацца тыпы касмічных апаратаў і навуковых прыбораў, неабходных для вырашэння пастаўленых задач. Унутры Цэнтра Годарда Дырэктарат па навуцы і даследаваннях (''Sciences and Exploration Directorate'', ''SED'') кіруе ўсёй навуковай дзейнасцю, уключаючы распрацоўку тэхналогій для навуковых мэт. === Збор даных у космасе: навуковыя прыборы === Многія з найважнейшых тэхналагічных дасягненняў, распрацаваных у Цэнтры Годарда (і ў НАСА ў цэлым), з’яўляюцца вынікам неабходнасці ствараць інавацыйныя навуковыя прыборы, здольныя назіраць або вымяраць з’явы ў космасе, якія ніколі раней не вымяраліся. Назвы прыбораў, як правіла, вядомы па іхніх абрэвіятурах. Напрыклад, касмічны тэлескоп «Джэймс Уэб» — гэта, як вынікае з назвы, тэлескоп, але ён уключае ў сябе комплекс з чатырох розных навуковых прыбораў<ref>{{cite web|url=http://www.jwst.nasa.gov/instruments.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060601114908/http://www.jwst.nasa.gov/instruments.html|url-status=dead|archive-date=1 чэрвеня 2006|title=Instruments JWST/NASA|website=Jwst.nasa.gov|access-date=11 жніўня 2017}}</ref>: * ''[[MIRI (касмічны тэлескоп «Джэймс Уэб»)|MIRI]]'' (''Mid-Infrared Instrument'') — Прыбор сярэдняга інфрачырвонага дыяпазону; * ''[[NIRCam (касмічны тэлескоп «Джэймс Уэб»)|NIRCam]]'' (''Near-Infrared Camera'') — Камера блізкага інфрачырвонага дыяпазону; * ''[[NIRSpec (касмічны тэлескоп «Джэймс Уэб»)|NIRSpec]]'' (''Near-Infrared Spectrograph'') — [[Спектрограф]] блізкага інфрачырвонага дыяпазону; * ''[[FGS-NIRISS (касмічны тэлескоп «Джэймс Уэб»)|FGS-NIRISS]]'' (''Fine Guidance Sensor and Near Infrared Imager and Slitless Spectrograph'') — Датчык дакладнага навядзення і складальнік выявы ў блізкім інфрачырвоным дыяпазоне з бязшчылінным спектрографам. Як правіла, місія складаецца з аднаго касмічнага апарата з наборам прыбораў на борце. Аднак у некаторых выпадках навуковыя патрабаванні дыктуюць неабходнасць выкарыстання некалькіх апаратаў. Напрыклад, «[[Магнітасферная шматмаштабная місія (НАСА)|Магнітасферная шматмаштабная місія]]» (''MMS Mission'' — ''Magnetospheric Multiscale Mission'') вывучае [[магнітнае перазлучэнне]] — складаны трохмерны працэс. Каб сабраць даныя пра гэтую з’яву, чатыры ідэнтычныя спадарожнікі ляцяць у строі, утвараючы тэтраэдр<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/files/MMS_PressKit.pdf|title=Magnetospheric Multiscale: Using Earth's magnetosphere as a laboratory to study the microphysics of magnetic reconnection|publisher=NASA|date=Сакавік 2015|access-date=12 сакавіка 2015}}</ref>. === Навуковае супрацоўніцтва === У многіх выпадках Цэнтр Годарда працуе з партнёрамі (дзяржаўнымі агенцтвамі ЗША, аэракасмічнай прамысловасцю, даследчымі цэнтрамі пры ўніверсітэтах, іншымі краінамі), якія адказваюць за распрацоўку навуковых прыбораў. У іншых выпадках цэнтр сам стварае адзін або некалькі прыбораў. Затым асобныя інструменты аб’ядноўваюцца ў адзіны комплекс, які ўсталёўваецца на касмічны апарат. * Прыклад 1: «[[Магнітасферная шматмаштабная місія (НАСА)|Магнітасферная шматмаштабная місія]]» (''MMS Mission'' — ''Magnetospheric Multiscale Mission''). [[Паўднёва-заходні даследчы інстытут]] адказваў за распрацоўку навуковых прыбораў, а Цэнтр Годарда забяспечваў агульнае кіраванне праектам, сістэмную інжынерыю, стварэнне спадарожнікаў і кіраванне палётам<ref>{{cite web |url=http://www.swri.org/9what/releases/2007/MMS_brochure%5B1%5D%5B2%5D.pdf |title=A Solar Terrestrial Probe|access-date=2009-01-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224205703/http://www.swri.org/9what/releases/2007/MMS_brochure%5B1%5D%5B2%5D.pdf |archive-date=2009-02-24 }}</ref>. * Прыклад 2: «[[Месяцавы разведвальны арбітальны зонд]]» (''LRO'' — ''Lunar Reconnaissance Orbiter''). Шэсць прыбораў для гэтага месяцавага зонда былі створаны рознымі партнёрамі. Адзін з іх, «Месяцавы арбітальны лазерны вышынямер» (''LOLA'' — ''Lunar Orbiter Laser Altimeter''), быў распрацаваны ў Цэнтры Годарда. ''LOLA'' вымярае ўхілы паверхні і яе шурпатасць для стварэння дакладнай трохмернай карты Месяца<ref>{{cite web|url=http://lunar.gsfc.nasa.gov/lola.html|title=LOLA Products|website=Lunar.gsfc.nasa.gov|access-date=2017-08-11}}</ref>. * Прыклад 3: Місія «[[MAVEN (міжпланетная станцыя)|MAVEN]]». Гэта другая місія ў рамках [[Праграма даследавання Марса (НАСА)|Праграмы даследавання Марса]] (''Mars Scout Program''), прызначаная для даследавання атмасферы Марса і якая падтрымлівае шырэйшыя намаганні НАСА па засваенні гэтай планеты. Апарат «MAVEN» нясе на борце восем прыбораў для вымярэння характарыстык атмасферных газаў Марса, ягоных верхніх слояў атмасферы, [[Сонечны вецер|сонечнага ветра]] і [[Іанасфера|іанасферы]]. У лік партнёраў па распрацоўцы прыбораў уваходзяць [[Каларадскі ўніверсітэт у Боўлдэры]] і [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі]]. Са свайго боку, Цэнтр Годарда забяспечыў агульнае кіраванне праектам, а таксама даў два з васьмі прыбораў — пару магнітометраў. === Кіраванне навуковымі данымі === Пасля запуску місіі і дасягнення ёю мэты яе прыборы пачынаюць збор даных. Даныя перадаюцца на Зямлю, дзе іх неабходна аналізаваць і захоўваць для будучага выкарыстання. Цэнтр Годарда кіруе велізарнымі архівамі навуковых даных, атрыманых падчас мінулых і бягучых місій. Цэнтр даных і інфармацыйных паслуг па навуках аб Зямлі (''GES DISC'' — ''Goddard Earth Science Data and Information Services Center'') прадастаўляе даныя, інфармацыю і сэрвісы даследчыкам, прыкладным спецыялістам і студэнтам<ref>{{cite web |title=GES DISC |url=http://disc.gsfc.nasa.gov/ |access-date=9 красавіка 2024 |website=GES DISC}}</ref>. [[Каардынаваны архіў даных па касмічных навуках НАСА]] (''NSSDCA'' — ''NASA Space Science Data Coordinated Archive''), створаны ў Цэнтры Годарда ў 1966 годзе, з’яўляецца пастаянным сховішчам даных касмічных місій, уключаючы шырокую калекцыю выяў з космасу. == Перадача тэхналогій (cпін-оф) == [[Файл:NASA - Spinoff 1976. A Bicentennial Report.pdf|thumb|Часопіс НАСА ''«Spinoff 1976. A Bicentennial Report»'' (1977). <small>Пры націску можна перайсці на прагляд выпуску поўнасцю.</small>]] У адпаведнасці з [[Закон Кангрэса (ЗША)|федэральным законам ЗША]], раздзел 102(d) [[Нацыянальны закон аб аэранаўтыцы і даследаванні касмічнай прасторы (ЗША)|Нацыянальнага закона аб аэранаўтыцы і даследаванні касмічнай прасторы 1958 года]] заклікае да «правядзення доўгатэрміновых даследаванняў патэнцыйных выгод, магчымасцей і праблем, звязаных з выкарыстаннем аэранаўтыкі і касмічнай дзейнасці ў мірных і навуковых мэтах»<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/history/national-aeronautics-and-space-act-of-1958-unamended/|title=National Aeronautics and Space Act of 1958}}</ref>. На падставе гэтага мандата ў 1962 годзе была заснавана «Праграма па выкарыстанні тэхналогій». Яе мэтай стала прыстасаванне касмічных тэхналогій для зямных патрэб і іхняя наступная [[камерцыялізацыя]] для падтрымкі эканомікі ЗША і паляпшэння якасці жыцця грамадзян<ref>{{cite web|url=http://www.sti.nasa.gov/tto/spinoff2002/spin02.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030309200947/http://www.sti.nasa.gov/tto/spinoff2002/spin02.pdf|url-status=dead|archive-date=9 сакавіка 2003|title=Technology Transfer|first=Loura|last=Hall|date=15 верасня 2016|website=Sti.nasa.gov|access-date=11 жніўня 2017}}</ref>. Дакументацыя такіх тэхналогій, перададзеных у камерцыйны сектар, пачалася ў 1976 годзе з выдання «Spinoff 1976»<ref>{{cite web|url=http://www.sti.nasa.gov/tto/spinhist.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217143922/http://www.sti.nasa.gov/tto/spinhist.html|url-status=dead|archive-date=17 December 2006|title=Technology Transfer|first=Loura|last=Hall|date=15 September 2016|website=Sti.nasa.gov|access-date=11 August 2017}}</ref>. З таго часу НАСА праз сваё Упраўленне па праграмах інавацыйнага партнёрства штогод выдае публікацыю, прысвечаную гэтым спін-оф тэхналогіям. Цэнтр касмічных палётаў імя Годарда ўнёс значны ўклад у эканоміку і якасць жыцця ў ЗША дзякуючы распрацаваным і перададзеным тэхналогіям. Вось некалькі наглядных прыкладаў<ref>{{cite web |url=http://www.sti.nasa.gov/spinoff/spinsearch?BOOL=AND&ALLFIELDS=&CENTER=Goddard+Space+Flight+Center&BOOLM=AND&MANUFACT=&STATE=&CATEGORY=&ISSUE=&Spinsort=ISSUED |title=Spinoff Database |access-date=2009-01-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090905050430/http://www.sti.nasa.gov/spinoff/spinsearch?BOOL=AND&ALLFIELDS=&CENTER=Goddard+Space+Flight+Center&BOOLM=AND&MANUFACT=&STATE=&CATEGORY=&ISSUE=&Spinsort=ISSUED |archive-date=2009-09-05 }}</ref>: * Хуткае выяўленне бактэрый: Тэхналогія, першапачаткова створаная для місій па пошуку жыцця на іншых планетах (у прыватнасці, для аналізу проб грунту), была адаптавана для стварэння сістэм экспрэс-тэсціравання. Сёння яны выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці і медыцыне для хуткага выяўлення шкоднасных бактэрый (напрыклад, сальманелы ці кішэчнай палачкі) у прадуктах харчавання і вадзе. * Лёгкія [[радыёперадатчык]]і: Тэхналогіі мініяцюрных і магутных радыёперадатчыкаў, першапачаткова распрацаваныя для [[метэазонд]]аў, былі адаптаваны для стварэння кампактных і надзейных [[Пераносная радыёстанцыя|пераносных радыёстанцый]] (рацый), якія выкарыстоўваюцца пажарнымі і выратавальнымі службамі ў складаных умовах. * Цеплаізаляцыйныя матэрыялы: [[Алюміній|Алюмінізаваны]] [[поліэстэр]], вядомы як ''[[майлар]]'', які прымяняўся для тэрмаізаляцыі і абароны спадарожнікаў ад экстрэмальных перападаў тэмператур у космасе, знайшоў шырокае прымяненне на Зямлі — ад знакамітых выратавальных коўдраў да высокаэфектыўных уцяпляльнікаў у спартыўным адзенні і рыштунку. * Лазерныя і аптычныя сістэмы: Распрацоўкі ў галіне [[Лазерная оптыка|лазернай оптыкі]] і высокадакладных датчыкаў, створаныя для касмічных сістэм навядзення і картаграфавання, спрыялі значнаму прагрэсу ў камерцыйнай фотатэхніцы, [[Геадэзія|геадэзічным]] абсталяванні і прамысловых вымяральных сістэмах. == Кадравы склад і стажыраванне == [[Файл:Goddard scientist Jennifer Eigenbrode (6385412459).jpg|thumb|Астрабіёлаг Цэнтра Годарда {{iw|Джэніфер Эйгенброд||en|Jennifer Eigenbrode}} уводзіць хімічнае рэчыва ва ўзор пароды.]] Штат Цэнтра касмічных палётаў імя Годарда налічвае больш за 3000 дзяржаўных служачых, 60 % з якіх — інжынеры і навукоўцы<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/about/goddard_info.html |title=NASA - Goddard Information |publisher=Nasa.gov |date=2009-02-03 |quote=NASA's Goddard Space Flight Center (GSFC) is located within the City of Greenbelt, Maryland, approximately 6.5 miles northeast of Washington, D. C. The suburban campus is situated approximately 1 mile northeast of the Capital Beltway/Interstate 495. |access-date=2009-08-29 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027185828/http://www.nasa.gov/centers/goddard/about/goddard_info.html |url-status=dead }}</ref>. Акрамя гэтага, на тэрыторыі Цэнтра штодзённа працуюць каля 7000 супрацоўнікаў па кантракце. Такім чынам, агульная колькасць персаналу складае каля 10 000 чалавек, што робіць Цэнтр адным з месцаў з самай высокай у свеце канцэнтрацыяй вядучых касмічных навукоўцаў і інжынераў. Арганізацыйна Цэнтр падзелены на восем дырэктаратаў, у лік якіх уваходзяць Дырэктарат прыкладной інжынерыі і тэхналогій, Дырэктарат па лётных праектах, Дырэктарат па навуцы і даследаваннях і Дырэктарат па бяспецы і забеспячэнні місій<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/about/org2.html |title=NASA - Goddard's Organizations and Projects |publisher=Nasa.gov |date=2009-05-19 |access-date=2009-08-29 |archive-date=August 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827094609/http://www.nasa.gov/centers/goddard/about/org2.html |url-status=dead }}</ref>. Цэнтр Годарда актыўна прыцягвае студэнтаў з усіх 50 штатаў ЗША праз праграму [[Кааператыўная адукацыя|кааператыўнай адукацыі]] (''Cooperative Education Program''). Гэта форма навучання, якая дазваляе студэнтам круглы год чаргаваць акадэмічныя семестры ва ўніверсітэце з аплачваемымі перыядамі працы па спецыяльнасці непасрэдна ў Цэнтры<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/education/index.html |title=NASA - Goddard Education Resources |publisher=Nasa.gov |date=2009-02-25 |access-date=2009-08-29}}</ref>. Акрамя таго, у летні перыяд дзейнічаюць спецыяльныя праграмы стажыровак, такія як ''«SIECA»'' (''Summer Institute in Engineering and Computer Applications'' — «Летні інстытут інжынерыі і камп’ютарных прыкладанняў») і ''«EXCEL»'' (''Excellence through Challenging Exploration and Leadership'' — «Перавага праз складаныя даследаванні і лідарства»). Гэтыя праграмы даюць студэнтам з ЗША і [[Тэрыторыі ЗША|іхніх тэрыторый]] (такіх як [[Пуэрта-Рыка]]) магчымасць вучыцца і браць удзел у сапраўднай навуковай і інжынернай працы над складанымі праектамі. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Файл:GoddardSpaceVisitorCenter.jpg|thumb|Цэнтр для наведвальнікаў у Цэнтры Годарда]] Цэнтр касмічных палётаў імя Годарда падтрымлівае цесныя сувязі з мясцовымі супольнасцямі праз розныя валанцёрскія і адукацыйныя праграмы. Супрацоўнікаў заахвочваюць удзельнічаць у праграмах настаўніцтва для школьнікаў і выступаць з лекцыямі ў мясцовых навучальных установах. На сваёй тэрыторыі Цэнтр Годарда рэгулярна праводзіць калоквіумы (навуковыя семінары) у галіне інжынерыі, кіравання і навукі. Гэтыя мерапрыемствы адкрыты для шырокай публікі, аднак для доступу на асноўную тэрыторыю Цэнтра наведвальнікі павінны загадзя зарэгістравацца, каб атрымаць гасцявы пропуск. Пропуск можна аформіць на галоўным прапускным пункце з боку вуліцы Грынбелт-роўд (''Greenbelt Road''), што з’яўляецца стандартнай працэдурай для дзяржаўных аб’ектаў ЗША, якія ахоўваюцца. Акрамя праграм стажыровак для студэнтаў, згаданых раней, Цэнтр таксама з’яўляецца пляцоўкай для іншых ініцыятыў, такіх як ''«NASA DEVELOP»''. Гэта міждысцыплінарная даследчая праграма, у межах якой студэнты і маладыя спецыялілісты выкарыстоўваюць даныя НАСА пра Зямлю для вырашэння практычных задач, якія стаяць перад мясцовымі супольнасцямі, у такіх галінах, як [[экалогія]], [[сельская гаспадарка]] і рэагаванне на надзвычайныя сітуацыі. == Візіт каралевы Лізаветы II == 8 траўня 2007 года Цэнтр касмічных палётаў імя Годарда наведалі каралева Вялікабрытаніі [[Лізавета II]] і яе муж [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп, герцаг Эдынбургскі]]. Экскурсія па цэнтры адбылася бліжэй да канца візіту каралевы, прымеркаванага да святкавання 400-годдзя з дня заснавання [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаўна]] ў [[Вірджынія|Вірджыніі]]. Падчас візіту каралева правяла сеанс сувязі з экіпажам на борце [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]] (МКС). Размова адбылася з Цэнтра сеткавай інтэграцыі (''Network Integration Center, NIC''), размешчанага ў корпусе № 13. Цяпер гэта падраздзяленне носіць назву ''NSOCC'' — «Цэнтр кіравання аперацыямі Сеткі касмічнай сувязі НАСА» (''NASA Space Network Operations Control Center''). Гэтаму візіту папярэднічала падпісанне 19 красавіка ў Лондане заявы пра намеры паміж НАСА і [[Брытанскі нацыянальны касмічны цэнтр|Брытанскім нацыянальным касмічным цэнтрам]]. У гэтым дакуменце бакі пацвердзілі абодвухбаковае імкненне да абмеркавання канкрэтных напрамкаў магчымага супрацоўніцтва ў галіне навуковых даследаванняў і асваення Месяца<ref>{{cite press release |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/queen.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101024428/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/queen.html |archive-date=2008-11-01 | title=Queen Elizabeth II to Visit Goddard |date=2007-05-08 |access-date=2024-04-17}}{{cbignore}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://ntrs.nasa.gov/citations/19990054617 ''Dreams, Hopes, Realities: NASA’s Goddard Space Flight Center, The First Forty Years''] by Lane E. Wallace, 1999 (поўная анлайн-кніга) == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{афіцыйны сайт}} * [https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/all-stories Апошнія навіны па Цэнтра Годарда] * [https://www.nasa.gov/centers/goddard/about/fact_sheets.html Інфармацыйныя бюлетэні Цэнтра Годарда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406190933/https://www.nasa.gov/centers/goddard/about/fact_sheets.html |date=6 красавіка 2023 }} * [https://www.nasa.gov/centers/goddard/visitor/home/index.html Цэнтр для наведвальнікаў Цэнтра Годарда] * [https://svs.gsfc.nasa.gov/ Студыя навуковай візуалізацыі Цэнтра Годарда] * [https://gewa.gsfc.nasa.gov/ Асацыяцыя сацыяльнага дабрабыту супрацоўнікаў Цэнтра Годарда] (GEWA) * [https://www.nasa.gov/centers/ivv/home/index.html Katherine Johnson Independent Verification and Validation (IV&V) Facility] * [https://garc.gsfc.nasa.gov/ Клуб аматарскага радыё імя Годарда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124060357/https://garc.gsfc.nasa.gov/ |date=24 студзеня 2022 }} (Радыёстанцыя «WA3NAN» вядомая сваімі рэтрансляцыямі касмічных місій) * [https://web.archive.org/web/20060316135812/http://library.gsfc.nasa.gov/public/ Мемарыяльная бібліятэка Цэнтра Годарда імя Гомера Э. Ньюэла] * [https://web.archive.org/web/20130626053412/http://watch.weta.org/video/1397326892 ''NASA Goddard Space Flight Center''] — Дакументальны фільм, зняты тэлеканалам [[WETA-TV]] (2008 год) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты ЗША]] [[Катэгорыя:Касмічныя цэнтры НАСА]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] gdh6guco8my6ai4hadg682s6xmskwoo 0 793210 5120193 5105520 2026-04-03T00:18:24Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны 5120193 wikitext text/x-wiki {{Short description|Кампанія, якая распрацоўвае праграмнае забеспячэнне для лічбавізацыі аўтапаркаў і тэлематыкі}} {{Кампанія | name = ''Gurtam'' | trading_name = | logo = Gurtam Logo 2024.svg | logo_size = 250px | type = [[Прыватная кампанія]] | slogan = | parent = | foundation = 2002 | location = [[Літва]], [[Вільня]] | key_people = Аляксей Шчурко (сузаснавальнік, галоўны архітэктар Gurtam)<br>Дзяніс Страх (сузаснавальнік, кіраўнік цэнтра распрацоўкі)<br>Аляксандр Куўшынаў (дырэктар Wialon) | industry = [[Кіраванне аўтапаркам]]<br>[[Тэлематыка]]<br>[[Інтэрнэт рэчаў|IoT]] | num_employees = 300 (2022) | num_locations = 5 офісаў, у тым ліку галоўны:<br>[[Літва]] (Вільня)<br>[[Грузія]] (Тбілісі)<br>[[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (Бостан)<br>[[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] (Дубай)<br>[[Аргенціна]] (Буэнас-Айрэс) | products = | homepage = }} '''Gurtam''' ({{lang-be|гуртам}}, літаральна «разам») — міжнародная IT-кампанія беларускага паходжання, якая спецыялізуецца на аўтаматызацыі аўтапаркаў, GPS-маніторынгу і [[Інтэрнэт рэчаў|IoT]]-рашэннях.<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/2025/06/20/from-tracking-to-intelligence-the-next-leap-in-fleet-digitalization/ |title=From Tracking To Intelligence: The Next Leap In Fleet Digitalization |website=Forbes |date=20 чэрвеня 2025 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> Кампанія найбольш вядомая сваёй платформай [[Wialon]], якая аб’ядноўвае больш за 4 мільёна транспартных сродкаў і іншых актываў па ўсім свеце, што робіць яе адным з сусветных лідараў ў сваёй галіне. Бізнес-сетка кампаніі ўключае больш за 2 500 партнёраў, у тым ліку пастаўшчыкоў паслуг і сістэмных інтэгратараў, у больш чым 150 краінах.<ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/news/gurtam-in-2023-annual-results |title=Gurtam у 2023 годзе: вынікі года |website=Gurtam |date=29 студзеня 2024 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> Паводле даследавання Berg Insight, Wialon з’яўляецца вядучай платформай для кіравання аўтапаркамі у краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы і адной з найбуйнейшых тэлематычных платформаў у свеце.<ref>{{cite report |url=https://media.berginsight.com/2024/03/29160558/bi-globalfm-2024-ps.pdf |title=Global Fleet Management Market |publisher=Berg Insight |date=22 сакавіка 2024 |access-date=23 верасня 2025 |format=pdf |quote=Gurtam з’яўляецца вядучым пастаўшчыком ПЗ для кіравання аўтапаркамі ва Усходняй Еўропе і Цэнтральнай Азіі і ўваходзіць у лік найбуйнейшых пастаўшчыкоў тэлематычнага ПЗ у свеце. |url-status=dead }}</ref> Кампанія таксама мае моцныя пазіцыі на рынках, якія развіваюцца, у тым ліку ў Лацінскай Амерыцы і Паўднёва-Усходняй Азіі.<ref>{{cite web |url=https://www.berginsight.com/the-installed-base-of-fleet-management-systems-in-latin-america-will-reach-166-million-units-by-2029 |title=The installed base of fleet management systems in Latin America will reach 16.6 million units by 2029 |website=Berg Insight |date=10 верасня 2024 |access-date=23 верасня 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.berginsight.com/the-installed-base-of-fleet-management-systems-in-southeast-asia-to-reach-54-million-units-by-2028 |title=The installed base of fleet management systems in Southeast Asia to reach 5.4 million units by 2028 |website=Berg Insight |date=27 жніўня 2024 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> == Гісторыя == Кампанія '''Gurtam''' была заснаваная ў 2002 годзе ў [[Мінск]]у, [[Беларусь|Беларусі]]. Першапачаткова яна займалася распрацоўкай праграмнага забеспячэння для сістэм адсочвання транспарту, што прывяло да стварэння асноўнай платформы Wialon.<ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/blog/gurtam-history-the-beginning |title=Gurtam history. The beginning |website=Gurtam |date=25 ліпеня 2017 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> === Ранейшыя часы === У 2010-х гадах кампанія актыўна пашырала сваю дзейнасць. Да 2011 года на Wialon адсочвалася 100 тысяч аб’ектаў, а ў лістападзе 2016 года гэтая лічба дасягнула 1 мільёна.<ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/blog/wialon-hits-a-million |title=Wialon hits a million! |website=Gurtam |date=3 лістапада 2016 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> У гэты перыяд Gurtam адкрыла міжнародныя офісы, у тым ліку ў Дубаі (2013)<ref>https://devby.io/news/idem-na-blizhniy-vostok-novyy-ofis-gurtam-v-dubae#comments</ref> і Бостане (2014).<ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/news/gurtam-office-in-dubai |title=Gurtam office in Dubai |website=Gurtam |date=15 мая 2013 |access-date=23 верасня 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/blog/gurtam-opens-the-us-office-and-becomes-the-iac-member |title=Gurtam Opens the US Office and Becomes the IAC Member |website=Gurtam |date=21 мая 2014 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> У 2016 годзе быў адкрыты офіс у Буэнас-Айрэсе, Аргенціна.<ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/blog/gurtam-launches-the-new-office-in-latin-america |title=Gurtam Launches the New Office in Latin America |website=Gurtam |date=22 снежня 2016 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> У 2015 годзе Gurtam арганізавала культурны праект «32 акцэнты беларускай мовы», у межах якога партнёры кампаніі з 32 краін свету запісалі верш «Дзе мой край» Уладзіміра Караткевіча на беларускай мове. Гэтая ініцыятыва была накіравана на папулярызацыю беларускай мовы і пазнаёмленне з ёй замежных партнёраў.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/32-aktsenty-belaruskay-movy |title=32 акцэнты беларускай мовы |website=dev.by |date=21 лютага 2015 |access-date=23 верасня 2025}}</ref><ref>https://budzma.org/news/32-akcenty-byelaruskay-movy.html</ref>{{YouTube|cQuL99Xts6A}} У 2017 годзе кампанія адсвяткавала сваё 15-годдзе і запусціла платформу [[Flespi]], якая працуе па мадэлі backend-as-a-service (PaaS) і прызначана для шырокага спектру IoT- і тэлематычных прыкладанняў.<ref>https://devby.io/news/den-rozhdeniya-kompanii-ili-15-gado-myane-nathnyae-gurtam</ref><ref>{{cite web |url=https://flespi.com/blog/flespi-is-officially-on-the-market |title=Flespi is officially on the market |website=Flespi |date=6 снежня 2017 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> У 2019 годзе колькасць падключаных аб’ектаў на Wialon дасягнула 2 мільёнаў.<ref>{{cite web |url=https://gurtam.com/en/blog/2-million-units-on-wialon-new-height-for-gurtam |title=2 million units on Wialon: a new height for Gurtam |website=Gurtam |date=23 мая 2019 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> У 2020 годзе Gurtam заснавала штогадовы міжнародны конкурс «IoT Project of the Year» для прызнання лепшых тэлематычных праектаў.<ref>{{cite web |url=https://iot-project.com/ |title=IoT Project of the Year |website=iot-project.com |access-date=23 верасня 2025}}</ref> === 2020 і далей === [[Файл:Блогер Мікіта Мелказёраў бярэ інтэрв'ю для праекта Жыцьцё-маліна.png|thumb|Блогер [[Мікіта Мелказёраў]] бярэ інтэрв’ю для праекта Жыццё-маліна]] У 2020 годзе кампанія выказала падтрымку пратэстам у Беларусі. Суаснавальнік кампаніі Аляксей Шчурко быў уключаны ў першы склад Каардынацыйнай рады. <ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/257278 |title=Апублікаваны склад Каардынацыйнай рады |website=Nasha Niva |date=17 жніўня 2020 |access-date=…}}</ref> Таксама ён заяўляў пра тое, што кампанія гатова ахвяраваць 500 000 даляраў на рэабілітацыю ахвяр пратэстаў. <ref>https://devby.io/news/gurtam-vydelit-500-tysyach</ref> {{blockquote|У жніўні 2020 года адзін з кіраўнікоў кампаніі, Аляксандр Куўшынаў, быў затрыманы падчас пратэстаў у Мінску. Паводле паведамленняў праваабарончага цэнтра «Вясна», яго ў аўтазак несьлі на ровары, а ўжо ў аўтазаку ён выпадкова сустрэў свайго брата — супрацоўніка іншай беларускай IT-кампаніі [[PandaDoc]]. Гэты выпадак атрымаў шырокі розгалас у беларускіх медыя і стаў адным з сімвалаў салідарнасці IT-супольнасці.<ref>{{cite web |url=https://spring96.org/be/news/98318 |title=У аўтазак несьлі на ровары: гісторыя затрымання супрацоўніка Gurtam |website=Вясна |date=14 жніўня 2020 |access-date=23 верасня 2025 |language=be}}</ref>}} У канцы 2020 года кампанія Gurtam пачала рэлакацыю сваёй дзейнасці з Беларусі ў Літву. Паводле інтэрв’ю, яна перавезла больш за 200 супрацоўнікаў разам з іх сем’ямі.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/296684 |title=«Мы наймаем людзей і ў Мексіцы, і ў Бразіліі — але лепшых за беларусаў няма |website=Nasha Niva |date=3 жніўня 2022 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> У 2022 у адказ на расійскую агрэсію ва Украіне, кампанія '''Gurtam''' абвясціла, што ўсе абанентскія сэрвісы, у тым ліку Wialon Hosting і flespi, будуць дасяжныя ўкраінскім кампаніям бясплатна.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/gurtam-for-ukranians1646050366 |title=Gurtam падтрымае ўкраінскіх кліентаў і партнёраў |website=dev.by |date=28 лютага 2022 |access-date=23 верасня 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://wialon.com/ru/blog/reaching-out-a-helping-hand-how-wialon-supports-its-partner-community-in-ukraine |title=Reaching out a helping hand: how Wialon supports its partner community in Ukraine |website=Wialon Blog |date=10 сакавіка 2022 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> Летам 2023 у інтэрв’ю каналу «[[Жыццё-маліна]]» Аляксандр Куўшынаў заявіў, што аб’ём дапамогі, аказанай украінскім партнёрам у 2022 годзе, перавысіў 500 000 еўра.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=Mh2EFM4pz5k&t=55s</ref><ref>{{cite web |url=https://wialon.com/ru/blog/reaching-out-a-helping-hand-how-wialon-supports-its-partner-community-in-ukraine |title=Reaching out a helping hand: how Wialon supports its partner community in Ukraine |website=Wialon Blog |date=10 сакавіка 2022 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> Нягледзячы на тое, што кампанія была лідарам рынка ў Расіі, на падставе гэтых падзей Gurtam спыніў продажы там, і таксама закрыў свой офіс у Маскве. <ref>https://devby.io/news/gurtam-priostanavlivaet-prodazhi-wialon-i-flespi-v-rossii1646557122</ref> Пасля пераносу штаб-кватэры ў Літву Gurtam стала адной з найбольш значных IT-кампаній краіны. Паводле адкрытых даных Дзяржаўнай падатковай інспекцыі Літвы і СМІ, кампанія штогод уваходзіць у лік найбуйнейшых падаткаплацельшчыкаў у IT-сектары. У 2023 годзе Gurtam разам з іншымі беларускімі кампаніямі ўвайшла ў пяцёрку найбуйнейшых IT-плацельшчыкаў у Літве.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/be/news/nalogi-v-litve-1738761805 |title=Беларускія IT-кампаніі сталі буйнымі падаткаплацельшчыкамі ў Літве |website=dev.by |date=5 лютага 2025 |access-date=7 кастрычніка 2025 |language=be}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.delfi.lt/ru/economy/dve-kompanii-s-belorusskimi-kornyami-voshli-v-pyaterku-krupneyshih-nalogoplatelshchikov-it-otrasli-v-litve-95124299 |title=Две компании с белорусскими корнями вошли в пятёрку крупнейших налогоплательщиков IT-отрасли в Литве |website=Delfi |date=31 мая 2023 |access-date=7 кастрычніка 2025 |language=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://l24.lt/ru/ekonomika/item/397307-belorusskie-it-kompanii-v-litve-voshli-v-pyaterku-krupnejshikh-nalogoplatelshchikov |title=Белорусские IT-компании в Литве вошли в пятёрку крупнейших налогоплательщиков |website=L24 |date=1 чэрвеня 2023 |access-date=7 кастрычніка 2025 |language=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/economics/98694.html |title=Белорусские IT-компании в Литве попали в список крупнейших налогоплательщиков |website=Zerkalo.io |date=4 лютага 2025 |access-date=7 кастрычніка 2025 |language=ru}}</ref> У 2024 годзе кампанія стала партнёрам міжнароднай некамерцыйнай арганізацыі Fleet Forum для падтрымкі дзіджытацізацыі аўтапаркаў гуманітарных місій.<ref>{{cite web |url=https://telematicswire.net/wialon-joins-fleet-forum-as-knowledge-partner/ |title=Wialon joins Fleet Forum as Knowledge Partner |website=Telematics Wire |date=15 красавіка 2024 |access-date=23 верасня 2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Аўтамабільныя тэхналогіі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт рэчаў]] 1jkk8wnvmkrrdmck7ss0nytxkg3tmxe 0 794565 5120072 5055024 2026-04-02T16:21:51Z DzBar 156353 афармленне, шаблон 5120072 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''«Уолапс'''» (англ. Wallops Flight Facility, раней — «Wallops Island Test Center») — [[касмадром]] на выспе Уолапс (акруга Акамак, штат [[Вірджынія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]).[[Файл:NASA Wallops Flight Facility, 2010.jpg|міні|270x270пкс|Касмадром «Уолапс» (2010 год)]]Складаецца з трох асобных участкаў агульнай плошчай 25 км²: асноўнай базы, цэнтра на мацерыку і выспы Уолапс (дзе знаходзіцца стартавы комплекс). Галоўная база размешчана на ўсходнім узбярэжжы штата Віргінія. Касмадром быў заснаваны ў 1945 годзе. Першы ўдалы старт ажыццёўлены 16 лютага 1961 года, калі на калязямную арбіту з дапамогай ракеты-носьбіта [[Scout X-1]] быў выведзены навукова-даследчы спадарожнік «[[Explorer-9]]» («S-56a»). Мае некалькі стартавых комплексаў. З 2006 года частка палігона арандуецца прыватнай аэракасмічнай карпарацыяй і выкарыстоўваецца для камерцыйных запускаў пад назвай «[[Сярэднеатлантычны рэгіянальны касмапорт]]». == Крыніцы == <references /> {{Касмадромы|state=collapsed}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Касмадромы]] [[Катэгорыя:Касмадромы ЗША]] [[Катэгорыя:НАСА]] p6cm78bfwyb0ycy96ad6omcdrdauan8 0 795829 5120168 5065184 2026-04-02T20:44:37Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5120168 wikitext text/x-wiki '''Шчэ́цька''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Васіль Шчэцька]] (1922—2011) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч эміграцыі ў ЗША. * [[Віктар Уладзіміравіч Шчэцька]] (нар. 1955) — беларускі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч, дэпутат Палаты прадстаўнікоў. * [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] (нар. 1937) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). {{спіс цёзак2|Беларускія}} qlgp4nsgznc3xo8sub3fczs5y9ief9r 5120171 5120168 2026-04-02T20:48:19Z DobryBrat 5701 стыль 5120171 wikitext text/x-wiki '''Шчэ́цька''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Васіль Шчэцька]] (1922—2011) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч эміграцыі ў ЗША. * [[Віктар Уладзіміравіч Шчэцька]] (нар. 1955) — беларускі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч, дэпутат Палаты прадстаўнікоў. * [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] (нар. 1937) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). {{спіс цёзак2|Беларускія}} 5j1iuijaclxcgji0w4dhhpk3iu5lgxs 0 803513 5120372 5112623 2026-04-03T10:35:16Z DBatura 73587 /* Дзейнасць */ 5120372 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Верфольф''' ({{lang-de|Werwolf}} — [[ваўкалак]]) — падраздзяленні [[СС]], створаныя для дыверсійнай і партызанскай дзейнасці. Дзейнічалі ў завяршальны перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і пасля [[Капітуляцыя Германіі|капітуляцыі Германіі]]. == Стварэнне == Першыя ідэі аб стварэнні партызанскіх фарміраванняў у [[Трэці Рэйх|Германіі]] з’явіліся ў асяроддзі афіцэраў армейскай разведкі ў канцы 1943 года. Аднак сваё практычнае ўвасабленне яна атрымала ў сістэме [[Галоўнае ўпраўленне СС|Галоўнага ўпраўлення СС]], калі па ініцыятыве яго начальніка [[Готлаб Бергер|Готлаба Бергера]] ў сярэдзіне 1944 года была сфарміравана група, у задачы якой ўваходзіла вывучэнне тактыкі антынацысцкіх партызанскіх атрадаў. 19 верасня 1944 года начальнік Галоўнага ўпраўлення СС па пытаннях расы і паселішчаў [[Рыхард Хільдэбрант]], які меў вопыт антыпартызанскай вайны ў [[Крым]]е, падрыхтаваў дакладную запіску на імя рэйхсфюрэра СС [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]], у якой прапаноўваў стварыць атрад для аперацый у тыле [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Гімлер даручыў кіраўніцтва фарміраваннем атрадаў [[Ганс Адольф Прутцман|Гансу Прутцману]], які меў вопыт барацьбы з [[Партызанскі рух на Украіне падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанамі ва Украіне]], а таксама добра ведаў [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]], ля межаў якой знаходзіліся савецкія войскі. == Арганізацыя і структура == Першапачаткова на атрады «Вервольфа» ўскладаліся наступныя задачы: дыверсійныя акцыі на чыгунках і прамысловых прадпрыемствах; знішчэнне ліній сувязі; палітычны і эканамічны сабатаж; распаўсюджванне прапагандысцкіх матэрыялаў; збор звестак аб перамяшчэнні падраздзяленняў Чырвонай Арміі і [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікаў]]; агітацыя мясцовага насельніцтва да аказання пасіўнага супраціву акупацыйным уладам. Аднак ужо ў пачатку 1945 года канцэпцыя дзейнасці партызанскіх атрадаў зведала істотныя змены. «Вервольф» меркавалася зрабіць асновай шырокага руху супраціву на падкантрольнай саюзнікам і Чырвонай Арміі тэрыторыі Германіі. Нізавой структурай з’яўляліся атрады (групы) колькасцю 4-6 чалавек, з якіх складваўся сектар (першапачаткова зваўся ўзводам). Некалькі сектараў складалі секцыю. Члены атрадаў павінны былі забяспечвацца [[стралковая зброя|стралковай зброяй]] (у тым ліку і трафейнай), ручнымі гранатамі і выбухоўкамі. Для забеспячэння дзейнасці атрадаў у лясных масівах меркавалася стварэнне схованак і баз з боепрыпасамі і харчаваннем. Каардынацыя дзеянняў і сувязь з кіраўніцтвам павінна была ажыццяўляцца пры дапамозе караткахвалевых перадатчыкаў. Арганізацыя атрадаў на месцах ажыццяўлялася ў адпаведнасці з дзяленнем Германіі на ваенныя акругі. Кіраўнікі СС і паліцыі ў акругах павінны былі самастойна займацца вярбоўкай, навучаннем і ўкараненнем груп у тыл праціўніка. Меркавалася прызначэнне спецыяльных акруговых упаўнаважаных з грамадзянскіх структур ([[НСДАП]], [[Штурмавыя атрады|СА]], [[Гітлерюгенд]]) для дапамогі ў стварэнні груп «Вервольфа». Аднак, улічваючы шматлікія канфлікты паміж структурамі СС і НСДАП на месцах, дзейнасць «Вервольфа» першапачаткова пакутавала ад неарганізаванасці і хаатычнасці. Байцы не мелі дакладных указанняў адносна сваёй дзейнасці, зброя і боепрыпасы не адказвалі ўстаноўленым патрабаванням, а таксама адсутнічала сувязь па радыё з вышэйстаячым кіраўніцтвам. Акрамя таго, шэраг партыйных кіраўнікоў наогул адмовіліся ад супрацоўніцтва з «Вервольфам». Навучанне рэкрутаў праводзілі афіцэры [[вермахт]]а і СС, якія ўдзельнічалі ў антыпартызанскіх дзеяннях на тэрыторыі СССР. У аснову навучання быў пакладзены пераклад савецкага выдання «У дапамогу партызану», нязначна перапрацаваны і выкладзены ў брашуры «Саветы Вервольфу». Члены ўзброеных фарміраванняў вывучалі метады сабатажу, [[Азбука Морзэ|азбуку Морзэ]], спосабы перадачы інфармацыі, а таксама тэхналогіі забойстваў. == Дзейнасць == Першыя акцыі ў тыле Чырвонай Арміі і войскаў саюзнікаў былі праведзены ў студзені 1945 года. Аднак большасць аперацый былі дрэнна падрыхтаваныя і таму не прывялі да якога-небудзь эфекту. Да пачатку сакавіка атрады былі створаны практычна ва ўсіх раёнах Германіі. Іх асноўнай задачай з’яўлялася дыверсійна-разведвальная дзейнасць у тыле праціўніка (забойствы вайскоўцаў, напады на воінскія гарнізоны, эшалоны, склады з палівам і боепрыпасамі, падрыў прамысловых прадпрыемстваў і важных стратэгічных аб’ектаў). Нярэдка сілы прымалі ўдзел у баявых дзеяннях па абароне нямецкіх гарадоў ([[Бон]], [[Брэслаў]], [[Вена]]). Аднак асноўнай формай прымянення ў апошнія ваенныя месяцы стала прыцягненне іх да мерапрыемстваў па запалохванню насельніцтва і забойства лаяльных да саюзнікаў палітыкаў. З прычыны заканчэння баявых дзеянняў 5 мая пераемнік Адольфа Гітлера [[Карл Дзёніц]] абвясціў па радыё аб спыненні дзеянняў «Вервольфа». Кіраўніцтва руху цалкам ігнаравала гэтае распараджэнне. Дробныя дыверсійна-разведвальныя групы сышлі ў падполле з мэтай дачакацца больш падыходных умоў для сабатажу і партызанскіх вылазак. Так, 25 мая ў [[Бамберг]]у быў падарваны эшалон з боепрыпасамі, а 4 чэрвеня ў [[Брэмен]]е быў здзейснены падрыў аддзялення паліцыі (загінулі 5 амерыканцаў і 39 немцаў). Аднак у сваёй большасці дзейнасць груп «Вервольфа» часцей за ўсё зводзілася да нанясення прапагандысцкіх надпісаў на сценах дамоў, распаўсюджванню агітацыйных брашур і накіравання «памагатым акупантаў» пагрозлівых улётак. Актывізацыя баевікоў адбылася летам 1945 года і працягвалася амаль да канца 1946 года. Тэрарыстамі былі забітыя адзін з берлінскіх банкіраў, якія пагадзіліся працаваць з савецкай адміністрацыяй, начальнік паліцыі берлінскага раёна [[Берлін-Цэлендорф|Цэлендорф]]. Акрамя таго, адбылося некалькі гучных палітычных забойстваў у [[Баварыя|Баварыі]]. У 1946 годзе ў [[Вена|Вене]] было здзейснена некалькі падрываў, у выніку якіх знішчана зала сходаў мясцовых [[Камуністычная партыя Аўстрыі|камуністаў]] і электрычная падстанцыя, а ў Берліне — тэракт у будынку гарадской адміністрацыі. У раёне [[Нюрнберг]]а быў забіты ініцыятар [[дэнацыфікацыя|дэнацыфікацыі]] ўніверсітэтаў у [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай зоне акупацыі]] [[Эдвард Хартшорн]]. Аднак процідзеянне акупантаў і іх работа з мясцовых насельніцтвам не дазволілі падполлю дасягнуць значных вынікаў. Большасць дыверсійных груп практычна адразу самараспускалася, так і не нанёсшы значных страт праціўніку. Асноўнымі пралікамі, дапушчанымі нацысцкім кіраўніцтвам пры стварэнні нацыянал-сацыялістычнага падполля, былі адсутнасць выразна пастаўленых задач, неапраўданае чаканне сімпатый з боку грамадзянскага насельніцтва, недастатковая мабільнасць груп, прывязаных, як правіла, да схованак, відавочны недахоп кваліфікаваных кадраў, адсутнасць курыруючай арганізацыі. == СМІ == З 1 красавіка 1945 года пачало сваё вяшчанне радыё «Вервольф». Перадачы штодня выходзілі з 19 да 20 гадзін. У іх паведамлялася аб дыверсійных актах, пра страты, якія нёс праціўнік у выніку нападаў, адкрыта абвяшчаліся пагрозы ў адрас здраднікаў. Праца радыёстанцыі спынілася 23 красавіка, пасля ўзяцця гарадка [[Науэн]], дзе размяшчалася радыёстанцыя. == Літаратура== * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/natsional-sotsialisticheskoe-podpolie-v-germanii-v-1945-1946-gg|загаловак=Национал-социалистическое подполье в Германии в 1945-1946 гг.|аўтар=Ченцов, А. С.|выданне=Международное сотрудничество евразийских государств: политика, экономика, право|год=2023|нумар=1|старонкі=73—79}} {{Арганізацыя СС}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Трэцяга рэйха]][[Катэгорыя:Партызанскія рухі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:СС]] r9dhub79b1ee8inhggnxb8saxw5wkic 4 803524 5120170 5119919 2026-04-02T20:47:40Z DobryBrat 5701 /* Спіс створаных артыкулаў */ +1 5120170 wikitext text/x-wiki [[Вікіпедыя]] — найбуйнейшая ў свеце анлайн-энцыклапедыя, створаная карыстальнікамі. Аднак заўважана, што ў Вікіпедыі артыкулаў пра мужчын у некалькі разоў больш, чым пра жанчын, прычым гэтыя суадносіны назіраюцца практычна ва ўсіх моўных версіях. Каб трохі выправіць гэты дысбаланс і прыцягнуць увагу да праблемы, у Вікіпедыі быў арганізаваны праект «WikiGap» (ад {{lang-en|gap}} — ''разрыў''), закліканы напоўніць Вікіпедыю артыкуламі пра выдатных жанчын на самых розных мовах. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» прысвечаны '''Году беларускай жанчыны'''. [[Файл:WikiGap.svg|300px|right]] == WikiGap 2026 Беларусь == У Беларусі пачынаючы з 2019 года штогод ладзіцца «'''WikiGap'''», творчае спаборніцтва па напісанні ў Вікіпедыі артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» накіраваны на напісанне артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій у Беларускай Вікіпедыі. Прыняць удзел у анлайн-марафоне «WikiGap 2026 Беларусь» можа кожны, хто ведае беларускую мову і мае доступ да інтэрнэту. Традыцыйна вітаецца напісанне як мага большай колькасці артыкулаў пра жанчын, звязаных з Беларуссю. === Асноўныя мэты марафону === * Зрабіць больш даступнай інфармацыю пра выдатных жанчын Беларусі і свету. * Пашырыць кола аўтараў і рэдактараў артыкулаў Вікіпедыі на беларускай мове. === Тэмы артыкулаў === * '''«Выдатныя жанчыны Беларусі»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра беларускіх жанчын. * '''«Выдатныя жанчыны свету»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра жанчын свету. Пад беларускімі жанчынамі маюцца на ўвазе жанчыны [[беларусы|беларускай нацыянальнасці]], альбо з грамадзянствам ці падданствам [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] / [[БССР]] / [[БНР]] / [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] / [[Гісторыя Беларусі#Княствы беларускіх зямель|іншых княстваў беларускіх зямель]], а таксама жанчыны з іншых краін, чыя асноўная дзейнасць сканцэнтравана на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] у цяперашні час або ў адпаведную гістарычную эпоху. === Тэрміны правядзення === * Старт: 8 сакавіка 2026 года 00:00:01 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Фініш: 8 красавіка 2026 года 23:59:59 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Падвядзенне вынікаў праекта «WikiGap 2026 Беларусь» — да 12 красавіка 2026 года. === Правілы ўдзелу === * Узроставых абмежаванняў на ўдзел у марафоне няма. * Кожны удзельнік павінен мець уласны ўліковы запіс у Вікіпедыі і прымаць ўдзел у марафоне толькі з аднаго ўліковага запісу. * Напісанне артыкулаў пра жанчын на [[Беларуская мова|беларускай мове]] згодна з [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|сучаснымі правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]]. * Новыя артыкулы павінны быць напісаны ў перыяд з 8 сакавіка па 8 красавіка 2026 года. * У створаным артыкуле павінны быць мінімум 1000 сімвалаў (прыкладна 150 словаў), спасылкі на крыніцы інфармацыі, прастаўленыя катэгорыі і ўнутраныя спасылкі. * Артыкулы не павінны ўтрымліваць парушэнняў [[be:Аўтарскае права|аўтарскіх правоў]]. * Можна ствараць любы артыкул пра жанчын або выбраць са [[be:Вікіпедыя:Што рабіць/WikiGap|спісу прапанаваных]]. == Падвядзенне вынікаў == * За кожны створаны артыкул, які задавальняе [[be:Вікіпедыя:Пяць слупоў|патрабаванням]], удзельнік атрымлівае 1 бал. * За кожны створаны артыкул пра асобу, звязаную з Беларуссю, удзельнік атрымлівае дадатковы 1 бал. == Справаздача == * Каб унёсак быў улічаны, неабходна дадаць у адпаведную секцыю ніжэй спасылкі на створаныя артыкулы. * Спасылку на створаны артыкул дадавайце ў выглядзе: '''<nowiki># [[Назва артыкула]] — ~~~~ </nowiki>''' == Спіс створаных артыкулаў == <div class="references-small" style="-moz-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; -webkit-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; font-size:13px;"> ::: '''8 сакавіка''' # [[Галіна Патаева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:22, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Валянцінаўна Лапіна]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 17:36, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Серафіна Луі]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 22:19, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Баляславаўна Бажко]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:25, 8 сакавіка 2026 (+03) #: '''9 сакавіка''' # [[Яўгенія Барысаўна Пастарнак]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 10:44, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Эльза Марыяна фон Розен]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Інеса Аўксенцьеўна Ушацкая]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:23, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Воцінава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:40, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Міхайлаўна Ялатамцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 17:41, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Паўлаўна Вараб’ёва]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:42, 9 сакавіка 2026 (+03) #: '''10 сакавіка''' # [[Вольга Сцяпанаўна Захарава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:06, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Віктараўна Кобец]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:24, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Іванаўна Паўлянок]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:13, 10 сакавіка 2026 (+03) #: '''11 сакавіка''' # [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:50, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Лілія Іванаўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:59, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:44, 11 сакавіка 2026 (+03) #: '''12 сакавіка''' # [[Ізабела Ружа Радзівіл]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:35, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Крыловіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:55, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Эда Ахі]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:03, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Дорыс Карэва]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:20, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Керсці Мерылаас]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:57, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Сцяпанаўна Сідарава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Феліксаўна Сідзельнікава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:16, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Міхайлаўна Кудраўцава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:28, 12 сакавіка 2026 (+03) #: '''13 сакавіка''' # [[Святлена Немагай]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:14, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 14:57, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Цвятаева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:06, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 19:07, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Акуліна Андрэеўна Барадуліна]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:10, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Алеся Міхайлаўна Гетманава]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 21:50, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Барбара Міцкевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:35, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зоя Макараўна Задора]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:20, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 23:47, 13 сакавіка 2026 (+03) #: '''14 сакавіка''' # [[Панна аптэчкова]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:27, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Фаня Кон]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 18:28, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Бадзей]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Пола Бён-Гурыён]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:45, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Эдуардаўна Камянкова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:57, 14 сакавіка 2026 (+03) #: '''15 сакавіка''' # [[Цэліна Шыманоўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:36, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Таццяна Іванаўна Калядка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:18, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Леанора Уладзіміраўна Барсук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:04, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Наталля Бінкевіч]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:22, 15 сакавіка 2026 (+03) #: '''16 сакавіка''' # [[Караліна Сабаньска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:47, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Станіслава Браніславаўна Шымусік]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 02:12, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 13:29, 16 сакавіка 2026 (+03) #: '''17 сакавіка''' # [[Маржан Сатрапі]] — [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 17 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Андрэева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:20, 17 сакавіка 2026 (+03) #: '''18 сакавіка''' # [[Адэля з Устроні]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:03, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Уладзіміраўна Ігнацюк]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:32, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Іванаўна Загнетава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:14, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Сяргееўна Бохан]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:49, 18 сакавіка 2026 (+03) #: '''19 сакавіка''' # [[Станіслава Васільеўна Барычэўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:25, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Соф’я Яфімаўна Пісклячэнка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:51, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ёхэвед Бат-Мір'ям]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 11:50, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Хася Дроры]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:29, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Мір'ям Бен-Порат]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:53, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Наімаўна Касымава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:35, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Жняя]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:45, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ларыса Мікалаеўна Зайцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:44, 19 сакавіка 2026 (+03) #: '''20 сакавіка''' # [[Барбара Чарнавеска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:11, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Дмітрук]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:16, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Анна Марголін]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:57, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Тамара Саланевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:54, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Антаніна Уладзіміраўна Шатухіна]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:06, 20 сакавіка 2026 (+03) #: '''21 сакавіка''' # [[Лера Барадзіцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:19, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Яўгенія Піліпаўна Сідарчук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Міронаўна Чухнюк]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:56, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:55, 21 сакавіка 2026 (+03) #: '''22 сакавіка''' # [[Хана Майзель]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:00, 22 сакавіка 2026 (+03) # [[Рыта Сямёнаўна Цакунова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:46, 22 сакавіка 2026 (+03) #: '''23 сакавіка''' # [[Кацярына Давыдзенка]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:26, 23 сакавіка 2026 (+03) # [[Берта Сінгерман]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:23, 23 сакавіка 2026 (+03) #: '''24 сакавіка''' # [[Соф'я Гецава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:00, 24 сакавіка 2026 (+03) #: '''25 сакавіка''' # [[Марыя Ягораўна Чуяшова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:57, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Дарота Міхалюк]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Кацярына Шульга]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:42, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Самусева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:45, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Альма Лапінскене]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Хаткоўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 25 сакавіка 2026 (+03) #: '''26 сакавіка''' # [[Роза Гінасар]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:41, 26 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Дзенісенка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:39, 26 сакавіка 2026 (+03) #: '''27 сакавіка''' # [[Фрумка Плотніцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:19, 27 сакавіка 2026 (+03) #: '''2 красавіка''' # [[Наталі Дормер]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 12:14, 2 красавіка 2026 (+03) # [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:47, 2 красавіка 2026 (+03) </div> == Створаныя артыкулы == Калі ласка, дадавайце на старонцы размоў кожнага новага артыкула адпаведны шаблон: {{Ш|Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} {{Шаблон:Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты]] 9kpwkr92aatiuir5fs7ytypny46ajej 5120353 5120170 2026-04-03T09:29:23Z DobryBrat 5701 /* Спіс створаных артыкулаў */ +1 5120353 wikitext text/x-wiki [[Вікіпедыя]] — найбуйнейшая ў свеце анлайн-энцыклапедыя, створаная карыстальнікамі. Аднак заўважана, што ў Вікіпедыі артыкулаў пра мужчын у некалькі разоў больш, чым пра жанчын, прычым гэтыя суадносіны назіраюцца практычна ва ўсіх моўных версіях. Каб трохі выправіць гэты дысбаланс і прыцягнуць увагу да праблемы, у Вікіпедыі быў арганізаваны праект «WikiGap» (ад {{lang-en|gap}} — ''разрыў''), закліканы напоўніць Вікіпедыю артыкуламі пра выдатных жанчын на самых розных мовах. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» прысвечаны '''Году беларускай жанчыны'''. [[Файл:WikiGap.svg|300px|right]] == WikiGap 2026 Беларусь == У Беларусі пачынаючы з 2019 года штогод ладзіцца «'''WikiGap'''», творчае спаборніцтва па напісанні ў Вікіпедыі артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» накіраваны на напісанне артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій у Беларускай Вікіпедыі. Прыняць удзел у анлайн-марафоне «WikiGap 2026 Беларусь» можа кожны, хто ведае беларускую мову і мае доступ да інтэрнэту. Традыцыйна вітаецца напісанне як мага большай колькасці артыкулаў пра жанчын, звязаных з Беларуссю. === Асноўныя мэты марафону === * Зрабіць больш даступнай інфармацыю пра выдатных жанчын Беларусі і свету. * Пашырыць кола аўтараў і рэдактараў артыкулаў Вікіпедыі на беларускай мове. === Тэмы артыкулаў === * '''«Выдатныя жанчыны Беларусі»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра беларускіх жанчын. * '''«Выдатныя жанчыны свету»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра жанчын свету. Пад беларускімі жанчынамі маюцца на ўвазе жанчыны [[беларусы|беларускай нацыянальнасці]], альбо з грамадзянствам ці падданствам [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] / [[БССР]] / [[БНР]] / [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] / [[Гісторыя Беларусі#Княствы беларускіх зямель|іншых княстваў беларускіх зямель]], а таксама жанчыны з іншых краін, чыя асноўная дзейнасць сканцэнтравана на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] у цяперашні час або ў адпаведную гістарычную эпоху. === Тэрміны правядзення === * Старт: 8 сакавіка 2026 года 00:00:01 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Фініш: 8 красавіка 2026 года 23:59:59 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Падвядзенне вынікаў праекта «WikiGap 2026 Беларусь» — да 12 красавіка 2026 года. === Правілы ўдзелу === * Узроставых абмежаванняў на ўдзел у марафоне няма. * Кожны удзельнік павінен мець уласны ўліковы запіс у Вікіпедыі і прымаць ўдзел у марафоне толькі з аднаго ўліковага запісу. * Напісанне артыкулаў пра жанчын на [[Беларуская мова|беларускай мове]] згодна з [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|сучаснымі правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]]. * Новыя артыкулы павінны быць напісаны ў перыяд з 8 сакавіка па 8 красавіка 2026 года. * У створаным артыкуле павінны быць мінімум 1000 сімвалаў (прыкладна 150 словаў), спасылкі на крыніцы інфармацыі, прастаўленыя катэгорыі і ўнутраныя спасылкі. * Артыкулы не павінны ўтрымліваць парушэнняў [[be:Аўтарскае права|аўтарскіх правоў]]. * Можна ствараць любы артыкул пра жанчын або выбраць са [[be:Вікіпедыя:Што рабіць/WikiGap|спісу прапанаваных]]. == Падвядзенне вынікаў == * За кожны створаны артыкул, які задавальняе [[be:Вікіпедыя:Пяць слупоў|патрабаванням]], удзельнік атрымлівае 1 бал. * За кожны створаны артыкул пра асобу, звязаную з Беларуссю, удзельнік атрымлівае дадатковы 1 бал. == Справаздача == * Каб унёсак быў улічаны, неабходна дадаць у адпаведную секцыю ніжэй спасылкі на створаныя артыкулы. * Спасылку на створаны артыкул дадавайце ў выглядзе: '''<nowiki># [[Назва артыкула]] — ~~~~ </nowiki>''' == Спіс створаных артыкулаў == <div class="references-small" style="-moz-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; -webkit-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; font-size:13px;"> ::: '''8 сакавіка''' # [[Галіна Патаева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:22, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Валянцінаўна Лапіна]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 17:36, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Серафіна Луі]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 22:19, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Баляславаўна Бажко]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:25, 8 сакавіка 2026 (+03) #: '''9 сакавіка''' # [[Яўгенія Барысаўна Пастарнак]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 10:44, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Эльза Марыяна фон Розен]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Інеса Аўксенцьеўна Ушацкая]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:23, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Воцінава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:40, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Міхайлаўна Ялатамцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 17:41, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Паўлаўна Вараб’ёва]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:42, 9 сакавіка 2026 (+03) #: '''10 сакавіка''' # [[Вольга Сцяпанаўна Захарава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:06, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Віктараўна Кобец]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:24, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Іванаўна Паўлянок]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:13, 10 сакавіка 2026 (+03) #: '''11 сакавіка''' # [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:50, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Лілія Іванаўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:59, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:44, 11 сакавіка 2026 (+03) #: '''12 сакавіка''' # [[Ізабела Ружа Радзівіл]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:35, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Крыловіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:55, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Эда Ахі]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:03, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Дорыс Карэва]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:20, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Керсці Мерылаас]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:57, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Сцяпанаўна Сідарава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Феліксаўна Сідзельнікава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:16, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Міхайлаўна Кудраўцава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:28, 12 сакавіка 2026 (+03) #: '''13 сакавіка''' # [[Святлена Немагай]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:14, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 14:57, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Цвятаева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:06, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 19:07, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Акуліна Андрэеўна Барадуліна]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:10, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Алеся Міхайлаўна Гетманава]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 21:50, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Барбара Міцкевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:35, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зоя Макараўна Задора]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:20, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 23:47, 13 сакавіка 2026 (+03) #: '''14 сакавіка''' # [[Панна аптэчкова]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:27, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Фаня Кон]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 18:28, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Бадзей]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Пола Бён-Гурыён]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:45, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Эдуардаўна Камянкова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:57, 14 сакавіка 2026 (+03) #: '''15 сакавіка''' # [[Цэліна Шыманоўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:36, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Таццяна Іванаўна Калядка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:18, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Леанора Уладзіміраўна Барсук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:04, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Наталля Бінкевіч]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:22, 15 сакавіка 2026 (+03) #: '''16 сакавіка''' # [[Караліна Сабаньска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:47, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Станіслава Браніславаўна Шымусік]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 02:12, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 13:29, 16 сакавіка 2026 (+03) #: '''17 сакавіка''' # [[Маржан Сатрапі]] — [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 17 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Андрэева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:20, 17 сакавіка 2026 (+03) #: '''18 сакавіка''' # [[Адэля з Устроні]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:03, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Уладзіміраўна Ігнацюк]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:32, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Іванаўна Загнетава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:14, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Сяргееўна Бохан]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:49, 18 сакавіка 2026 (+03) #: '''19 сакавіка''' # [[Станіслава Васільеўна Барычэўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:25, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Соф’я Яфімаўна Пісклячэнка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:51, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ёхэвед Бат-Мір'ям]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 11:50, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Хася Дроры]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:29, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Мір'ям Бен-Порат]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:53, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Наімаўна Касымава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:35, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Жняя]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:45, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ларыса Мікалаеўна Зайцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:44, 19 сакавіка 2026 (+03) #: '''20 сакавіка''' # [[Барбара Чарнавеска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:11, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Дмітрук]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:16, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Анна Марголін]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:57, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Тамара Саланевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:54, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Антаніна Уладзіміраўна Шатухіна]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:06, 20 сакавіка 2026 (+03) #: '''21 сакавіка''' # [[Лера Барадзіцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:19, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Яўгенія Піліпаўна Сідарчук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Міронаўна Чухнюк]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:56, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:55, 21 сакавіка 2026 (+03) #: '''22 сакавіка''' # [[Хана Майзель]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:00, 22 сакавіка 2026 (+03) # [[Рыта Сямёнаўна Цакунова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:46, 22 сакавіка 2026 (+03) #: '''23 сакавіка''' # [[Кацярына Давыдзенка]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:26, 23 сакавіка 2026 (+03) # [[Берта Сінгерман]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:23, 23 сакавіка 2026 (+03) #: '''24 сакавіка''' # [[Соф'я Гецава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:00, 24 сакавіка 2026 (+03) #: '''25 сакавіка''' # [[Марыя Ягораўна Чуяшова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:57, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Дарота Міхалюк]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Кацярына Шульга]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:42, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Самусева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:45, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Альма Лапінскене]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Хаткоўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 25 сакавіка 2026 (+03) #: '''26 сакавіка''' # [[Роза Гінасар]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:41, 26 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Дзенісенка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:39, 26 сакавіка 2026 (+03) #: '''27 сакавіка''' # [[Фрумка Плотніцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:19, 27 сакавіка 2026 (+03) #: '''2 красавіка''' # [[Наталі Дормер]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 12:14, 2 красавіка 2026 (+03) # [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:47, 2 красавіка 2026 (+03) #: '''3 красавіка''' # [[Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:29, 3 красавіка 2026 (+03) </div> == Створаныя артыкулы == Калі ласка, дадавайце на старонцы размоў кожнага новага артыкула адпаведны шаблон: {{Ш|Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} {{Шаблон:Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты]] cucj5qmmzuhufs40856iht5n1kr6ljw 5120360 5120353 2026-04-03T09:40:08Z Аляксандр Белы 46814 /* Спіс створаных артыкулаў */ Алена Глагоўская 5120360 wikitext text/x-wiki [[Вікіпедыя]] — найбуйнейшая ў свеце анлайн-энцыклапедыя, створаная карыстальнікамі. Аднак заўважана, што ў Вікіпедыі артыкулаў пра мужчын у некалькі разоў больш, чым пра жанчын, прычым гэтыя суадносіны назіраюцца практычна ва ўсіх моўных версіях. Каб трохі выправіць гэты дысбаланс і прыцягнуць увагу да праблемы, у Вікіпедыі быў арганізаваны праект «WikiGap» (ад {{lang-en|gap}} — ''разрыў''), закліканы напоўніць Вікіпедыю артыкуламі пра выдатных жанчын на самых розных мовах. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» прысвечаны '''Году беларускай жанчыны'''. [[Файл:WikiGap.svg|300px|right]] == WikiGap 2026 Беларусь == У Беларусі пачынаючы з 2019 года штогод ладзіцца «'''WikiGap'''», творчае спаборніцтва па напісанні ў Вікіпедыі артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» накіраваны на напісанне артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій у Беларускай Вікіпедыі. Прыняць удзел у анлайн-марафоне «WikiGap 2026 Беларусь» можа кожны, хто ведае беларускую мову і мае доступ да інтэрнэту. Традыцыйна вітаецца напісанне як мага большай колькасці артыкулаў пра жанчын, звязаных з Беларуссю. === Асноўныя мэты марафону === * Зрабіць больш даступнай інфармацыю пра выдатных жанчын Беларусі і свету. * Пашырыць кола аўтараў і рэдактараў артыкулаў Вікіпедыі на беларускай мове. === Тэмы артыкулаў === * '''«Выдатныя жанчыны Беларусі»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра беларускіх жанчын. * '''«Выдатныя жанчыны свету»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра жанчын свету. Пад беларускімі жанчынамі маюцца на ўвазе жанчыны [[беларусы|беларускай нацыянальнасці]], альбо з грамадзянствам ці падданствам [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] / [[БССР]] / [[БНР]] / [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] / [[Гісторыя Беларусі#Княствы беларускіх зямель|іншых княстваў беларускіх зямель]], а таксама жанчыны з іншых краін, чыя асноўная дзейнасць сканцэнтравана на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] у цяперашні час або ў адпаведную гістарычную эпоху. === Тэрміны правядзення === * Старт: 8 сакавіка 2026 года 00:00:01 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Фініш: 8 красавіка 2026 года 23:59:59 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Падвядзенне вынікаў праекта «WikiGap 2026 Беларусь» — да 12 красавіка 2026 года. === Правілы ўдзелу === * Узроставых абмежаванняў на ўдзел у марафоне няма. * Кожны удзельнік павінен мець уласны ўліковы запіс у Вікіпедыі і прымаць ўдзел у марафоне толькі з аднаго ўліковага запісу. * Напісанне артыкулаў пра жанчын на [[Беларуская мова|беларускай мове]] згодна з [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|сучаснымі правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]]. * Новыя артыкулы павінны быць напісаны ў перыяд з 8 сакавіка па 8 красавіка 2026 года. * У створаным артыкуле павінны быць мінімум 1000 сімвалаў (прыкладна 150 словаў), спасылкі на крыніцы інфармацыі, прастаўленыя катэгорыі і ўнутраныя спасылкі. * Артыкулы не павінны ўтрымліваць парушэнняў [[be:Аўтарскае права|аўтарскіх правоў]]. * Можна ствараць любы артыкул пра жанчын або выбраць са [[be:Вікіпедыя:Што рабіць/WikiGap|спісу прапанаваных]]. == Падвядзенне вынікаў == * За кожны створаны артыкул, які задавальняе [[be:Вікіпедыя:Пяць слупоў|патрабаванням]], удзельнік атрымлівае 1 бал. * За кожны створаны артыкул пра асобу, звязаную з Беларуссю, удзельнік атрымлівае дадатковы 1 бал. == Справаздача == * Каб унёсак быў улічаны, неабходна дадаць у адпаведную секцыю ніжэй спасылкі на створаныя артыкулы. * Спасылку на створаны артыкул дадавайце ў выглядзе: '''<nowiki># [[Назва артыкула]] — ~~~~ </nowiki>''' == Спіс створаных артыкулаў == <div class="references-small" style="-moz-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; -webkit-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; font-size:13px;"> ::: '''8 сакавіка''' # [[Галіна Патаева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:22, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Валянцінаўна Лапіна]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 17:36, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Серафіна Луі]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 22:19, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Баляславаўна Бажко]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:25, 8 сакавіка 2026 (+03) #: '''9 сакавіка''' # [[Яўгенія Барысаўна Пастарнак]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 10:44, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Эльза Марыяна фон Розен]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Інеса Аўксенцьеўна Ушацкая]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:23, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Воцінава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:40, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Міхайлаўна Ялатамцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 17:41, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Паўлаўна Вараб’ёва]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:42, 9 сакавіка 2026 (+03) #: '''10 сакавіка''' # [[Вольга Сцяпанаўна Захарава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:06, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Віктараўна Кобец]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:24, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Іванаўна Паўлянок]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:13, 10 сакавіка 2026 (+03) #: '''11 сакавіка''' # [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:50, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Лілія Іванаўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:59, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:44, 11 сакавіка 2026 (+03) #: '''12 сакавіка''' # [[Ізабела Ружа Радзівіл]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:35, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Крыловіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:55, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Эда Ахі]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:03, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Дорыс Карэва]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:20, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Керсці Мерылаас]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:57, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Сцяпанаўна Сідарава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Феліксаўна Сідзельнікава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:16, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Міхайлаўна Кудраўцава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:28, 12 сакавіка 2026 (+03) #: '''13 сакавіка''' # [[Святлена Немагай]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:14, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 14:57, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Цвятаева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:06, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 19:07, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Акуліна Андрэеўна Барадуліна]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:10, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Алеся Міхайлаўна Гетманава]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 21:50, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Барбара Міцкевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:35, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зоя Макараўна Задора]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:20, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 23:47, 13 сакавіка 2026 (+03) #: '''14 сакавіка''' # [[Панна аптэчкова]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:27, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Фаня Кон]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 18:28, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Бадзей]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Пола Бён-Гурыён]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:45, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Эдуардаўна Камянкова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:57, 14 сакавіка 2026 (+03) #: '''15 сакавіка''' # [[Цэліна Шыманоўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:36, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Таццяна Іванаўна Калядка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:18, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Леанора Уладзіміраўна Барсук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:04, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Наталля Бінкевіч]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:22, 15 сакавіка 2026 (+03) #: '''16 сакавіка''' # [[Караліна Сабаньска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:47, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Станіслава Браніславаўна Шымусік]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 02:12, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 13:29, 16 сакавіка 2026 (+03) #: '''17 сакавіка''' # [[Маржан Сатрапі]] — [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 17 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Андрэева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:20, 17 сакавіка 2026 (+03) #: '''18 сакавіка''' # [[Адэля з Устроні]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:03, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Уладзіміраўна Ігнацюк]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:32, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Іванаўна Загнетава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:14, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Сяргееўна Бохан]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:49, 18 сакавіка 2026 (+03) #: '''19 сакавіка''' # [[Станіслава Васільеўна Барычэўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:25, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Соф’я Яфімаўна Пісклячэнка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:51, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ёхэвед Бат-Мір'ям]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 11:50, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Хася Дроры]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:29, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Мір'ям Бен-Порат]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:53, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Наімаўна Касымава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:35, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Жняя]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:45, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ларыса Мікалаеўна Зайцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:44, 19 сакавіка 2026 (+03) #: '''20 сакавіка''' # [[Барбара Чарнавеска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:11, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Дмітрук]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:16, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Анна Марголін]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:57, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Тамара Саланевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:54, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Антаніна Уладзіміраўна Шатухіна]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:06, 20 сакавіка 2026 (+03) #: '''21 сакавіка''' # [[Лера Барадзіцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:19, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Яўгенія Піліпаўна Сідарчук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Міронаўна Чухнюк]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:56, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:55, 21 сакавіка 2026 (+03) #: '''22 сакавіка''' # [[Хана Майзель]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:00, 22 сакавіка 2026 (+03) # [[Рыта Сямёнаўна Цакунова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:46, 22 сакавіка 2026 (+03) #: '''23 сакавіка''' # [[Кацярына Давыдзенка]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:26, 23 сакавіка 2026 (+03) # [[Берта Сінгерман]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:23, 23 сакавіка 2026 (+03) #: '''24 сакавіка''' # [[Соф'я Гецава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:00, 24 сакавіка 2026 (+03) #: '''25 сакавіка''' # [[Марыя Ягораўна Чуяшова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:57, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Дарота Міхалюк]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Кацярына Шульга]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:42, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Самусева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:45, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Альма Лапінскене]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Хаткоўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 25 сакавіка 2026 (+03) #: '''26 сакавіка''' # [[Роза Гінасар]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:41, 26 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Дзенісенка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:39, 26 сакавіка 2026 (+03) #: '''27 сакавіка''' # [[Фрумка Плотніцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:19, 27 сакавіка 2026 (+03) #: '''2 красавіка''' # [[Наталі Дормер]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 12:14, 2 красавіка 2026 (+03) # [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:47, 2 красавіка 2026 (+03) #: '''3 красавіка''' # [[Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:29, 3 красавіка 2026 (+03) # [[Алена Глагоўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:40, 3 красавіка 2026 (+03) </div> == Створаныя артыкулы == Калі ласка, дадавайце на старонцы размоў кожнага новага артыкула адпаведны шаблон: {{Ш|Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} {{Шаблон:Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты]] bddzvyabi02ayvu2kgq7e6i15o7vj8z 0 803866 5120125 5110922 2026-04-02T18:54:59Z ~2026-20354-26 166122 5120125 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Сініла (значэнні)}} '''Анато́ль Мікала́евіч Сіні́ла''' (нар. {{ДН|||1979}}) — беларускі [[біёлаг]], [[археолаг]], [[музеязнавец]] і педагог. == Біяграфія == У 2001 годзе скончыў [[Біялагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны|біялагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 2002 па 2005 год вучыўся ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=w005&name_view=wa_all&strq=l_siz=10&a001=BY-CBCLL-011221|title=Сініла, Анатоль Мікалаевіч (н. 25.08.1979)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Пазней з'яўляўся аспірантам аддзела архітэктуры [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="artmuseum">{{cite web|url=https://folk.artmuseum.by/events-news/lektciia-a-n-sinilo-zbory-belaruskaga-ikanapisu-ad-bdm-da-dkg-bssr|title=Лекцыя А. М. Сінілы «Зборы беларускага іканапісу: ад БДМ да ДКГ БССР»|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Працуе настаўнікам біялогіі і хіміі ў [[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвіцкай]] сярэдняй школе [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]]<ref name="spadchyna"/><ref name="artmuseum"/>. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў даследчыка ўключае вывучэнне [[Каменны век|каменнага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, гісторыю міжваенных музейных збораў, а таксама пытанні [[Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей|рэстытуцыі культурных каштоўнасцей]]<ref name="spadchyna"/><ref name="muzeaved">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14090376&strq=l_siz=20|title=Синило, Анатолий Николаевич (музеевед)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=ru|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Мае вопыт экспедыцыйнай дзейнасці: праводзіў [[археалагічныя раскопкі]] і [[Археалагічная разведка|разведкі]] на тэрыторыі [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]], а ў 2003 годзе ажыццяўляў самастойныя разведкі ў [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёне]]<ref name="spadchyna"/>. Выступаў у якасці навуковага кансультанта выставы «Страты і вяртанні. Лёс мастацкіх каштоўнасцей Дзяржаўнай Карціннай галерэі. 1939—1957»<ref name="artmuseum"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 20 навуковых публікацый па [[Археалогія|археалогіі]] і [[Музеязнаўства|музеязнаўстве]]<ref name="spadchyna"/>. == Бібліяграфія == * Археалагічныя разведкі ў Лоеўскім раёне (2004). * Лоеўскі строй (2007). * Портреты Энгельгардтов из собрания Белорусского государственного музея. История и атрибуция / Анатолий Синило // Край Смоленский. — 2020. — № 10. — С. 21—26. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сініла Анатоль Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] sk33koz9t4xalh7jvedcwf4d7480uk1 5120128 5120125 2026-04-02T18:59:13Z ~2026-20354-26 166122 5120128 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = 1979 }} {{цёзкі2|Сініла (значэнні)}} '''Анато́ль Мікала́евіч Сіні́ла''' (нар. {{ДН|||1979}}) — беларускі [[біёлаг]], [[археолаг]], [[музеязнавец]] і педагог. == Біяграфія == У 2001 годзе скончыў [[Біялагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны|біялагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 2002 па 2005 год вучыўся ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=w005&name_view=wa_all&strq=l_siz=10&a001=BY-CBCLL-011221|title=Сініла, Анатоль Мікалаевіч (н. 25.08.1979)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Пазней з'яўляўся аспірантам аддзела архітэктуры [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="artmuseum">{{cite web|url=https://folk.artmuseum.by/events-news/lektciia-a-n-sinilo-zbory-belaruskaga-ikanapisu-ad-bdm-da-dkg-bssr|title=Лекцыя А. М. Сінілы «Зборы беларускага іканапісу: ад БДМ да ДКГ БССР»|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Працуе настаўнікам біялогіі і хіміі ў [[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвіцкай]] сярэдняй школе [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]]<ref name="spadchyna"/><ref name="artmuseum"/>. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў даследчыка ўключае вывучэнне [[Каменны век|каменнага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, гісторыю міжваенных музейных збораў, а таксама пытанні [[Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей|рэстытуцыі культурных каштоўнасцей]]<ref name="spadchyna"/><ref name="muzeaved">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14090376&strq=l_siz=20|title=Синило, Анатолий Николаевич (музеевед)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=ru|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Мае вопыт экспедыцыйнай дзейнасці: праводзіў [[археалагічныя раскопкі]] і [[Археалагічная разведка|разведкі]] на тэрыторыі [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]], а ў 2003 годзе ажыццяўляў самастойныя разведкі ў [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёне]]<ref name="spadchyna"/>. Выступаў у якасці навуковага кансультанта выставы «Страты і вяртанні. Лёс мастацкіх каштоўнасцей Дзяржаўнай Карціннай галерэі. 1939—1957»<ref name="artmuseum"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 20 навуковых публікацый па [[Археалогія|археалогіі]] і [[Музеязнаўства|музеязнаўстве]]<ref name="spadchyna"/>. == Бібліяграфія == * Археалагічныя разведкі ў Лоеўскім раёне (2004). * Лоеўскі строй (2007). * Портреты Энгельгардтов из собрания Белорусского государственного музея. История и атрибуция / Анатолий Синило // Край Смоленский. — 2020. — № 10. — С. 21—26. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сініла Анатоль Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] lekp3g8pq6ux530e1f8pigk4n98gnnj 5120131 5120128 2026-04-02T19:02:41Z ~2026-20354-26 166122 5120131 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = 1979 | Месца працы = - }} {{цёзкі2|Сініла (значэнні)}} '''Анато́ль Мікала́евіч Сіні́ла''' (нар. {{ДН|||1979}}) — беларускі [[біёлаг]], [[археолаг]], [[музеязнавец]] і педагог. == Біяграфія == У 2001 годзе скончыў [[Біялагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны|біялагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 2002 па 2005 год вучыўся ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=w005&name_view=wa_all&strq=l_siz=10&a001=BY-CBCLL-011221|title=Сініла, Анатоль Мікалаевіч (н. 25.08.1979)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Пазней з'яўляўся аспірантам аддзела архітэктуры [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="artmuseum">{{cite web|url=https://folk.artmuseum.by/events-news/lektciia-a-n-sinilo-zbory-belaruskaga-ikanapisu-ad-bdm-da-dkg-bssr|title=Лекцыя А. М. Сінілы «Зборы беларускага іканапісу: ад БДМ да ДКГ БССР»|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Працуе настаўнікам біялогіі і хіміі ў [[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвіцкай]] сярэдняй школе [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]]<ref name="spadchyna"/><ref name="artmuseum"/>. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў даследчыка ўключае вывучэнне [[Каменны век|каменнага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, гісторыю міжваенных музейных збораў, а таксама пытанні [[Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей|рэстытуцыі культурных каштоўнасцей]]<ref name="spadchyna"/><ref name="muzeaved">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14090376&strq=l_siz=20|title=Синило, Анатолий Николаевич (музеевед)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=ru|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Мае вопыт экспедыцыйнай дзейнасці: праводзіў [[археалагічныя раскопкі]] і [[Археалагічная разведка|разведкі]] на тэрыторыі [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]], а ў 2003 годзе ажыццяўляў самастойныя разведкі ў [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёне]]<ref name="spadchyna"/>. Выступаў у якасці навуковага кансультанта выставы «Страты і вяртанні. Лёс мастацкіх каштоўнасцей Дзяржаўнай Карціннай галерэі. 1939—1957»<ref name="artmuseum"/>. З'яўляецца аўтарам звыш 20 навуковых публікацый па [[Археалогія|археалогіі]] і [[Музеязнаўства|музеязнаўстве]]<ref name="spadchyna"/>. == Бібліяграфія == * Археалагічныя разведкі ў Лоеўскім раёне (2004). * Лоеўскі строй (2007). * Портреты Энгельгардтов из собрания Белорусского государственного музея. История и атрибуция / Анатолий Синило // Край Смоленский. — 2020. — № 10. — С. 21—26. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сініла Анатоль Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] bll668htxnp8nfjxulhxolx8dn2e1m2 5120331 5120131 2026-04-03T08:43:13Z M.L.Bot 261 афармленне, не чапайце картку без патрэбы, ёсць удакладненні -- пішыце ў тэксце артыкула. 5120331 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сініла (значэнні)}} {{Навуковец}} '''Анато́ль Мікала́евіч Сіні́ла''' ({{ВДП}}) — беларускі [[біёлаг]], [[археолаг]], [[музеязнавец]] і педагог. == Біяграфія == У 2001 годзе скончыў [[Біялагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны|біялагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 2002 па 2005 год вучыўся ў аспірантуры [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=w005&name_view=wa_all&strq=l_siz=10&a001=BY-CBCLL-011221|title=Сініла, Анатоль Мікалаевіч (н. 25.08.1979)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Пазней з’яўляўся аспірантам аддзела архітэктуры [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]<ref name="artmuseum">{{cite web|url=https://folk.artmuseum.by/events-news/lektciia-a-n-sinilo-zbory-belaruskaga-ikanapisu-ad-bdm-da-dkg-bssr|title=Лекцыя А. М. Сінілы «Зборы беларускага іканапісу: ад БДМ да ДКГ БССР»|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Працуе настаўнікам біялогіі і хіміі ў [[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвіцкай]] сярэдняй школе [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]]<ref name="spadchyna"/><ref name="artmuseum"/>. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў даследчыка ўключае вывучэнне [[Каменны век|каменнага]] і [[Бронзавы век|бронзавага]] вякоў, гісторыю міжваенных музейных збораў, а таксама пытанні [[Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей|рэстытуцыі культурных каштоўнасцей]]<ref name="spadchyna"/><ref name="muzeaved">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14090376&strq=l_siz=20|title=Синило, Анатолий Николаевич (музеевед)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|lang=ru|accessdate=11 сакавіка 2026}}</ref>. Мае вопыт экспедыцыйнай дзейнасці: праводзіў [[археалагічныя раскопкі]] і [[Археалагічная разведка|разведкі]] на тэрыторыі [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]], а ў 2003 годзе ажыццяўляў самастойныя разведкі ў [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёне]]<ref name="spadchyna"/>. Выступаў у якасці навуковага кансультанта выставы «Страты і вяртанні. Лёс мастацкіх каштоўнасцей Дзяржаўнай Карціннай галерэі. 1939—1957»<ref name="artmuseum"/>. З’яўляецца аўтарам звыш 20 навуковых публікацый па [[Археалогія|археалогіі]] і [[Музеязнаўства|музеязнаўстве]]<ref name="spadchyna"/>. == Бібліяграфія == * Археалагічныя разведкі ў Лоеўскім раёне (2004). * Лоеўскі строй (2007). * Портреты Энгельгардтов из собрания Белорусского государственного музея. История и атрибуция / Анатолий Синило // Край Смоленский. — 2020. — № 10. — С. 21—26. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сініла Анатоль Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] fl2u06gcsx7293yi1kgolcqo2hago8e 0 804176 5120387 5112962 2026-04-03T11:24:45Z DzBar 156353 афармленне 5120387 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Чарнобыльскі вецер|Тып=Складанка|Год=2006|Лэйбл=VoliaMusic|Працягласць=57:58}}'''''Чарнобыльскі вецер''''' — беларускі супольны музычны праект, кампіляцыя ад лэйбла VoliaMusic, выдадзеная пры падтрымцы Чарнобыльскай камісіі [[Партыя_БНФ|партыі БНФ]] у 2006 годзе у дваццатую гадавіну [[Чарнобыльская_катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. == Спіс трэкаў == {{tracklist | lyrics_credits = yes | music_credits = yes | total_length = 57:58 | title1 = [[P.L.A.N.]] — Новыя Словы | lyrics1 = В. Мартыненка | music1 = P.L.A.N. | length1 = 4:36 | title2 = [[Крама (гурт)|Крама]] — Гомельскі Вальс | lyrics2 = Зьм. Лукашук | music2 = Крама | length2 = 5:26 | title3 = Стыкс — Каб Жыць Далей | lyrics3 = Стыкс | music3 = Стыкс | length3 = 4:45 | title4 = [[Ян Жанчак]] — Нерасказаныя Казкі | lyrics4 = Ян Жанчак | music4 = Ян Жанчак | length4 = 4:07 | title5 = [[Голая Манашка]] — Чарнобыльскі Фон | lyrics5 = Голая Манашка | music5 = Голая Манашка | length5 = 2:24 | title6 = [[Кастусь Герашчанка]] — Чарнобыльскі Шлях | lyrics6 = Кастусь Герашчанка | music6 = Кастусь Герашчанка | length6 = 2:58 | title7 = [[Tav. Mauzer]] — Памірае Радзіма | lyrics7 = Tav. Mauzer | music7 = Tav. Mauzer | length7 = 2:56 | title8 = [[Тарпач]] — Радыяцыя | lyrics8 = Зьм. Астапук | music8 = Тарпач | length8 = 4:47 | title9 = [[Krou]] / [[Чырвоным па Белым]] — Chvilina Cišyni 2 | note9 = feat. Masala Sound System | lyrics9 = Krou | music9 = Krou | length9 = 3:18 | title10 = [[Таццяна Беланогая]] — Чорны Май | lyrics10 = Л. Паўлікава | music10 = Таццяна Беланогая | length10 = 1:52 | title11 = [[Кардон (гурт)|Кардон]] — Радыяцыя | lyrics11 = Х. Сяськевіч | music11 = Кардон | length11 = 3:24 | title12 = [[Amaroka]] — Людзі | lyrics12 = Amaroka | music12 = Amaroka | length12 = 4:34 | title13 = [[Бонда (гурт)|Бонда]] — Радыёактыўны Блюз | lyrics13 = С. Кныш | music13 = Бонда | length13 = 8:04 | title14 = [[Мроя]] — Шмат | lyrics14 = Л. Вольскі | music14 = Мроя | length14 = 4:47 | title15 = [[Тінь Сонця]] — Песьня Чугайстра | writer15 = [[Gods Tower]], В. Мартыненка, С. Васылюк |length15=19:51|headline=Спіс трэкаў}}{{Чарнобыльская катастрофа}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя зборнікі]] [[Катэгорыя:Альбомы 2006 года]] 7du8egkpz1felx33jemqgll3zwjqho0 0 804305 5120096 5119338 2026-04-02T17:23:29Z Voūk12 159072 /* 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы */ 5120096 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka_Honorowa_Wojsk_Litwy_Środkowej.jpg|міні|220x220пкс|Знак гонару войска Сярэдняй Літвы]] [[Файл:Flag_of_Central_Lithuania_1920.svg|міні|220x220пкс|[[Сцяг Сярэдняй Літвы]]]] [[Файл:Rzeczpospolita_Central_Lithuania.png|міні|220x220пкс|Тэрыторыя Цэнтральнай Літвы]] '''Армія Сярэдняй Літвы,''' Войска Цэнтральнай Літвы, пол. '''Wojsko Litwy Środkowej''' — узброеныя сілы дзяржавы, абвешчанай генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] [[12 кастрычніка]] [[1920|1920 года]]. Набіралася з мясцовага насельніцтва каталіцкага і праваслаўнага веравызнання, польскай і беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці. Ад самага пачатку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] у складзе польскага войска фармаваліся вайсковыя часткі, куды набіраліся і дзе служылі беларусы і паланізаваная шляхта Беларусі і Літвы. Дзеля забеспячэння кантролю іх разбаўлялі этнічна польскімі афіцэрамі і навабранцамі з карэннапольскіх земляў. У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі польскага войска, якія атрымалі назвы [[1-я Літоўска-беларуская дывізія|Першая]] і [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|Другая]] Літоўска-Беларуская. Атрымаўшы падтрымку ад ураджэнца Віленшчыны Ю. Пілсудскага, які задумаў стварыць федэрацыю з Заходняй (Ковенскай, Жамойцкай), Сярэдняй (Віленшчына) і Усходняй Літвы (Беларусь) і польскае забеспячэнне вырашылі «рэалізаваць права на самавызначэнне». Паколькі і адроджаная Польшча і Літва былі саюзнікамі Антанты, а паланізаваная шляхта і сяляне рэзка адмаўлялі прэтэнзіі літоўцаў на свае землі і не жадала вучыць літоўскай мовы, канфлікт дайшоў да фармавання войскаў, да якога далучаліся не толькі мясцовыя але і польскія дабраахвотнікі і афіцэры. пры актыўнай падтрымцы [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілскудскага]] адбыўся «[[бунт Жалігоўскага]]» і [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] восені 1620 г. у якой фармальна беларуска-польскія войскі хутка разбіла войскі [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. З абвяшчэннем генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] стварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] армія, якой ён камандаваў і якая ўдзельнічала ў [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні»,]] аўтаматычна стала Арміяй Сярэдняй Літвы. Памеры таго як адбывалася палітычная інтэграцыя Сярэдняй Літвы ў склад Польшчы, войска канчаткова страціла аўтаномнасцть і ўключылася ў склад польскага войска. == Першапачатковы склад войскаў == * [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская пяхотная дывізія]] ** [[1-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|1-я пяхотная брыгада]] *** [[Віленскі стралковы полк]] *** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі стралковы пол]]<nowiki/>[[86-ы пяхотны полк|к]] ** [[2-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|2-я пяхотная брыгада]] *** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] *** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 1-ы Літоўска-Беларускі палявы артылерыйскі полк * дывізіён конных стралкоў * 1-я саперная рота * [[Група маёра Касцялкоўскага, Беняконьская група]] * крэсовы батальён * дывізія 216 палявога артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|дывізія кавалерыі]]. == Ваенныя аперацыі == Пасля заняцця Вільні Вярхоўны галоўнакамандуючы войскам Сярэдняй Літвы генерал С. Жалігоўскі загадаў войскам перайсці на лінію: [[Трокі|Новыя Трокі]] — [[Kraso|Краса]] — Рыконты і Бондары — Рэша (Авіжэне) — [[Czerwony Dwór (Rzesza)|Чырвоны Двор]] . Да [[29 лістапада]] 1920 г., калі быў заключаны Ковенскі мірны дагавор, Цэнтральная Літва знаходзілася ў стане неабвешчанай вайны з Літоўскай Рэспублікай ''(Каўнаскай Літвой).'' == 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы == Падчас баёў Сярэднелітоўская армія была рэарганізаваная. 16 кастрычніка 1920 года быў сфарміраваны 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы. Камандзірам корпуса стаў генерал [[Ян Рандкоўскі]], які раней камандаваў 1-й [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускай дывізіяй]]. * Камандаванне ** [[камандзір]] — генерал [[Ян Рандкоўскі]] * Штаб ** Начальнік штаба — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] ** Інтэндант — выконваючы абавязкі маёра памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа]] ** Начальнік IV аддзела — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] * 1-я дывізія (Віленская пяхотная брыгада) ** [[Віленскі полк стральцоў]] ** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі полк стралкоў]] * [[2-я дывізія (2-я Гродзенская пяхотная брыгада)]] ** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] ** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 3-цяя дывізія ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] ** [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Ковенскі стралковы полк]] * [[Нёманская пяхотная брыгада|3-я Нёманская пяхотная брыгада]] ** 5-ы добраахвотніцкі стралковы полк ** 6-ы разведвальны стралковы полк (пасля роспуску 3-й брыгады і 5-га добраахвотніцкага палка стаў самастойнай адзінкай) ** дзве роты 77-га пяхотнага палка * 1-я артылерыйская брыгада ** 1-ы лёгкі артылерыйскі полк ** два дывізіёны 216-га лёгкага артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|кавалерыйская дывізія войска Сярэдняй Літвы]] * [[Брыгада рэзерву войска Сярэдняй Літвы|Рэзервовая брыгада войска Сярэдняй Літвы]] * сапёрны батальён * узвод бронеаўтамабіляў * службы і ўстановы == Камплектаванне кіруючых пасад у войску Сярэдняй Літвы == [[Файл:Zeligowski_LOC_31862u.jpg|міні|232x232пкс|[[Генерал]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] ([[1865]]—[[1947]]), камандуючы аперацыяй па захопе [[Вільня|Вільні]] ў [[кастрычнік]]у [[1920|1920 г.]]]] Сакавік 1921 г. * [[Камандзір|Галоўнакамандуючы]] — генерал-падпаручнік [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] * Афіцэр па парадку і сувязі з ND WP — капітан Эдвард Перковіч * Камандуючы Групай войскаў — генерал-падпаручнік [[Антоні Лангін Бараноўскі]] * Начальнік штаба — падпалкоўнік Ежы Ферэк-Блешыньскі, пазней маёр Кордзіян Юзэф Заморскі * начальнік I аддзела (арганізацыйнага) — маёр Зыгмунт Кучынскі * Начальнік II аддзела (інфармацыя) — маёр [[Марыян Зындрам-Касцялкоўскі]] * Начальнік III аддзела (аператыўнага) — капітан Уладзіслаў Гадомскі * Выканаўца абавязкаў начальніка IV аддзела (матэрыяльнага забеспячэння) — капітан Ян Рымша * Начальнік аддзела V (персанал) — лейтэнант Ян Лепкоўскі * Інспектар артылерыі — генерал-лейтэнант Казімір Радзівіловіч * Квартырмайстар групы — генерал-лейтэнант Аляксандр Антонавіч * інтэндант — палкоўнік Генрык Эўгеніюш Сацэвіч * Начальнік медыцынскай службы — падпалкоўнік Віктар Малешэўскі * начальнік ветэрынарнай медыцыны — маёр Станіслаў Бакун, вет. * кіраўнік Вышэйшай кантрольнай палаты — палкоўнік Браніслаў Вендзягольскі * Палявы біскуп Цэнтральна-Літоўскага войска — біскуп Уладзіслаў Бандурскі * Камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й ДЛБ]] — генерал-лейтэнант [[Уладзіслаў Бейнар]] * Камандзір [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й ДЛБ]] — 2-і генерал-лейтэнант Мікалай Асікоўскі У красавіку 1921 года намеснікам генерала Жалігоўскага быў прызначаны генерал-лейтэнант Даніэль Канаржэўскі . 1 снежня 1921 года ён стаў галоўнакамандуючым войска Сярэдняй Літвы. Ён займаў гэтую пасаду да аб’яднання Цэнтральнай Літвы з Польшчай. == У апошні перыяд існавання == Войска Сярэдняй Літвы фактычна была аўтаномнай часткай узброеных сіл Рэспублікі Польшча. Ужо ў верасні 1921 года палкі Цэнтральна-Літоўскай арміі пачалі перайменоўвацца ў адпаведнасці з сістэмай нумарацыі, устаноўленай для ўсёй Польскай арміі. Мінскі стралковы полк быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк, а 2-гі пяхотны полк — у 29-ы палявы артылерыйскі полк. Восенню 1921 года 1-я і 2-я Літоўска-Беларускія пяхотныя дывізіі былі перанумараваны ў 19-ю пяхотную дывізію і 29-ю пяхотную дывізію. Нягледзячы на тое, што войска Сярэдняй Літвы дзейнічала самастойна, яна ўваходзіла ў аператыўную структуру 2-й Польскай арміі, працягваючы функцыянаваць як [[Аператыўная група «Беняконі»]] {{Sfn|Łach|2014}} . 30 лістапада генерал Жалігоўскі распусціў Вярхоўнае камандаванне Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Камандаванне Сярэднелітоўскай арміі пад кіраўніцтвам генерала Канаржэўскага. Ён таксама распусціў канцылярыю генеральнага ад’ютанта Вярхоўнага камандуючага Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Прадстаўніцтва Камандавання Сярэднелітоўскай арміі пры Часовай кіруючай камісіі для ўзгаднення інтарэсаў ваеннай і грамадзянскай адміністрацый. {{Sfn|Łach|2014}} Калі Сярэднелітоўская армія аб’ядналася з Польшчай у красавіку 1922 года, прыкметы фармальнай асобнасці Сярэднелітоўскай арміі практычна зніклі. == Разгортванне падраздзяленняў аператыўнай групы «Беняконі» == Па стане на 27 кастрычніка 1921 г. {{Sfn|Łach|2014}} * Камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Віленскі полк стральцоў — Вільня ** Мінскі полк стральцоў — Вільня ** Каўнаскі полк стральцоў — Вільня ** 19-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 3-ці полк цяжкой артылерыі — Вільня * Камандаванне 29-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Гродзенскі полк стральцоў — Вільня ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі полк стральцоў]] — Беняконі *** 1-ы батальён стральцоў— Візгірды *** 2-і батальён стральцоў — Салечнікі *** 3-ці батальён стральцоў — Еразалімка ** Навагрудскі полк стральцоў — Вільня ** 29-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 29-я дывізіён цяжкой артылерыі III/3-ці пац — Вільня * Камандаванне 3-й кавалерыйскай брыгады — Вільня ** Камандаванне 10-га палка ўланаў — Ландварова *** 1 швадрон — Рудзішкі *** 2 швадрон— Ландварава *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон— Олькенікі *** кулямётны швадрон — Новыя Трокі *** тэхнічная швадрон — Свёнткі ** Камандаванне [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га палка ўланаў]] — Вільня *** 1-ы і 3-і швадрон, кулямётны швадрон, тэхнічны швадрон— Вільня *** 2 швадрон — Падбжэзе *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон — Грыцюны ** Камандаванне 23-га палка ўланаў — Мейшагола *** 1-швадрон — Медушкі *** 2-швадрон— Кемеле *** 3 і 4-швадроны — Падбжэзе, *** 3-швадрон — Трокі *** кулямётны эскадрон — Леонішкі *** тэхнічная швадрон — Мейшагола == Гл. таксама == * [[Бунт Жалігоўскага|Паўстанне Жалігоўскага]] * Польска-літоўскія адносіны * [[Польска-літоўская вайна]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Wiesław B. Łach: «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Lech Wyszczelski., Wojsko Polskie w latach 1918—1921, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006, ISBN 83-89729-56-3, OCLC 830813322 . * «Księga chwały piechoty»: komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992 * «Księga jazdy polskiej»: pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993 [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Польская рэспубліка 1918 -1939]] nt5ftzyzcr5xc9wdsegtn6x27fvoguh 5120142 5120096 2026-04-02T19:28:10Z Voūk12 159072 /* 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы */ 5120142 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka_Honorowa_Wojsk_Litwy_Środkowej.jpg|міні|220x220пкс|Знак гонару войска Сярэдняй Літвы]] [[Файл:Flag_of_Central_Lithuania_1920.svg|міні|220x220пкс|[[Сцяг Сярэдняй Літвы]]]] [[Файл:Rzeczpospolita_Central_Lithuania.png|міні|220x220пкс|Тэрыторыя Цэнтральнай Літвы]] '''Армія Сярэдняй Літвы,''' Войска Цэнтральнай Літвы, пол. '''Wojsko Litwy Środkowej''' — узброеныя сілы дзяржавы, абвешчанай генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] [[12 кастрычніка]] [[1920|1920 года]]. Набіралася з мясцовага насельніцтва каталіцкага і праваслаўнага веравызнання, польскай і беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці. Ад самага пачатку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] у складзе польскага войска фармаваліся вайсковыя часткі, куды набіраліся і дзе служылі беларусы і паланізаваная шляхта Беларусі і Літвы. Дзеля забеспячэння кантролю іх разбаўлялі этнічна польскімі афіцэрамі і навабранцамі з карэннапольскіх земляў. У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі польскага войска, якія атрымалі назвы [[1-я Літоўска-беларуская дывізія|Першая]] і [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|Другая]] Літоўска-Беларуская. Атрымаўшы падтрымку ад ураджэнца Віленшчыны Ю. Пілсудскага, які задумаў стварыць федэрацыю з Заходняй (Ковенскай, Жамойцкай), Сярэдняй (Віленшчына) і Усходняй Літвы (Беларусь) і польскае забеспячэнне вырашылі «рэалізаваць права на самавызначэнне». Паколькі і адроджаная Польшча і Літва былі саюзнікамі Антанты, а паланізаваная шляхта і сяляне рэзка адмаўлялі прэтэнзіі літоўцаў на свае землі і не жадала вучыць літоўскай мовы, канфлікт дайшоў да фармавання войскаў, да якога далучаліся не толькі мясцовыя але і польскія дабраахвотнікі і афіцэры. пры актыўнай падтрымцы [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілскудскага]] адбыўся «[[бунт Жалігоўскага]]» і [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] восені 1620 г. у якой фармальна беларуска-польскія войскі хутка разбіла войскі [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. З абвяшчэннем генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] стварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] армія, якой ён камандаваў і якая ўдзельнічала ў [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні»,]] аўтаматычна стала Арміяй Сярэдняй Літвы. Памеры таго як адбывалася палітычная інтэграцыя Сярэдняй Літвы ў склад Польшчы, войска канчаткова страціла аўтаномнасцть і ўключылася ў склад польскага войска. == Першапачатковы склад войскаў == * [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская пяхотная дывізія]] ** [[1-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|1-я пяхотная брыгада]] *** [[85 Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]] *** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі стралковы пол]]<nowiki/>[[86-ы пяхотны полк|к]] ** [[2-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|2-я пяхотная брыгада]] *** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] *** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 1-ы Літоўска-Беларускі палявы артылерыйскі полк * дывізіён конных стралкоў * 1-я саперная рота * [[Група маёра Касцялкоўскага, Беняконьская група]] * крэсовы батальён * дывізія 216 палявога артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|дывізія кавалерыі]]. == Ваенныя аперацыі == Пасля заняцця Вільні Вярхоўны галоўнакамандуючы войскам Сярэдняй Літвы генерал С. Жалігоўскі загадаў войскам перайсці на лінію: [[Трокі|Новыя Трокі]] — [[Kraso|Краса]] — Рыконты і Бондары — Рэша (Авіжэне) — [[Czerwony Dwór (Rzesza)|Чырвоны Двор]] . Да [[29 лістапада]] 1920 г., калі быў заключаны Ковенскі мірны дагавор, Цэнтральная Літва знаходзілася ў стане неабвешчанай вайны з Літоўскай Рэспублікай ''(Каўнаскай Літвой).'' == 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы == Падчас баёў Сярэднелітоўская армія была рэарганізаваная. 16 кастрычніка 1920 года быў сфарміраваны 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы. Камандзірам корпуса стаў генерал [[Ян Рандкоўскі]], які раней камандаваў 1-й [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускай дывізіяй]]. * Камандаванне ** [[камандзір]] — генерал [[Ян Рандкоўскі]] * Штаб ** Начальнік штаба — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] ** Інтэндант — выконваючы абавязкі маёра памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа]] ** Начальнік IV аддзела — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] * 1-я дывізія (Віленская пяхотная брыгада) ** [[85 Віленскі полк|Віленскі полк стральцоў]] ** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі полк стралкоў]] * [[2-я дывізія (2-я Гродзенская пяхотная брыгада)]] ** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] ** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 3-цяя дывізія ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] ** [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Ковенскі стралковы полк]] * [[Нёманская пяхотная брыгада|3-я Нёманская пяхотная брыгада]] ** 5-ы добраахвотніцкі стралковы полк ** 6-ы разведвальны стралковы полк (пасля роспуску 3-й брыгады і 5-га добраахвотніцкага палка стаў самастойнай адзінкай) ** дзве роты 77-га пяхотнага палка * 1-я артылерыйская брыгада ** 1-ы лёгкі артылерыйскі полк ** два дывізіёны 216-га лёгкага артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|кавалерыйская дывізія войска Сярэдняй Літвы]] * [[Брыгада рэзерву войска Сярэдняй Літвы|Рэзервовая брыгада войска Сярэдняй Літвы]] * сапёрны батальён * узвод бронеаўтамабіляў * службы і ўстановы == Камплектаванне кіруючых пасад у войску Сярэдняй Літвы == [[Файл:Zeligowski_LOC_31862u.jpg|міні|232x232пкс|[[Генерал]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] ([[1865]]—[[1947]]), камандуючы аперацыяй па захопе [[Вільня|Вільні]] ў [[кастрычнік]]у [[1920|1920 г.]]]] Сакавік 1921 г. * [[Камандзір|Галоўнакамандуючы]] — генерал-падпаручнік [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] * Афіцэр па парадку і сувязі з ND WP — капітан Эдвард Перковіч * Камандуючы Групай войскаў — генерал-падпаручнік [[Антоні Лангін Бараноўскі]] * Начальнік штаба — падпалкоўнік Ежы Ферэк-Блешыньскі, пазней маёр Кордзіян Юзэф Заморскі * начальнік I аддзела (арганізацыйнага) — маёр Зыгмунт Кучынскі * Начальнік II аддзела (інфармацыя) — маёр [[Марыян Зындрам-Касцялкоўскі]] * Начальнік III аддзела (аператыўнага) — капітан Уладзіслаў Гадомскі * Выканаўца абавязкаў начальніка IV аддзела (матэрыяльнага забеспячэння) — капітан Ян Рымша * Начальнік аддзела V (персанал) — лейтэнант Ян Лепкоўскі * Інспектар артылерыі — генерал-лейтэнант Казімір Радзівіловіч * Квартырмайстар групы — генерал-лейтэнант Аляксандр Антонавіч * інтэндант — палкоўнік Генрык Эўгеніюш Сацэвіч * Начальнік медыцынскай службы — падпалкоўнік Віктар Малешэўскі * начальнік ветэрынарнай медыцыны — маёр Станіслаў Бакун, вет. * кіраўнік Вышэйшай кантрольнай палаты — палкоўнік Браніслаў Вендзягольскі * Палявы біскуп Цэнтральна-Літоўскага войска — біскуп Уладзіслаў Бандурскі * Камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й ДЛБ]] — генерал-лейтэнант [[Уладзіслаў Бейнар]] * Камандзір [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й ДЛБ]] — 2-і генерал-лейтэнант Мікалай Асікоўскі У красавіку 1921 года намеснікам генерала Жалігоўскага быў прызначаны генерал-лейтэнант Даніэль Канаржэўскі . 1 снежня 1921 года ён стаў галоўнакамандуючым войска Сярэдняй Літвы. Ён займаў гэтую пасаду да аб’яднання Цэнтральнай Літвы з Польшчай. == У апошні перыяд існавання == Войска Сярэдняй Літвы фактычна была аўтаномнай часткай узброеных сіл Рэспублікі Польшча. Ужо ў верасні 1921 года палкі Цэнтральна-Літоўскай арміі пачалі перайменоўвацца ў адпаведнасці з сістэмай нумарацыі, устаноўленай для ўсёй Польскай арміі. Мінскі стралковы полк быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк, а 2-гі пяхотны полк — у 29-ы палявы артылерыйскі полк. Восенню 1921 года 1-я і 2-я Літоўска-Беларускія пяхотныя дывізіі былі перанумараваны ў 19-ю пяхотную дывізію і 29-ю пяхотную дывізію. Нягледзячы на тое, што войска Сярэдняй Літвы дзейнічала самастойна, яна ўваходзіла ў аператыўную структуру 2-й Польскай арміі, працягваючы функцыянаваць як [[Аператыўная група «Беняконі»]] {{Sfn|Łach|2014}} . 30 лістапада генерал Жалігоўскі распусціў Вярхоўнае камандаванне Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Камандаванне Сярэднелітоўскай арміі пад кіраўніцтвам генерала Канаржэўскага. Ён таксама распусціў канцылярыю генеральнага ад’ютанта Вярхоўнага камандуючага Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Прадстаўніцтва Камандавання Сярэднелітоўскай арміі пры Часовай кіруючай камісіі для ўзгаднення інтарэсаў ваеннай і грамадзянскай адміністрацый. {{Sfn|Łach|2014}} Калі Сярэднелітоўская армія аб’ядналася з Польшчай у красавіку 1922 года, прыкметы фармальнай асобнасці Сярэднелітоўскай арміі практычна зніклі. == Разгортванне падраздзяленняў аператыўнай групы «Беняконі» == Па стане на 27 кастрычніка 1921 г. {{Sfn|Łach|2014}} * Камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Віленскі полк стральцоў — Вільня ** Мінскі полк стральцоў — Вільня ** Каўнаскі полк стральцоў — Вільня ** 19-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 3-ці полк цяжкой артылерыі — Вільня * Камандаванне 29-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Гродзенскі полк стральцоў — Вільня ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі полк стральцоў]] — Беняконі *** 1-ы батальён стральцоў— Візгірды *** 2-і батальён стральцоў — Салечнікі *** 3-ці батальён стральцоў — Еразалімка ** Навагрудскі полк стральцоў — Вільня ** 29-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 29-я дывізіён цяжкой артылерыі III/3-ці пац — Вільня * Камандаванне 3-й кавалерыйскай брыгады — Вільня ** Камандаванне 10-га палка ўланаў — Ландварова *** 1 швадрон — Рудзішкі *** 2 швадрон— Ландварава *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон— Олькенікі *** кулямётны швадрон — Новыя Трокі *** тэхнічная швадрон — Свёнткі ** Камандаванне [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га палка ўланаў]] — Вільня *** 1-ы і 3-і швадрон, кулямётны швадрон, тэхнічны швадрон— Вільня *** 2 швадрон — Падбжэзе *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон — Грыцюны ** Камандаванне 23-га палка ўланаў — Мейшагола *** 1-швадрон — Медушкі *** 2-швадрон— Кемеле *** 3 і 4-швадроны — Падбжэзе, *** 3-швадрон — Трокі *** кулямётны эскадрон — Леонішкі *** тэхнічная швадрон — Мейшагола == Гл. таксама == * [[Бунт Жалігоўскага|Паўстанне Жалігоўскага]] * Польска-літоўскія адносіны * [[Польска-літоўская вайна]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Wiesław B. Łach: «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Lech Wyszczelski., Wojsko Polskie w latach 1918—1921, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006, ISBN 83-89729-56-3, OCLC 830813322 . * «Księga chwały piechoty»: komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992 * «Księga jazdy polskiej»: pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993 [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Польская рэспубліка 1918 -1939]] dm4977vajxtpvdl9es7qop2vmgom3s4 5120281 5120142 2026-04-03T07:58:54Z M.L.Bot 261 5120281 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka_Honorowa_Wojsk_Litwy_Środkowej.jpg|міні|220x220пкс|Знак гонару войска Сярэдняй Літвы]] [[Файл:Flag_of_Central_Lithuania_1920.svg|міні|220x220пкс|[[Сцяг Сярэдняй Літвы]]]] [[Файл:Rzeczpospolita_Central_Lithuania.png|міні|220x220пкс|Тэрыторыя Цэнтральнай Літвы]] '''Армія Сярэдняй Літвы,''' Войска Цэнтральнай Літвы, пол. '''Wojsko Litwy Środkowej''' — узброеныя сілы дзяржавы, абвешчанай генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] [[12 кастрычніка]] [[1920|1920 года]]. Набіралася з мясцовага насельніцтва каталіцкага і праваслаўнага веравызнання, польскай і беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці. Ад самага пачатку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] у складзе польскага войска фармаваліся вайсковыя часткі, куды набіраліся і дзе служылі беларусы і паланізаваная шляхта Беларусі і Літвы. Дзеля забеспячэння кантролю іх разбаўлялі этнічна польскімі афіцэрамі і навабранцамі з карэннапольскіх земляў. У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі польскага войска, якія атрымалі назвы [[1-я Літоўска-беларуская дывізія|Першая]] і [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|Другая]] Літоўска-Беларуская. Атрымаўшы падтрымку ад ураджэнца Віленшчыны Ю. Пілсудскага, які задумаў стварыць федэрацыю з Заходняй (Ковенскай, Жамойцкай), Сярэдняй (Віленшчына) і Усходняй Літвы (Беларусь) і польскае забеспячэнне вырашылі «рэалізаваць права на самавызначэнне». Паколькі і адроджаная Польшча і Літва былі саюзнікамі Антанты, а паланізаваная шляхта і сяляне рэзка адмаўлялі прэтэнзіі літоўцаў на свае землі і не жадала вучыць літоўскай мовы, канфлікт дайшоў да фармавання войскаў, да якога далучаліся не толькі мясцовыя але і польскія дабраахвотнікі і афіцэры. пры актыўнай падтрымцы [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілскудскага]] адбыўся «[[бунт Жалігоўскага]]» і [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] восені 1620 г. у якой фармальна беларуска-польскія войскі хутка разбіла войскі [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. З абвяшчэннем генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] стварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] армія, якой ён камандаваў і якая ўдзельнічала ў [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні»,]] аўтаматычна стала Арміяй Сярэдняй Літвы. Памеры таго як адбывалася палітычная інтэграцыя Сярэдняй Літвы ў склад Польшчы, войска канчаткова страціла аўтаномнасцть і ўключылася ў склад польскага войска. == Першапачатковы склад войскаў == * [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская пяхотная дывізія]] ** [[1-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|1-я пяхотная брыгада]] *** [[85 Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]] *** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі стралковы пол]]<nowiki/>[[86-ы пяхотны полк|к]] ** [[2-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|2-я пяхотная брыгада]] *** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] *** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 1-ы Літоўска-Беларускі палявы артылерыйскі полк * дывізіён конных стралкоў * 1-я саперная рота * [[Група маёра Касцялкоўскага, Беняконьская група]] * крэсовы батальён * дывізія 216 палявога артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|дывізія кавалерыі]]. == Ваенныя аперацыі == Пасля заняцця Вільні Вярхоўны галоўнакамандуючы войскам Сярэдняй Літвы генерал С. Жалігоўскі загадаў войскам перайсці на лінію: [[Трокі|Новыя Трокі]] — [[Kraso|Краса]] — Рыконты і Бондары — Рэша (Авіжэне) — [[Czerwony Dwór (Rzesza)|Чырвоны Двор]] . Да [[29 лістапада]] 1920 г., калі быў заключаны Ковенскі мірны дагавор, Цэнтральная Літва знаходзілася ў стане неабвешчанай вайны з Літоўскай Рэспублікай ''(Каўнаскай Літвой).'' == 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы == Падчас баёў Сярэднелітоўская армія была рэарганізаваная. 16 кастрычніка 1920 года быў сфарміраваны 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы. Камандзірам корпуса стаў генерал [[Ян Рандкоўскі]], які раней камандаваў 1-й [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускай дывізіяй]]. * Камандаванне ** [[камандзір]] — генерал [[Ян Рандкоўскі]] * Штаб ** Начальнік штаба — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] ** Інтэндант — выконваючы абавязкі маёра памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа]] ** Начальнік IV аддзела — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] * 1-я дывізія (Віленская пяхотная брыгада) ** [[85 Віленскі полк|Віленскі полк стральцоў]] ** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі полк стралкоў]] * [[2-я дывізія (2-я Гродзенская пяхотная брыгада)]] ** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] ** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 3-цяя дывізія ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] ** [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскі стралковы полк]] * [[Нёманская пяхотная брыгада|3-я Нёманская пяхотная брыгада]] ** 5-ы добраахвотніцкі стралковы полк ** 6-ы разведвальны стралковы полк (пасля роспуску 3-й брыгады і 5-га добраахвотніцкага палка стаў самастойнай адзінкай) ** дзве роты 77-га пяхотнага палка * 1-я артылерыйская брыгада ** 1-ы лёгкі артылерыйскі полк ** два дывізіёны 216-га лёгкага артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|кавалерыйская дывізія войска Сярэдняй Літвы]] * [[Брыгада рэзерву войска Сярэдняй Літвы|Рэзервовая брыгада войска Сярэдняй Літвы]] * сапёрны батальён * узвод бронеаўтамабіляў * службы і ўстановы == Камплектаванне кіруючых пасад у войску Сярэдняй Літвы == [[Файл:Zeligowski_LOC_31862u.jpg|міні|232x232пкс|[[Генерал]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] ([[1865]]—[[1947]]), камандуючы аперацыяй па захопе [[Вільня|Вільні]] ў [[кастрычнік]]у [[1920|1920 г.]]]] Сакавік 1921 г. * [[Камандзір|Галоўнакамандуючы]] — генерал-падпаручнік [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] * Афіцэр па парадку і сувязі з ND WP — капітан Эдвард Перковіч * Камандуючы Групай войскаў — генерал-падпаручнік [[Антоні Лангін Бараноўскі]] * Начальнік штаба — падпалкоўнік Ежы Ферэк-Блешыньскі, пазней маёр Кордзіян Юзэф Заморскі * начальнік I аддзела (арганізацыйнага) — маёр Зыгмунт Кучынскі * Начальнік II аддзела (інфармацыя) — маёр [[Марыян Зындрам-Касцялкоўскі]] * Начальнік III аддзела (аператыўнага) — капітан Уладзіслаў Гадомскі * Выканаўца абавязкаў начальніка IV аддзела (матэрыяльнага забеспячэння) — капітан Ян Рымша * Начальнік аддзела V (персанал) — лейтэнант Ян Лепкоўскі * Інспектар артылерыі — генерал-лейтэнант Казімір Радзівіловіч * Квартырмайстар групы — генерал-лейтэнант Аляксандр Антонавіч * інтэндант — палкоўнік Генрык Эўгеніюш Сацэвіч * Начальнік медыцынскай службы — падпалкоўнік Віктар Малешэўскі * начальнік ветэрынарнай медыцыны — маёр Станіслаў Бакун, вет. * кіраўнік Вышэйшай кантрольнай палаты — палкоўнік Браніслаў Вендзягольскі * Палявы біскуп Цэнтральна-Літоўскага войска — біскуп Уладзіслаў Бандурскі * Камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й ДЛБ]] — генерал-лейтэнант [[Уладзіслаў Бейнар]] * Камандзір [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й ДЛБ]] — 2-і генерал-лейтэнант Мікалай Асікоўскі У красавіку 1921 года намеснікам генерала Жалігоўскага быў прызначаны генерал-лейтэнант Даніэль Канаржэўскі . 1 снежня 1921 года ён стаў галоўнакамандуючым войска Сярэдняй Літвы. Ён займаў гэтую пасаду да аб’яднання Цэнтральнай Літвы з Польшчай. == У апошні перыяд існавання == Войска Сярэдняй Літвы фактычна была аўтаномнай часткай узброеных сіл Рэспублікі Польшча. Ужо ў верасні 1921 года палкі Цэнтральна-Літоўскай арміі пачалі перайменоўвацца ў адпаведнасці з сістэмай нумарацыі, устаноўленай для ўсёй Польскай арміі. Мінскі стралковы полк быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк, а 2-гі пяхотны полк — у 29-ы палявы артылерыйскі полк. Восенню 1921 года 1-я і 2-я Літоўска-Беларускія пяхотныя дывізіі былі перанумараваны ў 19-ю пяхотную дывізію і 29-ю пяхотную дывізію. Нягледзячы на тое, што войска Сярэдняй Літвы дзейнічала самастойна, яна ўваходзіла ў аператыўную структуру 2-й Польскай арміі, працягваючы функцыянаваць як [[Аператыўная група «Беняконі»]] {{Sfn|Łach|2014}} . 30 лістапада генерал Жалігоўскі распусціў Вярхоўнае камандаванне Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Камандаванне Сярэднелітоўскай арміі пад кіраўніцтвам генерала Канаржэўскага. Ён таксама распусціў канцылярыю генеральнага ад’ютанта Вярхоўнага камандуючага Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Прадстаўніцтва Камандавання Сярэднелітоўскай арміі пры Часовай кіруючай камісіі для ўзгаднення інтарэсаў ваеннай і грамадзянскай адміністрацый. {{Sfn|Łach|2014}} Калі Сярэднелітоўская армія аб’ядналася з Польшчай у красавіку 1922 года, прыкметы фармальнай асобнасці Сярэднелітоўскай арміі практычна зніклі. == Разгортванне падраздзяленняў аператыўнай групы «Беняконі» == Па стане на 27 кастрычніка 1921 г. {{Sfn|Łach|2014}} * Камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Віленскі полк стральцоў — Вільня ** Мінскі полк стральцоў — Вільня ** Каўнаскі полк стральцоў — Вільня ** 19-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 3-ці полк цяжкой артылерыі — Вільня * Камандаванне 29-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Гродзенскі полк стральцоў — Вільня ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі полк стральцоў]] — Беняконі *** 1-ы батальён стральцоў— Візгірды *** 2-і батальён стральцоў — Салечнікі *** 3-ці батальён стральцоў — Еразалімка ** Навагрудскі полк стральцоў — Вільня ** 29-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 29-я дывізіён цяжкой артылерыі III/3-ці пац — Вільня * Камандаванне 3-й кавалерыйскай брыгады — Вільня ** Камандаванне 10-га палка ўланаў — Ландварова *** 1 швадрон — Рудзішкі *** 2 швадрон— Ландварава *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон— Олькенікі *** кулямётны швадрон — Новыя Трокі *** тэхнічная швадрон — Свёнткі ** Камандаванне [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га палка ўланаў]] — Вільня *** 1-ы і 3-і швадрон, кулямётны швадрон, тэхнічны швадрон— Вільня *** 2 швадрон — Падбжэзе *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон — Грыцюны ** Камандаванне 23-га палка ўланаў — Мейшагола *** 1-швадрон — Медушкі *** 2-швадрон— Кемеле *** 3 і 4-швадроны — Падбжэзе, *** 3-швадрон — Трокі *** кулямётны эскадрон — Леонішкі *** тэхнічная швадрон — Мейшагола == Гл. таксама == * [[Бунт Жалігоўскага|Паўстанне Жалігоўскага]] * Польска-літоўскія адносіны * [[Польска-літоўская вайна]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Wiesław B. Łach: «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Lech Wyszczelski., Wojsko Polskie w latach 1918—1921, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006, ISBN 83-89729-56-3, OCLC 830813322 . * «Księga chwały piechoty»: komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992 * «Księga jazdy polskiej»: pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993 [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Польская рэспубліка 1918 -1939]] rz1mfs619xvv9p6gyhywtwbgf41gl9x 5120294 5120281 2026-04-03T08:06:59Z M.L.Bot 261 5120294 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka_Honorowa_Wojsk_Litwy_Środkowej.jpg|міні|220x220пкс|Знак гонару войска Сярэдняй Літвы]] [[Файл:Flag_of_Central_Lithuania_1920.svg|міні|220x220пкс|[[Сцяг Сярэдняй Літвы]]]] [[Файл:Rzeczpospolita_Central_Lithuania.png|міні|220x220пкс|Тэрыторыя Цэнтральнай Літвы]] '''Армія Сярэдняй Літвы,''' Войска Цэнтральнай Літвы, пол. '''Wojsko Litwy Środkowej''' — узброеныя сілы дзяржавы, абвешчанай генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] [[12 кастрычніка]] [[1920|1920 года]]. Набіралася з мясцовага насельніцтва каталіцкага і праваслаўнага веравызнання, польскай і беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці. Ад самага пачатку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] у складзе польскага войска фармаваліся вайсковыя часткі, куды набіраліся і дзе служылі беларусы і паланізаваная шляхта Беларусі і Літвы. Дзеля забеспячэння кантролю іх разбаўлялі этнічна польскімі афіцэрамі і навабранцамі з карэннапольскіх земляў. У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі польскага войска, якія атрымалі назвы [[1-я Літоўска-беларуская дывізія|Першая]] і [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|Другая]] Літоўска-Беларуская. Атрымаўшы падтрымку ад ураджэнца Віленшчыны Ю. Пілсудскага, які задумаў стварыць федэрацыю з Заходняй (Ковенскай, Жамойцкай), Сярэдняй (Віленшчына) і Усходняй Літвы (Беларусь) і польскае забеспячэнне вырашылі «рэалізаваць права на самавызначэнне». Паколькі і адроджаная Польшча і Літва былі саюзнікамі Антанты, а паланізаваная шляхта і сяляне рэзка адмаўлялі прэтэнзіі літоўцаў на свае землі і не жадала вучыць літоўскай мовы, канфлікт дайшоў да фармавання войскаў, да якога далучаліся не толькі мясцовыя але і польскія дабраахвотнікі і афіцэры. пры актыўнай падтрымцы [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілскудскага]] адбыўся «[[бунт Жалігоўскага]]» і [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] восені 1620 г. у якой фармальна беларуска-польскія войскі хутка разбіла войскі [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. З абвяшчэннем генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] стварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] армія, якой ён камандаваў і якая ўдзельнічала ў [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні»,]] аўтаматычна стала Арміяй Сярэдняй Літвы. Памеры таго як адбывалася палітычная інтэграцыя Сярэдняй Літвы ў склад Польшчы, войска канчаткова страціла аўтаномнасцть і ўключылася ў склад польскага войска. == Першапачатковы склад войскаў == * [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская пяхотная дывізія]] ** [[1-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|1-я пяхотная брыгада]] *** [[85-ы Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]] *** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі стралковы пол]]<nowiki/>[[86-ы пяхотны полк|к]] ** [[2-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|2-я пяхотная брыгада]] *** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] *** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 1-ы Літоўска-Беларускі палявы артылерыйскі полк * дывізіён конных стралкоў * 1-я саперная рота * [[Група маёра Касцялкоўскага, Беняконьская група]] * крэсовы батальён * дывізія 216 палявога артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|дывізія кавалерыі]]. == Ваенныя аперацыі == Пасля заняцця Вільні Вярхоўны галоўнакамандуючы войскам Сярэдняй Літвы генерал С. Жалігоўскі загадаў войскам перайсці на лінію: [[Трокі|Новыя Трокі]] — [[Kraso|Краса]] — Рыконты і Бондары — Рэша (Авіжэне) — [[Czerwony Dwór (Rzesza)|Чырвоны Двор]] . Да [[29 лістапада]] 1920 г., калі быў заключаны Ковенскі мірны дагавор, Цэнтральная Літва знаходзілася ў стане неабвешчанай вайны з Літоўскай Рэспублікай ''(Каўнаскай Літвой).'' == 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы == Падчас баёў Сярэднелітоўская армія была рэарганізаваная. 16 кастрычніка 1920 года быў сфарміраваны 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы. Камандзірам корпуса стаў генерал [[Ян Рандкоўскі]], які раней камандаваў 1-й [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускай дывізіяй]]. * Камандаванне ** [[камандзір]] — генерал [[Ян Рандкоўскі]] * Штаб ** Начальнік штаба — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] ** Інтэндант — выконваючы абавязкі маёра памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа]] ** Начальнік IV аддзела — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] * 1-я дывізія (Віленская пяхотная брыгада) ** [[85 Віленскі полк|Віленскі полк стральцоў]] ** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі полк стралкоў]] * [[2-я дывізія (2-я Гродзенская пяхотная брыгада)]] ** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] ** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 3-цяя дывізія ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] ** [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскі стралковы полк]] * [[Нёманская пяхотная брыгада|3-я Нёманская пяхотная брыгада]] ** 5-ы добраахвотніцкі стралковы полк ** 6-ы разведвальны стралковы полк (пасля роспуску 3-й брыгады і 5-га добраахвотніцкага палка стаў самастойнай адзінкай) ** дзве роты 77-га пяхотнага палка * 1-я артылерыйская брыгада ** 1-ы лёгкі артылерыйскі полк ** два дывізіёны 216-га лёгкага артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|кавалерыйская дывізія войска Сярэдняй Літвы]] * [[Брыгада рэзерву войска Сярэдняй Літвы|Рэзервовая брыгада войска Сярэдняй Літвы]] * сапёрны батальён * узвод бронеаўтамабіляў * службы і ўстановы == Камплектаванне кіруючых пасад у войску Сярэдняй Літвы == [[Файл:Zeligowski_LOC_31862u.jpg|міні|232x232пкс|[[Генерал]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] ([[1865]]—[[1947]]), камандуючы аперацыяй па захопе [[Вільня|Вільні]] ў [[кастрычнік]]у [[1920|1920 г.]]]] Сакавік 1921 г. * [[Камандзір|Галоўнакамандуючы]] — генерал-падпаручнік [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] * Афіцэр па парадку і сувязі з ND WP — капітан Эдвард Перковіч * Камандуючы Групай войскаў — генерал-падпаручнік [[Антоні Лангін Бараноўскі]] * Начальнік штаба — падпалкоўнік Ежы Ферэк-Блешыньскі, пазней маёр Кордзіян Юзэф Заморскі * начальнік I аддзела (арганізацыйнага) — маёр Зыгмунт Кучынскі * Начальнік II аддзела (інфармацыя) — маёр [[Марыян Зындрам-Касцялкоўскі]] * Начальнік III аддзела (аператыўнага) — капітан Уладзіслаў Гадомскі * Выканаўца абавязкаў начальніка IV аддзела (матэрыяльнага забеспячэння) — капітан Ян Рымша * Начальнік аддзела V (персанал) — лейтэнант Ян Лепкоўскі * Інспектар артылерыі — генерал-лейтэнант Казімір Радзівіловіч * Квартырмайстар групы — генерал-лейтэнант Аляксандр Антонавіч * інтэндант — палкоўнік Генрык Эўгеніюш Сацэвіч * Начальнік медыцынскай службы — падпалкоўнік Віктар Малешэўскі * начальнік ветэрынарнай медыцыны — маёр Станіслаў Бакун, вет. * кіраўнік Вышэйшай кантрольнай палаты — палкоўнік Браніслаў Вендзягольскі * Палявы біскуп Цэнтральна-Літоўскага войска — біскуп Уладзіслаў Бандурскі * Камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й ДЛБ]] — генерал-лейтэнант [[Уладзіслаў Бейнар]] * Камандзір [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й ДЛБ]] — 2-і генерал-лейтэнант Мікалай Асікоўскі У красавіку 1921 года намеснікам генерала Жалігоўскага быў прызначаны генерал-лейтэнант Даніэль Канаржэўскі . 1 снежня 1921 года ён стаў галоўнакамандуючым войска Сярэдняй Літвы. Ён займаў гэтую пасаду да аб’яднання Цэнтральнай Літвы з Польшчай. == У апошні перыяд існавання == Войска Сярэдняй Літвы фактычна была аўтаномнай часткай узброеных сіл Рэспублікі Польшча. Ужо ў верасні 1921 года палкі Цэнтральна-Літоўскай арміі пачалі перайменоўвацца ў адпаведнасці з сістэмай нумарацыі, устаноўленай для ўсёй Польскай арміі. Мінскі стралковы полк быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк, а 2-гі пяхотны полк — у 29-ы палявы артылерыйскі полк. Восенню 1921 года 1-я і 2-я Літоўска-Беларускія пяхотныя дывізіі былі перанумараваны ў 19-ю пяхотную дывізію і 29-ю пяхотную дывізію. Нягледзячы на тое, што войска Сярэдняй Літвы дзейнічала самастойна, яна ўваходзіла ў аператыўную структуру 2-й Польскай арміі, працягваючы функцыянаваць як [[Аператыўная група «Беняконі»]] {{Sfn|Łach|2014}} . 30 лістапада генерал Жалігоўскі распусціў Вярхоўнае камандаванне Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Камандаванне Сярэднелітоўскай арміі пад кіраўніцтвам генерала Канаржэўскага. Ён таксама распусціў канцылярыю генеральнага ад’ютанта Вярхоўнага камандуючага Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Прадстаўніцтва Камандавання Сярэднелітоўскай арміі пры Часовай кіруючай камісіі для ўзгаднення інтарэсаў ваеннай і грамадзянскай адміністрацый. {{Sfn|Łach|2014}} Калі Сярэднелітоўская армія аб’ядналася з Польшчай у красавіку 1922 года, прыкметы фармальнай асобнасці Сярэднелітоўскай арміі практычна зніклі. == Разгортванне падраздзяленняў аператыўнай групы «Беняконі» == Па стане на 27 кастрычніка 1921 г. {{Sfn|Łach|2014}} * Камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Віленскі полк стральцоў — Вільня ** Мінскі полк стральцоў — Вільня ** Каўнаскі полк стральцоў — Вільня ** 19-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 3-ці полк цяжкой артылерыі — Вільня * Камандаванне 29-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Гродзенскі полк стральцоў — Вільня ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі полк стральцоў]] — Беняконі *** 1-ы батальён стральцоў— Візгірды *** 2-і батальён стральцоў — Салечнікі *** 3-ці батальён стральцоў — Еразалімка ** Навагрудскі полк стральцоў — Вільня ** 29-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 29-я дывізіён цяжкой артылерыі III/3-ці пац — Вільня * Камандаванне 3-й кавалерыйскай брыгады — Вільня ** Камандаванне 10-га палка ўланаў — Ландварова *** 1 швадрон — Рудзішкі *** 2 швадрон— Ландварава *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон— Олькенікі *** кулямётны швадрон — Новыя Трокі *** тэхнічная швадрон — Свёнткі ** Камандаванне [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га палка ўланаў]] — Вільня *** 1-ы і 3-і швадрон, кулямётны швадрон, тэхнічны швадрон— Вільня *** 2 швадрон — Падбжэзе *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон — Грыцюны ** Камандаванне 23-га палка ўланаў — Мейшагола *** 1-швадрон — Медушкі *** 2-швадрон— Кемеле *** 3 і 4-швадроны — Падбжэзе, *** 3-швадрон — Трокі *** кулямётны эскадрон — Леонішкі *** тэхнічная швадрон — Мейшагола == Гл. таксама == * [[Бунт Жалігоўскага|Паўстанне Жалігоўскага]] * Польска-літоўскія адносіны * [[Польска-літоўская вайна]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Wiesław B. Łach: «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Lech Wyszczelski., Wojsko Polskie w latach 1918—1921, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006, ISBN 83-89729-56-3, OCLC 830813322 . * «Księga chwały piechoty»: komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992 * «Księga jazdy polskiej»: pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993 [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Польская рэспубліка 1918 -1939]] jwq6ngnw00p1te4dchdv7t7ld33tl9p 5120311 5120294 2026-04-03T08:22:00Z M.L.Bot 261 5120311 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka_Honorowa_Wojsk_Litwy_Środkowej.jpg|міні|220x220пкс|Знак гонару войска Сярэдняй Літвы]] [[Файл:Flag_of_Central_Lithuania_1920.svg|міні|220x220пкс|[[Сцяг Сярэдняй Літвы]]]] [[Файл:Rzeczpospolita_Central_Lithuania.png|міні|220x220пкс|Тэрыторыя Цэнтральнай Літвы]] '''Армія Сярэдняй Літвы,''' Войска Цэнтральнай Літвы, пол. '''Wojsko Litwy Środkowej''' — узброеныя сілы дзяржавы, абвешчанай генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] [[12 кастрычніка]] [[1920|1920 года]]. Набіралася з мясцовага насельніцтва каталіцкага і праваслаўнага веравызнання, польскай і беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці. Ад самага пачатку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] у складзе польскага войска фармаваліся вайсковыя часткі, куды набіраліся і дзе служылі беларусы і паланізаваная шляхта Беларусі і Літвы. Дзеля забеспячэння кантролю іх разбаўлялі этнічна польскімі афіцэрамі і навабранцамі з карэннапольскіх земляў. У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі польскага войска, якія атрымалі назвы [[1-я Літоўска-беларуская дывізія|Першая]] і [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|Другая]] Літоўска-Беларуская. Атрымаўшы падтрымку ад ураджэнца Віленшчыны Ю. Пілсудскага, які задумаў стварыць федэрацыю з Заходняй (Ковенскай, Жамойцкай), Сярэдняй (Віленшчына) і Усходняй Літвы (Беларусь) і польскае забеспячэнне вырашылі «рэалізаваць права на самавызначэнне». Паколькі і адроджаная Польшча і Літва былі саюзнікамі Антанты, а паланізаваная шляхта і сяляне рэзка адмаўлялі прэтэнзіі літоўцаў на свае землі і не жадала вучыць літоўскай мовы, канфлікт дайшоў да фармавання войскаў, да якога далучаліся не толькі мясцовыя але і польскія дабраахвотнікі і афіцэры. пры актыўнай падтрымцы [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілскудскага]] адбыўся «[[бунт Жалігоўскага]]» і [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] восені 1620 г. у якой фармальна беларуска-польскія войскі хутка разбіла войскі [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. З абвяшчэннем генералам [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыянам Жалігоўскім]] стварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] армія, якой ён камандаваў і якая ўдзельнічала ў [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні»,]] аўтаматычна стала Арміяй Сярэдняй Літвы. Памеры таго як адбывалася палітычная інтэграцыя Сярэдняй Літвы ў склад Польшчы, войска канчаткова страціла аўтаномнасцть і ўключылася ў склад польскага войска. == Першапачатковы склад войскаў == * [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская пяхотная дывізія]] ** [[1-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|1-я пяхотная брыгада]] *** [[85-ы Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]] *** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі стралковы пол]]<nowiki/>[[86-ы пяхотны полк|к]] ** [[2-я пяхотная брыгада Сярэдняй Літвы|2-я пяхотная брыгада]] *** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] *** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 1-ы Літоўска-Беларускі палявы артылерыйскі полк * дывізіён конных стралкоў * 1-я саперная рота * [[Група маёра Касцялкоўскага, Беняконьская група]] * крэсовы батальён * дывізія 216 палявога артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|дывізія кавалерыі]]. == Ваенныя аперацыі == Пасля заняцця Вільні Вярхоўны галоўнакамандуючы войскам Сярэдняй Літвы генерал С. Жалігоўскі загадаў войскам перайсці на лінію: [[Трокі|Новыя Трокі]] — [[Kraso|Краса]] — Рыконты і Бондары — Рэша (Авіжэне) — [[Czerwony Dwór (Rzesza)|Чырвоны Двор]] . Да [[29 лістапада]] 1920 г., калі быў заключаны Ковенскі мірны дагавор, Цэнтральная Літва знаходзілася ў стане неабвешчанай вайны з Літоўскай Рэспублікай ''(Каўнаскай Літвой).'' == 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы == Падчас баёў Сярэднелітоўская армія была рэарганізаваная. 16 кастрычніка 1920 года быў сфарміраваны 1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы. Камандзірам корпуса стаў генерал [[Ян Рандкоўскі]], які раней камандаваў 1-й [[Літоўска-Беларуская дывізія|Літоўска-Беларускай дывізіяй]]. * Камандаванне ** [[камандзір]] — генерал [[Ян Рандкоўскі]] * Штаб ** Начальнік штаба — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] ** Інтэндант — выконваючы абавязкі маёра памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа]] ** Начальнік IV аддзела — выконваючы абавязкі маёра памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] * 1-я дывізія (Віленская пяхотная брыгада) ** [[85-ы Віленскі полк|Віленскі полк стральцоў]] ** [[86-ы пяхотны полк|Мінскі полк стралкоў]] * [[2-я дывізія (2-я Гродзенская пяхотная брыгада)]] ** [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Навагрудскі стралковы полк]] ** [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскі стралковы полк]] * 3-цяя дывізія ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] ** [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскі стралковы полк]] * [[Нёманская пяхотная брыгада|3-я Нёманская пяхотная брыгада]] ** 5-ы добраахвотніцкі стралковы полк ** 6-ы разведвальны стралковы полк (пасля роспуску 3-й брыгады і 5-га добраахвотніцкага палка стаў самастойнай адзінкай) ** дзве роты 77-га пяхотнага палка * 1-я артылерыйская брыгада ** 1-ы лёгкі артылерыйскі полк ** два дывізіёны 216-га лёгкага артылерыйскага палка * [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|кавалерыйская дывізія войска Сярэдняй Літвы]] * [[Брыгада рэзерву войска Сярэдняй Літвы|Рэзервовая брыгада войска Сярэдняй Літвы]] * сапёрны батальён * узвод бронеаўтамабіляў * службы і ўстановы == Камплектаванне кіруючых пасад у войску Сярэдняй Літвы == [[Файл:Zeligowski_LOC_31862u.jpg|міні|232x232пкс|[[Генерал]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] ([[1865]]—[[1947]]), камандуючы аперацыяй па захопе [[Вільня|Вільні]] ў [[кастрычнік]]у [[1920|1920 г.]]]] Сакавік 1921 г. * [[Камандзір|Галоўнакамандуючы]] — генерал-падпаручнік [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] * Афіцэр па парадку і сувязі з ND WP — капітан Эдвард Перковіч * Камандуючы Групай войскаў — генерал-падпаручнік [[Антоні Лангін Бараноўскі]] * Начальнік штаба — падпалкоўнік Ежы Ферэк-Блешыньскі, пазней маёр Кордзіян Юзэф Заморскі * начальнік I аддзела (арганізацыйнага) — маёр Зыгмунт Кучынскі * Начальнік II аддзела (інфармацыя) — маёр [[Марыян Зындрам-Касцялкоўскі]] * Начальнік III аддзела (аператыўнага) — капітан Уладзіслаў Гадомскі * Выканаўца абавязкаў начальніка IV аддзела (матэрыяльнага забеспячэння) — капітан Ян Рымша * Начальнік аддзела V (персанал) — лейтэнант Ян Лепкоўскі * Інспектар артылерыі — генерал-лейтэнант Казімір Радзівіловіч * Квартырмайстар групы — генерал-лейтэнант Аляксандр Антонавіч * інтэндант — палкоўнік Генрык Эўгеніюш Сацэвіч * Начальнік медыцынскай службы — падпалкоўнік Віктар Малешэўскі * начальнік ветэрынарнай медыцыны — маёр Станіслаў Бакун, вет. * кіраўнік Вышэйшай кантрольнай палаты — палкоўнік Браніслаў Вендзягольскі * Палявы біскуп Цэнтральна-Літоўскага войска — біскуп Уладзіслаў Бандурскі * Камандзір [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й ДЛБ]] — генерал-лейтэнант [[Уладзіслаў Бейнар]] * Камандзір [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й ДЛБ]] — 2-і генерал-лейтэнант Мікалай Асікоўскі У красавіку 1921 года намеснікам генерала Жалігоўскага быў прызначаны генерал-лейтэнант Даніэль Канаржэўскі . 1 снежня 1921 года ён стаў галоўнакамандуючым войска Сярэдняй Літвы. Ён займаў гэтую пасаду да аб’яднання Цэнтральнай Літвы з Польшчай. == У апошні перыяд існавання == Войска Сярэдняй Літвы фактычна была аўтаномнай часткай узброеных сіл Рэспублікі Польшча. Ужо ў верасні 1921 года палкі Цэнтральна-Літоўскай арміі пачалі перайменоўвацца ў адпаведнасці з сістэмай нумарацыі, устаноўленай для ўсёй Польскай арміі. Мінскі стралковы полк быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк, а 2-гі пяхотны полк — у 29-ы палявы артылерыйскі полк. Восенню 1921 года 1-я і 2-я Літоўска-Беларускія пяхотныя дывізіі былі перанумараваны ў 19-ю пяхотную дывізію і 29-ю пяхотную дывізію. Нягледзячы на тое, што войска Сярэдняй Літвы дзейнічала самастойна, яна ўваходзіла ў аператыўную структуру 2-й Польскай арміі, працягваючы функцыянаваць як [[Аператыўная група «Беняконі»]] {{Sfn|Łach|2014}} . 30 лістапада генерал Жалігоўскі распусціў Вярхоўнае камандаванне Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Камандаванне Сярэднелітоўскай арміі пад кіраўніцтвам генерала Канаржэўскага. Ён таксама распусціў канцылярыю генеральнага ад’ютанта Вярхоўнага камандуючага Сярэднелітоўскай арміі і стварыў Прадстаўніцтва Камандавання Сярэднелітоўскай арміі пры Часовай кіруючай камісіі для ўзгаднення інтарэсаў ваеннай і грамадзянскай адміністрацый. {{Sfn|Łach|2014}} Калі Сярэднелітоўская армія аб’ядналася з Польшчай у красавіку 1922 года, прыкметы фармальнай асобнасці Сярэднелітоўскай арміі практычна зніклі. == Разгортванне падраздзяленняў аператыўнай групы «Беняконі» == Па стане на 27 кастрычніка 1921 г. {{Sfn|Łach|2014}} * Камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Віленскі полк стральцоў — Вільня ** Мінскі полк стральцоў — Вільня ** Каўнаскі полк стральцоў — Вільня ** 19-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 3-ці полк цяжкой артылерыі — Вільня * Камандаванне 29-й пяхотнай дывізіі — Вільня ** Гродзенскі полк стральцоў — Вільня ** [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі полк стральцоў]] — Беняконі *** 1-ы батальён стральцоў— Візгірды *** 2-і батальён стральцоў — Салечнікі *** 3-ці батальён стральцоў — Еразалімка ** Навагрудскі полк стральцоў — Вільня ** 29-ы полк палявой артылерыі — Вільня ** 29-я дывізіён цяжкой артылерыі III/3-ці пац — Вільня * Камандаванне 3-й кавалерыйскай брыгады — Вільня ** Камандаванне 10-га палка ўланаў — Ландварова *** 1 швадрон — Рудзішкі *** 2 швадрон— Ландварава *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон— Олькенікі *** кулямётны швадрон — Новыя Трокі *** тэхнічная швадрон — Свёнткі ** Камандаванне [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га палка ўланаў]] — Вільня *** 1-ы і 3-і швадрон, кулямётны швадрон, тэхнічны швадрон— Вільня *** 2 швадрон — Падбжэзе *** 3 швадрон — Трокі *** 4 швадрон — Грыцюны ** Камандаванне 23-га палка ўланаў — Мейшагола *** 1-швадрон — Медушкі *** 2-швадрон— Кемеле *** 3 і 4-швадроны — Падбжэзе, *** 3-швадрон — Трокі *** кулямётны эскадрон — Леонішкі *** тэхнічная швадрон — Мейшагола == Гл. таксама == * [[Бунт Жалігоўскага|Паўстанне Жалігоўскага]] * Польска-літоўскія адносіны * [[Польска-літоўская вайна]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Wiesław B. Łach: «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Lech Wyszczelski., Wojsko Polskie w latach 1918—1921, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006, ISBN 83-89729-56-3, OCLC 830813322 . * «Księga chwały piechoty»: komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992 * «Księga jazdy polskiej»: pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993 [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Польская рэспубліка 1918 -1939]] i47hd14tmzhkbaa8ienk3ihyioj2qt5 0 804436 5119964 5119936 2026-04-02T12:03:31Z M.L.Bot 261 5119964 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = TDK PGM (TDK) |лагатып = |тып = [[публічная кампанія]] ({{tyo|6762}}, {{nyse|TDK}}, {{lse|TDK}}) |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = {{lang-en2|Life on Record}} (літаральна «Жыццё ў рэжыме запісу», «Жыццё на плёнку») |заснавана = [[1935]] |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Токіо]], [[Японія]] |ключавыя фігуры = Прэзідэнт: Takehiro Kamigama |галіна = |прадукцыя = [[Blu-ray]], [[USB-назапашвальнік|USB-назапашвальнікі]], электронныя кампаненты, крыніцы сілкавання |абарот = {{profit}} [[¥]]866 мільярдаў (2008) |НДДКР = |аперацыйны прыбытак = {{profit}} [[¥]]87 мільярдаў (2008) |чысты прыбытак = {{profit}} [[¥]]71 мільярд (2008) |колькасць супрацоўнікаў = 53,923<ref>[http://www.google.com/finance?q=TYO%3A6762 6762 — TDK CORPORATION — Google Finance<!-- Bot generated title -->]</ref> }} '''TDK Corporation''' — транснацыянальная [[Японія|японская]] кампанія, якая займаецца вытворчасцю электронных кампанентаў і носьбітаў інфармацыі. Назва кампаніі паходзіць з першапачатковай японскай назвы: '''T'''okyo '''D'''enki '''K'''agaku — ''Такійская электроніка і хімікаты''. Акцыі кампаніі размешчаныя на [[Такійская фондавая біржа|Такійскай фондавай біржы]] і ўваходзяць у індэксы [[Nikkei 225]] і TOPIX. == Гісторыя == TDK была заснавана ў Японіі 7 снежня 1935 года для вытворчасці матэрыялу пад назвай ферыт, вынайдзенага вучонымі Такійскага тэхналагічнага інстытута ({{lang-en|Tokyo Institute of Technology}}) у 1930 годзе. У 1952 годзе TDK пачала вытворчасць [[Магнітная стужка|магнітных стужак]], а пазней, у 1966 годзе, вытворчасць [[Кампакт-касета|кампакт-касет]], дзякуючы якім кампанія і атрымала шырокую вядомасць.<ref name="tdk-jap-hist">{{cite web|title=TDK Japan site: corporate history|url=http://www.tdk.co.jp/teaae01/aae10000.htm|archive-url=https://www.webcitation.org/66Azqzr8U?url=http://www.global.tdk.com/about_tdk/our_history/|archive-date=2012-03-15|url-status=dead}}</ref> Першы офіс TDK ў [[ЗША|Злучаных Штатах]] быў створаны ў 1965 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у,<ref name="corp history aae10000">{{cite web|title=TDK Japan site: corporate history|url=http://www.tdk.co.jp/teaae01/aae10000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327015802/http://www.tdk.co.jp/teaae01/aae10000.htm|archive-date=2017-03-27}}</ref> еўрапейскія аперацыі пачаліся ў 1970 годзе з офіса ў [[Франкфурт|Франкфурце]], [[Заходняя Германія]].<ref>{{cite web|title=TDK Europe site: corporate history|url=http://www.tdk-europe.com/en/corporate/history.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017050300/http://www.tdk-europe.com/en/corporate/history.php|archive-date=2007-10-17}}</ref> У 1980-х гадах кампанія была спонсарам [[ФК Аякс Амстэрдам|футбольнага клуба Аякс]], у той час Аякс выйграў [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА]] ў 1987 годзе. У 2004 годзе TDK стала першым вытворцам носьбітаў інфармацыі, які далучыўся да распрацоўкі [[Blu-ray Disc|Blu-ray дыскаў]]<ref name="tdk-jap-hist" />. У 2006 годзе TDK спыніла вытворчасць [[CD]] і [[DVD]], перакінуўшы ўсе сілы на выпуск Blu-ray дыскаў. У канцы 2007 года кампанія {{нп5|Imation}} набыла ў TDK права на выкарыстанне назвы {{lang-en2|TDK Life On Record}} пры вытворчасці магнітных стужак, аптычных і дыскавых назапашвальнікаў, аксесуараў. Станам на 2012 год TDK выпускала шырокі спектр носьбітаў інфармацыі: магнітных, аптычных і [[USB-назапашвальнік]]аў<ref>{{cite web|title=TDK Europe site|url=http://www.tdk-media.eu/en/|archiveurl=https://www.webcitation.org/68DleD4Ke?url=http://www.tdkperformance.com/en-eu/|archivedate=2012-06-06|deadurl=yes}}</ref>. Таксама кампанія выпускала навушнікі для праслухоўвання музыкі і гарнітуры для мабільных прылад. З 2000-х гадоў TDK спецыялізуецца на распрацоўцы, вытворчасці і продажы электронных кампанентаў, элементаў [[Цвёрды дыск|цвёрдых дыскаў]], а таксама блокаў сілкавання. == Прадукцыя кампаніі == <gallery> File:TDK D60 1979.JPG|[[Аўдыякасета]] D60 1979 года File:TDK MA60 001.jpg|Аўдыякасета MA60 выпуску 1990-1992 гадоў File:TDK D C180 cassette.jpg|Аўдыякасета D-C180 File:VHS-C 02.JPG|[[Відэакасета]] VHS-C File:TDK blank DVD.JPG|[[DVD-дыск]] TDK File:Minidisk01.jpg|[[MiniDisc]] File:TDK DC4-150-9262.jpg|Картрыдж DDS-3 File:A VHS TDK HS cassette.jpg|Відэакасета HS VHS </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.tdk.com/ }}{{ref-en}} * [https://www.tdk.com/museum/en/ Музей гісторыі кампаніі]{{ref-en}} {{Nikkei 225}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Японіі]] 5awolu908mijo8t9any6lziuoywkjwa 0 804443 5119984 5115977 2026-04-02T12:32:08Z J-ka Zadzvinski 5766 дапаўненне 5119984 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць не падмацаваны крыніцамі}} '''Грэгары Борці Проміс Ньюман''' ({{lang-en|Gregory Bortey Promise Newman}}; нар.{{ДН|16|08|1995}}, горад [[Нунгуа]], [[Вялікая Акра]], [[Гана]]) — [[Гана|ганскі]] музыкант, спявак і аўтар песень, вядомы пад сцэнічным псеўданімам '''King Promise'''<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Стварае песні ў стылях [[афрабітс]] (хіплайф), [[хайлайф]], [[R&B]] і [[хіп-хоп]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У [[2025]] годзе стаў уладальнікам прэстыжнага звання «Артыст года» ад [[Гана|ганскай]] музычнай прэміі «Telecel Ghana Music Awards» (TGMA), болей шырока вядомай як «[[The Ghana Music Awards]]»<ref name="TGMA">{{cite web|url = https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|title = An Unforgettable Night of Music & Honors: King Promise Thrills at «A Nite with Artiste of the Year»|first = |last = |authorlink = |date = 2025-06-19|work = Ghanamusicawards.com/|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250710081729/https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|archive-date = 2025-07-10|access-date = 2026-04-02|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Паходжанне і сям’я == Грэгары Борці Проміс Ньюман нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1995]] года ў горадзе Нунгуа (Nungua) — [[прадмесце|прыгарадзе]] [[Акра|Акры]], сталіцы [[Гана|Ганы]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Бацька — Фрэнсіс Ньюман, [[прадпрымальнік|бізнесмэн]]; маці — Анджэла Куайе, гандлярка<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У канцы 2020 года ў Інтэрнеце з'явілася відэа, на якім бачна, як Грэгары Ньюман звязвае сябе з дачкой. Падрабязнасці пра маці дзіцяці застаюцца невядомымі, паколькі спявак аддае перавагу хаваць сваё сямейнае жыццё ад грамадскасці<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Ходзяць чуткі пра яго адносіны з Серваа Аміхера (Serwaa Amihere), вядомай ганскай [[журналіст]]кай<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Абодва былі заўважаны разам, што прывяло да спекуляцый, але Грэгары Ньюман абверг гэтыя чуткі, падкрэсліўшы, што ён засяроджаны на музыцы, і заявіўшы, што Серваа Аміхера не яго дзяўчына<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Адукацыя == У Гане правёў сваё дзяцінства і юнацтва. Пачатковую адукацыю атрымаў у Акадэміі Дэ Кінгз (De Kings Academy) для дзяцей<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Пазней паступіў у сярэднюю школу ў Нунгуа (Nungua Senior High School), размешчаную ў прыгарадзе Акры (Гана). Пасля заканчэння сярэдняй школы зрабіў перапынак у фармальнай адукацыі, каб рабіць музычную кар'еру. Ужо вядомым музыкантам ён працягнуў сваю адукацыю ў ганскім прыватным Цэнтральным універсітэце (Central University, Ghana), дзе атрымаў ступень бакалаўра бізнес-адміністравання<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. == Творчы шлях у музыцы == З юных гадоў быў захоплены [[музыка]]й, хоць не планаваў займацца ёй прафесійна<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Бацька Фрэнсіс Ньюман аказаў вялікі ўплыў на станаўленне свайго сына як музыканта і спевака, паколькі Грэгары Ньюман вырас, слухаючы, як бацька Фрэнсіс бацька выконвае эклектычны жанр класічнай музыкі<ref>[https://genius.com/artists/King-promise King Promise]</ref>. Бацька быў «памяшаны на музыцы» і, сам таго не жадаючы, дапамог сфармаваць жанравыя і культурныя густы свайго сына ў дзяцінстве: пазнаёміў яго з усім — ад рэгі да R&B, ад бойбэндаў да ганскага хайлайфа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары ў дзяцінстве нават не падазраваў, што гэты ранні запал да музыкі сфармуе яго будучыню як музыканта<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Уплыў бацькі на музычны густ сына выліўся ў тое, што музыка сына стала характэрным спалучэннем электроннай музыкі і афрабітса<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. У школьныя гады пасля імправізацыі падчас студыйнай музычнай сесіі ў свайго сябра, яго цікаўнасць і неўтаймаваны талент праявіліся прама ў студыі<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачаў ствараць уласныя песні і супрацоўнічаць з прадзюсарамі. У апошні год вучобы ў сярэдняй школе ў Нунгуа дырэктар нават аднойчы пачуў, як Грэгары Проміс спявае ў класе, і прымусіў яго далучыцца да школьнага хору на апошні семестр<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачынаў сваю музычную кар’еру пад псеўданімам «Boy P»<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>, але пазней змяніў яго на «King Promise» пасля падпісання кантракту с лэйблам «Legacy Life Entertainment», якім кіруе Гервін Охене Аддо (Gervin Ohene Addo)<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Псеўданім «King Promise» змяшчае імя «Проміс», якое маецца ў поўным імі артыста «Грэгары Борці Проміс Ньюман»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Пра сваю музычную творчасць King Promise выказаўся так: «I’m here to supply the vibes, I’m the vibe supplier («Я тут для таго, каб ствараць атмасферу, я забеспячальнік вайба»<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Хоча, каб людзі вынялі з яго музыкі магутную сумесь шчасця, танцаў, [[смех]]у і адзінства<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Стыль яго музыкі спалучае ў сабе традыцыйныя ганскія матывы ў стылі хайлайф з сучаснымі рытмамі афрапопа, R&B і хіп-хопа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise карыстаецца неймаверна шырокім спектрам гукаў і атрымлівае асалоду ад іх, як у сваёй уласнай акустыцы, так і ў працэсе творчасці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Нягледзячы на тое, што з цягам часу гучанне яго песень змяняецца, ён атрымлівае творчы пад’ём з усяго, што яго акружае, і піша песні пра ўсё — ад кахання да мітусні, вечарынак і сям'і<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Агульнае ўражанне ад яго музыкі — чыстая, інтуітыўная асалода<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Пачаў сваю музычную дзейнасць у 2016 годзе такімі песнямі як «So Special» і «No Problem»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Папулярнасць імкліва пайшла ў гару, калі ў тым жа 2016 годзе артыст выпусціў свой першы сінгл «Thank God» з удзелам брытанска-ганскага спевака Fuse ODG, спрадзюсараваны спеваком Killbeatz<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Гэты трэк стаў паваротным момантам у яго кар'еры — прынёс першую славу ў аматараў [[афрабітс]]а за ўнікальнае гучанне музыкі і пранікнёны [[голас]]; а сцэнічны псеўданім «King Promise» стаў сінонімам імкнення да велічы ў музычнай індустрыі<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. King Promise прыцягнуў значную ўвагу сваім хітом «Oh Yeah» у 2017 годзе<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Затым ён выпусціў іншыя папулярныя трэкі, такія як «Selfish», «CCTV» з удзелам ганскіх спевакоў Sarkodie і Mugeez, і «Abena», якія ўзначалілі музычныя чарты і дапамаглі яму стварыць адданую фанацкую базу<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Пасля афіцыйнага выпуску музыкі ў 2017 годзе, спачатку на музычным сэрвісе «Soundcloud», а затым, у канчатковым выніку, на ўсіх струменевых сэрвісах, колькасць прыхільнікаў музыканта пачала расці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. 5 ліпеня 2019 года спявак выпусціў свой першы альбом пад назвай «as Promised»<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У запісе альбома прынялі ўдзел такія міжнародныя артысты як Wizkid і Simi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У 2021 годзе King Promise выпусціў яшчэ адзін папулярны трэк, «Slow Down», які стаў адным з галоўных хітоў у музычных чартах<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Ён таксама выпусціў сінглы «Ginger», «Ring My Line» з удзелам спевака Headie One і «Chop Life» з удзелам спевака Patoranking<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У цяперашні час King Promise супрацоўнічае з музычным лэйблам 5K Records, які базуецца ў Вялікабрытаніі, у партнёрстве з Sony Music UK<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўніцтва з лэйбламі 5K Records і Sony Music UK дапамагло яму пашырыць сваю аўдыторыю на міжнародным узроўні. У 2022 годзе тур з аншлагамі прайшоў у 21 горадзе<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе сінгл «Terminator» стаў сінглам № 1 у чарце Afrobeats на працягу больш за 10 тыдняў<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе музыкант стаў па сутнасці міжнароднай музычнай суперзоркай, які працягвае пакідаць свой след у музычнай культуры такімі песнямі як «Oh Yeah», «Commando» і сусветным хітом 2023 года «Terminator»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2024 годзе спявак выпусціў альбом пад назвай «True to Self». У запісе альбома прынялі ўдзел такія спевакі як FAVE, Fridayy, Gabzy, LADIPOE, Lasmid, Olivetheboy, Sarkodie і Shallipopi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. З’яўляецца хэдлайнерам уласнага штогадовага канцэрта ў Гане пад назвай «PromiseLand», які збірае больш за 10 000 чалавек<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўнічае з сусветнымі зоркамі афрабітса — спевакамі Wizkid, Sarkodie, Davido, R2Bees, Mr. Eazi, GuiltyBeatz, Killbeatz, Juls і інш.<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref> === Сінглы і альбомы === ==== Сінглы ==== * 1. Thank God (feat. Fuse ODG) * 2. Oh Yeah * 3. Selfish * 4. CCTV (feat. Sarkodie & Mugeez) * 5. Abena * 6. Sisa * 7. Slow Down * 8. Alright (feat. Shatta Wale) * 9. Happiness * 9. That Way (2026) ==== Альбомы ==== «As Promised» EP Songs (2019): * 1. Intro (Nungua Blues / Mama’s Prayer) * 2. Bra (feat. Kojo Antwi) * 3. Odo (feat. Raye) * 4. Commando * 5. My Lady * 6. Selfish Part 2 (feat. Simi) * 7. Letter * 8. Hangover (feat. Omar Sterling) * 9. Tokyo (feat. Wizkid) * 10. Happiness «5 Star» (2022): * 1. Iniesta * 2. How Dare You * 3. 10 Toes (Ft. Omah Lay) * 4. Ring My Line (Ft. Headie One) * 5. Put You On * 6. Yaa Asantewaa (Ft. Frenna) * 7. Slow Down * 8. Ginger * 9. Do Not Disturb * 10. Choplife (Ft. Patoranking) * 11. Bad n Rude (Ft. WSTRN) * 12. Overthink * 13. Carry Me Go (Ft. Bisa Kdei) * 14. Maria * 15. Run To You (Ft. Chance The Rapper & Vic Mensa) «True To Self» (2024): * 1. Believe * 2. Continental (Ft. Shallipopi) * 3. Permission Granted (Ft. Fave) * 4. Paris * 5. Perfect Combi (Ft. Gabzy) * 6. Paranoid (Ft. Fridayy) * 7. Ringing In My Head * 8. 9:45 (Ft. Lasmid & Ladipoe) * 9. Mad Oh * 10. Favourite Story (Ft. Sarkodie & OliveTheboy) * 11. Own It * 12. Terminator === Узнагароды === Атрымаў мноства музычных ўзнагарод ад музычных прэмій: Ghana Music Awards, 3 Music Awards, Vodafone Ghana Music Awards, 4SYTE TV Music Video Awards і іншых. У 2023 годзе ад ганскай музычнай прэміі Vodafone Ghana Music Awards (VGMA) атрымаў узнагароды: «Альбом года» за свой альбом «5 Star» і «Песня года ў стылі афрабітс/афрапоп»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе ад музычнай прэміі Ghana Music Awards UK (GMA UK) атрымаў узнагароду «Артыст года ў стылі афрабітс», а ад музычнай прэміі AFRIMMA атрымаў узнагароду «Лепшы артыст Заходняй Афрыкі» (Best Male West Africa 2023)<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise у 2024 годзе стаў першым артыстам, які атрымаў «залаты» знак (бляшку) ад вядучай Афрыканскай платформы струменевай перадачы і запампоўкі музыкі «Boomplay» пасля ўступлення ў залаты клуб платформы<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. Аўтар хіта «Terminator» далучаецца да прэстыжнага клубу за дасягненне і пераадоленне мяжы ў 100 мільёнаў праглядаў і стаў трэцім ганскім артыстам, якія дасягнулі гэтага ў 2024 годзе<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. 10 мая 2025 годзе King Promise стаў лаўрэатам прэстыжнай [[Гана|ганскай]] прэміі «Артыст года» на 26-й цырымоніі ўручэння музычных прэмій Telecel Ghana Music Awards (TGMA)<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Цырымонія ўзнагароджання адбылася ў Акры ў Міжнародным канферэнц-цэнтры «Grand Arena» (the Grand Arena, Accra International Conference Center). Ён цалкам атрымаў чатыры ўзнагароды (прэміі): «Лепшая песня ў стылі афра-поп» (за песню «Paris»), «Лепшы артыст у стылі афра-поп/афрабітс», «Альбом / EP года» (за альбом «True To Self») і «Артыст года». King Promise атрымаў перамогу над моцнымі супернікамі — такімі ганскімі спевакамі як King Paluta, Stonebwoy, Black Sherif, Joe Mettle, Kweku Smoke і Team Eternity<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. == Маёмасць == Валодае ўражлівым домам, размешчаным у самым цэнтры Акры, сталіцы Ганы, што сведчыць аб яго фінансавым дабрабыце<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Акрамя таго, ён вядомы сваёй любоўю да аўтамабіляў і дэманстраваў у сацыяльных сетках свае паездкі на аўтамабілях, уключаючы маркі Mercedes Benz, Range Rover і Audi R8<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Хоць дакладная інфармацыя аб прыбытках музыканта застаецца невядомай, шырока вядома, што ён з'яўляецца адным з найбуйнейшых мільянераў у музычнай індустрыі Ганы<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Поспех спевака можна вымераць не толькі яго матэрыяльным станам, але і ўплывам, якое ён аказаў на музычную сцэну<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Дабрачыннасць == Надае прыярытэтную ўвагу дабрачыннасці і супрацоўнічае з банкам Ecobank, каб аплачваць медыцынскія выдаткі тых, хто мае патрэбу<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Навучае пачаткоўцаў-артыстаў, а таксама ўдзельнічае ў запісе іх трэкаў, каб падтрымаць іх кар'еру<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. == Медыя == * https://www.iamkingpromise.com/ — афіцыйны сайт у Інтэрнэце * [https://www.instagram.com/iamkingpromise/ King Promise] // instagram.com * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] // earth-agency.com {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] //earth-agency.com * [https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!] * [https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth] * [https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography] * [https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year] * [https://www.gbcghanaonline.com/entertainment/king-promise-wins/2025/ 2025 TGMA: King Promise wins Artiste of the Year] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты Ганы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ганы]] mjarnln9ptfva39f6u8g9l9zxekno2g 0 804777 5120070 5119343 2026-04-02T16:18:20Z Voūk12 159072 /* Гісторыя дывізіі */ 5120070 wikitext text/x-wiki [[Файл:76pstrz.png|справа|250x250пкс]] [[Файл:79pstrz.png|справа|250x250пкс]] [[Файл:77pstrz.png|справа|250x250пкс]] '''2-я Літоўска-Беларуская дывізія''' (2 ДЛБ) — буйное [[Пяхота|пяхотнае]] [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] [[Войска Сярэдняй Літвы|войска]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі 1919-1921 г. == Гісторыя дывізіі == У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі, якія атрымалі абазначэнні Першая і Другая Літоўска Беларуская. Кожная дывізія складалася з дзвюх брыгад і чатырох пяхотных палкоў. Камандзірам быў прызначаны паляк з Беларусі [[Баляслаў Фрэй|Баляслаў Фрэй.]] 2-я Літоўска-Беларуская дывізія ўключыла ў сябе [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|Беластоцкі]], [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі]] і [[77 Ковенскі полк пяхоты|Ковенскі]] стралковыя палкі з былой Літоўска-Беларускай дывізіі. У перыяд з лютага па красавік 1920 г. быў сфарміраваны [[78-ы полк пяхоты|Слуцкі стралковы полк]], які быў уключаны ў склад дывізіі. 2 Літоўска Беларуская дывізія займала пазіцыі на польска-літоўскай мяжы. Вясной 1920 часткі на фронце польска-бальшавіцкім у паўночнай Беларусі. У выніку летняга бальшавіцкага наступу ў ліпені 1920 г. палкі дывізіі якой тады камандаваў [[Аляксандр Барушчак]] былі часткова расцярушаны і адціснутыя на тэрыторыю Літвы. Адзелы дывізіі спрабавалі прабіцца да польскіх [[Сувалкі|Сувалак]], але былі ў большасці акружаныя літоўцамі і інтэрнаваны. Яго аднавілі ў тыле. Пасля [[Бунт Жалігоўскага|паўстання Жалігоўскага]] 3-я брыгада ўвайшла ў склад [[Войска Сярэдняй Літвы|армейскага корпуса Сярэдняй Літвы]] як [[3-я дывізія (Сярэдняя Літва)|3-я дывізія]]. Тым часам палкі 4-й брыгады заставаліся ў Польшчы. 12 кастрычніка 1921 года стралковыя палкі былі перайменаваны ў пяхотныя палкі. Слуцкі і Беластоцкі стралковыя палкі, як 78-ы і 79-ы пяхотныя палкі, увайшлі ў склад [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] са штаб-кватэрай у [[Гарнізон|гарнізоне]] [[Баранавічы]] . Трэцім палком 20-й пяхотнай дывізіі стаў [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|80-ы пяхотны полк]], які, як Навагрудскі стралковы полк, уваходзіў у склад 1-й Літоўска - Беларускай дывізіі, а пазней — у склад 2-й дывізіі Корпусу войска Сярэдняй Літвы. Лідскі і Ковенскі стралковыя палкі, як 76-ы і 77-ы пяхотныя палкі, падпарадкоўваліся камандзірам 29-й і 19-й пяхотных дывізій адпаведна. == Баявы парадак == Камандаванне 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі 3-я Літоўска-Беларуская брыгада * [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] (76-ы пяхотны полк) * Ковенскі стралковы полк (77-ы пяхотны полк) [[4-я Літоўска-Беларуская брыгада]] * [[78-ы полк пяхоты|Слуцкі стралковы полк]] (78-ы пяхотны полк) * Беластоцкі стралковы полк (79-ы пяхотны полк) == Камандны персанал == '''Камандзіры дывізій:''' * генерал падпаручнік [[Юзаф Лясоцкі|Юзаф Ласоцкі]] (кастрычнік – лістапад 1919) * Генерал-падпаручнік [[Мікалай Асікоўскі]] (верасень 1920 г. – верасень 1921 г. → камандзір 29-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік [[Баляслаў Васькевіч]] (1921) '''Начальнікі штабоў:''' * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (да 18 студзеня 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Антоні Якубскі]] (26 VII – 12 VIII 1920 → начальнік штаба 5-й арміі) * Маёр памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа|Уладзіслаў Павержа]] (сакавік – травень 1921) '''Штабныя афіцэры:''' * Камандзір жандармерыі – падпаручнік [[Чэслаў Юзаф Некрашэвіч|Чэслаў Юзэф Някрашэвіч]] == Бібліяграфія == * ''Księga chwały piechoty, praca zbiorowa, Warszawa 1992, reprint wydania z 1939 r.'' [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Афіцэры войска міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] [[Катэгорыя:Бунт Жалігоўскага]] [[Катэгорыя:Польска-літоўская вайна]] 5z3bsgf1buvralhuixz674u3mt46xar 5120287 5120070 2026-04-03T08:02:42Z M.L.Bot 261 5120287 wikitext text/x-wiki [[Файл:76pstrz.png|справа|250x250пкс]] [[Файл:79pstrz.png|справа|250x250пкс]] [[Файл:77pstrz.png|справа|250x250пкс]] '''2-я Літоўска-Беларуская дывізія''' (2 ДЛБ) — буйное [[Пяхота|пяхотнае]] [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] [[Войска Сярэдняй Літвы|войска]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі 1919—1921 г. == Гісторыя дывізіі == У кастрычніку 1919 года [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] была рэарганізаваная. У выніку былі сфарміраваны дзве пяхотныя дывізіі, якія атрымалі абазначэнні Першая і Другая Літоўска Беларуская. Кожная дывізія складалася з дзвюх брыгад і чатырох пяхотных палкоў. Камандзірам быў прызначаны паляк з Беларусі [[Баляслаў Фрэй]]. 2-я Літоўска-Беларуская дывізія ўключыла ў сябе [[79-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Беластоцкі]], [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі]] і [[77-ы Ковенскі пяхотны полк|Ковенскі]] стралковыя палкі з былой Літоўска-Беларускай дывізіі. У перыяд з лютага па красавік 1920 г. быў сфарміраваны [[78-ы полк пяхоты|Слуцкі стралковы полк]], які быў уключаны ў склад дывізіі. 2 Літоўска Беларуская дывізія займала пазіцыі на польска-літоўскай мяжы. Вясной 1920 часткі на фронце польска-бальшавіцкім у паўночнай Беларусі. У выніку летняга бальшавіцкага наступу ў ліпені 1920 г. палкі дывізіі якой тады камандаваў [[Аляксандр Барушчак]] былі часткова расцярушаны і адціснутыя на тэрыторыю Літвы. Адзелы дывізіі спрабавалі прабіцца да польскіх [[Сувалкі|Сувалак]], але былі ў большасці акружаныя літоўцамі і інтэрнаваны. Яго аднавілі ў тыле. Пасля [[Бунт Жалігоўскага|паўстання Жалігоўскага]] 3-я брыгада ўвайшла ў склад [[Войска Сярэдняй Літвы|армейскага корпуса Сярэдняй Літвы]] як [[3-я дывізія (Сярэдняя Літва)|3-я дывізія]]. Тым часам палкі 4-й брыгады заставаліся ў Польшчы. 12 кастрычніка 1921 года стралковыя палкі былі перайменаваны ў пяхотныя палкі. Слуцкі і Беластоцкі стралковыя палкі, як 78-ы і 79-ы пяхотныя палкі, увайшлі ў склад [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] са штаб-кватэрай у [[гарнізон]]е [[Баранавічы]] . Трэцім палком 20-й пяхотнай дывізіі стаў [[80-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|80-ы пяхотны полк]], які, як Навагрудскі стралковы полк, уваходзіў у склад 1-й Літоўска — Беларускай дывізіі, а пазней — у склад 2-й дывізіі Корпусу войска Сярэдняй Літвы. Лідскі і Ковенскі стралковыя палкі, як 76-ы і 77-ы пяхотныя палкі, падпарадкоўваліся камандзірам 29-й і 19-й пяхотных дывізій адпаведна. == Баявы парадак == Камандаванне 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі 3-я Літоўска-Беларуская брыгада * [[76-ы Лідскі пяхотны полк|Лідскі стралковы полк]] (76-ы пяхотны полк) * Ковенскі стралковы полк (77-ы пяхотны полк) [[4-я Літоўска-Беларуская брыгада]] * [[78-ы полк пяхоты|Слуцкі стралковы полк]] (78-ы пяхотны полк) * Беластоцкі стралковы полк (79-ы пяхотны полк) == Камандны персанал == '''Камандзіры дывізій:''' * генерал падпаручнік [[Юзаф Лясоцкі|Юзаф Ласоцкі]] (кастрычнік — лістапад 1919) * Генерал-падпаручнік [[Мікалай Асікоўскі]] (верасень 1920 г. — верасень 1921 г. → камандзір 29-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік [[Баляслаў Васькевіч]] (1921) '''Начальнікі штабоў:''' * Падпалкоўнік памежнай аховы Ян Кубін (да 18 студзеня 1920 г.) * Маёр памежнай аховы [[Антоні Якубскі]] (26 VII — 12 VIII 1920 → начальнік штаба 5-й арміі) * Маёр памежнай варты [[Уладзіслаў Павежа|Уладзіслаў Павержа]] (сакавік — травень 1921) '''Штабныя афіцэры:''' * Камандзір жандармерыі — падпаручнік [[Чэслаў Юзаф Некрашэвіч|Чэслаў Юзэф Някрашэвіч]] == Бібліяграфія == * ''Księga chwały piechoty, praca zbiorowa, Warszawa 1992, reprint wydania z 1939 r.'' [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Афіцэры войска міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] [[Катэгорыя:Бунт Жалігоўскага]] [[Катэгорыя:Польска-літоўская вайна]] jcxauail95bffa1n2qo2l7nn7pfr107 0 805105 5120044 5119678 2026-04-02T14:43:21Z Feeleman 163471 афармленне 5120044 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэм}} {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Heather Graham}}|Апісанне выявы=Хэдэр Грэм у 2011 годзе.|Імя=Хэдэр Грэм|Імя пры нараджэнні=Хэдэр Джоан Грэм|Гады актыўнасці=1984 — наш час|Шырыня=200px}} '''Хэдэр Джоан Грэм''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Heather Joan Graham''; нар. [[29 студзеня|29]] [[Студзень|студзеня]] [[1970]], [[Мілуокі]], [[Вісконсін]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Сярод яе ўзнагарод — дзве намінацыі на [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Гільдыі кінаакцёраў]], [[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|прэмію «Выбар крытыкаў»]] і [[Незалежны дух|прэмію «Незалежны дух»]]<ref>{{cite news |author=<!-- Not stated --> |date=2019-01-29 |title=Birthdays |work=[[The Modesto Bee]] |page=2A |agency=[[The Associated Press]] |quote=Actress Heather Graham is 49.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Heather Graham |url=https://www.tvguide.com/celebrities/heather-graham/3000385448/ |access-date=15 жніўня, 2023 |website=[[TV Guide]] |archive-date=15 жніўня, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815202345/https://www.tvguide.com/celebrities/heather-graham/3000385448/ |url-status=live }}</ref>. Пасля з’яўлення ў тэлевізійных рэкламных роліках яе першая галоўная роля ў поўнаметражным фільме была ў падлеткавай камедыі «[[:en:License_to_Drive|License to Drive]]» (1988), пасля чаго яна знялася ў фільме «[[:en:Drugstore_Cowboy|Drugstore Cowboy]]» (1989), які быў высока ацэнены крытыкамі.<ref>{{cite web|title=About Heather Graham|url=https://movies.yahoo.com/person/heather-graham/biography.html|website=Yahoo!|access-date=2 снежня, 2012|archive-date=15 сакавіка, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315025923/https://movies.yahoo.com/person/heather-graham/biography.html|url-status=dead|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Drugstore Cowboy |website=[[Rotten Tomatoes]]|url=https://www.rottentomatoes.com/m/drugstore_cowboy|access-date=8 жніўня, 2021|archive-date=8 жніўня, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808135342/https://www.rottentomatoes.com/m/drugstore_cowboy|url-status=live}}</ref> Затым яна выконвала ролі другога плана ў тэлесерыяле «[[Твін Пікс]]» (1991), а таксама ў фільмах «[[:en:Six_Degrees_of_Separation_(film)|Six Degrees of Separation]]» (1993) і «[[:en:Swingers_(1996_film)|Swingers]]» (1996). Яна атрымала прызнанне крытыкаў за ролю «Rollergirl» у фільме «[[:en:Boogie_Nights|Boogie Nights]]» (1997).<ref name=":0">{{cite web|title=Heather's Commitment |website=Daily News of Los Angeles|url=http://infoweb.newsbank.com/iw-search/we/InfoWeb?p_action=doc&p_topdoc=1&p_docnum=1&p_sort=YMD_date:D&p_product=NewsBank&p_text_direct-0=document_id=(%200EAEE705995C065F%20)&p_docid=0EAEE705995C065F&p_theme=aggdocs&p_queryname=0EAEE705995C065F&f_openurl=yes&p_nbid=S50B5AENMTM1NDQ2NzM0NS4yNzMzODM6MToxMDoxMjguMTIuMC4w&&p_multi=LANB|access-date=2 снежня, 2012|archive-date=|archive-url=|url-status=live|lang=en|author=Strauss, Bob}}</ref> Гэта прывяло да атрымання значных роляў у камедыйных фільмах «[[:en:Bowfinger|Bowfinger]]» і «[[:en:Austin_Powers:_The_Spy_Who_Shagged_Me|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me]]» (абодва — 1999). == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |''[[:en:Mrs._Soffel|Mrs. Soffel]]'' |- |1987 |''[[:en:Student_Exchange|Student Exchange]]'' |- | rowspan="2" |1988 |''[[:en:License_to_Drive|License to Drive]]'' |- |''[[Твін Пікс]]'' |- |1989 |''[[:en:Drugstore_Cowboy|Drugstore Cowboy]]'' |- |1990 |''[[:en:I_Love_You_to_Death|I Love You to Death]]'' |- | rowspan="2" |1991 |''[[:en:Guilty_as_Charged_(film)|Guilty as Charged]]'' |- |''[[:en:Shout_(film)|Shout]]'' |- | rowspan="2" |1992 |''[[:en:Twin_Peaks:_Fire_Walk_with_Me|Twin Peaks: Fire Walk with Me]]'' |- |''[[:en:Diggstown|Diggstown]]'' |- | rowspan="3" |1993 |''[[:en:The_Ballad_of_Little_Jo|The Ballad of Little Jo]]'' |- |''[[:en:Even_Cowgirls_Get_the_Blues_(film)|Even Cowgirls Get the Blues]]'' |- |''[[:en:Six_Degrees_of_Separation_(film)|Six Degrees of Separation]]'' |- | rowspan="2" |1994 |''[[:en:Mrs._Parker_and_the_Vicious_Circle|Mrs. Parker and the Vicious Circle]]'' |- |''[[:en:Don't_Do_It_(film)|Don't Do It]]'' |- | rowspan="2" |1995 |''Desert Winds'' |- |''Terrified'' |- | rowspan="2" |1996 |''[[:en:Swingers_(1996_film)|Swingers]]'' |- |''[[:en:Entertaining_Angels:_The_Dorothy_Day_Story|Entertaining Angels: The Dorothy Day Story]]'' |- | rowspan="5" |1997 |''[[:en:Nowhere_(1997_film)|Nowhere]]'' |- |''[[:en:Two_Girls_and_a_Guy|Two Girls and a Guy]]'' |- |''[[:en:Boogie_Nights|Boogie Nights]]'' |- |''[[:en:Kiss_&_Tell_(1996_film)|Kiss &amp;amp; Tell]]'' |- |''[[:en:Scream_2|Scream 2]]'' |- |1998 |''[[:en:Lost_in_Space_(film)|Lost in Space]]'' |- | rowspan="2" |1999 |''[[:en:Austin_Powers:_The_Spy_Who_Shagged_Me|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me]]'' |- |''[[:en:Bowfinger|Bowfinger]]'' |- |2000 |''[[:en:Committed_(2000_film)|Committed]]'' |- | rowspan="3" |2001 |''[[:en:Say_It_Isn't_So_(film)|Say It Isn't So]]'' |- |''[[:en:Sidewalks_of_New_York_(2001_film)|Sidewalks of New York]]'' |- |''[[:en:From_Hell_(film)|From Hell]]'' |- | rowspan="2" |2002 |''[[:en:Killing_Me_Softly_(film)|Killing Me Softly]]'' |- |''[[:en:The_Guru_(2002_film)|The Guru]]'' |- | rowspan="2" |2003 |''[[:en:Anger_Management_(film)|Anger Management]]'' |- |''[[:en:Hope_Springs_(2003_film)|Hope Springs]]'' |- |2004 |''[[:en:Blessed_(2004_film)|Blessed]]'' |- | rowspan="2" |2005 |''[[:en:Mary_(2005_film)|Mary]]'' |- |''[[:en:Cake_(2005_film)|Cake]]'' |- | rowspan="4" |2006 |''[[:en:The_Oh_in_Ohio|The Oh in Ohio]]'' |- |''[[:en:Bobby_(2006_film)|Bobby]]'' |- |''[[:en:Gray_Matters_(2006_film)|Gray Matters]]'' |- |''[[:en:Broken_(2006_film)|Broken]]'' |- | rowspan="2" |2007 |''[[:en:Adrift_in_Manhattan|Adrift in Manhattan]]'' |- |''Have Dreams, Will Travel'' |- | rowspan="3" |2008 |''[[:en:Alien_Love_Triangle|Alien Love Triangle]]'' |- |''[[:en:Miss_Conception|Miss Conception]]'' |- |''[[:en:Baby_on_Board_(film)|Baby on Board]]'' |- | rowspan="3" |2009 |''[[:en:ExTerminators_(film)|ExTerminators]]'' |- |''[[:en:The_Hangover|The Hangover]]'' |- |''[[:en:Boogie_Woogie_(film)|Boogie Woogie]]'' |- |2010 |''[[:en:Father_of_Invention|Father of Invention]]'' |- | rowspan="4" |2011 |''[[:en:The_Flying_Machine_(film)|The Flying Machine]]'' |- |''Son of Morning'' |- |''[[:en:5_Days_of_War|5 Days of War]]'' |- |''[[:en:Judy_Moody_and_the_Not_Bummer_Summer|Judy Moody and the Not Bummer Summer]]'' |- | rowspan="2" |2012 |''[[:en:About_Cherry|About Cherry]]'' |- |''[[:en:At_Any_Price|At Any Price]]'' |- | rowspan="3" |2013 |''[[:en:The_Hangover_Part_III|The Hangover Part III]]'' |- |''[[:en:Compulsion_(2013_film)|Compulsion]]'' |- |''[[:en:Horns_(film)|Horns]]'' |- | rowspan="2" |2014 |''[[:en:Goodbye_to_All_That_(film)|Goodbye to All That]]'' |- |''[[:en:Behaving_Badly_(film)|Behaving Badly]]'' |- | rowspan="2" |2016 |''[[:en:Norm_of_the_North|Norm of the North]]'' |- |''[[:en:My_Dead_Boyfriend|My Dead Boyfriend]]'' |- | rowspan="2" |2017 |''[[:en:Wetlands_(2017_film)|Wetlands]]'' |- |''[[:en:Last_Rampage|Last Rampage]]'' |- |2018 |''[[:en:Half_Magic_(film)|Half Magic]]'' |- |2019 |''[[:en:The_Rest_of_Us_(film)|The Rest of Us]]'' |- | rowspan="3" |2020 |''[[:en:Desperados_(film)|Desperados]]'' |- |''[[:en:Love,_Guaranteed|Love, Guaranteed]]'' |- |''[[:en:Wander_(film)|Wander]]'' |- |2021 |''[[:en:The_Last_Son|The Last Son]]'' |- | rowspan="5" |2023 |''[[:en:On_a_Wing_and_a_Prayer_(film)|On a Wing and a Prayer]]'' |- |''[[:en:Suitable_Flesh|Suitable Flesh]]'' |- |''[[:en:Oracle_(film)|Oracle]]'' |- |''[[:en:The_Other_Zoey|The Other Zoey]]'' |- |''[[:en:Best._Christmas._Ever!|Best. Christmas. Ever!]]'' |- | rowspan="2" |2024 |''[[:en:Chosen_Family_(film)|Chosen Family]]'' |- |''[[:en:Place_of_Bones|Place of Bones]]'' |- |2025 |''[[:en:Gunslingers_(2025_film)|Gunslingers]]'' |- |2026 |''[[:en:They_Will_Kill_You|They Will Kill You]]'' |- |TBA |''[[:en:The_Young_People|The Young People]]'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1987 |''[[:en:Growing_Pains|Growing Pains]]'' |- |''[[:en:Student_Exchange|Student Exchange]]'' |- |1991 |''[[Твін Пікс]]'' |- |1992 |''[[:en:O_Pioneers!_(film)|O Pioneers!]]'' |- |1995 |''[[:en:Fallen_Angels_(American_TV_series)|Fallen Angels]]'' |- | rowspan="2" |1996 |''[[:en:The_Outer_Limits_(1995_TV_series)|The Outer Limits]]'' |- |''Bullet Hearts'' |- |1998 |''[[:en:Fantasy_Island_(1998_TV_series)|Fantasy Island]]'' |- |1999 |''[[:en:Saturday_Night_Live|Saturday Night Live]]'' |- |2002 |''[[:en:Sex_and_the_City|Sex and the City]]'' |- |2004 |''[[:en:Arrested_Development|Arrested Development]]'' |- |2004–2005 |''[[Клініка (тэлесерыял)]]'' |- |2006 |''[[:en:Emily's_Reasons_Why_Not|Emily's Reasons Why Not]]'' |- | rowspan="2" |2011 |''Little in Common'' |- |''[[:en:Portlandia|Portlandia]]'' |- | rowspan="3" |2014 |''[[:en:Flowers_in_the_Attic_(2014_film)|Flowers in the Attic]]'' |- |''[[:en:Petals_on_the_Wind_(film)|Petals on the Wind]]'' |- |''[[:en:Californication_(TV_series)|Californication]]'' |- | rowspan="2" |2015 |''[[:en:If_There_Be_Thorns_(film)|If There Be Thorns]]'' |- |''Studio City'' |- |2016–2017 |''[[:en:Flaked|Flaked]]'' |- |2016–2018 |''[[:en:Angie_Tribeca|Angie Tribeca]]'' |- |2017 |''[[:en:Law_&_Order_True_Crime|Law &amp;amp; Order True Crime]]'' |- |2018 |''[[:en:Bliss_(2018_TV_series)|Bliss]]'' |- |2018–2019 |''[[:en:Get_Shorty_(TV_series)|Get Shorty]]'' |- |2019 |''The Hypnotist's Love Story'' |- |2020 |''[[:en:The_Stand_(2020_miniseries)|The Stand]]'' |- |2023 |''[[:en:Extrapolations_(TV_series)|Extrapolations]]'' |- |TBA |''[[:en:Carrie_(miniseries)|Carrie]]'' |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2004 год | ''[[:en:EverQuest_II|EverQuest II]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Call_of_Duty:_Black_Ops_III|Call of Duty: Black Ops III]]'' |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1999 год | «[[:en:American_Woman|American Woman]]» |} == Зноскі == <references responsive="0"></references> == Спасылкі == * {{Imdb імя|0001287|name=Хэдэр Грэм}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_graham|Хэдэр Грэм|name=Хэдэр Грэм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] 0whryirm35bay25uqg4uuefojlqdzss 5120075 5120044 2026-04-02T16:24:13Z Feeleman 163471 /* Відэагульні */ 5120075 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэм}} {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Heather Graham}}|Апісанне выявы=Хэдэр Грэм у 2011 годзе.|Імя=Хэдэр Грэм|Імя пры нараджэнні=Хэдэр Джоан Грэм|Гады актыўнасці=1984 — наш час|Шырыня=200px}} '''Хэдэр Джоан Грэм''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Heather Joan Graham''; нар. [[29 студзеня|29]] [[Студзень|студзеня]] [[1970]], [[Мілуокі]], [[Вісконсін]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Сярод яе ўзнагарод — дзве намінацыі на [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Гільдыі кінаакцёраў]], [[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|прэмію «Выбар крытыкаў»]] і [[Незалежны дух|прэмію «Незалежны дух»]]<ref>{{cite news |author=<!-- Not stated --> |date=2019-01-29 |title=Birthdays |work=[[The Modesto Bee]] |page=2A |agency=[[The Associated Press]] |quote=Actress Heather Graham is 49.}}</ref><ref>{{Cite web |title=Heather Graham |url=https://www.tvguide.com/celebrities/heather-graham/3000385448/ |access-date=15 жніўня, 2023 |website=[[TV Guide]] |archive-date=15 жніўня, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815202345/https://www.tvguide.com/celebrities/heather-graham/3000385448/ |url-status=live }}</ref>. Пасля з’яўлення ў тэлевізійных рэкламных роліках яе першая галоўная роля ў поўнаметражным фільме была ў падлеткавай камедыі «[[:en:License_to_Drive|License to Drive]]» (1988), пасля чаго яна знялася ў фільме «[[:en:Drugstore_Cowboy|Drugstore Cowboy]]» (1989), які быў высока ацэнены крытыкамі.<ref>{{cite web|title=About Heather Graham|url=https://movies.yahoo.com/person/heather-graham/biography.html|website=Yahoo!|access-date=2 снежня, 2012|archive-date=15 сакавіка, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315025923/https://movies.yahoo.com/person/heather-graham/biography.html|url-status=dead|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Drugstore Cowboy |website=[[Rotten Tomatoes]]|url=https://www.rottentomatoes.com/m/drugstore_cowboy|access-date=8 жніўня, 2021|archive-date=8 жніўня, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808135342/https://www.rottentomatoes.com/m/drugstore_cowboy|url-status=live}}</ref> Затым яна выконвала ролі другога плана ў тэлесерыяле «[[Твін Пікс]]» (1991), а таксама ў фільмах «[[:en:Six_Degrees_of_Separation_(film)|Six Degrees of Separation]]» (1993) і «[[:en:Swingers_(1996_film)|Swingers]]» (1996). Яна атрымала прызнанне крытыкаў за ролю «Rollergirl» у фільме «[[:en:Boogie_Nights|Boogie Nights]]» (1997).<ref name=":0">{{cite web|title=Heather's Commitment |website=Daily News of Los Angeles|url=http://infoweb.newsbank.com/iw-search/we/InfoWeb?p_action=doc&p_topdoc=1&p_docnum=1&p_sort=YMD_date:D&p_product=NewsBank&p_text_direct-0=document_id=(%200EAEE705995C065F%20)&p_docid=0EAEE705995C065F&p_theme=aggdocs&p_queryname=0EAEE705995C065F&f_openurl=yes&p_nbid=S50B5AENMTM1NDQ2NzM0NS4yNzMzODM6MToxMDoxMjguMTIuMC4w&&p_multi=LANB|access-date=2 снежня, 2012|archive-date=|archive-url=|url-status=live|lang=en|author=Strauss, Bob}}</ref> Гэта прывяло да атрымання значных роляў у камедыйных фільмах «[[:en:Bowfinger|Bowfinger]]» і «[[:en:Austin_Powers:_The_Spy_Who_Shagged_Me|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me]]» (абодва — 1999). == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |''[[:en:Mrs._Soffel|Mrs. Soffel]]'' |- |1987 |''[[:en:Student_Exchange|Student Exchange]]'' |- | rowspan="2" |1988 |''[[:en:License_to_Drive|License to Drive]]'' |- |''[[Твін Пікс]]'' |- |1989 |''[[:en:Drugstore_Cowboy|Drugstore Cowboy]]'' |- |1990 |''[[:en:I_Love_You_to_Death|I Love You to Death]]'' |- | rowspan="2" |1991 |''[[:en:Guilty_as_Charged_(film)|Guilty as Charged]]'' |- |''[[:en:Shout_(film)|Shout]]'' |- | rowspan="2" |1992 |''[[:en:Twin_Peaks:_Fire_Walk_with_Me|Twin Peaks: Fire Walk with Me]]'' |- |''[[:en:Diggstown|Diggstown]]'' |- | rowspan="3" |1993 |''[[:en:The_Ballad_of_Little_Jo|The Ballad of Little Jo]]'' |- |''[[:en:Even_Cowgirls_Get_the_Blues_(film)|Even Cowgirls Get the Blues]]'' |- |''[[:en:Six_Degrees_of_Separation_(film)|Six Degrees of Separation]]'' |- | rowspan="2" |1994 |''[[:en:Mrs._Parker_and_the_Vicious_Circle|Mrs. Parker and the Vicious Circle]]'' |- |''[[:en:Don't_Do_It_(film)|Don't Do It]]'' |- | rowspan="2" |1995 |''Desert Winds'' |- |''Terrified'' |- | rowspan="2" |1996 |''[[:en:Swingers_(1996_film)|Swingers]]'' |- |''[[:en:Entertaining_Angels:_The_Dorothy_Day_Story|Entertaining Angels: The Dorothy Day Story]]'' |- | rowspan="5" |1997 |''[[:en:Nowhere_(1997_film)|Nowhere]]'' |- |''[[:en:Two_Girls_and_a_Guy|Two Girls and a Guy]]'' |- |''[[:en:Boogie_Nights|Boogie Nights]]'' |- |''[[:en:Kiss_&_Tell_(1996_film)|Kiss &amp;amp; Tell]]'' |- |''[[:en:Scream_2|Scream 2]]'' |- |1998 |''[[:en:Lost_in_Space_(film)|Lost in Space]]'' |- | rowspan="2" |1999 |''[[:en:Austin_Powers:_The_Spy_Who_Shagged_Me|Austin Powers: The Spy Who Shagged Me]]'' |- |''[[:en:Bowfinger|Bowfinger]]'' |- |2000 |''[[:en:Committed_(2000_film)|Committed]]'' |- | rowspan="3" |2001 |''[[:en:Say_It_Isn't_So_(film)|Say It Isn't So]]'' |- |''[[:en:Sidewalks_of_New_York_(2001_film)|Sidewalks of New York]]'' |- |''[[:en:From_Hell_(film)|From Hell]]'' |- | rowspan="2" |2002 |''[[:en:Killing_Me_Softly_(film)|Killing Me Softly]]'' |- |''[[:en:The_Guru_(2002_film)|The Guru]]'' |- | rowspan="2" |2003 |''[[:en:Anger_Management_(film)|Anger Management]]'' |- |''[[:en:Hope_Springs_(2003_film)|Hope Springs]]'' |- |2004 |''[[:en:Blessed_(2004_film)|Blessed]]'' |- | rowspan="2" |2005 |''[[:en:Mary_(2005_film)|Mary]]'' |- |''[[:en:Cake_(2005_film)|Cake]]'' |- | rowspan="4" |2006 |''[[:en:The_Oh_in_Ohio|The Oh in Ohio]]'' |- |''[[:en:Bobby_(2006_film)|Bobby]]'' |- |''[[:en:Gray_Matters_(2006_film)|Gray Matters]]'' |- |''[[:en:Broken_(2006_film)|Broken]]'' |- | rowspan="2" |2007 |''[[:en:Adrift_in_Manhattan|Adrift in Manhattan]]'' |- |''Have Dreams, Will Travel'' |- | rowspan="3" |2008 |''[[:en:Alien_Love_Triangle|Alien Love Triangle]]'' |- |''[[:en:Miss_Conception|Miss Conception]]'' |- |''[[:en:Baby_on_Board_(film)|Baby on Board]]'' |- | rowspan="3" |2009 |''[[:en:ExTerminators_(film)|ExTerminators]]'' |- |''[[:en:The_Hangover|The Hangover]]'' |- |''[[:en:Boogie_Woogie_(film)|Boogie Woogie]]'' |- |2010 |''[[:en:Father_of_Invention|Father of Invention]]'' |- | rowspan="4" |2011 |''[[:en:The_Flying_Machine_(film)|The Flying Machine]]'' |- |''Son of Morning'' |- |''[[:en:5_Days_of_War|5 Days of War]]'' |- |''[[:en:Judy_Moody_and_the_Not_Bummer_Summer|Judy Moody and the Not Bummer Summer]]'' |- | rowspan="2" |2012 |''[[:en:About_Cherry|About Cherry]]'' |- |''[[:en:At_Any_Price|At Any Price]]'' |- | rowspan="3" |2013 |''[[:en:The_Hangover_Part_III|The Hangover Part III]]'' |- |''[[:en:Compulsion_(2013_film)|Compulsion]]'' |- |''[[:en:Horns_(film)|Horns]]'' |- | rowspan="2" |2014 |''[[:en:Goodbye_to_All_That_(film)|Goodbye to All That]]'' |- |''[[:en:Behaving_Badly_(film)|Behaving Badly]]'' |- | rowspan="2" |2016 |''[[:en:Norm_of_the_North|Norm of the North]]'' |- |''[[:en:My_Dead_Boyfriend|My Dead Boyfriend]]'' |- | rowspan="2" |2017 |''[[:en:Wetlands_(2017_film)|Wetlands]]'' |- |''[[:en:Last_Rampage|Last Rampage]]'' |- |2018 |''[[:en:Half_Magic_(film)|Half Magic]]'' |- |2019 |''[[:en:The_Rest_of_Us_(film)|The Rest of Us]]'' |- | rowspan="3" |2020 |''[[:en:Desperados_(film)|Desperados]]'' |- |''[[:en:Love,_Guaranteed|Love, Guaranteed]]'' |- |''[[:en:Wander_(film)|Wander]]'' |- |2021 |''[[:en:The_Last_Son|The Last Son]]'' |- | rowspan="5" |2023 |''[[:en:On_a_Wing_and_a_Prayer_(film)|On a Wing and a Prayer]]'' |- |''[[:en:Suitable_Flesh|Suitable Flesh]]'' |- |''[[:en:Oracle_(film)|Oracle]]'' |- |''[[:en:The_Other_Zoey|The Other Zoey]]'' |- |''[[:en:Best._Christmas._Ever!|Best. Christmas. Ever!]]'' |- | rowspan="2" |2024 |''[[:en:Chosen_Family_(film)|Chosen Family]]'' |- |''[[:en:Place_of_Bones|Place of Bones]]'' |- |2025 |''[[:en:Gunslingers_(2025_film)|Gunslingers]]'' |- |2026 |''[[:en:They_Will_Kill_You|They Will Kill You]]'' |- |TBA |''[[:en:The_Young_People|The Young People]]'' |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1987 |''[[:en:Growing_Pains|Growing Pains]]'' |- |''[[:en:Student_Exchange|Student Exchange]]'' |- |1991 |''[[Твін Пікс]]'' |- |1992 |''[[:en:O_Pioneers!_(film)|O Pioneers!]]'' |- |1995 |''[[:en:Fallen_Angels_(American_TV_series)|Fallen Angels]]'' |- | rowspan="2" |1996 |''[[:en:The_Outer_Limits_(1995_TV_series)|The Outer Limits]]'' |- |''Bullet Hearts'' |- |1998 |''[[:en:Fantasy_Island_(1998_TV_series)|Fantasy Island]]'' |- |1999 |''[[:en:Saturday_Night_Live|Saturday Night Live]]'' |- |2002 |''[[:en:Sex_and_the_City|Sex and the City]]'' |- |2004 |''[[:en:Arrested_Development|Arrested Development]]'' |- |2004–2005 |''[[Клініка (тэлесерыял)]]'' |- |2006 |''[[:en:Emily's_Reasons_Why_Not|Emily's Reasons Why Not]]'' |- | rowspan="2" |2011 |''Little in Common'' |- |''[[:en:Portlandia|Portlandia]]'' |- | rowspan="3" |2014 |''[[:en:Flowers_in_the_Attic_(2014_film)|Flowers in the Attic]]'' |- |''[[:en:Petals_on_the_Wind_(film)|Petals on the Wind]]'' |- |''[[:en:Californication_(TV_series)|Californication]]'' |- | rowspan="2" |2015 |''[[:en:If_There_Be_Thorns_(film)|If There Be Thorns]]'' |- |''Studio City'' |- |2016–2017 |''[[:en:Flaked|Flaked]]'' |- |2016–2018 |''[[:en:Angie_Tribeca|Angie Tribeca]]'' |- |2017 |''[[:en:Law_&_Order_True_Crime|Law &amp;amp; Order True Crime]]'' |- |2018 |''[[:en:Bliss_(2018_TV_series)|Bliss]]'' |- |2018–2019 |''[[:en:Get_Shorty_(TV_series)|Get Shorty]]'' |- |2019 |''The Hypnotist's Love Story'' |- |2020 |''[[:en:The_Stand_(2020_miniseries)|The Stand]]'' |- |2023 |''[[:en:Extrapolations_(TV_series)|Extrapolations]]'' |- |TBA |''[[:en:Carrie_(miniseries)|Carrie]]'' |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2004 | ''[[:en:EverQuest_II|EverQuest II]]'' |- | 2015 | ''[[:en:Call_of_Duty:_Black_Ops_III|Call of Duty: Black Ops III]]'' |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1999 | «[[:en:American_Woman|American Woman]]» |} == Зноскі == <references responsive="0"></references> == Спасылкі == * {{Imdb імя|0001287|name=Хэдэр Грэм}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_graham|Хэдэр Грэм|name=Хэдэр Грэм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] pto03xdgpxcew1q7v8dqw9ggv2pwiuv 0 805111 5120134 5119189 2026-04-02T19:12:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5120134 wikitext text/x-wiki {{Штогоднік}} {{Свята |назва свята = Вялікі чацвер |тып(колер) = хрысціянскі |пашыраны тып = сядмічны дзень |выява = Simon ushakov last supper 1685.jpg |шырыня = 250 |подпіс = Абраз «[[Тайная вячэра]]» работы [[Сіман Ушакоў|Сімана Ушакова]] (1685) |значэнне = |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = Чысты чацвер, Страсны чацвер, Вялікі чацвярток |таксама = |адзначаецца = хрысціянамі |у перыяд з = |па = |дата = чацвер [[Страсны тыдзень|Страснога тыдня]] |дата_папяр = {{Пасха|-3|-1}} |дата_бягуч = {{Пасха|-3|0}} |дата_наст = {{Пасха|-3|1}} |святкаванне = |традыцыі = |звязана з = [[Пасха]] }} '''Вялі́кі чацве́р''' ({{lang-el|Μεγάλη Πέμπτη}}; ''Страсны́ чацве́р, Чы́сты чацве́р, Вялі́кі чацвярто́к'')&nbsp;— у [[хрысціянства|хрысціянстве]] чацвер [[Страсны тыдзень|Страснога тыдня]] (Вялікай сядміцы), у які ўспамінаюцца [[Тайная вячэра]], на якой [[Ісус Хрыстос]] устанавіў таінства [[Эўхарыстыя|Эўхарыстыі]] і здзейсніў [[Абмыванне ног|абмыванне ног вучняў]], [[Маленне аб чашы|малітва Хрыста ў Гефсіманскім садзе]] і [[Пацалунак Іуды|здрада Іуды]]<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Germogen_Shimanskij/liturgika/18_3 |title=''Гермоген Шиманский''. Особенности богослужения в Великий четверг // Литургика |access-date=2016-11-07 |archive-date=2016-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107160717/https://azbyka.ru/otechnik/Germogen_Shimanskij/liturgika/18_3 |url-status=live }}</ref>. == У раннім Касцёле == У раннім Касцёле Вялікі чацвер быў днём прымірэння з грэшнікамі. У гэты дзень адпраўляліся тры імшы<ref>{{cite web |url=http://www.mszalrzymski.pl/#2019-04-18 |title=Mszał Rzymski |publisher=www.mszalrzymski.pl |accessdate=2019-04-18 |lang=pl}}</ref>: * для прымірэння грэшнікаў з Касцёлам, * для асвячэння алеяў, * для [[Народ|народа]]. == У Каталіцкім Касцёле == === Рымскі абрад === У парафіяльных храмах [[Лацінскі абрад|лацінскага абраду]] раніцай у Вялікі чацвер [[імша|імшы]] не адпраўляюцца. Замест гэтага ў [[Кафедральны сабор|кафедральных саборах]] раніцай служыцца імша асвячэння [[Хрызма|хрызмы]] і благаслаўлення [[Алей|алею]] ({{lang-la|Ad Missam Chrismatis}}), якую абавязкова здзяйсняе [[біскуп]] і на якой прысутнічаюць усе святары дыяцэзіі. Падчас гэтай імшы святары аднаўляюць свае абяцанні, прынесеныя імі пры [[Пасвячэнне|пасвячэнні]]<ref name="bernardinai">{{cite web |url=https://www.bernardinai.lt/2010-04-01-didysis-ketvirtadienis/ |title=Didžiojo ketvirtadienio liturgija: istorija ir pagrindinės apeigos |author=Augminas |date=2016-03-23 |publisher=Bernardinai.lt |accessdate=2025-06-05 |lang=lt}}</ref>. У некаторых выпадках, калі дыяцэзія займае досыць вялікую па плошчы тэрыторыю, гэтая імша пераносіцца на адзін з папярэдніх дзён. Гэта робіцца з тым, каб святары з аддаленых парафій паспелі да Вялікага чацвярга вярнуцца ў свой храм і адслужыць вячэрнюю імшу ўспаміну Тайнай вячэры ў сваёй парафіі. Імша асвячэння хрызмы і благаслаўлення алею адкрываецца пачатковымі абрадамі і [[калекта]]й, пасля якой біскуп звяртаецца да святароў дыяцэзіі і сходу з казаннем. Пасля заканчэння казання праходзіць абрад аднаўлення святарскіх абяцанняў&nbsp;— біскуп тройчы звяртаецца да святароў з пытаннем, ці жадаюць яны аднавіць свае абяцанні, прыпадобніцца Хрысту, быць вернымі служыцелямі таямніц Божых і верна ажыццяўляць святарскае настаўніцтва. Святары адказваюць: «Жадаем». Пасля гэтага біскуп звяртаецца да народа з заклікам маліцца аб святарах і аб ім самім, на што народ адказвае: «Хрысце, пачуй нас. Хрысце, выслухай нас». На літургіі чытаюцца прароцтва [[Ісая (прарок)|Ісаі]] «Дух Пана Бога на Мне» ({{Біблія|Іс|61|1|3}}, {{Біблія|Іс|61|8|9}}), сведчанне [[Іаан Багаслоў|Іаана Багаслова]] пра Ісуса ({{Біблія|Адкр|1|5|8}}) і фрагмент Евангелля ад Лукі, дзе Ісус чытае прароцтва Ісаі ў сінагозе [[Назарэт]]а ({{Біблія|Лк|4|16|21}}). [[Файл:Maundy Thursday 07 washing feet diocese St Asaph.jpg|міні|злева|250пкс|Абрад абмывання ног]] На гэтай імшы не бывае [[Малітва вернікаў|агульнай малітвы]], за Літургіяй Слова ідзе прынясенне [[Алей|алею]]. Чатыры служыцелі паслядоўна выносяць да [[алтар]]а бальзам для падрыхтоўкі [[Хрызма|хрызмы]], алей [[Катэхумен|катэхуменаў]], алей хворых і алей для падрыхтоўкі хрызмы. За служыцелямі вернікі з ліку парафіян выносяць хлеб, віно і ваду для здзяйснення [[эўхарыстыя|эўхарыстыі]]. Пасля гэтага звычайным шляхам праходзіць Эўхарыстычная літургія, пасля чаго ідзе абрад благаслаўлення алею і асвячэння хрызмы (можа таксама праводзіцца адразу пасля прынясення алею перад Эўхарыстычнай літургіяй). Біскуп бласлаўляе алей хворых, які затым будзе выкарыстоўвацца ў таінстве [[Намашчэнне хворых|намашчэння хворых]], алей катэхуменаў, які ўжываецца для памазання новаахрышчаных, і прыступае да асвячэння [[Хрызма|хрызмы]]. У маўчанні біскуп улівае бальзам у алей, заклікае сход да малітвы, дзьме ў адтуліну пасудзіны з хрызмай і з распасцёртымі рукамі чытае малітву асвячэння. Усе саслужачыя святары распасціраюць правую руку да пасудзіны з хрызмай і стаяць так да заканчэння малітвы асвячэння. У парафіяльных храмах адпраўляецца толькі адна ўрачыстая імша ўвечары&nbsp;— '''[[Імша Вячэры Пана]]''', якая пачынае [[Пасхальны Трыдуум]]<ref>{{cite web |url=https://opoka.org.pl/biblioteka/T/TA/TAL/kkbids/r_lit1.html |title=Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza |author=Komisja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski |accessdate=2019-04-13 |lang=pl}}</ref>. Падчас імшы ў працэсе выканання гімна «[[Gloria in Excelsis Deo|Хвала на вышынях Богу]]» б'юць усе званы ў святыні. Пасля заканчэння спеву званы і [[Арган (музычны інструмент)|арган]] змаўкаюць (але іх могуць выкарыстоўваць для падтрымання спеву). Званочкі да пачатку «Хвалы на вышынях Богу» падчас начной імшы [[Пасхальная вігілія|Пасхальнай вігіліі]] замяняюцца драўлянымі трашчоткамі. У некаторых касцёлах праводзіцца [[Абмыванне ног|абрад абмывання ног]] дванаццаці асобам (так званы ''Mandatum''). Падчас Імшы Вячэры Пана кансэкруецца дастатковая колькасць камунікантаў, каб іх хапіла на гэты і наступны дзень. Пасля малітвы пасля Камуніі звычайна адбываецца ўручэнне кветак і падарункаў святарам. [[Файл:Ciemnica.jpg|міні|250пкс|Малітва ў цямніцы (парафія Старакаталіцкага Касцёла Марыявітаў у Новай Саботцы, [[Польшча]])]] Пасля завяршэння Вячэры [[Найсвяцейшы Сакрамэнт]] пераносіцца ў капліцу адарацыі, якую называюць [[Цямніца (рэлігія)|цямніцай]] (у памяць пра зняволенне Ісуса пасля Тайнай вячэры), дзе яго адаруюць да позняй ночы і на працягу ўсёй Вялікай пятніцы. Падчас пераносу Найсвяцейшага Сакрамэнта спяваецца гімн [[Тамаш Аквінскі|святога Тамаша]] «[[Pange lingua|Слаў, мой язык, таямніцу]]» ({{lang-la|Pange Lingua Gloriosi}}). Пасля завяршэння літургіі алтар агаляецца: здымаюцца свечкі, імшал, крыж і абрус ({{lang-la|denudatio altaris}}). Гэты жэст сімвалізуе канец вячэры, пазбаўленне Хрыста адзення і пакіданне Яго блізкімі. Сам алтар з'яўляецца сімвалам Хрыста. Калісьці таксама захоўваўся звычай абмываць менсу алтара вадой з віном на знак таго, што з сэрца Ісуса выцеклі кроў і вада. [[Табернакулюм]] застаецца адкрытым і пустым, а вечная лямпа згашаная. === Амбразіянскі абрад === Набажэнствы Вялікага чацвярга змяшчалі шэраг асаблівасцей. Яшчэ ў XII стагоддзі [[архібіскуп Мілана]] чытаў малітву над трыма нашчадкамі пракажонага, ацэленага [[Амвросій Медыяланскі|Амвросіем Медыяланскім]]. Пасля гэтага працэсія са спевам 118 псалма ішла ў іншы храм, дзе архібіскуп апранаў аднаго з траіх у новае адзенне, умываў і цалаваў яму ногі, здзяйсняў у яго прысутнасці імшу. У гэты ж дзень здзяйснялася падрыхтоўка хрызмы, умыванне архібіскупам ног святарам, дыяканам, пеўчым і чытальнікам, а таксама таінства пакаяння. У якасці чытанняў прапаноўваліся тэксты з Прамудрасці Саламонавай, кніг прарокаў Данііла і Іоны. Пасля Евангелля спявалася малітва Іаана Залатавуста «Вячэры Твае тайныя». З XVI стагоддзя амбразіянскі абрад быў адаптаваны да рымскага абраду і да гэтага часу практыкуецца ў Міланскай архідыяцэзіі і Луганскай апостальскай адміністратуры ([[Тычына (кантон)|Тычына]], [[Швейцарыя]])<ref>{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/sv-ambraziejaus-apeigos/ |title=Šv. Ambraziejaus apeigos |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |accessdate=2025-06-05 |lang=lt}}</ref>. Літургічныя рэформы Паўла VI значна змянілі структуру амбразіянскага Вялікага чацвярга. Так, у сваім цяперашнім выглядзе ранішняя імша асвячэння хрызмы цалкам запазычана з рэфармаванага рымскага чыну. Для вячэрняй імшы ўспаміну Тайнай вячэры захаваны арыгінальныя для амбразіянскага абраду чытанні з [[Кніга прарока Данііла|прарока Данііла]] (гісторыя Сусанны) і [[Кніга Прамудрасці Саламонавай|кнігі Прамудрасці Саламонавай]]<ref name="ПЭ">{{cite web |url=http://www.pravenc.ru/text/150115.html |title=Великий четверг в Православной энциклопедии |access-date=2009-07-24 |archive-date=2009-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501194307/http://pravenc.ru/text/150115.html |url-status=live }}</ref>. == У Праваслаўнай Царкве == [[Файл:Comunione degli apostoli, cella 35.jpg|250px|міні|злева|[[Фра Беата Анджэліка]] «Тайная вячэра» (манастыр Сан-Марка, [[Фларэнцыя]])]] У Вялікі чацвер здзяйсняецца літургія Васілія Вялікага, якая ўдвая звязана з Тайнай вячэрай (наогул, як усякая літургія, і, у прыватнасці, як тая, што здзяйсняецца ў дзень штогадовага ўспаміну аб гэтай падзеі). У сувязі са значнасцю ўспамінанай падзеі, літургія мае шэраг уласцівых толькі ёй асаблівасцей: # Літургія здзяйсняецца пасля вячэрні («поўныя» (гэта значыць з эўхарыстычным канонам) літургіі здзяйсняюцца такім чынам толькі ў Вялікі чацвер, Вялікую суботу і навячэрі (сачэльнікі) Раства Хрыстовага і Багаяўлення), у сувязі з гэтым старажытныя статуты нават дазвалялі прыступаць да эўхарыстыі не нашча. # Прадстаяцелі памесных цэркваў асвячаюць свежазваранае міра. Асвячэнне міра ў гэты дзень звязана з тым, што ў старажытнасці хрышчэнне агалошаных здзяйснялася ў Вялікую суботу або Пасху. # Пасля літургіі здзяйсняецца абрад «Абмывання ног», які нагадвае аб тым, што Хрыстос на Тайнай вячэры ўмыў ногі апосталам. На практыцы абрад здзяйсняецца толькі ў кафедральных саборах (яго здзяйсняе архіерэй, які абмывае ногі 12 святарам) і некаторых манастырах. # Па візантыйскай традыцыі здзяйсняецца абмыванне прастола, якое нагадвае аб падрыхтоўцы Пятром і Іаанам сіёнскай святліцы да Тайнай вячэры. # У старажытнасці з літургіяй злучаліся асаблівыя пакаянныя чыны, у паслявізантыйскай практыцы Афона і Рускай Царквы ў гэты дзень здзяйснялася агульнае еляасвячэнне. # У сувязі з асаблівым успамінам Тайнай вячэры ў гэты дзень імкнуцца прычасціцца нават тыя хрысціяне, хто захоўвае практыку рэдкага прычашчэння, якая склалася ў сінадальны перыяд. # Агульная трапеза пасля літургіі мае асаблівы статус і чын, нават самыя строгія статуты дазваляюць дзеля гэтага змякчэнне посту<ref name="ПЭ" />. Па народных павер'ях у гэты дзень прынята мыць і ўпрыгожваць жыллё, фарбаваць яйкі, пячы кулічы, купацца (адсюль «чысты чацвер»)<ref>{{cite web |url=http://kazanfirst.ru/online/920 |title=2 мая&nbsp;— Великий (Чистый) четверг |access-date=2013-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821063022/http://kazanfirst.ru/online/920 |archive-date=2014-08-21 |url-status=dead }}</ref>. == У Старажытнаўсходніх цэрквах == === Армянскі абрад === Богаслужэнні Вялікага чацвярга звязаны з успамінам Тайнай вячэры. На ранішні чытаецца Евангелле ад Іаана (апошняя публічная пропаведзь Ісуса ў Іерусаліме), на трэцяй гадзіне здзяйсняецца чын пакаяння, увечары&nbsp;— абмыванне ног. На літургіі ў якасці парэмій прапануюцца тэксты з [[Кніга Быццё|кнігі Быцця]] (ахвяра Аўраама), прароцтва Ісаі, затым павучанне апостала Паўла аб вячэры Гасподняй і евангельскі тэкст пра Тайную вячэру<ref name="ПЭ" />. === Заходне-сірскі абрад === Па традыцыі павінна здзяйсняцца літургія з асвячэннем міра і абмываннем ног. У сучаснай практыцы абрад абмывання ног здзяйсняецца ўвечары, асобна ад літургіі, а асвячэнне міра адбываецца ў адзін з папярэдніх дзён Вялікага посту<ref name="ПЭ" />. === Усходне-сірыйскі абрад === У [[Асірыйская царква Усходу|Асірыйскай царквы Усходу]] і [[Халдзейская каталіцкая царква|Халдзейскай царквы]] Вялікі чацвер называецца Чацвяргом Пасхі і не належыць Вялікаму посту. У гэты дзень здзяйсняецца ўрачыстая [[літургія Несторыя]] (адзін з пяці дзён у годзе). У якасці парэмій прапануюцца ўрыўкі з кніг [[Кніга Зыход|Зыход]] і прарока [[Захарыя|Захарыі]]. Апостальскае чытанне выбрана з павучання апостала Паўла аб вячэры Гасподняй, евангельскае&nbsp;— састаўное, якое апавядае пра Тайную вячэру<ref name="ПЭ" />. == Народныя традыцыі == === Беларускія народныя традыцыі === Чацвер на Вербным тыдні ў [[Беларусы|беларусаў]] называўся «Чысты», ён быў звязаны з мыццём. Людзі хадзілі мыцца ў лазню, на «бягучую ваду» ці на расу, каб засцерагчыся ад хвароб і клапотаў: ''«Чысты чацвер вулкі чысце, дваркі мяце, слядкі кладзе... к святому Вялічку»''. У гэты дзень пачыналі ворыва і сеялі [[ячмень]] (''«Чысты чацвер ячмень засяваець»''). Таксама садзілі капусту, каб яна расла «чыстай». Прыкмячалі: калі на Чысты чацвер добрае надвор'е, то такое ж будзе на [[Ушэсце]] і на Вялікдзень. Песень у гэты час не спявалі, бо працягваўся пост<ref name="NarKal">{{cite book |author= |title=Беларускі народны каляндар |location=Мінск |publisher= |year= |pages=10 |isbn= |url=https://elib.bspu.by/bitstream/doc/29085/1/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_14.pdf}}</ref>. === Іншыя славянскія традыцыі === Значная колькасць язычніцкіх элементаў, якія суправаджалі Чысты чацвер у народнай свядомасці, можа сведчыць пра існаванне ў дахрысціянскія часы нейкага невядомага свята, якое пазней злілося з царкоўнай традыцыяй<ref name="NarKal" />. Ачышчальныя абрады ў гэты дзень былі характэрныя не толькі для беларусаў, але і для іншых усходніх славян, у той час як у заходніх славян яны часцей выконваліся ў Вялікую пятніцу. Гэтыя рытуалы закраналі здароўе чалавека, ежу, посуд, жыллё і гаспадарчыя пабудовы{{sfn|Агапкина|2012|с=555}}. Адным з важных элементаў быў «жывы» (або чацвярговы) агонь, які лічыўся надзеленым магічнай сілай. Яго здабывалі трэннем дрэва аб дрэва і запальвалі ад яго печы і лампады ў хаце<ref>[http://www.ethnomuseum.ru/vytiranie-ognya Вытирание огня]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110004643/http://www.ethnomuseum.ru/vytiranie-ognya |date=10 студзеня 2015 }} // Российский Этнографический Музей</ref>. Магічная і ахоўная сіла таксама прыпісвалася чацвярговаму хлебу<ref>[http://www.ethnomuseum.ru/chetvergovyy-hleb Четверговый хлеб]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110022504/http://www.ethnomuseum.ru/chetvergovyy-hleb |date=10 студзеня 2015 }} // Российский Этнографический Музей</ref> і чацвярговай солі<ref>[http://www.ethnomuseum.ru/chetvergovaya-sol Четверговая соль]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110022113/http://www.ethnomuseum.ru/chetvergovaya-sol |date=10 студзеня 2015 }} // Российский Этнографический Музей</ref>, якія гатаваліся спецыяльна ў гэты дзень. Многія рытуалы Вялікага чацвярга грунтаваліся на «магіі першага дня» і мелі на мэце забеспячэнне дабрабыту, добрага ўраджаю, абарону жывёлы і хаты ад злых сіл і сурокаў. У Царкве ў Вялікі чацвер асвячалі соль, якую потым захоўвалі за прастолам да сёмага чацвярга пасля Пасхі і выкарыстоўвалі як лек для людзей і жывёлы. Гэты звычай фіксуецца яшчэ ў пастановах Стоглавага сабора 1551 года, які асудзіў яго як язычніцкае («элінскае») заблуджэнне і «ерэтычную хулу»<ref>{{cite web |url=http://www.monasterium.by/ustavy_i_dokumenty/dokumenty/postanovleniya-stoglavogo-sobora-1551-goda/ |title=Постановления Стоглавого собора 1551 года. Вопрос XXVI. |access-date=2019-01-23 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123071525/http://www.monasterium.by/ustavy_i_dokumenty/dokumenty/postanovleniya-stoglavogo-sobora-1551-goda/ |url-status=live }}</ref>. Нягледзячы на гэта, традыцыя асвячэння «чацвярговай солі» праіснавала ў некаторых рэгіёнах да XIX стагоддзя і нават да нашага часу, хоць сучасная Царква часта называе гэта «каляцаркоўным забабонам»<ref>{{cite web |url=http://halkidon2006.orthodoxy.ru/Bogoslovie_10/01127_Chto_takoe_chetvergovaya_sol.htm |title=Что такое «четверговая соль»? |access-date=2019-01-23 |archive-date=2018-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018011139/http://halkidon2006.orthodoxy.ru/Bogoslovie_10/01127_Chto_takoe_chetvergovaya_sol.htm |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[In coena domini]]&nbsp;— «за трапезай Гасподняй» * [[Страсны тыдзень]] * [[Тайная вячэра]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Агапкина Т. А.|загаловак=Славянские древности: Этнолингвистический словарь|месца=М.|выдавецтва=Международные отношения|год=2012|том=5: С (Сказка) — Я (Ящерица)|старонак=736|isbn=978-5-7133-1380-7|старонкі=555–558}} {{Страсны тыдзень}} [[Катэгорыя:Пераходныя хрысціянскія святы]] [[Катэгорыя:Чацвер]] h46n3bfzufwpkstw5lb1pwcoavmkqec 0 805112 5120048 5119751 2026-04-02T15:12:09Z MakEditor 165254 Дадаў спасылку на last.fm 5120048 wikitext text/x-wiki Вакол ліхтарнага слупа (руск. Вокруг фонарного столба) - музычны гурт, створаны у 2017 годзе<ref name=":0" />. На момант прыпынення дзейнасці у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://m.vk.com/wall-146528153_4338|title=На данный момент времени группа 'Вокруг фонарного столба' приостанавливает свою деятельность на неопределённый срок.|author=Вокруг фонарного столба|website=VK|date=24 чэрвеня 2021}}</ref> выпусціў 4 альбома і 36 песні<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://genius.com/artists/Vokrug-fonarnovo-stolba|title=Вокруг фонарного столба (Vokrug fonarnovo stolba)|website=Genius|access-date=2026-03-31}}</ref>. {{Музычны калектыў | Мова = Руская | Назва = Вакол ліхтарнага слупа | Фон = https://images.genius.com/0e399e17f13c44274b07826f06a35a03.1000x1000x1.jpg | Лога = 0e399e17f13c44274b07826f06a35a03.1000x1000x1.jpg | Подпіс = {{lang-ru|Вокруг фонарного столба}} | Удзельнікі = {{lang-ru|Игорь Шевелёв, Николай Окружной, Тимофей Сычёв, Глеб Козлов}} | Апісанне_фота = Фота гурта | Гады = 2017 - 2021 | Краіна = Расія | Горад = Масква | Звязаныя праекты = [https://vk.com/club201723473 срэбнае неба] ({{lang-ru|серебряное небо}}), [https://vk.com/club205257900 коля акруговы] ({{lang-ru|коля окружной}}), [https://vk.com/club128696567 нумар скрыты] ({{lang-ru|номер скрыт}}) }} == Альбомы == === З горадам сам-насам ({{lang-ru|С городом наедине}}, {{Год|2017}}) === === Хутка гэта ўсё прайдзе ({{lang-ru|Скоро это всё пройдёт}}, {{Год|2018}}) === === Відэагульні ({{lang-ru|Видеоигры}}, {{Год|2019}}) === === Кіно ({{lang-ru|Кино}}, {{Год|2020}}) === == Песні == Шэраг песень узяты з [https://open.spotify.com/artist/7qMN3WfMvs8okImrJSzjBf/discography/all сайта] Spotify. {| class="wikitable" !Песня !Песня на рускай мове !Год выхада !Альбом !Альбом па руску |- style="background-color: #F0F0FF;" |З горадам сам-насам |С городом наедине | rowspan="4" |2017 | rowspan="4" |З горадам сам-насам | rowspan="4" |С городом наедине |- style="background-color: #F0F0FF;" |Хаваючыся ад дажджу |Скрываясь от дождя |- style="background-color: #F0F0FF;" |Вокамгненне за вокамгненнем |Мгновенье за мгновеньем |- style="background-color: #F0F0FF;" |Апошняя |Последняя |- |Цішыня ліпеньскіх дзён |Тишина июльских дней | rowspan="8" |2018 | | |- |Вішнёвая вуліца |Вишнёвая улица | | |- style="background-color: #FDF5E6;" |Куды мяне прывядзе гэта лета? |Куда меня приведёт это лето? | rowspan="5" |Хутка гэта ўсё прайдзе | rowspan="5" |Скоро это всё пройдёт |- style="background-color: #FDF5E6;" |Вішнёвая вул. |Вишневая ул. |- style="background-color: #FDF5E6;" |Балюча і прыемна |Больно и приятно |- style="background-color: #FDF5E6;" |Хутка гэта ўсё прайдзе |Скоро это всё пройдёт |- style="background-color: #FDF5E6;" |Часам |Иногда |- |In Bloom (Cover) | style="text-align:center" | — | | |- |Зоркі |Звёзды | rowspan="16" |2019 | | |- |Нават болей чым звычайна |Даже Больше Чем Обычно (Acoustic,Live) | | |- |Выдумаў цябе, частка тры. Заключная. |Выдумал тебя, часть три. Заключительная | | |- |Месячнае святло |Лунный свет | | |- style="background-color: #FFFFF0;" |Танцаваць |Танцевать | rowspan="12" |Відэагульні | rowspan="12" |Видеоигры |- style="background-color: #FFFFF0;" |Маланкі і зоркі |Молнии и звёзды |- style="background-color: #FFFFF0;" |Лепш / прасцей |Лучше / Проще |- style="background-color: #FFFFF0;" |Не цікава |Не интересно |- style="background-color: #FFFFF0;" |Відэагульні |Видеоигры |- style="background-color: #FFFFF0;" |Месячнае святло |Лунный свет |- style="background-color: #FFFFF0;" |Хвалі |Волны |- style="background-color: #FFFFF0;" |Шторы |Шторы |- style="background-color: #FFFFF0;" |00.00 |00.00 |- style="background-color: #FFFFF0;" |Размовы з самім сабой |Разговоры с самим собой |- style="background-color: #FFFFF0;" |Клішэ |Клише |- style="background-color: #FFFFF0;" |Мяняць? |Менять? |- |Самы лепшы сябр |Самый лучший друг | rowspan="8" |2020 | | |- style="background-color: #F0FFF0;" |Кіно |Кино | rowspan="7" |Кіно | rowspan="7" |Кино |- style="background-color: #F0FFF0;" |Жадаешь |Хочешь |- style="background-color: #F0FFF0;" |Блізка / Побач |Близко / Рядом |- style="background-color: #F0FFF0;" |Самы лепшы сябр |Самый лучший друг |- style="background-color: #F0FFF0;" |Парк пацех |Парк развлечений |- style="background-color: #F0FFF0;" |Знаёмства |Знакомства |- style="background-color: #F0FFF0;" |Канец святла |Конец света |} == Старонкі на музычных сэрвісах і сацыяльных сетках == * [https://open.spotify.com/artist/7qMN3WfMvs8okImrJSzjBf Spotify] * [https://soundcloud.com/ppbvfs/tracks Soundcloud] * [https://genius.com/artists/Vokrug-fonarnovo-stolba Genius] * [https://music.yandex.com/artist/5578874 Яндекс Музыка] * [https://music.apple.com/by/artist/%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0/1336523925 Apple Music] * [https://www.last.fm/ru/music/%D0%92%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3+%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0 last.fm] * [https://sefon.pro/artist/78491-vokrug-fonarnogo-stolba/ Sefon] * [https://zvuk.com/artist/159157962 Гук (]{{lang-ru|Звук}}) * [https://www.youtube.com/channel/UCk_4exZfEpKi2xADRiHJIuQ/videos YouTube] * [https://vk.com/ppbvfs VK] * [https://www.instagram.com/vfs_band/ Інстаграм] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-01}} ezs4r3kt55kmbll8ltnry395gxr5zm3 0 805193 5120055 5119663 2026-04-02T15:24:51Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5120055 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен}} '''Эдуард Аляксандравіч Какшароў''' ({{lang-ru|Эдуард Александрович Кокшаров}}); {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[гандбаліст]], левы крайні, капітан зборнай Расіі па гандболе. Алімпійскі чэмпіён 2000 года, чэмпіён міру 1997 года. Заслужаны майстар спорту Расіі (1997). З ліпеня 2017 года па студзень 2020 года — галоўны трэнер зборнай Расіі. Галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026). Раптоўна памёр 31 сакавіка 2026 года падчас збору гандбольнага клуба «Мяшкоў Брэст» у аг. [[Ратамка (аграгарадок)|Ратамка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. Развітанне адбылося 1 красавіка ў Мінску<ref>[https://vb.by/society/people/v-minske-proshlo-proshhanie-s-eduardom-koksharovym.html В Минске прошло прощание с Эдуардом Кокшаровым]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Какшароў Эдуард Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гандбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па гандболе]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па гандболе]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Расіі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Гандбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Трэнеры БГК імя Мяшкова]] lqmki6l1e6ec8zvks9xb6jedusu9c3i 0 805194 5120244 5119736 2026-04-03T07:04:38Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5120244 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцепаненка}} {{пісьменнік}} '''Мікола Сцепаненка''', поўнае імя '''Мікалай Аляксандравіч Сцепаненка''' (псеўданім ''Мікола Качан''; {{ВДП}}) — беларускі празаік. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 снежня 1962 года ў Касцюкоўцы пад [[Гомель|Гомелем]] у сям’і рабочага, але радзімай называў хутар Вясёлы Курган. Малодшы брат пісьменніка [[Уладзімір Сцяпан|Уладзіміра Сцяпана]].{{r|step_dziejaslow}} Праходзіў тэрміновую службу ў 39-й адшб у Хыраве Львоўскай вобласці. Жыў у Мінcу, працаваў на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]]. Да 1985 года ўладкаваўся электрыкам у [[Дом літаратара]] [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]{{r|step_dziejaslow}}, пазней быў там метадыстам. З 1987 года вучыўся на беларускім аддзяленні [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], але кінуў пасля трэцяга курсу ў 1990 годзе. Удзельнічаў у археалагічных экспедыцыях на поўначы Беларусі{{r|step_dziejaslow}}. У Доме літаратара быў у асяродку кулуарнага жыцця Саюза пісьменнікаў{{r|step_dziejaslow}}. Рабочы кабінет (№ 106) Міколы і радыёрубка сталі месцам нефармальных сустрэч маладых літаратараў, у тым ліку ўдзельнікаў «[[Талака (таварыства)|Талакі]]» і «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшых]]»{{r|step_dziejaslow}}. Быў «заўзятым сябрам»{{r|kavaliou}} [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]], сябраваў з іншымі літаратарамі «[[Перабудова|перабудоўчага]]» пакалення{{r|step_dziejaslow}}{{r|kavaliou}}. Сцепаненку ўспрымаюць як чалавека, які ведаў дамашняе, побытавае жыццё беларускіх пісьменнікаў{{r|kavaliou}}. У жніўні 1988 года з Сысом і рок-гуртом «[[Мроя (гурт)|Мроя]]» ездзіў у Львоў, быў сведкам стыхійнага мітынгу каля помніка Івану Франко, выступу Анатоля і сутыкненняў натоўпу з міліцыяй. 5 лістапада 1990 года разам з Сысом, [[Алесь Асташонак|Алесем Асташонкам]] і [[Алесь Наварыч|Алесем Наварычам]] спрабаваў спыніць рэпетыцыю вайсковага параду да 7 лістапада на Ленінскім праспекце. Сыс заахвочваў Міколу фіксаваць сумесныя прыгоды: «Ты запісвай за мной… будзе табе аб чым пісаць».{{r|step_dziejaslow}} У 2017 годзе пераехаў на Гомельшчыну. Памёр 14 лістапада 2022 года. Пахаваны ў [[Ветка|Ветцы]]. == Творчасць == У 1990-я гады публікаваўся ў газетах «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (рубрыка «Праўдзівыя гісторыі») і «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/92940|title=Мiкола Сьцепаненка. Праўдзiвая гiсторыя аб пахаваньнi бабы Манi|website=Наша Ніва|date=1998-02-23|access-date=2026-04-01}}</ref>, бюлетэні «[[Права на волю]]» (пад псеўданімам ''Мікола Качан'', нізка нарысаў «У спратах Валадаркі»<!--1998—1999?-->), у 2000-я ў часопісах «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», калектыўных зборніках апавяданняў для дзяцей, у 2010-я ў гомельскім альманаху «Палац»<!--2017?-->. Неўзабаве па смерці Анатоля Сыса, напісаў мемуарны нарыс «А вандалам скажы: я — вечны…» («Дзеяслоў», 2006, № 21){{r|step_dziejaslow}}. Успаміны Сцепаненкі ахапілі дваццаць гадоў сяброўства (1985—2005) і вылучаюцца неідэалізацыяй Сыса{{r|kavaliou}}. Аўтар апісвае эпатажныя паводзіны паэта, стаўленне да іміджу («Калі нямашака ніякага іміджу, хай жа будзе хоць гэтакі!»), побыт у Гарошкаве і Мінску{{r|kavaliou}}. Успамінамі актыўна карыстаюцца літаратуразнаўцы, напрыклад Андрэй Мельнікаў для біяграфічнай кнігі «Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною» (2017){{r|kavaliou}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="kavaliou">{{Артыкул|спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/8143|аўтар=Сяргей Кавалёў|загаловак=Біяграфічны нарыс з элементамі літаратуразнаўства. Андрэй Мельнікаў, Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною, Мінск: Харвест, 2017, 64 с.|год=2019-03-27|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=12|старонкі=270|issn=1898-0457|doi=10.17951/sb.2018.12.270-279}}</ref> <ref name="step_dziejaslow">{{артыкул |аўтар = Мікола Сьцепаненка |загаловак = "А вандалам скажы: я — вечны...". Успаміны пра Анатоля Сыса |выданне = Дзеяслоў |год = 2006 |нумар = 2 (21) |старонкі = 188–197 |спасылка = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-01}} {{DEFAULTSORT:Сцепаненка Мікалай Аляксандравіч}} h1ndtovgd6835hhxt06rol4kb3gjh26 5120246 5120244 2026-04-03T07:05:34Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5120246 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцепаненка}} {{пісьменнік}} '''Мікола Сцепаненка''', поўнае імя '''Мікалай Аляксандравіч Сцепаненка''' (псеўданім ''Мікола Качан''; {{ВДП}}) — беларускі празаік. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 снежня 1962 года ў Касцюкоўцы пад [[Гомель|Гомелем]] у сям’і рабочага, але радзімай называў хутар Вясёлы Курган. Малодшы брат пісьменніка [[Уладзімір Сцяпан|Уладзіміра Сцяпана]].{{r|step_dziejaslow}} Праходзіў тэрміновую службу ў 39-й адшб у Хыраве Львоўскай вобласці. Жыў у Мінcу, працаваў на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]]. Да 1985 года ўладкаваўся электрыкам у [[Дом літаратара]] [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]{{r|step_dziejaslow}}, пазней быў там метадыстам. З 1987 года вучыўся на беларускім аддзяленні [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], але кінуў пасля трэцяга курсу ў 1990 годзе. Удзельнічаў у археалагічных экспедыцыях на поўначы Беларусі{{r|step_dziejaslow}}. У Доме літаратара быў у асяродку кулуарнага жыцця Саюза пісьменнікаў{{r|step_dziejaslow}}. Рабочы кабінет (№ 106) Міколы і радыёрубка сталі месцам нефармальных сустрэч маладых літаратараў, у тым ліку ўдзельнікаў «[[Талака (таварыства)|Талакі]]» і «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшых]]»{{r|step_dziejaslow}}. Быў «заўзятым сябрам»{{r|kavaliou}} [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]], сябраваў з іншымі літаратарамі «[[Перабудова|перабудоўчага]]» пакалення{{r|step_dziejaslow}}{{r|kavaliou}}. Сцепаненку ўспрымаюць як чалавека, які ведаў дамашняе, побытавае жыццё беларускіх пісьменнікаў{{r|kavaliou}}. У жніўні 1988 года з Сысом і рок-гуртом «[[Мроя (гурт)|Мроя]]» ездзіў у Львоў, быў сведкам стыхійнага мітынгу каля помніка Івану Франко, выступу Анатоля і сутыкненняў натоўпу з міліцыяй. 5 лістапада 1990 года разам з Сысом, [[Алесь Асташонак|Алесем Асташонкам]] і [[Алесь Наварыч|Алесем Наварычам]] спрабаваў спыніць рэпетыцыю вайсковага параду да 7 лістапада на Ленінскім праспекце. Сыс заахвочваў Міколу фіксаваць сумесныя прыгоды: «Ты запісвай за мной… будзе табе аб чым пісаць».{{r|step_dziejaslow}} У 2017 годзе пераехаў на Гомельшчыну. Памёр 14 лістапада 2022 года. Пахаваны ў [[Ветка|Ветцы]]. == Творчасць == У 1990-я гады публікаваўся ў газетах «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (рубрыка «Праўдзівая гісторыя») і «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/92940|title=Мiкола Сьцепаненка. Праўдзiвая гiсторыя аб пахаваньнi бабы Манi|website=Наша Ніва|date=1998-02-23|access-date=2026-04-01}}</ref>, бюлетэні «[[Права на волю]]» (пад псеўданімам ''Мікола Качан'', нізка нарысаў «У спратах Валадаркі»<!--1998—1999?-->), у 2000-я ў часопісах «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», калектыўных зборніках апавяданняў для дзяцей, у 2010-я ў гомельскім альманаху «Палац»<!--2017?-->. Неўзабаве па смерці Анатоля Сыса, напісаў мемуарны нарыс «А вандалам скажы: я — вечны…» («Дзеяслоў», 2006, № 21){{r|step_dziejaslow}}. Успаміны Сцепаненкі ахапілі дваццаць гадоў сяброўства (1985—2005) і вылучаюцца неідэалізацыяй Сыса{{r|kavaliou}}. Аўтар апісвае эпатажныя паводзіны паэта, стаўленне да іміджу («Калі нямашака ніякага іміджу, хай жа будзе хоць гэтакі!»), побыт у Гарошкаве і Мінску{{r|kavaliou}}. Успамінамі актыўна карыстаюцца літаратуразнаўцы, напрыклад Андрэй Мельнікаў для біяграфічнай кнігі «Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною» (2017){{r|kavaliou}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="kavaliou">{{Артыкул|спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/8143|аўтар=Сяргей Кавалёў|загаловак=Біяграфічны нарыс з элементамі літаратуразнаўства. Андрэй Мельнікаў, Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною, Мінск: Харвест, 2017, 64 с.|год=2019-03-27|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=12|старонкі=270|issn=1898-0457|doi=10.17951/sb.2018.12.270-279}}</ref> <ref name="step_dziejaslow">{{артыкул |аўтар = Мікола Сьцепаненка |загаловак = "А вандалам скажы: я — вечны...". Успаміны пра Анатоля Сыса |выданне = Дзеяслоў |год = 2006 |нумар = 2 (21) |старонкі = 188–197 |спасылка = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-01}} {{DEFAULTSORT:Сцепаненка Мікалай Аляксандравіч}} s7fl946wkhs4o9x4wg47f50ds0h9wpg 5120247 5120246 2026-04-03T07:06:09Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5120247 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцепаненка}} {{пісьменнік}} '''Мікола Сцепаненка''', поўнае імя '''Мікалай Аляксандравіч Сцепаненка''' (псеўданім ''Мікола Качан''; {{ВДП}}) — беларускі празаік. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 снежня 1962 года ў Касцюкоўцы пад [[Гомель|Гомелем]] у сям’і рабочага, але радзімай называў хутар Вясёлы Курган. Малодшы брат пісьменніка [[Уладзімір Сцяпан|Уладзіміра Сцяпана]].{{r|step_dziejaslow}} Праходзіў тэрміновую службу ў 39-й адшб у Хыраве Львоўскай вобласці. Жыў у Мінcку, працаваў на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]]. Да 1985 года ўладкаваўся электрыкам у [[Дом літаратара]] [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]{{r|step_dziejaslow}}, пазней быў там метадыстам. З 1987 года вучыўся на беларускім аддзяленні [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], але кінуў пасля трэцяга курсу ў 1990 годзе. Удзельнічаў у археалагічных экспедыцыях на поўначы Беларусі{{r|step_dziejaslow}}. У Доме літаратара быў у асяродку кулуарнага жыцця Саюза пісьменнікаў{{r|step_dziejaslow}}. Рабочы кабінет (№ 106) Міколы і радыёрубка сталі месцам нефармальных сустрэч маладых літаратараў, у тым ліку ўдзельнікаў «[[Талака (таварыства)|Талакі]]» і «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшых]]»{{r|step_dziejaslow}}. Быў «заўзятым сябрам»{{r|kavaliou}} [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]], сябраваў з іншымі літаратарамі «[[Перабудова|перабудоўчага]]» пакалення{{r|step_dziejaslow}}{{r|kavaliou}}. Сцепаненку ўспрымаюць як чалавека, які ведаў дамашняе, побытавае жыццё беларускіх пісьменнікаў{{r|kavaliou}}. У жніўні 1988 года з Сысом і рок-гуртом «[[Мроя (гурт)|Мроя]]» ездзіў у Львоў, быў сведкам стыхійнага мітынгу каля помніка Івану Франко, выступу Анатоля і сутыкненняў натоўпу з міліцыяй. 5 лістапада 1990 года разам з Сысом, [[Алесь Асташонак|Алесем Асташонкам]] і [[Алесь Наварыч|Алесем Наварычам]] спрабаваў спыніць рэпетыцыю вайсковага параду да 7 лістапада на Ленінскім праспекце. Сыс заахвочваў Міколу фіксаваць сумесныя прыгоды: «Ты запісвай за мной… будзе табе аб чым пісаць».{{r|step_dziejaslow}} У 2017 годзе пераехаў на Гомельшчыну. Памёр 14 лістапада 2022 года. Пахаваны ў [[Ветка|Ветцы]]. == Творчасць == У 1990-я гады публікаваўся ў газетах «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (рубрыка «Праўдзівая гісторыя») і «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/92940|title=Мiкола Сьцепаненка. Праўдзiвая гiсторыя аб пахаваньнi бабы Манi|website=Наша Ніва|date=1998-02-23|access-date=2026-04-01}}</ref>, бюлетэні «[[Права на волю]]» (пад псеўданімам ''Мікола Качан'', нізка нарысаў «У спратах Валадаркі»<!--1998—1999?-->), у 2000-я ў часопісах «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», калектыўных зборніках апавяданняў для дзяцей, у 2010-я ў гомельскім альманаху «Палац»<!--2017?-->. Неўзабаве па смерці Анатоля Сыса, напісаў мемуарны нарыс «А вандалам скажы: я — вечны…» («Дзеяслоў», 2006, № 21){{r|step_dziejaslow}}. Успаміны Сцепаненкі ахапілі дваццаць гадоў сяброўства (1985—2005) і вылучаюцца неідэалізацыяй Сыса{{r|kavaliou}}. Аўтар апісвае эпатажныя паводзіны паэта, стаўленне да іміджу («Калі нямашака ніякага іміджу, хай жа будзе хоць гэтакі!»), побыт у Гарошкаве і Мінску{{r|kavaliou}}. Успамінамі актыўна карыстаюцца літаратуразнаўцы, напрыклад Андрэй Мельнікаў для біяграфічнай кнігі «Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною» (2017){{r|kavaliou}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="kavaliou">{{Артыкул|спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/8143|аўтар=Сяргей Кавалёў|загаловак=Біяграфічны нарыс з элементамі літаратуразнаўства. Андрэй Мельнікаў, Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною, Мінск: Харвест, 2017, 64 с.|год=2019-03-27|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=12|старонкі=270|issn=1898-0457|doi=10.17951/sb.2018.12.270-279}}</ref> <ref name="step_dziejaslow">{{артыкул |аўтар = Мікола Сьцепаненка |загаловак = "А вандалам скажы: я — вечны...". Успаміны пра Анатоля Сыса |выданне = Дзеяслоў |год = 2006 |нумар = 2 (21) |старонкі = 188–197 |спасылка = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-01}} {{DEFAULTSORT:Сцепаненка Мікалай Аляксандравіч}} 22mc8ow4u8ryirrhz1olinanhij83fn 5120356 5120247 2026-04-03T09:32:34Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5120356 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцепаненка}} {{пісьменнік}} '''Мікола Сцепаненка''', поўнае імя '''Мікалай Аляксандравіч Сцепаненка''' (псеўданім ''Мікола Качан''; {{ВДП}}) — беларускі празаік. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 снежня 1962 года ў Касцюкоўцы пад [[Гомель|Гомелем]] у сям’і рабочага, але радзімай называў хутар Вясёлы Курган. Малодшы брат пісьменніка [[Уладзімір Сцяпан|Уладзіміра Сцяпана]].{{r|step_dziejaslow}} Праходзіў тэрміновую службу ў 39-й адшб у Хыраве Львоўскай вобласці. Жыў у Мінcку, працаваў на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]]. Да 1985 года ўладкаваўся электрыкам у [[Дом літаратара]] [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]{{r|step_dziejaslow}}, пазней быў там метадыстам. З 1987 года вучыўся на беларускім аддзяленні [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], але кінуў пасля трэцяга курсу ў 1990 годзе. Удзельнічаў у археалагічных экспедыцыях на поўначы Беларусі{{r|step_dziejaslow}}. У Доме літаратара быў у асяродку кулуарнага жыцця Саюза пісьменнікаў{{r|step_dziejaslow}}. Рабочы кабінет (№ 106) Міколы і радыёрубка сталі месцам нефармальных сустрэч маладых літаратараў, у тым ліку ўдзельнікаў «[[Талака (таварыства)|Талакі]]» і «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшых]]»{{r|step_dziejaslow}}. Быў «заўзятым сябрам»{{r|kavaliou}} [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]], сябраваў з іншымі літаратарамі «[[Перабудова|перабудоўчага]]» пакалення{{r|step_dziejaslow}}{{r|kavaliou}}. Сцепаненку ўспрымаюць як чалавека, які ведаў дамашняе, побытавае жыццё беларускіх пісьменнікаў{{r|kavaliou}}. У жніўні 1988 года з Сысом і рок-гуртом «[[Мроя (гурт)|Мроя]]» ездзіў у Львоў, быў сведкам стыхійнага мітынгу каля помніка Івану Франко, выступу Анатоля і сутыкненняў натоўпу з міліцыяй. 5 лістапада 1990 года разам з Сысом, [[Алесь Асташонак|Алесем Асташонкам]] і [[Алесь Наварыч|Алесем Наварычам]] спрабаваў спыніць рэпетыцыю да вайсковага параду 7 лістапада на Ленінскім праспекце. Сыс заахвочваў Міколу фіксаваць сумесныя прыгоды: «Ты запісвай за мной… будзе табе аб чым пісаць».{{r|step_dziejaslow}} У 2017 годзе пераехаў на Гомельшчыну. Памёр 14 лістапада 2022 года. Пахаваны ў [[Ветка|Ветцы]]. == Творчасць == У 1990-я гады публікаваўся ў газетах «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (рубрыка «Праўдзівая гісторыя») і «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/92940|title=Мiкола Сьцепаненка. Праўдзiвая гiсторыя аб пахаваньнi бабы Манi|website=Наша Ніва|date=1998-02-23|access-date=2026-04-01}}</ref>, бюлетэні «[[Права на волю]]» (пад псеўданімам ''Мікола Качан'', нізка нарысаў «У спратах Валадаркі»<!--1998—1999?-->), у 2000-я ў часопісах «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» і «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», калектыўных зборніках апавяданняў для дзяцей, у 2010-я ў гомельскім альманаху «Палац»<!--2017?-->. Неўзабаве па смерці Анатоля Сыса, напісаў мемуарны нарыс «А вандалам скажы: я — вечны…» («Дзеяслоў», 2006, № 21){{r|step_dziejaslow}}. Успаміны Сцепаненкі ахапілі дваццаць гадоў сяброўства (1985—2005) і вылучаюцца неідэалізацыяй Сыса{{r|kavaliou}}. Аўтар апісвае эпатажныя паводзіны паэта, стаўленне да іміджу («Калі нямашака ніякага іміджу, хай жа будзе хоць гэтакі!»), побыт у Гарошкаве і Мінску{{r|kavaliou}}. Успамінамі актыўна карыстаюцца літаратуразнаўцы, напрыклад Андрэй Мельнікаў для біяграфічнай кнігі «Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною» (2017){{r|kavaliou}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="kavaliou">{{Артыкул|спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/8143|аўтар=Сяргей Кавалёў|загаловак=Біяграфічны нарыс з элементамі літаратуразнаўства. Андрэй Мельнікаў, Анатоль Сыс. Псальмяр эпохі перагною, Мінск: Харвест, 2017, 64 с.|год=2019-03-27|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=12|старонкі=270|issn=1898-0457|doi=10.17951/sb.2018.12.270-279}}</ref> <ref name="step_dziejaslow">{{артыкул |аўтар = Мікола Сьцепаненка |загаловак = "А вандалам скажы: я — вечны...". Успаміны пра Анатоля Сыса |выданне = Дзеяслоў |год = 2006 |нумар = 2 (21) |старонкі = 188–197 |спасылка = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-01}} {{DEFAULTSORT:Сцепаненка Мікалай Аляксандравіч}} mzolm2jrfzty3f544yy8k407oh9nwt0 0 805199 5120074 5119731 2026-04-02T16:23:40Z Feeleman 163471 /* Музычныя відэакліпы */ 5120074 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Heather Langenkamp}}|Апісанне выявы=Хэдэр Лэнгенкэмп у 2023 годзе.|Імя=Хэдэр Лэнгенкэмп|Імя пры нараджэнні=Хэдэр Элізабет Лэнгенкэмп|Гады актыўнасці=1983 — наш час|Фота=Heather Langenkamp 2.jpg|Шырыня=200px}} '''Хэдэр Элізабет Лэнгенкэмп''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Heather Elizabeth Langenkamp''; нар. [[17 ліпеня|17]] [[Ліпень|ліпеня]] [[1964]], [[Талса]], [[Аклахома]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]], [[Кінарэжысёр|кінарэжысёрка]], [[Прадпрымальнік|прадпрымальніца]] і [[Вядучы|радыёвядучая]]. Адна з ключавых постацей у жанры [[Фільм жахаў|жахаў]] і найбольш вядомая выкананнем ролі знаходлівай гераіні [[:en:Nancy_Thompson_(A_Nightmare_on_Elm_Street)|Нэнсі Томпсан]] у серыі фільмаў «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]».<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/heather_langenkamp|title=Heather Langenkamp Movies & TV Shows List|date=|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=live}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзілася ў горадзе Талса, штат Аклахома. Сваю акцёрскую дзейнасць Лэнгенкэмп пачала з удзелу ў эпізадычных ролях у драматычных фільмах [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]] «''[[:en:The_Outsiders_(film)|The Outsiders]]''» (1983) і «''[[:en:Rumble_Fish|Rumble Fish]]''» (1983). Падчас навучання ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] яна выканала ролю цяжарнай падлеткі ў драме «''[[:en:Nickel_Mountain|Nickel Mountain]]''» (1984), пасля чаго атрымала прарыўную ролю Нэнсі ў фільме жахаў [[Уэс Крэйвен|Уэса Крэйвена]] «[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]]» (1984).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://somepigproductions.com/|title=Page, Heather Langenkamp Official.|access-date=1 красавіка, 2026}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- | rowspan="2" |1983 |''[[:en:The_Outsiders_(film)|The Outsiders]]'' |- |''[[:en:Rumble_Fish|Rumble Fish]]'' |- | rowspan="2" |1984 |''[[:en:Nickel_Mountain|Nickel Mountain]]'' |- |[[Кашмар на вуліцы Вязаў (фільм, 1984)|Кашмар на вуліцы Вязаў]] |- |1987 |''{{sortname|A|Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}'' |- |1989 |''[[:en:Shocker_(film)|Shocker]]'' |- |1994 |''[[:en:Wes_Craven's_New_Nightmare|Wes Craven's New Nightmare]]'' |- |1995 |''[[:en:The_Demolitionist|The Demolitionist]]'' |- |1999 |''[[:en:Fugitive_Mind|Fugitive Mind]]'' |- |2010 |''[[:en:Never_Sleep_Again:_The_Elm_Street_Legacy|Never Sleep Again: The Elm Street Legacy]]'' |- |2011 |''[[:en:I_Am_Nancy|I Am Nancy]]'' |- |2012 |''{{Sortname|The|Butterfly Room}}'' |- |2013 |''[[:en:Star_Trek_Into_Darkness|Star Trek Into Darkness]]'' |- |2016 |''[[:en:Home_(2016_American_film)|Home]]'' |- |2018 |''[[:en:Hellraiser:_Judgment|Hellraiser: Judgment]]'' |- | rowspan="2" |2019 |''Portal'' |- |''Washed Away'' |- |2020 |''Cottonmouth'' |- |2021 |''[[:en:My_Little_Pony:_A_New_Generation|My Little Pony: A New Generation]]'' |- | rowspan="2" |2024 |''[[:en:Little_Bites|Little Bites]]'' |- |''Plea'' |- |2025 |''[[:en:The_Life_of_Chuck|The Life of Chuck]]'' |- | rowspan="2" |TBA | style="background:#FFFFCC;" |''Last Chance Motel'' {{Dagger}} |- | style="background:#FFFFCC;" |''Dirt'' {{Dagger}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1984 |''[[:en:Passions_(1984_film)|Passions]]'' |- |1985 |''Suburban Beat'' |- | rowspan="3" |1986 |''[[:en:CBS_Schoolbreak_Special|CBS Schoolbreak Special]]'' |- |''[[:en:ABC_Afterschool_Special|ABC Afterschool Special]]'' |- |''[[:en:Heart_of_the_City_(TV_series)|Heart of the City]]'' |- | rowspan="2" |1987 |''{{Sortname|The|New Adventures of Beans Baxter}}'' |- |''[[:en:Hotel_(U.S._TV_series)|Hotel]]'' |- |1988 |''Circus of the Stars #13'' |- | rowspan="2" |1988–1990 |''[[:en:Growing_Pains|Growing Pains]]'' |- |''[[:en:Just_the_Ten_of_Us|Just the Ten of Us]]'' |- |1990 |''ABC TGIF'' |- |1994 |''[[:en:Tonya_and_Nancy:_The_Inside_Story|Tonya and Nancy: The Inside Story]]'' |- |1997 |''[[:en:Perversions_of_Science|Perversions of Science]]'' |- |1999 |''Partners'' |- |2000 |''[[:en:18_Wheels_of_Justice|18 Wheels of Justice]]'' |- |2002 |''[[:en:JAG_(TV_series)|JAG]]'' |- |2014 |''[[:en:American_Horror_Story:_Freak_Show|American Horror Story: Freak Show]]'' |- |2015 |''[[:en:The_Bay_(web_series)|The Bay]]'' |- |2016–2020 |''The Bet'' |- |2017 |''[[:en:Truth_or_Dare_(2017_film)|Truth or Dare]]'' |- |2020 |''[[:en:JJ_Villard's_Fairy_Tales|JJ Villard's Fairy Tales]]'' |- |2022 |''[[:en:The_Midnight_Club|The Midnight Club]]'' |} === Музычныя відэакліпы === {| class="wikitable" !Год ! Назва |- | 1985 | «[[:en:Sleeping_Bag_(song)|Sleeping Bag]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TKJymx2KDWo|title=ZZ Top – Sleeping Bag (OFFICIAL MUSIC VIDEO)|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/TKJymx2KDWo|archive-date=21 снежня, 2021|access-date=1 красавіка, 2026|url-status=live}}</ref> |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|iamnancy.info|lang=en}} * {{Imdb імя|486}} * {{Rotten Tomatoes person|heather_langenkamp|Хэдэр Лэнгенкэмп|name=Хэдэр Лэнгенкэмп}} {{DEFAULTSORT:Langenkamp, Heather}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] jd93xixbdaaa8aullswmd2xd8dkde80 0 805203 5120017 5119773 2026-04-02T13:48:18Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні - пералік ключавых твораў эпохі 5120017 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Аблегчыў становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай Уніі і дзеяння Літоўскага статуту, закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў спасылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. На яе чале стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка, якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай, а патрыёты, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах.  У гэты час дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна Канута Русецкага "Літвінка з вербамі" (1847) Капітальная праца Ю.І.Крашэўскага Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII., Т. 1-2, 1847—1850. Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (якая культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). Зноскі k45cky6rvxvimgrzmkwmsnldxpx2p1f 5120018 5120017 2026-04-02T13:49:05Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == Зноскі == 5120018 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Аблегчыў становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай Уніі і дзеяння Літоўскага статуту, закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў спасылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. На яе чале стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка, якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай, а патрыёты, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах.  У гэты час дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна Канута Русецкага "Літвінка з вербамі" (1847) Капітальная праца Ю.І.Крашэўскага Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII., Т. 1-2, 1847—1850. Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (якая культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Зноскі == 9001qrbf97a2sns53zp3fjc7sw1p3kk 5120030 5120018 2026-04-02T14:05:40Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні дробныя 5120030 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў спасылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. На яе чале стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка, якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай, а патрыёты, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах.  У гэты час дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Капітальная праца Ю.І.Крашэўскага ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'', Т. 1-2, 1847—1850. Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (якая культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Зноскі == 407cgjeycbskodhkq5hx5gj0jlz2i4h 5120130 5120030 2026-04-02T19:00:38Z Аляксандр Белы 46814 арфаграфія 5120130 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. На яе чале стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка, якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай, а патрыёты, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах.  У гэты час дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Капітальная праца Ю.І.Крашэўскага ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'', Т. 1-2, 1847—1850. Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (якая культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Зноскі == 6ainytl29u1682woc8w7e53e8hs2vkw 5120380 5120130 2026-04-03T10:50:40Z Аляксандр Белы 46814 удакладненні 5120380 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. Перадумовы амністыі З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. Характар амністыі Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". Асобы амніставаных Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай, а патрыёты, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечным, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі.  У гэты час дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Капітальная праца Ю.І.Крашэўскага ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'', Т. 1-2, 1847—1850. Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (якая культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). Іншыя аспекты амністыі Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках , якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчан за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія ыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвм), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == eqesp1lhwic5vivtvcycbzyoth4fkk0 5120382 5120380 2026-04-03T10:52:17Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5120382 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся  ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай, а патрыёты, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечным, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі.  У гэты час дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Капітальная праца Ю.І.Крашэўскага ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'', Т. 1-2, 1847—1850. Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (якая культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках , якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчан за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія ыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвм), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == p7wa86yekq43do7851j33b8avvbl208 0 805205 5120185 5119789 2026-04-02T22:51:14Z IshaBarnes 124956 вычытка 5120185 wikitext text/x-wiki [[Файл:SanDisk-Cruzer-USB-4GB-ThumbDrive.jpg|міні|USB-назапашвальнік SanDisk Cruzer 2011 года выпуску з 4&nbsp;ГБ ёмістасці]] [[Файл:SanDisk_Ultra_Flair_flash_drive.jpg|міні|USB-назапашвальнік SanDisk Ultra Flair 2020 года выпуску, падлучаны да ноўтбука HP]] '''USB-назапашвальнік''', таксама '''USB-флэш-назапашвальнік''', '''флэшка''' ({{lang-en|USB flash drive, thumb drive, memory stick}}) — гэта партатыўная запамінальная прылада, якая выкарыстовае [[флэш-памяць]] для захоўвання даных і мае інтэграваны інтэрфейс [[USB]] для іх перадачы. Першыя USB-назапашвальнікі з'явіліся ў 2000 годзе і маглі захоўваць да 8 [[МБ]] даных. Станам на 2024 год найбольш ёмістыя USB-назапашвальнікі мелі памер 4 [[ТБ]]. У залежнасці ад тыпу выкарыстанага чыпа памяці USB-назапашвальнікі могуць вытрымліваць да 100 000 цыклаў запісу/сцірання і фізічна служаць ад 10 да 100 гадоў пры нармальных умовах. USB-назапашвальнікі выкарыстоўваюцца для захоўвання даных, рэзервовага капіявання і перадачы [[Камп’ютарны файл|камп'ютарных файлаў]]. У параўнанні з [[Дыскета|дыскетамі]] або [[Кампакт-дыск|кампакт-дыскамі]], яны меншыя, хутчэйшыя ў выкарыстанні, маюць значна большую ёмістасць і больш трывалыя з-за адсутнасці рухомых частак. Акрамя таго, яны менш уразлівыя да электрамагнітных перашкод, чым дыскеты, і не пашкоджваюцца драпінамі, як кампакт-дыскі. Пры гэтым USB-назапашвальнікі не павінны выкарыстоўвацца для доўгатэрміновага захоўвання даных з-за магчымай дэградацыі даных у выніку працяглай адсутнасці электрычнага зарада. USB-назапашвальнікі выкарыстоўваюць стандарт USB MSC ({{lang-en|USB mass storage device class}}), які падтрымліваецца сучаснымі [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнымі сістэмамі]], такімі як [[Microsoft Windows|Windows]], [[Linux]], [[macOS]] і іншымі. USB-назапашвальнікі з падтрымкай USB 2.0 могуць захоўваць больш даных і перадаваць іх хутчэй, чым аптычныя дыскаводы CD-RW або DVD-RW, а таксама могуць быць прачытаны такімі прыладамі як [[Xbox One]], [[PlayStation 4]], [[DVD-плэер]]ы, [[смартфон]]ы і [[Планшэтны камп’ютар|планшэтныя камп'ютары]]. USB-назапашвальнік складаецца з невялікай друкаванай платы, на якой размешчаны элементы схемы, ўнутры пластыкавага, металічнага або гумавага корпуса і раздыма USB. Сілкаванне USB-назапашвальніка адбываецца праз USB-злучэнне ад прылады, да якой ён падключаны. Некаторыя маюць [[Святлодыёд|святлодыёдны індыкатар]], які загараецца пры падлучэнні да прылады або міргае пры перадачы даных. Раз'ём USB можа быць абаронены здымным каўпачком або ўцягвацца ў корпус. Большасць USB-назапашвальнікаў выкарыстоўваюць злучэнне тыпу USB-А, якое дазваляе падключацца да порта на персанальным камп'ютары, але існуюць і назапашвальнікі для іншых інтэрфейсаў (напрыклад, micro-USB і USB-C). {{Кампаненты камп'ютара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:USB]] [[Катэгорыя:Носьбіты інфармацыі]] [[Катэгорыя:Энерганезалежная памяць]] 01hwf6bhiksy63a97v0cmnf3wa9lli2 0 805220 5120162 5119864 2026-04-02T20:35:04Z Pabojnia 135280 афармленне 5120162 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Жулі Гае''' ({{lang-fr|Julie Gayet}}; нар. {{ДН|3|6|1972}}, {{МН|Сюрэн||}}) — французская кінаактрыса і кінапрадзюсар. Жонка экс-прэзідэнта Францыі [[Франсуа Аланд]]а з 2022 года. == Узнагароды == * 1997 год — [[Прэмія Ромі Шнайдэр]] за ролю ў «Sélect hôtel». * 1997 год — Найлепшая еўрапейская актрыса за Sélect Hôtel, Брусельскі міжнародны кінафестываль. * 2009 год — Найлепшая актрыса на Кінафестывалі ў Токіа за фільм «8 fois debout» == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Гае}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] 60vhhlyi8ymmq63r6kw6dneqqanifjz 0 805236 5119970 5119958 2026-04-02T12:08:13Z Voūk12 159072 /* Сімвалы палка */ 5119970 wikitext text/x-wiki   [[Файл:Odznaka 84 pp - replika.jpg|міні|Знак 84 палескага пяхотнага палка]] '''84 Палескі стралковы полк, 84 полк палескіх стральцоў''' пол. '''84 pułk Strzelców Poleskich''' (84 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|фармаванне]] Войска Польскага ў Другой Польскай Рэспубліцы. Полк быў сфарміраваны ў 1920 годзе як 101 пяхотны полк. Ваяваў на франтах польска-бальшавіцкай вайны. У мірны час дыслакаваўся ў акрузе IX корпуса у [[Пінск|Пінскім]] [[Гарнізон|гарнізоне]]<ref>{{Кніга|загаловак=Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990.с.157}}</ref>; 3-ці батальён — у [[Лунінец|Лунінцы]], а рэзервовы батальён — у [[Кобрын|Кобрыне]] . Уваходзіў у склад [[30-я Палеская пяхотная дывізія|30-й пяхотнай дывізіі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. 2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. с.52}}</ref>. У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] ён змагаўся ў складзе сваёй матчына дывізіі ў зоне дзеянняў арміі «Лодзь», у той час як 4-ы батальён пачаў кампанію ў складзе Валынскай кавалерыйскай брыгады і змагаўся пад Мокрай . == Баі 101-га пяхотнага палка == 1 чэрвеня 1920 пачалося фармаванне асабовага складу і яго ўзбраенне у Оставе Мазавецка<ref>{{Кніга|загаловак=Antoni Nawrocki: 84 pułk Strzelców Poleskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 141. с.3}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Korpus Poleski (jednodniówka). Włodzimierz Wierzbicki (red.). Brześć nad Bugiem: Okręg Korpusu Nr IX, 1928. с.184}}</ref>, а 8 чэрвеня 1920 г. полк быў адпраўлены чатырма транспартамі на станцыю [[Звягель]]. 13 чэрвеня ён дасягнуў пункта прызначэння і апынуўся ў тыле 3-й польскай арміі, якая адступала з [[Кіеў|Кіева]]. Полк арганізаваў абарону ў цэнтры групоўкі брыгад, абапіраючыся на Звягель і бераг [[Случ (прыток Гарыні)|ракі Случы]]. Справа ад яго абараняўся 105-ы пяхотны полк, а злева — 106-ы пяхотны полк. Пад ціскам бальшавіцкіх войскаў полк адступіў на паўднёвы ўсход і 28 чэрвеня размясціўся ўздоўж ракі Сломка. Там ён часова спыніў наступ ворага. Пасля ўзарвання мастоў на [[Гарынь|рацэ Гарынь]] ён адышоў да [[Дубна (Украіна)|Дубна]], а затым да [[Броды (горад)|Бродаў]] . За некалькі дзён баёў полк страціў 23 афіцэраў і каля 1000 салдат. Астатніх пагрузілі ў чыгуначныя вагоны і перавезлі ў [[Остраў Мазавецка|Востраў Мазавецкі]] для перафармавання. На працягу наступных трох тыдняў полк аднаўляў баявую гатоўнасць . За гэты час ён быў рэарганізаваны ў 101-ы рэзервовы пяхотны полк, які налічваў 46 афіцэраў, 2404 салдат і 69 коней. 1-ы і 3-і батальёны новага палка былі сфарміраваны з былога 101-га пяхотнага палка, а 2-і батальён — са 106-га пяхотнага палка. 21 ліпеня новаўтвораны полк увайшоў у склад 2-й брыгады Добраахвотніцкай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Adam Wilczyński: Zarys historji wojennej 84-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. с.8-9}}</ref>. Спачатку ён паспяхова змагаўся пад Осаўцом і [[Граева]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 4.}}</ref>. Раніцай 30 ліпеня ён заняў абарончыя пазіцыі ў фортах [[Ломжа|Ломжы]]. У той жа дзень полк адбіў дзве савецкія атакі на горад. З 31 ліпеня па 2 жніўня, дзякуючы самаадданай дапамозе жыхароў горада, полк утрымліваў свае пазіцыі. 3 жніўня, пад пагрозай акружэння, полк адышоў з Ломжы. Ён працягваў баі за пераправы праз [[Нараў|раку Нараў]] пад Дзбандзем і пад [[Пултуск|Пултускам]] . 12 жніўня палку, які налічваў усяго 360 штыкоў, камандуючы 5-й арміяй генерал [[Уладзіслаў Сікорскі]] даручыў абарону [[Насельск|Насельска]]. У наступныя дні, праводзячы затрымліваючыя дзеянні, ён адышоў да Модліна . Там ён аднавіў баявую гатоўнасць. У яго склад быў уключаны 1-ы батальён 57-га пяхотнага палка. У той дзень полк налічваў 31 афіцэра і 1500 шэраговых<ref>{{Кніга|загаловак=Wilczyński 1930, s. 12.}}</ref>. Пасля пачатку контратакі з боку ракі Вепш полк змагаўся пад [[Цяханаў|Цехановам]] і 20 жніўня ў выніку смелай атакі захапіў [[Пшасныш]]. Тут яму было даручана перагрупавацца ў Востраве Мазавецкім, дзе ён правёў тыдзень, аднаўляючы баявую гатоўнасць<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 4.}}</ref>. 6 верасня полк пачаў свой марш на фронт і праз два дні сканцэнтраваўся ў вёсцы Яблонь-Рыкачы. 19 верасня ён арганізаваў абарону перад Новым Дварам. На наступную раніцу ён атакаваў горад і захапіў яго ранняй пасля абеду. З 23 па 26 верасня полк змагаўся за Гродна. 27 верасня ў Гродне [[Юзаф Пілсудскі|маршал Юзаф Пілсудскі]] ўзнагародзіў самых адважных салдат палка [[Virtuti Militari|Сярэбраным крыжам Virtuti Militari]] і сказаў: ''«Я хачу падкрэсліць, што сапраўдны салдат можа не толькі памерці за Радзіму, але і жыць для яе, і яна не забудзе сваіх сыноў.'' Гэтыя словы сталі дэвізам палка<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 5.}}</ref>. Пасля падпісання перамір'я і спынення баявых дзеянняў з бальшавікамі полк разам з іншымі падраздзяленнямі Добраахвотніцкай дывізіі перагрупаваўся ў напрамку Ліды і сканцэнтраваўся ў раёне Гіражэраў, Солятворцаў і Мергазераў. 11 кастрычніка ён заняў участак дэмаркацыйнай лініі ўздоўж ракі Мерачанка, а 13 кастрычніка арганізаваў ахову чыгуначнага вузла [[Араны]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 5.}}</ref>. 29 кастрычніка полк перадаў свае пазіцыі 18-му пяхотнаму палку і завяршыў баявыя дзеянні. У наступныя дні яго перавезлі на чыгуначную станцыю Лососьна, а адтуль — у зону расфарміравання каля Яблоны. Аднак у знак прызнання яго адвагі і баявых подзвігаў Вышэйшае ваеннае кіраўніцтва змяніла сваё рашэнне, і полк не быў расфарміраваны, а як 3-ці Сібірскі пяхотны полк увайшоў у склад Сібірскай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Mirosław Barczyński: 30 Dywizja Piechoty 1918–1939. Biała Podlaska: Oficyna Wydawnicza „Donatech”. Muzeum Okręgowe w Białej Podlaskiej, 1996. с.12-13}}</ref>. Падчас вайны полк страціў 25 афіцэраў і 129 шэраговых<ref>{{Кніга|загаловак=Wilczyński 1930, s. 24–25}}</ref>. За баявыя заслугі 32 байцы палка былі ўзнагароджаны [[Virtuti Militari|Сярэбраным крыжам «Віртуці Мілітары»]] (у тым капітан [[Віктар Паўловіч]]), а 114 салдат атрымалі [[Крыж Храбрых|Крыж Харобрых]]<ref>{{Кніга|загаловак=Wilczyński 1930, s. 26.}}</ref>. == Полк у мірны час == [[Файл:30_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] [[Файл:Uroczystość_wręczenia_sztandaru_84_Pułkowi_Piechoty_od_społeczeństwa_Polesia_NAC_1-W-3018-5.jpg|міні|240x240пкс|Цырымонія ўручэння харугвы 84-му Палескаму палку стралкоў – генералу Тадэвушу Каспшыцкаму ; Пінск, 1936]] [[Файл:Wręczenie_sztandaru_84_Pułkowi_Strzelców_Poleskich_-_msza_polowa_NAC_1-W-3018-2.jpg|міні|240x240пкс|Цырымонія ўручэння сцяга 84-му Палескаму стралковаму палку — палявая імша; Пінск, 1936 г.]] У пачатку 1921 года 3-ці Сібірскі пяхотны полк быў адпраўлены ў [[Памеранія|Памеранію]] і нёс гарнізонную службу ў [[Хайніцы|Хойніцы]], [[Тухоля|Тухолі]] і [[Тчэў|Тчэве]]. Восенню таго ж года ў якасці 84-га пяхотнага палка [[30-я Палеская пяхотная дывізія|30-й пяхотнай дывізіі]] ён прыбыў на [[Палессе]] . Спачатку ён быў раскватараваны ў трох гарнізонах: камандаванне палка і 1-ы батальён у [[Пінск|Пінску]], 2-гі батальён і кадры рэзервовага батальёна ў [[Кобрын|Когрыне]] і 3-ці батальён у [[Лунінец|Лунінцы]]. 27 снежня 1923 года, 2-гі батальён быў пераведзены з Кобрыня ў Пінск. 6 студзеня 1924 года 2-гі батальён ужо знаходзіўся на новым месцы дыслакацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Zarządzenie L. 876/Mob. z 6 stycznia 1924, s. 12. Wojskowe Biuro Historyczne. [доступ 2026-03-15].}}</ref>. ; Казармы У Пінску падраздзяленні палка размяшчаліся ў казармах імя маршала Юзафа Пілсудскага на вуліцы Альбрэхтоўскай. Назвы ўнутраных дарог спасылаліся на палкавыя традыцыі. Сярод іх былі: праспект 101-га пяхотнага палка, праспект 26-га Польскага, праспект Палескі, праспект Тадэвуша Касцюшкі, праспект Рамуальды Траўгута, праспект 30-га Палескага лёгкага артылерыйскага палка, праспект Афіцэрскі і г.д. . З-за значнай адлегласці паміж казарменным комплексам і цэнтрам горада транспарт забяспечваўся адзіным у Польшчы «палковым конным трамваем». Ён курсіраваў двойчы на дзень у вызначаны час і дадаткова — па загаду камандзіра палка. Штаб гарнізона знаходзіўся на вуліцы Касцюшкі, 5 . На працягу ўсяго часу знаходжання ў Пінскім гарнізоне полк пашыраў свае памяшканні. 26 верасня 1935 года, у 15-ю гадавіну заснавання палка, быў адкрыты помнік у памяць загінулых салдат. Помнік быў створаны скульптарам Антоніем Мішэўскім. 29 кастрычніка 1935 года быў адкрыты пакой адпачынку салдат, а ў снежні 1936 года была ўведзена ў эксплуатацыю артэзіянская свідравіна . У тым жа годзе было завершана пашырэнне складоў боепрыпасаў. У 1937 годзе былі пракладзены водазабеспячэнне і каналізацыя, а таксама праведзена стацыянарная тэлефонная сетка. У снежні таго ж года была адкрыта [[Казіно|сталоўка]] для унтэр-афіцэраў. ; Служба падтрымкі У 1923–1925 гадах полк даволі часта праводзіў аперацыі па аказанні дапамогі ў «ахоўным раёне», які ахопліваў [[Лунінецкі павет|Лунінецкі]] і [[Столінскі павет|Столінскі]] паветы<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 7.}}</ref>. У перыяд найбольш інтэнсіўнай дзейнасці дыверсійных і бандыцкіх груп, г.зн. з мая 1924 г. па ліпень 1925 г., падраздзяленні палка прынялі ўдзел у 30 аперацыях, накіраваных супраць іх. Служба была сканцэнтравана на барацьбе з узброенымі рабаўнічымі бандамі ў памежных раёнах, часта пры падтрымцы камандных цэнтраў, размешчаных на тэрыторыі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. У такіх аперацыях камандаванне палка цесна супрацоўнічала з Дзяржаўнай паліцыяй, якая ў той час знаходзілася на памежнай службе, і з мясцовай адміністрацыяй. Для палягчэння абмену інфармацыяй паміж элементамі, якія змагаліся з дыверсійнымі і бандыцкімі групамі, полк пабудаваў 365 км палявой тэлефоннай лініі, укамплектаваў персаналам 7 паштовых і тэлеграфных аддзяленняў і пабудаваў пастаянную тэлефонную лінію працягласцю 56 км ад Пінска да [[Целяханы|Целяханаў]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 7-8}}</ref>. ; Палкавая падрыхтоўка Калі падраздзяленні [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы мяжы]] ўзялі на сябе ахову ўсходняй мяжы, дапаможная дзейнасць у палку спынілася, і [[Падраздзяленне|падраздзяленні]] змаглі вярнуцца да тыповай праграмы падрыхтоўкі. Згодна з распараджэннем Міністэрства ваенных спраў Дэпартаменту пяхоты аб увядзенні арганізацыі пяхоты мірнага часу (PS 10-50) у 1930 годзе ў Войску Польскім былі ўведзены тры тыпы пяхотных палкоў. 84-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк III тыпу з асабістым складам, падобным да ваеннага часу. Ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад складаўся з 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і салдат<ref>{{Кніга|загаловак=Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. с.63-65}}</ref>. Прызыўнікі прымаліся ў полк вясной. Абавязак падтрымліваць нацыянальныя прапорцыі ў асабістым складзе азначаў, што прызыў праводзіўся экстэрытарыяльна. Ваеннаабавязаных прызывалі КРУ: Бела-Падляска, Кутна, Лэнчыца, Пятркуў-Трыбунальскі, Радамска, Бжэзіны, Лодзь, Ласк, Серадзь і Велюнь<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 11.}}</ref> . Полк адмыслова шкаліўся дзеля дзеянняў у балотных, рачных і азерных землях. у 1936 г. полк выйграў агульнапольскія спаборніцтвы па стральбе з карабінаў, аўтаматаў, цяжкіх куляметаў, гранатамётаў. У палку таксама была пачатковая школа для непісьменных і малапісьменных вучняў<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 10 -11}}</ref>. У 1936 годзе ў ёй вучыліся 140 салдат, а ў снежні таго ж года туды былі накіраваны яшчэ 60 салдат. Прафесійны склад палка таксама падтрымліваў народную адукацыю . 16 сакавіка 1936 года ў Забярэззі была адкрыта пачатковая школа імя Корпуса унтэр-афіцэраў Палескага стралецкага палка. Школа была заснавана на ўзносы унтэр-афіцэраў палка. Штаб палка таксама кіраваў пачатковай школай у Малышэвіцах. На ўзносы афіцэраў і унтэр-афіцэраў былі набыты радыё, праектар з дыяпазонам і 90 кніг для школьнай бібліятэкі. Таксама было арганізавана бясплатнае харчаванне для 60 дзяцей з самых бедных сем'яў<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 13-15.}}</ref>. == 84-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] полк ваяваў у складзе [[30-я Палеская пяхотная дывізія|30-й пяхотнай дывізіі]] ( армія «Лодзі»), а 4-ы батальён пачаў кампанію ў складзе Валынскай кавалерыйскай брыгады і змагаўся пад Мокрай . [[Файл:Armia_lodz_1939.png|міні|259x259пкс|Полк ваяваў у складзе 30-й пяхотнай дывізіі]] [[Файл:Beliczyński_Zygmunt_por._14_pp.jpg|міні|Паручнік Зыгмунт Белічынскі — у верасні 1939 года, ужо ў званні капітана, камандаваў 8-й ротай 84-га пяхотнага палка.]] За вераснёўскую кампанію полк быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам Ордэна Virtuti Militari № 13280 . [[Файл:Bitwa_mokra_1939.png|міні|240x240пкс|4-ы батальён палка змагаўся пад Мокрай]] == Сімвалы палка == [[Файл:Sztandaru_dla_84_Pułku_Piechoty_od_społeczeństwa_Polesia_NAC_1-W-3018-4.jpg|міні|240x240пкс|Уручэнне сцяга 84-му Палескаму стралковаму палку, прафінансаваны палескай супольнасццю; Пінск, 1936 г.]] Полк меў два палкавыя знакі адрознення. Першы быў прадстаўлены ў 1920 годзе ў Варшаве Гуртком апекі.. 29 ліпеня 1924 года камандзір IX корпуснай акругі генерал-маёр Юзэф Рыбак ад імя прэзідэнта Рэспублікі Польшча ўручыў камандзіру палка падпалкоўніку Алойзу Вір-Конасу сцяг, які быў прафінансаваны камітэтам пад старшынствам суддзі акруговага суда ў Пінску Уладзіславам Паўлюцем, у склад якога ўваходзілі прадстаўнікі [[Лунінецкі павет|Лунінецкага]], Пінскага і [[Столінскі павет|Столінскага]] паветаў. Цырымонія ўручэння сцягоў была спалучана са святкаваннем палкавога свята . * пасярод крыжа і з правага і з левага боку штандара у вянках змешчаны надпіс па польску "Гонар і Айчына" * у правым верхнім куце — герб Ломжы * у левым верхнім куце — герб Пінска * унізе справа — выява Маці Божай Кодэнскай * унізе злева — герб Палесся. Лёс сцяга пасля 1939 года быў невядомы, а сведчанні відавочцаў супярэчыліся. У 1992 годзе сцяг быў знойдзены на складах Цэнтральнага музея Узброеных Сіл былога СССР і перададзены польскаму боку падчас візіту прэзідэнта Рэспублікі Польшча Леха Валенсы ў Маскву ў маі 1992 года. Паводле інфармацыі, атрыманай ад расіян, сцяг быў захоплены каля Вытычна. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] k7s5svwb61tmu84laig0llolgnq9ub0 5119981 5119970 2026-04-02T12:17:28Z Voūk12 159072 /* Сімвалы палка */ 5119981 wikitext text/x-wiki   [[Файл:Odznaka 84 pp - replika.jpg|міні|Знак 84 палескага пяхотнага палка]] '''84 Палескі стралковы полк, 84 полк палескіх стральцоў''' пол. '''84 pułk Strzelców Poleskich''' (84 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|фармаванне]] Войска Польскага ў Другой Польскай Рэспубліцы. Полк быў сфарміраваны ў 1920 годзе як 101 пяхотны полк. Ваяваў на франтах польска-бальшавіцкай вайны. У мірны час дыслакаваўся ў акрузе IX корпуса у [[Пінск|Пінскім]] [[Гарнізон|гарнізоне]]<ref>{{Кніга|загаловак=Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990.с.157}}</ref>; 3-ці батальён — у [[Лунінец|Лунінцы]], а рэзервовы батальён — у [[Кобрын|Кобрыне]] . Уваходзіў у склад [[30-я Палеская пяхотная дывізія|30-й пяхотнай дывізіі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. 2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. с.52}}</ref>. У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] ён змагаўся ў складзе сваёй матчына дывізіі ў зоне дзеянняў арміі «Лодзь», у той час як 4-ы батальён пачаў кампанію ў складзе Валынскай кавалерыйскай брыгады і змагаўся пад Мокрай . == Баі 101-га пяхотнага палка == [[Файл:Bitwa slucz 1 1920.png|міні|Бітва над Случчу чэрвень 1920]] 1 чэрвеня 1920 пачалося фармаванне асабовага складу і яго ўзбраенне у Оставе Мазавецка<ref>{{Кніга|загаловак=Antoni Nawrocki: 84 pułk Strzelców Poleskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 141. с.3}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Korpus Poleski (jednodniówka). Włodzimierz Wierzbicki (red.). Brześć nad Bugiem: Okręg Korpusu Nr IX, 1928. с.184}}</ref>, а 8 чэрвеня 1920 г. полк быў адпраўлены чатырма транспартамі на станцыю [[Звягель]]. 13 чэрвеня ён дасягнуў пункта прызначэння і апынуўся ў тыле 3-й польскай арміі, якая адступала з [[Кіеў|Кіева]]. Полк арганізаваў абарону ў цэнтры групоўкі брыгад, абапіраючыся на Звягель і бераг [[Случ (прыток Гарыні)|ракі Случы]]. Справа ад яго абараняўся 105-ы пяхотны полк, а злева — 106-ы пяхотны полк. [[Файл:Bitwa slucz 2 1920.png|міні|прарыў польскага фронта паміж Случчу і Убарцю 26 чэрвеня 1920]] Пад ціскам бальшавіцкіх войскаў полк адступіў на паўднёвы ўсход і 28 чэрвеня размясціўся ўздоўж ракі Сломка. Там ён часова спыніў наступ ворага. Пасля ўзарвання мастоў на [[Гарынь|рацэ Гарынь]] ён адышоў да [[Дубна (Украіна)|Дубна]], а затым да [[Броды (горад)|Бродаў]] . За некалькі дзён баёў полк страціў 23 афіцэраў і каля 1000 салдат. Астатніх пагрузілі ў чыгуначныя вагоны і перавезлі ў [[Остраў Мазавецка|Востраў Мазавецкі]] для перафармавання. На працягу наступных трох тыдняў полк аднаўляў баявую гатоўнасць . За гэты час ён быў рэарганізаваны ў 101-ы рэзервовы пяхотны полк, які налічваў 46 афіцэраў, 2404 салдат і 69 коней. 1-ы і 3-і батальёны новага палка былі сфарміраваны з былога 101-га пяхотнага палка, а 2-і батальён — са 106-га пяхотнага палка. 21 ліпеня новаўтвораны полк увайшоў у склад 2-й брыгады Добраахвотніцкай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Adam Wilczyński: Zarys historji wojennej 84-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. с.8-9}}</ref>. Спачатку ён паспяхова змагаўся пад Асаўцом і [[Граева]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 4.}}</ref>. Раніцай 30 ліпеня ён заняў абарончыя пазіцыі ў фортах [[Ломжа|Ломжы]]. У той жа дзень полк адбіў дзве савецкія атакі на горад. З 31 ліпеня па 2 жніўня, дзякуючы самаадданай дапамозе жыхароў горада, полк утрымліваў свае пазіцыі. 3 жніўня, пад пагрозай акружэння, полк адышоў з Ломжы. Ён працягваў баі за пераправы праз [[Нараў|раку Нараў]] пад Дзбандзем і пад [[Пултуск|Пултускам]] . 12 жніўня палку, які налічваў усяго 360 штыкоў, камандуючы 5-й арміяй генерал [[Уладзіслаў Сікорскі]] даручыў абарону [[Насельск|Насельска]]. У наступныя дні, праводзячы затрымліваючыя дзеянні, ён адышоў да Модліна . Там ён аднавіў баявую гатоўнасць. У яго склад быў уключаны 1-ы батальён 57-га пяхотнага палка. У той дзень полк налічваў 31 афіцэра і 1500 шэраговых<ref>{{Кніга|загаловак=Wilczyński 1930, s. 12.}}</ref>. Пасля пачатку контратакі з боку ракі Вепш полк змагаўся пад [[Цяханаў|Цехановам]] і 20 жніўня ў выніку смелай атакі захапіў [[Пшасныш]]. Тут яму было даручана перагрупавацца ў Востраве Мазавецкім, дзе ён правёў тыдзень, аднаўляючы баявую гатоўнасць<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 4.}}</ref>. [[Файл:Bitwa mlawa chorzele.png|міні|бітва пад Млавай жнівень 1920]] 6 верасня полк пачаў свой марш на фронт і праз два дні сканцэнтраваўся ў вёсцы Яблонь-Рыкачы. 19 верасня ён арганізаваў абарону перад Новым Дварам. На наступную раніцу ён атакаваў горад і захапіў яго ранняй пасля абеду. З 23 па 26 верасня полк змагаўся за Гродна. 27 верасня ў Гродне [[Юзаф Пілсудскі|маршал Юзаф Пілсудскі]] ўзнагародзіў самых адважных салдат палка [[Virtuti Militari|Сярэбраным крыжам Virtuti Militari]] і сказаў: ''«Я хачу падкрэсліць, што сапраўдны салдат можа не толькі памерці за Радзіму, але і жыць для яе, і яна не забудзе сваіх сыноў.'' Гэтыя словы сталі дэвізам палка<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 5.}}</ref>. Пасля падпісання перамір'я і спынення баявых дзеянняў з бальшавікамі полк разам з іншымі падраздзяленнямі Добраахвотніцкай дывізіі перагрупаваўся ў напрамку Ліды і сканцэнтраваўся ў раёне Гіражэраў, Солятворцаў і Мергазераў. 11 кастрычніка ён заняў участак дэмаркацыйнай лініі ўздоўж ракі Мерачанка, а 13 кастрычніка арганізаваў ахову чыгуначнага вузла [[Араны]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 5.}}</ref>. 29 кастрычніка полк перадаў свае пазіцыі 18-му пяхотнаму палку і завяршыў баявыя дзеянні. У наступныя дні яго перавезлі на чыгуначную станцыю Лососьна, а адтуль — у зону расфарміравання каля Яблоны. Аднак у знак прызнання яго адвагі і баявых подзвігаў Вышэйшае ваеннае кіраўніцтва змяніла сваё рашэнне, і полк не быў расфарміраваны, а як 3-ці Сібірскі пяхотны полк увайшоў у склад Сібірскай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Mirosław Barczyński: 30 Dywizja Piechoty 1918–1939. Biała Podlaska: Oficyna Wydawnicza „Donatech”. Muzeum Okręgowe w Białej Podlaskiej, 1996. с.12-13}}</ref>. Падчас вайны полк страціў 25 афіцэраў і 129 шэраговых<ref>{{Кніга|загаловак=Wilczyński 1930, s. 24–25}}</ref>. За баявыя заслугі 32 байцы палка былі ўзнагароджаны [[Virtuti Militari|Сярэбраным крыжам «Віртуці Мілітары»]] (у тым капітан [[Віктар Паўловіч]]), а 114 салдат атрымалі [[Крыж Храбрых|Крыж Харобрых]]<ref>{{Кніга|загаловак=Wilczyński 1930, s. 26.}}</ref>. == Полк у мірны час == [[Файл:30_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] [[Файл:Uroczystość_wręczenia_sztandaru_84_Pułkowi_Piechoty_od_społeczeństwa_Polesia_NAC_1-W-3018-5.jpg|міні|240x240пкс|Цырымонія ўручэння харугвы 84-му Палескаму палку стралкоў – генералу Тадэвушу Каспшыцкаму ; Пінск, 1936]] [[Файл:Wręczenie_sztandaru_84_Pułkowi_Strzelców_Poleskich_-_msza_polowa_NAC_1-W-3018-2.jpg|міні|240x240пкс|Цырымонія ўручэння сцяга 84-му Палескаму стралковаму палку — палявая імша; Пінск, 1936 г.]] У пачатку 1921 года 3-ці Сібірскі пяхотны полк быў адпраўлены ў [[Памеранія|Памеранію]] і нёс гарнізонную службу ў [[Хайніцы|Хойніцы]], [[Тухоля|Тухолі]] і [[Тчэў|Тчэве]]. Восенню таго ж года ў якасці 84-га пяхотнага палка [[30-я Палеская пяхотная дывізія|30-й пяхотнай дывізіі]] ён прыбыў на [[Палессе]] . Спачатку ён быў раскватараваны ў трох гарнізонах: камандаванне палка і 1-ы батальён у [[Пінск|Пінску]], 2-гі батальён і кадры рэзервовага батальёна ў [[Кобрын|Когрыне]] і 3-ці батальён у [[Лунінец|Лунінцы]]. 27 снежня 1923 года, 2-гі батальён быў пераведзены з Кобрыня ў Пінск. 6 студзеня 1924 года 2-гі батальён ужо знаходзіўся на новым месцы дыслакацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Zarządzenie L. 876/Mob. z 6 stycznia 1924, s. 12. Wojskowe Biuro Historyczne. [доступ 2026-03-15].}}</ref>. ; Казармы У Пінску падраздзяленні палка размяшчаліся ў казармах імя маршала Юзафа Пілсудскага на вуліцы Альбрэхтоўскай. Назвы ўнутраных дарог спасылаліся на палкавыя традыцыі. Сярод іх былі: праспект 101-га пяхотнага палка, праспект 26-га Польскага, праспект Палескі, праспект Тадэвуша Касцюшкі, праспект Рамуальды Траўгута, праспект 30-га Палескага лёгкага артылерыйскага палка, праспект Афіцэрскі і г.д. . З-за значнай адлегласці паміж казарменным комплексам і цэнтрам горада транспарт забяспечваўся адзіным у Польшчы «палковым конным трамваем». Ён курсіраваў двойчы на дзень у вызначаны час і дадаткова — па загаду камандзіра палка. Штаб гарнізона знаходзіўся на вуліцы Касцюшкі, 5 . На працягу ўсяго часу знаходжання ў Пінскім гарнізоне полк пашыраў свае памяшканні. 26 верасня 1935 года, у 15-ю гадавіну заснавання палка, быў адкрыты помнік у памяць загінулых салдат. Помнік быў створаны скульптарам Антоніем Мішэўскім. 29 кастрычніка 1935 года быў адкрыты пакой адпачынку салдат, а ў снежні 1936 года была ўведзена ў эксплуатацыю артэзіянская свідравіна . У тым жа годзе было завершана пашырэнне складоў боепрыпасаў. У 1937 годзе былі пракладзены водазабеспячэнне і каналізацыя, а таксама праведзена стацыянарная тэлефонная сетка. У снежні таго ж года была адкрыта [[Казіно|сталоўка]] для унтэр-афіцэраў. ; Служба падтрымкі У 1923–1925 гадах полк даволі часта праводзіў аперацыі па аказанні дапамогі ў «ахоўным раёне», які ахопліваў [[Лунінецкі павет|Лунінецкі]] і [[Столінскі павет|Столінскі]] паветы<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 7.}}</ref>. У перыяд найбольш інтэнсіўнай дзейнасці дыверсійных і бандыцкіх груп, г.зн. з мая 1924 г. па ліпень 1925 г., падраздзяленні палка прынялі ўдзел у 30 аперацыях, накіраваных супраць іх. Служба была сканцэнтравана на барацьбе з узброенымі рабаўнічымі бандамі ў памежных раёнах, часта пры падтрымцы камандных цэнтраў, размешчаных на тэрыторыі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. У такіх аперацыях камандаванне палка цесна супрацоўнічала з Дзяржаўнай паліцыяй, якая ў той час знаходзілася на памежнай службе, і з мясцовай адміністрацыяй. Для палягчэння абмену інфармацыяй паміж элементамі, якія змагаліся з дыверсійнымі і бандыцкімі групамі, полк пабудаваў 365 км палявой тэлефоннай лініі, укамплектаваў персаналам 7 паштовых і тэлеграфных аддзяленняў і пабудаваў пастаянную тэлефонную лінію працягласцю 56 км ад Пінска да [[Целяханы|Целяханаў]]<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 7-8}}</ref>. ; Палкавая падрыхтоўка Калі падраздзяленні [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы мяжы]] ўзялі на сябе ахову ўсходняй мяжы, дапаможная дзейнасць у палку спынілася, і [[Падраздзяленне|падраздзяленні]] змаглі вярнуцца да тыповай праграмы падрыхтоўкі. Згодна з распараджэннем Міністэрства ваенных спраў Дэпартаменту пяхоты аб увядзенні арганізацыі пяхоты мірнага часу (PS 10-50) у 1930 годзе ў Войску Польскім былі ўведзены тры тыпы пяхотных палкоў. 84-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк III тыпу з асабістым складам, падобным да ваеннага часу. Ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад складаўся з 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і салдат<ref>{{Кніга|загаловак=Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. с.63-65}}</ref>. Прызыўнікі прымаліся ў полк вясной. Абавязак падтрымліваць нацыянальныя прапорцыі ў асабістым складзе азначаў, што прызыў праводзіўся экстэрытарыяльна. Ваеннаабавязаных прызывалі КРУ: Бела-Падляска, Кутна, Лэнчыца, Пятркуў-Трыбунальскі, Радамска, Бжэзіны, Лодзь, Ласк, Серадзь і Велюнь<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 11.}}</ref> . Полк адмыслова шкаліўся дзеля дзеянняў у балотных, рачных і азерных землях. у 1936 г. полк выйграў агульнапольскія спаборніцтвы па стральбе з карабінаў, аўтаматаў, цяжкіх куляметаў, гранатамётаў. У палку таксама была пачатковая школа для непісьменных і малапісьменных вучняў<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 10 -11}}</ref>. У 1936 годзе ў ёй вучыліся 140 салдат, а ў снежні таго ж года туды былі накіраваны яшчэ 60 салдат. Прафесійны склад палка таксама падтрымліваў народную адукацыю . 16 сакавіка 1936 года ў Забярэззі была адкрыта пачатковая школа імя Корпуса унтэр-афіцэраў Палескага стралецкага палка. Школа была заснавана на ўзносы унтэр-афіцэраў палка. Штаб палка таксама кіраваў пачатковай школай у Малышэвіцах. На ўзносы афіцэраў і унтэр-афіцэраў былі набыты радыё, праектар з дыяпазонам і 90 кніг для школьнай бібліятэкі. Таксама было арганізавана бясплатнае харчаванне для 60 дзяцей з самых бедных сем'яў<ref>{{Кніга|загаловак=Nawrocki 2002, s. 13-15.}}</ref>. == 84-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] полк ваяваў у складзе [[30-я Палеская пяхотная дывізія|30-й пяхотнай дывізіі]] ( армія «Лодзі»), а 4-ы батальён пачаў кампанію ў складзе Валынскай кавалерыйскай брыгады і змагаўся пад Мокрай . [[Файл:Armia_lodz_1939.png|міні|259x259пкс|Полк ваяваў у складзе 30-й пяхотнай дывізіі]] [[Файл:Beliczyński_Zygmunt_por._14_pp.jpg|міні|Паручнік Зыгмунт Белічынскі — у верасні 1939 года, ужо ў званні капітана, камандаваў 8-й ротай 84-га пяхотнага палка.]] За вераснёўскую кампанію полк быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам Ордэна Virtuti Militari № 13280 . [[Файл:Bitwa_mokra_1939.png|міні|240x240пкс|4-ы батальён палка змагаўся пад Мокрай]] == Сімвалы палка == [[Файл:Sztandaru_dla_84_Pułku_Piechoty_od_społeczeństwa_Polesia_NAC_1-W-3018-4.jpg|міні|240x240пкс|Уручэнне сцяга 84-му Палескаму стралковаму палку, прафінансаваны палескай супольнасццю; Пінск, 1936 г.]] Полк меў два палкавыя знакі адрознення. Першы быў прадстаўлены ў 1920 годзе ў Варшаве Гуртком апекі.. 29 ліпеня 1924 года камандзір IX корпуснай акругі генерал-маёр Юзэф Рыбак ад імя прэзідэнта Рэспублікі Польшча ўручыў камандзіру палка падпалкоўніку Алойзу Вір-Конасу сцяг, які быў прафінансаваны камітэтам пад старшынствам суддзі акруговага суда ў Пінску Уладзіславам Паўлюцем, у склад якога ўваходзілі прадстаўнікі [[Лунінецкі павет|Лунінецкага]], Пінскага і [[Столінскі павет|Столінскага]] паветаў. Цырымонія ўручэння сцягоў была спалучана са святкаваннем палкавога свята . * пасярод крыжа і з правага і з левага боку штандара у вянках змешчаны надпіс па польску "Гонар і Айчына" * у правым верхнім куце — герб Ломжы * у левым верхнім куце — герб Пінска * унізе справа — выява Маці Божай Кодэнскай * унізе злева — герб Палесся. Лёс сцяга пасля 1939 года быў невядомы, а сведчанні відавочцаў супярэчыліся. У 1992 годзе сцяг быў знойдзены на складах Цэнтральнага музея Узброеных Сіл былога СССР і перададзены польскаму боку падчас візіту прэзідэнта Рэспублікі Польшча Леха Валенсы ў Маскву ў маі 1992 года. Паводле інфармацыі, атрыманай ад расіян, сцяг быў захоплены каля Вытычна. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 9pjjj5awtie7v432blh4pzpi4gqj4e5 0 805237 5119965 5119961 2026-04-02T12:05:13Z Rymchonak 22863 дапаўненне 5119965 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Рабер Дальбан''' ({{lang-fr|Robert Dalban}}, сапраўднае імя ''Гастан Поль Барэ''; {{ДН|19|7|1903}}, Celles-sur-Belle — {{ДС|3|4|1987}}, VIII акруга Парыжа) — французскі [[акцёр]]. Граў пераважна эпізадычныя або другарадныя ролі. Нарадзіўся ў камуне Сель-сюр-Бель дэпартамента Дэ-Сеўр Францыі. Агулам сыграў каля 202 роляў. == Фільмаграфія == * (1980) «[[Укол парасонам]]» — ''стары ў кінатэатры'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дальбан}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] kau46v9lcjdqhjkbienclisq9n46i97 5119966 5119965 2026-04-02T12:06:54Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5119966 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Рабер Дальбан''' ({{lang-fr|Robert Dalban}}, сапраўднае імя ''Гастан Поль Барэ''; {{ДН|19|7|1903}}, Celles-sur-Belle — {{ДС|3|4|1987}}, VIII акруга Парыжа) — французскі [[акцёр]]. Граў пераважна эпізадычныя або другарадныя ролі. Нарадзіўся ў камуне Сель-сюр-Бель дэпартамента Дэ-Сеўр Францыі. Агулам сыграў каля 202 роляў. == Фільмаграфія == * (1964) «[[Фантамас (фільм, 1964)|Фантамас]]» — ''рэдактар газеты «Світанак»'' * (1980) «[[Укол парасонам]]» — ''стары ў кінатэатры'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дальбан}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] sbdyth43esy44ctbmguuatp3nzlk9gn 5119969 5119966 2026-04-02T12:08:12Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5119969 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Рабер Дальбан''' ({{lang-fr|Robert Dalban}}, сапраўднае імя ''Гастан Поль Барэ''; {{ДН|19|7|1903}}, Celles-sur-Belle — {{ДС|3|4|1987}}, VIII акруга Парыжа) — французскі [[акцёр]]. Граў пераважна эпізадычныя або другарадныя ролі. Нарадзіўся ў камуне Сель-сюр-Бель дэпартамента Дэ-Сеўр Францыі. Агулам сыграў каля 202 роляў. == Фільмаграфія == * (1964) «[[Фантамас (фільм, 1964)|Фантамас]]» — ''рэдактар газеты «Світанак»'' * (1978) «[[Уцёкі (фільм, 1978)|Уцёкі]]» — ''бармэн'' * (1980) «[[Укол парасонам]]» — ''стары ў кінатэатры'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дальбан}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] n4x3wnxgqzosko6pdfvz9idznncq4ki 5119976 5119969 2026-04-02T12:09:59Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5119976 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Рабер Дальбан''' ({{lang-fr|Robert Dalban}}, сапраўднае імя ''Гастан Поль Барэ''; {{ДН|19|7|1903}}, Celles-sur-Belle — {{ДС|3|4|1987}}, VIII акруга Парыжа) — французскі [[акцёр]]. Граў пераважна эпізадычныя або другарадныя ролі. Нарадзіўся ў камуне Сель-сюр-Бель дэпартамента Дэ-Сеўр Францыі. Агулам сыграў каля 202 роляў. == Фільмаграфія == * (1964) «[[Фантамас (фільм, 1964)|Фантамас]]» — ''рэдактар газеты «Світанак»'' * (1972) «[[Высокі бландзін у чорным чаравіку]]» — ''чалавек Мілана ў фургоне'' * (1978) «[[Уцёкі (фільм, 1978)|Уцёкі]]» — ''бармэн'' * (1980) «[[Укол парасонам]]» — ''стары ў кінатэатры'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дальбан}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] bsuzrahearcfv1oep3y53qull49ociw 5119977 5119976 2026-04-02T12:12:07Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5119977 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Рабер Дальбан''' ({{lang-fr|Robert Dalban}}, сапраўднае імя ''Гастан Поль Барэ''; {{ДН|19|7|1903}}, Celles-sur-Belle — {{ДС|3|4|1987}}, VIII акруга Парыжа) — французскі [[акцёр]]. Граў пераважна эпізадычныя або другарадныя ролі. Нарадзіўся ў камуне Сель-сюр-Бель дэпартамента Дэ-Сеўр Францыі. Агулам сыграў каля 202 роляў. == Фільмаграфія == * (1964) «[[Фантамас (фільм, 1964)|Фантамас]]» — ''рэдактар газеты «Світанак»'' * (1966) «[[Рэстаран спадара Септыма]]» — ''французскі змоўшчык'' * (1972) «[[Высокі бландзін у чорным чаравіку]]» — ''чалавек Мілана ў фургоне'' * (1978) «[[Уцёкі (фільм, 1978)|Уцёкі]]» — ''бармэн'' * (1980) «[[Укол парасонам]]» — ''стары ў кінатэатры'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дальбан}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] 07tgirpzb9ch3adwhi2y9btsc8ngd7p 5119978 5119977 2026-04-02T12:13:36Z Rymchonak 22863 5119978 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Рабер Дальбан''' ({{lang-fr|Robert Dalban}}, сапраўднае імя ''Гастан Поль Барэ''; {{ДН|19|7|1903}}, Сель-сюр-Бель — {{ДС|3|4|1987}}, VIII акруга Парыжа) — французскі [[акцёр]]. Граў пераважна эпізадычныя або другарадныя ролі. Нарадзіўся ў камуне Сель-сюр-Бель дэпартамента Дэ-Сеўр Францыі. Агулам сыграў каля 202 роляў. == Фільмаграфія == * (1964) «[[Фантамас (фільм, 1964)|Фантамас]]» — ''рэдактар газеты «Світанак»'' * (1966) «[[Рэстаран спадара Септыма]]» — ''французскі змоўшчык'' * (1972) «[[Высокі бландзін у чорным чаравіку]]» — ''чалавек Мілана ў фургоне'' * (1978) «[[Уцёкі (фільм, 1978)|Уцёкі]]» — ''бармэн'' * (1980) «[[Укол парасонам]]» — ''стары ў кінатэатры'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дальбан}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] 2jtvsop8o260jg9hiyrdjj1soh8glrk 0 805244 5119995 2026-04-02T12:54:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Рэчыва}} '''Барацы'''{{Націск}}'''т''' — мінерал класа прыродных баратаў, хлорабарат [[Магній|магнію]]. == Апісанне == Крышталізуецца ў рамбічнай ([[Кубічная сінгонія|кубічнай]] пры тэмпературы больш за 265.9°С) сінганіі. Крышталі, зярністыя масы. Белы, зялёны, шэр...» 5119995 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва}} '''Барацы'''{{Націск}}'''т''' — мінерал класа прыродных баратаў, хлорабарат [[Магній|магнію]]. == Апісанне == Крышталізуецца ў рамбічнай ([[Кубічная сінгонія|кубічнай]] пры тэмпературы больш за 265.9°С) сінганіі. Крышталі, зярністыя масы. Белы, зялёны, шэры ці бясколерны. Бляск шкляны. Празрысты да паўпразрыстага. Мае [[Шкала Моаса|цвёрдасць]] 7--7,5. Шчыльнасць 2,9-З г/см³. Трапляецца ў асадкавых радовішчах. Другарадная руда [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=2|артыкул=Барацыт|старонкі=301}} == Спасылкі == {{Commonscat|Boracite}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мінералы магнію]] 4ss2nz12e3p411ifv7ei3248o3lxa1a 5119996 5119995 2026-04-02T12:56:04Z DzBar 156353 5119996 wikitext text/x-wiki {{Мінерал}} '''Барацы'''{{Націск}}'''т''' — мінерал класа прыродных баратаў, хлорабарат [[Магній|магнію]]. == Апісанне == Крышталізуецца ў рамбічнай ([[Кубічная сінгонія|кубічнай]] пры тэмпературы больш за 265.9°С) сінганіі. Крышталі, зярністыя масы. Белы, зялёны, шэры ці бясколерны. Бляск шкляны. Празрысты да паўпразрыстага. Мае [[Шкала Моаса|цвёрдасць]] 7--7,5. Шчыльнасць 2,9-З г/см³. Трапляецца ў асадкавых радовішчах. Другарадная руда [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=2|артыкул=Барацыт|старонкі=301}} == Спасылкі == {{Commonscat|Boracite}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мінералы магнію]] 4e1q6pww25jl0yrwyu8w5tf4que7bmt 0 805245 5120006 2026-04-02T13:30:31Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79258913|Józef Daszuta]]» 5120006 wikitext text/x-wiki [[Файл:Daszuta Józef kpr. kawaler VM.jpg|міні|капрал Юзаф Дашута]] '''Іосіф / Юзэф / Язэп Эдвард Дашута''' (нар. [[18 сакавіка]] [[1902|1902 г.]] у [[Саколка|Саколцы]], памёр?) — [[капрал]] Польскай арміі ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэспубліцы]], кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Сільвестра і Цэцыліі Карповіч. У маладосці працаваў на вясковай гаспадарцы бацькоў. У 1918 годзе ён уступіў у адроджаную Польскую Армію і быў прызначаны ў 2-ю кулямётную роту Беластоцкага стралковага палка і з ёй удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайне]] . Ваяваў пад Баранавічамі, Мінскам і на рацэ Бярэзіне. ''У бітве за плацдарм на рацэ Ушы, пасля гібелі ўзводнага сяржанта Юшкевіча, ён прыняў камандаванне другім кулямётным узводам і пад моцным артылерыйскім агнём утрымліваў сваю пазіцыю, адбіваючы атакі праціўніка''. За гераізм у баі быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам Virtuti Militari. Пасля заканчэння вайны заставаўся на прафесійнай ваеннай службе. У 1923 годзе быў звольнены ў запас. У 1924 годзе вярнуўся ў войска і скончыў школу унтэр-афіцэраў. У 1926 годзе зноў быў звольнены ў запас і працаваў на ўласнай гаспадарцы. Быў членам Сакольскай гарадской рады і актывістам «Стральца». У кастрычніку 1939 года ў Саколцы быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]]. Сядзеў у Саколцы, а затым у [[Гродна|Гродне]]. 5 мая 1940 года быў высланы з Гродна. Праз тры дні ён прыбыў у турму ў [[Мінск|Менску]]. Дата смерці і месца пахавання невядомыя. Быў жанаты на Марыі, народжанай Рысейкай, і меў дзяцей: Рэгіну, Яна і Станіслава. У красавіку 1940 года сям'ю дэпартавалі ў Казахстан. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4482 == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.14-896.pdf|title=Daszuta Józef|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792 – 1945. T. 2/2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1993. ISBN 83-900510-0-1. * Marian Różycki, Stefan Dybkowski: Zarys historii wojennej 79-go pułku piechoty. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Warszawa: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саколцы]] kjh9ju52b6a4ahiopktbcq33zz5ckjc 0 805247 5120008 2026-04-02T13:30:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Несцяровіч}} {{Навуковец | Імя = Мікалай Барысавіч Несцяровіч | Арыгінал імя = | Шырыня = | Дата нараджэння = {{ДН|22|1|1959}} | Месца нараджэння = [[Чарамхова]], [[Іркуцкая вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], Саюз...» 5120008 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Несцяровіч}} {{Навуковец | Імя = Мікалай Барысавіч Несцяровіч | Арыгінал імя = | Шырыня = | Дата нараджэння = {{ДН|22|1|1959}} | Месца нараджэння = [[Чарамхова]], [[Іркуцкая вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Род дзейнасці = [[гісторык]] | Месца працы = [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] | Альма-матар = [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (1981) | Навуковая ступень = [[Кандыдат гістарычных навук|кандыдат гістарычных навук]] (1990) | Навуковае званне = [[Дацэнт|дацэнт]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Мікала́й Бары́савіч Несцяро́віч''' ({{ДН|22|1|1959}}, [[Чарамхова]], [[Іркуцкая вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук|Кандыдат гістарычных навук]] (1990), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1959 года ў горадзе [[Чарамхова]] Іркуцкай вобласці ў Расіі. У 1981 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У.&nbsp;І.&nbsp;Леніна]]. Працоўную дзейнасць пачаў як выкладчык. У 1982—1986 гадах працаваў выкладчыкам гісторыі, грамадазнаўства і савецкага права ў [[Столінскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж|Столінскім сельскагаспадарчым тэхнікуме]]. З 1989 года працуе ў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. У 1989—1993 гадах з'яўляўся малодшым навуковым супрацоўнікам аддзела гісторыі сацыялістычнага будаўніцтва ў БССР, у 1993—1998 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам групы па вывучэнні сталінскіх рэпрэсій. З 1998 па 2005 год займаў пасаду старшага навуковага супрацоўніка аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі. З 2005 па 2016 год з'яўляўся старшым навуковым супрацоўнікам аддзела беларускай дзяржаўнасці, а з 2016 года працуе вядучым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі. == Навуковая дзейнасць == У 1990 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Ідэйна-палітычнае выхаванне працоўных Беларускай ССР у 1944—1950 гг.»<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-NLB-ar2682071&strq=l_siz=20|title=Несцяровіч, Мікалай Барысавіч|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=2 красавіка 2026}}</ref>. Сфера навуковых інтарэсаў ахоплівае пытанні эканамічнай гісторыі Беларусі, а таксама развіцця яе нацыянальнай дзяржаўнасці ў савецкі і постсавецкі час. Даследуе сацыяльна-эканамічную і палітычную гісторыю Беларусі названых перыядаў<ref name="history">{{cite web|url=https://history.by/be/nesterovich/|title=Несцяровіч Мікалай Барысавіч|publisher=Інстытут гісторыі НАН Беларусі|date=|lang=be|accessdate=2 красавіка 2026}}</ref>. З'яўляецца аўтарам больш за 120 навуковых і навукова-папулярных прац, у тым ліку шэрагу раздзелаў у калектыўных манаграфіях і навуковых артыкулаў<ref name="history"/>. == Бібліяграфія == === Раздзелы ў калектыўных манаграфіях === * Беларусь у сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных працэсах 1946–2006 гг. — Мінск, 2007. * Нарыс гісторыі беларускай дзяржаўнасці: ХХ стагоддзе / М.&nbsp;П.&nbsp;Касцюк [і інш.]; рэдкал.: А.&nbsp;А.&nbsp;Каваленя [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск, 2008. * Беларусь: Народ. Государство. Время / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2009. * Беларусь: страницы истории / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редсовет А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2011. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы ХVІІІ – пачатку ХХІ ст.: у 2 кн. Кн. 2 / М.&nbsp;У.&nbsp;Смяховіч [і інш.]; рэдкал.: А.&nbsp;А.&nbsp;Каваленя [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск, 2012. * История белорусской государственности. В 5 т. Т. 4. Белорусская государственность накануне и в период Великой Отечественной войны и послевоенного восстановления (1939–1953 гг.) /А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]; отв. ред. тома Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2019. * История белорусской государственности. В 5 т. Т. 5. Национальная государственность на переломе эпох (вторая половина ХХ – начало ХХI в.) / А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]; отв. ред. тома Н.&nbsp;В.&nbsp;Смехович; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2020. * Республика Беларусь – 25 лет созидания и свершений. Т. 1. Государствообразующие процессы. Государственное строительство (этапы становления). Институты власти и управления. Национальная правовая система. Конституционные права и свободы граждан. Гарантии их обеспечения. Население. Государственные языки. Административно-территориальное устройство / А.&nbsp;Г.&nbsp;Боброва [и др.]; редсовет: В.&nbsp;П.&nbsp;Андрейченко [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2020. * Министерство экономики Республики Беларусь: история и современность / А.&nbsp;В.&nbsp;Червяков [и др.]; редкол.: В.&nbsp;Г.&nbsp;Гусаков [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2021. === Навуковыя артыкулы і матэрыялы канферэнцый === * Рэфармаванне эканомікі Беларусі ў паслясавецкі час / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2005. — № 1. — С. 59–64. * «Воинствующий» атеизм в Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Канфесіі на Беларусі: гісторыя, сучаснасць: зб. матэрыялаў міжнар. навук.-практ. канф., Брэст, 7–8 кастрычніка 2004 г. — Брэст, 2005. — С. 190–193. * Узаемаадносіны дзяржаўнай улады і грамадскіх арганізацый у Беларусі (1917–2000 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2005. — № 2. — С. 53–60. * «…За адсутнасцю саставу злачынства» (справа наркома земляробства БССР Казіміра Францавіча Бенека) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2005. — № 3. — С. 34–40. * Некоторые проблемы формирования фермерского сектора экономики Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Проблемы преобразования и возрождения белорусского села: материалы респ. науч.-практ. конф., Брест, 20–21 окт. 2005 г. — Брест, 2005. — С. 46–47. * О развитии баптистской церкви Беларуси в первое послевоенное десятилетие / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество: актуальные проблемы современного религиоведения: сб. науч. тр. — Могилев, 2006. С. 74–76. * Рыночное реформирование экономики Республики Беларусь и опыт нэпа / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Системная трансформация общества: исторический опыт и современность: сб. науч. тр. кафедр социально-гуманитарных наук: выпуск ІІІ. — Брест, 2006. — С. 48–52. * Характер западнобелорусской экономики в 1921–1939 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Заходні рэгіён Беларусі вачыма гісторыкаў і краязнаўцаў: зб. навук. арт. — Гродна, 2006. — С. 228–232. * Борьба с инфляцией в переходной экономике: советский и современный опыт Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Системная трансформация общества: исторический опыт, современность и перспективы: сб. науч. тр. кафедр социально-гуманитарных наук: выпуск IV. — Брест, 2007. — С. 111–115. * Наша боль – алкоголь / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // [[Беларуская думка]]. — 2007. — № 10. — С. 117–122. * О религиозности населения Беларуси в первое послевоенное десятилетие / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество – 2: актуальные проблемы современного религиоведения: сб. науч. тр. — Могилев, 2007. — С. 39–42. * Социально-экономическое положение белорусского народа под властью разных режимов (1917–1920 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 27 апр. 2007 г. — Минск, 2007. — С. 290–292. * Эканоміка Беларусі ў аднаўленчы перыяд 1946–1950 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2007. — № 1. — С. 54–61. * Эканоміка Беларусі ў кантэксце развіцця савецкай і сусветнай эканомік (1951–1990 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2007. — № 4. — С. 43–50. * Восстановление и развитие органов государственной власти и управления Белорусской ССР в 1944–1953 гг.: историография / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі, новай і навейшай гісторыі краін Еўропы і ЗША: матэрыялы Респ. навук-тэарэт. канф., Мінск, 28 сак. 2008 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск, 2008. — С. 120–121. * Политико-идеологический контроль в БССР в 1944–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы ІІ Междунар. науч-теорет. конф., Минск, 25 апр. 2008 г. — Минск, 2008. — С. 338–340. * Прафсаюзы ў грамадскім жыцці Беларусі (1954–1964 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2008. — № 4. — С. 42–46. * Развіццё сістэмы кіравання эканомікай у Беларускай ССР (1965–1991 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Актуальныя праблемы станаўлення і развіцця беларускай дзяржаўнасці: матэрыялы Рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 27 лют. 2009 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск, 2009. — С. 74–79. * Профсоюзы и комсомол в общественно-политической жизни Беларуси (1965–1985 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Беларусь: этапы станаўлення дзяржаўнасці: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 18 снежня 2008 г. — Мінск, 2009. — С. 329–334. * Особенности развития экономики западнобелорусского региона в составе Польши в 1920–1930-е годы / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Восень 1939 года ў гістарычным лёсе Беларусі: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 24 верас. 2009 г. — Мінск, 2010. — С. 177–183. * Чарнобыльская катастрофа ў святле палітыкі галоснасці / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 28 апр. 2010 г. — Минск, 2010. — С. 354–356. * Фарміраванне сістэмы дзяржаўнай улады і кіравання ў Беларусі (ліпень 1990 г. – сакавік 1994 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2011. — № 9. — С. 11–16. * ГКЧП и белорусское общество / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: Актуальные проблемы этнокультуры: материалы IV Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 23 июня 2011 г. — Минск, 2011. — С. 234–236. * Общественно-политические процессы в БССР в 1985–1991 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 27. — Мінск: Беларуская навука, 2012. — С. 217–224. * Эканоміка Беларусі ў пачатковы перыяд пасляваеннага аднаўлення (верасень 1943–1945 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы V Междунар. науч.-теорет. конф., г. Минск, 22 мая 2012 г. — Минск, 2012. — С. 245–248. * Беларусь на шляху да незалежнасці: пераўтварэнне сістэмы дзяржаўнай улады і кіравання на прынцыпах суверэнітэту (ліпень 1990 г. – снежань 1991 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Рэспубліка Беларусь. 20 год незалежнасці: зб. матэрыялаў Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 24–25 лістап. 2011 г. — Мінск, 2012. — С. 84–89. * Эканамічнае і сацыяльнае развіццё Полацка ў 1944–1985 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Полацк у гісторыі і культуры Еўропы: матэрыялы Міжнар. навук. канф., Полацк, 22-23 мая 2012 г. — Мінск, 2012. — С. 343–350. * Экономика Беларуси в 1991–2000 гг.: реформирование сферы ценооб¬разования / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 28. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С. 95–99. * Развіццё матэрыяльна-тэхнічнай базы прамысловасці Беларусі ў 1970-я – першай палове 1980-х гадоў / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы VІІ Международной науч-теорет. конф., г. Минск, 21 янв. 2014 г. — Минск, 2014. — С. 207–209. * Эканамічнае становішча Беларусі (1970-я – першая палова 1980-х гг.) / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 29. — Мінск: Беларуская навука, 2014. — С. 201–208. * Политико-идеологические кампании – важнейший фактор культурной жизни Беларуси 1944–1953 годов / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Историко-философские и социально-политические аспекты сохранения национальной идентичности белорусского общества: Материалы Респ. научно-практической конференции (Барановичи, 17 апреля 2015 года). — Барановичи, 2015. — С. 162–165. * Беларуская эканоміка ў пачатку рыначнага рэфармавання (1990–1991 гг.) / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 30. — Мінск: Беларуская навука, 2015. — С. 220–227. * Беларуская эканоміка ў 1943–1991 гг.: гістарыяграфія і крыніцы / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 31. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — С. 179–186. * Государственная политика по отношению к религии и церкви в Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество – 10: сборник научных статей. — Могилев, 2016. — С. 60–63. * «За допущенную политическую беспечность …» (Власть и общество в Беларуси в 1954–1964 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Сохранение национальной идентичности белорусского общества: прошлое, настоящее, перспективы: материалы Респ. научной конференции, Барановичи, 21 апреля 2016 г. — Барановичи, 2016. — С. 165–170. * Гандаль і грашова-фінансавая сістэма БССР у эканамічных працэсах перыяду перабудовы (1985–1991 гг.) / М. Несцяровіч // Гісторыя гандлю на тэрыторыі Беларусі: зб. навук. арт. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — С. 484–497. * Змены ў складзе ўрада Беларускай ССР у 1944–1964 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Романовские чтения – 12: сборник статей Междунар. научной конференции. — Могилев, 2017. — С. 115–117. * «АХОвое дело» или за что сняли министра / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Кадравая і антыкарупцыйная палітыка як фактары развіцця грамадзянскай супольнасці: зборнік навуковых прац Міжнар. навук.-практ. канф., Магілёў, 24–25 мая 2018 года. — Магілёў: МДУХ, 2018. — С. 49–54. * Послевоенная коллективизация сельского хозяйства в западнобелорусском регионе как политико-идеологическая кампания / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры. Вып. 1. Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск: Беларуская навука, 2018. — С. 296–302. * «Свинский» поезд (из истории иностранного туризма в БССР времен хрущевской «оттепели») / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры. Вып. 1. Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск: Беларуская навука, 2018. — С. 303–307. * Год суровых решений для финансовой системы Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Романовские чтения – 13: сборник статей Междунар. научной конференции. — Могилев, 2019. — С. 51–53. * Экономическая политика руководства советского государства и ее реализация в БССР (1921–1940 гг.) / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 34. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 120–129. * Создание правовых условий развития частнопредпринимательской деятельности и реформирование отношений собственности в Республике Беларусь (2001–2005 гг.) / Н. Нестерович // Октябрьская революция в исторических судьбах белорусской государственности: сборник статей. — Минск: Беларуская навука, 2020. — С. 127–130. * Влияние монетарной и социальной политика на развитие экономики Беларуси (2001–2005 гг.) / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 35. — Мінск: Беларуская навука, 2020. — С. 91–95. * Послевоенные государственные займы как метод мобилизационной экономики (на примере Белорусской ССР) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарычны лёс беларускай савецкай дзяржаўнасці: зб. артыкулаў. — Мінск: Беларуская навука, 2021. — С. 269–275. * Изменение законодательства, регулирующего структуру и деятельность Правительства Республики Беларусь в 1994–1998 годы / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 36. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 120–125. * Экономика Беларуси накануне Рижского мира: итоги первого опыта соревнования капитализма и социализма / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь: зборнік артыкулаў. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 207–212. * Политика ценового регулирования как элемент формирования социально ориентированной рыночной экономики в Республике Беларусь (2001–2005 годы) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры: сб. науч. ст. Выпуск 4: Беларусь в контексте европейской истории и культуры. — Минск: Беларуская навука, 2022. — С. 269–274. * Развіццё прамысловасці Беларусі ў 1953–1964 гадах: тэндэнцыі і паказчыкі / М. Несцяровіч // Беларуская думка. — 2023. — № 1. — С. 84–89. * Пётр Миронович Машеров – знаменитый уроженец Сенненщины / Н. Нестерович // Сенненскі край: гісторыка-культурная спадчына рэгіёна: зб. навук. арт. — Мінск: Беларуская навука, 2023. — С. 282–286. * Развіццё прамысловасці і ўзровень жыцця насельніцтва БССР у 1951–1953 гадах / М. Несцяровіч // Беларуская думка. — 2023. — № 8. — С. 73–80. * Восстановление и деятельность органов прокуратуры Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Советский опыт: взгляд из ХХІ века: сб. статей. — Москва: Фонд «Историческая память», 2023. — С. 223–241. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.by/be/nesterovich/ Старонка на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несцяровіч Мікалай Барысавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарамхове]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАН Беларусі]] e7y3erohtbqpfmne0lmvm6pimkepk4d 5120010 5120008 2026-04-02T13:32:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120010 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Несцяровіч}} {{Навуковец}} '''Мікала́й Бары́савіч Несцяро́віч''' ({{ДН|22|1|1959}}, [[Чарамхова]], [[Іркуцкая вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук|Кандыдат гістарычных навук]] (1990), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1959 года ў горадзе [[Чарамхова]] Іркуцкай вобласці ў Расіі. У 1981 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У.&nbsp;І.&nbsp;Леніна]]. Працоўную дзейнасць пачаў як выкладчык. У 1982—1986 гадах працаваў выкладчыкам гісторыі, грамадазнаўства і савецкага права ў [[Столінскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж|Столінскім сельскагаспадарчым тэхнікуме]]. З 1989 года працуе ў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. У 1989—1993 гадах з'яўляўся малодшым навуковым супрацоўнікам аддзела гісторыі сацыялістычнага будаўніцтва ў БССР, у 1993—1998 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам групы па вывучэнні сталінскіх рэпрэсій. З 1998 па 2005 год займаў пасаду старшага навуковага супрацоўніка аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі. З 2005 па 2016 год з'яўляўся старшым навуковым супрацоўнікам аддзела беларускай дзяржаўнасці, а з 2016 года працуе вядучым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі. == Навуковая дзейнасць == У 1990 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Ідэйна-палітычнае выхаванне працоўных Беларускай ССР у 1944—1950 гг.»<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-NLB-ar2682071&strq=l_siz=20|title=Несцяровіч, Мікалай Барысавіч|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=2 красавіка 2026}}</ref>. Сфера навуковых інтарэсаў ахоплівае пытанні эканамічнай гісторыі Беларусі, а таксама развіцця яе нацыянальнай дзяржаўнасці ў савецкі і постсавецкі час. Даследуе сацыяльна-эканамічную і палітычную гісторыю Беларусі названых перыядаў<ref name="history">{{cite web|url=https://history.by/be/nesterovich/|title=Несцяровіч Мікалай Барысавіч|publisher=Інстытут гісторыі НАН Беларусі|date=|lang=be|accessdate=2 красавіка 2026}}</ref>. З'яўляецца аўтарам больш за 120 навуковых і навукова-папулярных прац, у тым ліку шэрагу раздзелаў у калектыўных манаграфіях і навуковых артыкулаў<ref name="history"/>. == Бібліяграфія == === Раздзелы ў калектыўных манаграфіях === * Беларусь у сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных працэсах 1946–2006 гг. — Мінск, 2007. * Нарыс гісторыі беларускай дзяржаўнасці: ХХ стагоддзе / М.&nbsp;П.&nbsp;Касцюк [і інш.]; рэдкал.: А.&nbsp;А.&nbsp;Каваленя [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск, 2008. * Беларусь: Народ. Государство. Время / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2009. * Беларусь: страницы истории / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редсовет А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2011. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы ХVІІІ – пачатку ХХІ ст.: у 2 кн. Кн. 2 / М.&nbsp;У.&nbsp;Смяховіч [і інш.]; рэдкал.: А.&nbsp;А.&nbsp;Каваленя [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск, 2012. * История белорусской государственности. В 5 т. Т. 4. Белорусская государственность накануне и в период Великой Отечественной войны и послевоенного восстановления (1939–1953 гг.) /А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]; отв. ред. тома Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2019. * История белорусской государственности. В 5 т. Т. 5. Национальная государственность на переломе эпох (вторая половина ХХ – начало ХХI в.) / А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]; отв. ред. тома Н.&nbsp;В.&nbsp;Смехович; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2020. * Республика Беларусь – 25 лет созидания и свершений. Т. 1. Государствообразующие процессы. Государственное строительство (этапы становления). Институты власти и управления. Национальная правовая система. Конституционные права и свободы граждан. Гарантии их обеспечения. Население. Государственные языки. Административно-территориальное устройство / А.&nbsp;Г.&nbsp;Боброва [и др.]; редсовет: В.&nbsp;П.&nbsp;Андрейченко [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2020. * Министерство экономики Республики Беларусь: история и современность / А.&nbsp;В.&nbsp;Червяков [и др.]; редкол.: В.&nbsp;Г.&nbsp;Гусаков [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2021. === Навуковыя артыкулы і матэрыялы канферэнцый === * Рэфармаванне эканомікі Беларусі ў паслясавецкі час / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2005. — № 1. — С. 59–64. * «Воинствующий» атеизм в Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Канфесіі на Беларусі: гісторыя, сучаснасць: зб. матэрыялаў міжнар. навук.-практ. канф., Брэст, 7–8 кастрычніка 2004 г. — Брэст, 2005. — С. 190–193. * Узаемаадносіны дзяржаўнай улады і грамадскіх арганізацый у Беларусі (1917–2000 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2005. — № 2. — С. 53–60. * «…За адсутнасцю саставу злачынства» (справа наркома земляробства БССР Казіміра Францавіча Бенека) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2005. — № 3. — С. 34–40. * Некоторые проблемы формирования фермерского сектора экономики Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Проблемы преобразования и возрождения белорусского села: материалы респ. науч.-практ. конф., Брест, 20–21 окт. 2005 г. — Брест, 2005. — С. 46–47. * О развитии баптистской церкви Беларуси в первое послевоенное десятилетие / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество: актуальные проблемы современного религиоведения: сб. науч. тр. — Могилев, 2006. С. 74–76. * Рыночное реформирование экономики Республики Беларусь и опыт нэпа / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Системная трансформация общества: исторический опыт и современность: сб. науч. тр. кафедр социально-гуманитарных наук: выпуск ІІІ. — Брест, 2006. — С. 48–52. * Характер западнобелорусской экономики в 1921–1939 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Заходні рэгіён Беларусі вачыма гісторыкаў і краязнаўцаў: зб. навук. арт. — Гродна, 2006. — С. 228–232. * Борьба с инфляцией в переходной экономике: советский и современный опыт Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Системная трансформация общества: исторический опыт, современность и перспективы: сб. науч. тр. кафедр социально-гуманитарных наук: выпуск IV. — Брест, 2007. — С. 111–115. * Наша боль – алкоголь / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // [[Беларуская думка]]. — 2007. — № 10. — С. 117–122. * О религиозности населения Беларуси в первое послевоенное десятилетие / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество – 2: актуальные проблемы современного религиоведения: сб. науч. тр. — Могилев, 2007. — С. 39–42. * Социально-экономическое положение белорусского народа под властью разных режимов (1917–1920 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 27 апр. 2007 г. — Минск, 2007. — С. 290–292. * Эканоміка Беларусі ў аднаўленчы перыяд 1946–1950 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2007. — № 1. — С. 54–61. * Эканоміка Беларусі ў кантэксце развіцця савецкай і сусветнай эканомік (1951–1990 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2007. — № 4. — С. 43–50. * Восстановление и развитие органов государственной власти и управления Белорусской ССР в 1944–1953 гг.: историография / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі, новай і навейшай гісторыі краін Еўропы і ЗША: матэрыялы Респ. навук-тэарэт. канф., Мінск, 28 сак. 2008 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск, 2008. — С. 120–121. * Политико-идеологический контроль в БССР в 1944–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы ІІ Междунар. науч-теорет. конф., Минск, 25 апр. 2008 г. — Минск, 2008. — С. 338–340. * Прафсаюзы ў грамадскім жыцці Беларусі (1954–1964 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2008. — № 4. — С. 42–46. * Развіццё сістэмы кіравання эканомікай у Беларускай ССР (1965–1991 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Актуальныя праблемы станаўлення і развіцця беларускай дзяржаўнасці: матэрыялы Рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 27 лют. 2009 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск, 2009. — С. 74–79. * Профсоюзы и комсомол в общественно-политической жизни Беларуси (1965–1985 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Беларусь: этапы станаўлення дзяржаўнасці: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 18 снежня 2008 г. — Мінск, 2009. — С. 329–334. * Особенности развития экономики западнобелорусского региона в составе Польши в 1920–1930-е годы / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Восень 1939 года ў гістарычным лёсе Беларусі: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 24 верас. 2009 г. — Мінск, 2010. — С. 177–183. * Чарнобыльская катастрофа ў святле палітыкі галоснасці / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 28 апр. 2010 г. — Минск, 2010. — С. 354–356. * Фарміраванне сістэмы дзяржаўнай улады і кіравання ў Беларусі (ліпень 1990 г. – сакавік 1994 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2011. — № 9. — С. 11–16. * ГКЧП и белорусское общество / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: Актуальные проблемы этнокультуры: материалы IV Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 23 июня 2011 г. — Минск, 2011. — С. 234–236. * Общественно-политические процессы в БССР в 1985–1991 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 27. — Мінск: Беларуская навука, 2012. — С. 217–224. * Эканоміка Беларусі ў пачатковы перыяд пасляваеннага аднаўлення (верасень 1943–1945 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы V Междунар. науч.-теорет. конф., г. Минск, 22 мая 2012 г. — Минск, 2012. — С. 245–248. * Беларусь на шляху да незалежнасці: пераўтварэнне сістэмы дзяржаўнай улады і кіравання на прынцыпах суверэнітэту (ліпень 1990 г. – снежань 1991 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Рэспубліка Беларусь. 20 год незалежнасці: зб. матэрыялаў Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 24–25 лістап. 2011 г. — Мінск, 2012. — С. 84–89. * Эканамічнае і сацыяльнае развіццё Полацка ў 1944–1985 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Полацк у гісторыі і культуры Еўропы: матэрыялы Міжнар. навук. канф., Полацк, 22-23 мая 2012 г. — Мінск, 2012. — С. 343–350. * Экономика Беларуси в 1991–2000 гг.: реформирование сферы ценооб¬разования / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 28. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С. 95–99. * Развіццё матэрыяльна-тэхнічнай базы прамысловасці Беларусі ў 1970-я – першай палове 1980-х гадоў / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы VІІ Международной науч-теорет. конф., г. Минск, 21 янв. 2014 г. — Минск, 2014. — С. 207–209. * Эканамічнае становішча Беларусі (1970-я – першая палова 1980-х гг.) / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 29. — Мінск: Беларуская навука, 2014. — С. 201–208. * Политико-идеологические кампании – важнейший фактор культурной жизни Беларуси 1944–1953 годов / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Историко-философские и социально-политические аспекты сохранения национальной идентичности белорусского общества: Материалы Респ. научно-практической конференции (Барановичи, 17 апреля 2015 года). — Барановичи, 2015. — С. 162–165. * Беларуская эканоміка ў пачатку рыначнага рэфармавання (1990–1991 гг.) / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 30. — Мінск: Беларуская навука, 2015. — С. 220–227. * Беларуская эканоміка ў 1943–1991 гг.: гістарыяграфія і крыніцы / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 31. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — С. 179–186. * Государственная политика по отношению к религии и церкви в Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество – 10: сборник научных статей. — Могилев, 2016. — С. 60–63. * «За допущенную политическую беспечность …» (Власть и общество в Беларуси в 1954–1964 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Сохранение национальной идентичности белорусского общества: прошлое, настоящее, перспективы: материалы Респ. научной конференции, Барановичи, 21 апреля 2016 г. — Барановичи, 2016. — С. 165–170. * Гандаль і грашова-фінансавая сістэма БССР у эканамічных працэсах перыяду перабудовы (1985–1991 гг.) / М. Несцяровіч // Гісторыя гандлю на тэрыторыі Беларусі: зб. навук. арт. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — С. 484–497. * Змены ў складзе ўрада Беларускай ССР у 1944–1964 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Романовские чтения – 12: сборник статей Междунар. научной конференции. — Могилев, 2017. — С. 115–117. * «АХОвое дело» или за что сняли министра / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Кадравая і антыкарупцыйная палітыка як фактары развіцця грамадзянскай супольнасці: зборнік навуковых прац Міжнар. навук.-практ. канф., Магілёў, 24–25 мая 2018 года. — Магілёў: МДУХ, 2018. — С. 49–54. * Послевоенная коллективизация сельского хозяйства в западнобелорусском регионе как политико-идеологическая кампания / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры. Вып. 1. Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск: Беларуская навука, 2018. — С. 296–302. * «Свинский» поезд (из истории иностранного туризма в БССР времен хрущевской «оттепели») / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры. Вып. 1. Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск: Беларуская навука, 2018. — С. 303–307. * Год суровых решений для финансовой системы Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Романовские чтения – 13: сборник статей Междунар. научной конференции. — Могилев, 2019. — С. 51–53. * Экономическая политика руководства советского государства и ее реализация в БССР (1921–1940 гг.) / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 34. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 120–129. * Создание правовых условий развития частнопредпринимательской деятельности и реформирование отношений собственности в Республике Беларусь (2001–2005 гг.) / Н. Нестерович // Октябрьская революция в исторических судьбах белорусской государственности: сборник статей. — Минск: Беларуская навука, 2020. — С. 127–130. * Влияние монетарной и социальной политика на развитие экономики Беларуси (2001–2005 гг.) / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 35. — Мінск: Беларуская навука, 2020. — С. 91–95. * Послевоенные государственные займы как метод мобилизационной экономики (на примере Белорусской ССР) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарычны лёс беларускай савецкай дзяржаўнасці: зб. артыкулаў. — Мінск: Беларуская навука, 2021. — С. 269–275. * Изменение законодательства, регулирующего структуру и деятельность Правительства Республики Беларусь в 1994–1998 годы / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 36. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 120–125. * Экономика Беларуси накануне Рижского мира: итоги первого опыта соревнования капитализма и социализма / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь: зборнік артыкулаў. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 207–212. * Политика ценового регулирования как элемент формирования социально ориентированной рыночной экономики в Республике Беларусь (2001–2005 годы) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры: сб. науч. ст. Выпуск 4: Беларусь в контексте европейской истории и культуры. — Минск: Беларуская навука, 2022. — С. 269–274. * Развіццё прамысловасці Беларусі ў 1953–1964 гадах: тэндэнцыі і паказчыкі / М. Несцяровіч // Беларуская думка. — 2023. — № 1. — С. 84–89. * Пётр Миронович Машеров – знаменитый уроженец Сенненщины / Н. Нестерович // Сенненскі край: гісторыка-культурная спадчына рэгіёна: зб. навук. арт. — Мінск: Беларуская навука, 2023. — С. 282–286. * Развіццё прамысловасці і ўзровень жыцця насельніцтва БССР у 1951–1953 гадах / М. Несцяровіч // Беларуская думка. — 2023. — № 8. — С. 73–80. * Восстановление и деятельность органов прокуратуры Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Советский опыт: взгляд из ХХІ века: сб. статей. — Москва: Фонд «Историческая память», 2023. — С. 223–241. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.by/be/nesterovich/ Старонка на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несцяровіч Мікалай Барысавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарамхове]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАН Беларусі]] 4yy6zb2jwgo94w5x5ktd6u6q92rdp67 5120011 5120010 2026-04-02T13:34:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАН Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120011 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Несцяровіч}} {{Навуковец}} '''Мікала́й Бары́савіч Несцяро́віч''' ({{ДН|22|1|1959}}, [[Чарамхова]], [[Іркуцкая вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук|Кандыдат гістарычных навук]] (1990), [[Дацэнт|дацэнт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1959 года ў горадзе [[Чарамхова]] Іркуцкай вобласці ў Расіі. У 1981 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У.&nbsp;І.&nbsp;Леніна]]. Працоўную дзейнасць пачаў як выкладчык. У 1982—1986 гадах працаваў выкладчыкам гісторыі, грамадазнаўства і савецкага права ў [[Столінскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж|Столінскім сельскагаспадарчым тэхнікуме]]. З 1989 года працуе ў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. У 1989—1993 гадах з'яўляўся малодшым навуковым супрацоўнікам аддзела гісторыі сацыялістычнага будаўніцтва ў БССР, у 1993—1998 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам групы па вывучэнні сталінскіх рэпрэсій. З 1998 па 2005 год займаў пасаду старшага навуковага супрацоўніка аддзела сацыяльна-эканамічнай і палітычнай гісторыі Беларусі. З 2005 па 2016 год з'яўляўся старшым навуковым супрацоўнікам аддзела беларускай дзяржаўнасці, а з 2016 года працуе вядучым навуковым супрацоўнікам аддзела навейшай гісторыі Беларусі. == Навуковая дзейнасць == У 1990 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Ідэйна-палітычнае выхаванне працоўных Беларускай ССР у 1944—1950 гг.»<ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://spadchyna.basnet.by:8080/clbel/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-NLB-ar2682071&strq=l_siz=20|title=Несцяровіч, Мікалай Барысавіч|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=2 красавіка 2026}}</ref>. Сфера навуковых інтарэсаў ахоплівае пытанні эканамічнай гісторыі Беларусі, а таксама развіцця яе нацыянальнай дзяржаўнасці ў савецкі і постсавецкі час. Даследуе сацыяльна-эканамічную і палітычную гісторыю Беларусі названых перыядаў<ref name="history">{{cite web|url=https://history.by/be/nesterovich/|title=Несцяровіч Мікалай Барысавіч|publisher=Інстытут гісторыі НАН Беларусі|date=|lang=be|accessdate=2 красавіка 2026}}</ref>. З'яўляецца аўтарам больш за 120 навуковых і навукова-папулярных прац, у тым ліку шэрагу раздзелаў у калектыўных манаграфіях і навуковых артыкулаў<ref name="history"/>. == Бібліяграфія == === Раздзелы ў калектыўных манаграфіях === * Беларусь у сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных працэсах 1946–2006 гг. — Мінск, 2007. * Нарыс гісторыі беларускай дзяржаўнасці: ХХ стагоддзе / М.&nbsp;П.&nbsp;Касцюк [і інш.]; рэдкал.: А.&nbsp;А.&nbsp;Каваленя [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск, 2008. * Беларусь: Народ. Государство. Время / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2009. * Беларусь: страницы истории / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редсовет А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2011. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы ХVІІІ – пачатку ХХІ ст.: у 2 кн. Кн. 2 / М.&nbsp;У.&nbsp;Смяховіч [і інш.]; рэдкал.: А.&nbsp;А.&nbsp;Каваленя [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск, 2012. * История белорусской государственности. В 5 т. Т. 4. Белорусская государственность накануне и в период Великой Отечественной войны и послевоенного восстановления (1939–1953 гг.) /А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]; отв. ред. тома Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2019. * История белорусской государственности. В 5 т. Т. 5. Национальная государственность на переломе эпох (вторая половина ХХ – начало ХХI в.) / А.&nbsp;А.&nbsp;Коваленя [и др.]; отв. ред. тома Н.&nbsp;В.&nbsp;Смехович; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2020. * Республика Беларусь – 25 лет созидания и свершений. Т. 1. Государствообразующие процессы. Государственное строительство (этапы становления). Институты власти и управления. Национальная правовая система. Конституционные права и свободы граждан. Гарантии их обеспечения. Население. Государственные языки. Административно-территориальное устройство / А.&nbsp;Г.&nbsp;Боброва [и др.]; редсовет: В.&nbsp;П.&nbsp;Андрейченко [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2020. * Министерство экономики Республики Беларусь: история и современность / А.&nbsp;В.&nbsp;Червяков [и др.]; редкол.: В.&nbsp;Г.&nbsp;Гусаков [и др.]. — Минск: Беларуская навука, 2021. === Навуковыя артыкулы і матэрыялы канферэнцый === * Рэфармаванне эканомікі Беларусі ў паслясавецкі час / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2005. — № 1. — С. 59–64. * «Воинствующий» атеизм в Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Канфесіі на Беларусі: гісторыя, сучаснасць: зб. матэрыялаў міжнар. навук.-практ. канф., Брэст, 7–8 кастрычніка 2004 г. — Брэст, 2005. — С. 190–193. * Узаемаадносіны дзяржаўнай улады і грамадскіх арганізацый у Беларусі (1917–2000 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2005. — № 2. — С. 53–60. * «…За адсутнасцю саставу злачынства» (справа наркома земляробства БССР Казіміра Францавіча Бенека) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2005. — № 3. — С. 34–40. * Некоторые проблемы формирования фермерского сектора экономики Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Проблемы преобразования и возрождения белорусского села: материалы респ. науч.-практ. конф., Брест, 20–21 окт. 2005 г. — Брест, 2005. — С. 46–47. * О развитии баптистской церкви Беларуси в первое послевоенное десятилетие / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество: актуальные проблемы современного религиоведения: сб. науч. тр. — Могилев, 2006. С. 74–76. * Рыночное реформирование экономики Республики Беларусь и опыт нэпа / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Системная трансформация общества: исторический опыт и современность: сб. науч. тр. кафедр социально-гуманитарных наук: выпуск ІІІ. — Брест, 2006. — С. 48–52. * Характер западнобелорусской экономики в 1921–1939 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Заходні рэгіён Беларусі вачыма гісторыкаў і краязнаўцаў: зб. навук. арт. — Гродна, 2006. — С. 228–232. * Борьба с инфляцией в переходной экономике: советский и современный опыт Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Системная трансформация общества: исторический опыт, современность и перспективы: сб. науч. тр. кафедр социально-гуманитарных наук: выпуск IV. — Брест, 2007. — С. 111–115. * Наша боль – алкоголь / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // [[Беларуская думка]]. — 2007. — № 10. — С. 117–122. * О религиозности населения Беларуси в первое послевоенное десятилетие / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество – 2: актуальные проблемы современного религиоведения: сб. науч. тр. — Могилев, 2007. — С. 39–42. * Социально-экономическое положение белорусского народа под властью разных режимов (1917–1920 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 27 апр. 2007 г. — Минск, 2007. — С. 290–292. * Эканоміка Беларусі ў аднаўленчы перыяд 1946–1950 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2007. — № 1. — С. 54–61. * Эканоміка Беларусі ў кантэксце развіцця савецкай і сусветнай эканомік (1951–1990 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2007. — № 4. — С. 43–50. * Восстановление и развитие органов государственной власти и управления Белорусской ССР в 1944–1953 гг.: историография / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі, новай і навейшай гісторыі краін Еўропы і ЗША: матэрыялы Респ. навук-тэарэт. канф., Мінск, 28 сак. 2008 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск, 2008. — С. 120–121. * Политико-идеологический контроль в БССР в 1944–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы ІІ Междунар. науч-теорет. конф., Минск, 25 апр. 2008 г. — Минск, 2008. — С. 338–340. * Прафсаюзы ў грамадскім жыцці Беларусі (1954–1964 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. — 2008. — № 4. — С. 42–46. * Развіццё сістэмы кіравання эканомікай у Беларускай ССР (1965–1991 гг.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Актуальныя праблемы станаўлення і развіцця беларускай дзяржаўнасці: матэрыялы Рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 27 лют. 2009 г.: у 2 ч. Ч. 2. — Мінск, 2009. — С. 74–79. * Профсоюзы и комсомол в общественно-политической жизни Беларуси (1965–1985 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Беларусь: этапы станаўлення дзяржаўнасці: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 18 снежня 2008 г. — Мінск, 2009. — С. 329–334. * Особенности развития экономики западнобелорусского региона в составе Польши в 1920–1930-е годы / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Восень 1939 года ў гістарычным лёсе Беларусі: матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 24 верас. 2009 г. — Мінск, 2010. — С. 177–183. * Чарнобыльская катастрофа ў святле палітыкі галоснасці / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 28 апр. 2010 г. — Минск, 2010. — С. 354–356. * Фарміраванне сістэмы дзяржаўнай улады і кіравання ў Беларусі (ліпень 1990 г. – сакавік 1994 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2011. — № 9. — С. 11–16. * ГКЧП и белорусское общество / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Европа: Актуальные проблемы этнокультуры: материалы IV Междунар. науч.-теорет. конф., Минск, 23 июня 2011 г. — Минск, 2011. — С. 234–236. * Общественно-политические процессы в БССР в 1985–1991 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 27. — Мінск: Беларуская навука, 2012. — С. 217–224. * Эканоміка Беларусі ў пачатковы перыяд пасляваеннага аднаўлення (верасень 1943–1945 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы V Междунар. науч.-теорет. конф., г. Минск, 22 мая 2012 г. — Минск, 2012. — С. 245–248. * Беларусь на шляху да незалежнасці: пераўтварэнне сістэмы дзяржаўнай улады і кіравання на прынцыпах суверэнітэту (ліпень 1990 г. – снежань 1991 г.) / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Рэспубліка Беларусь. 20 год незалежнасці: зб. матэрыялаў Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 24–25 лістап. 2011 г. — Мінск, 2012. — С. 84–89. * Эканамічнае і сацыяльнае развіццё Полацка ў 1944–1985 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Полацк у гісторыі і культуры Еўропы: матэрыялы Міжнар. навук. канф., Полацк, 22-23 мая 2012 г. — Мінск, 2012. — С. 343–350. * Экономика Беларуси в 1991–2000 гг.: реформирование сферы ценооб¬разования / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 28. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С. 95–99. * Развіццё матэрыяльна-тэхнічнай базы прамысловасці Беларусі ў 1970-я – першай палове 1980-х гадоў / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Европа: актуальные проблемы этнокультуры: материалы VІІ Международной науч-теорет. конф., г. Минск, 21 янв. 2014 г. — Минск, 2014. — С. 207–209. * Эканамічнае становішча Беларусі (1970-я – першая палова 1980-х гг.) / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 29. — Мінск: Беларуская навука, 2014. — С. 201–208. * Политико-идеологические кампании – важнейший фактор культурной жизни Беларуси 1944–1953 годов / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Историко-философские и социально-политические аспекты сохранения национальной идентичности белорусского общества: Материалы Респ. научно-практической конференции (Барановичи, 17 апреля 2015 года). — Барановичи, 2015. — С. 162–165. * Беларуская эканоміка ў пачатку рыначнага рэфармавання (1990–1991 гг.) / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 30. — Мінск: Беларуская навука, 2015. — С. 220–227. * Беларуская эканоміка ў 1943–1991 гг.: гістарыяграфія і крыніцы / М. Несцяровіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 31. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — С. 179–186. * Государственная политика по отношению к религии и церкви в Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Религия и общество – 10: сборник научных статей. — Могилев, 2016. — С. 60–63. * «За допущенную политическую беспечность …» (Власть и общество в Беларуси в 1954–1964 гг.) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Сохранение национальной идентичности белорусского общества: прошлое, настоящее, перспективы: материалы Респ. научной конференции, Барановичи, 21 апреля 2016 г. — Барановичи, 2016. — С. 165–170. * Гандаль і грашова-фінансавая сістэма БССР у эканамічных працэсах перыяду перабудовы (1985–1991 гг.) / М. Несцяровіч // Гісторыя гандлю на тэрыторыі Беларусі: зб. навук. арт. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — С. 484–497. * Змены ў складзе ўрада Беларускай ССР у 1944–1964 гг. / М.&nbsp;Б.&nbsp;Несцяровіч // Романовские чтения – 12: сборник статей Междунар. научной конференции. — Могилев, 2017. — С. 115–117. * «АХОвое дело» или за что сняли министра / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Кадравая і антыкарупцыйная палітыка як фактары развіцця грамадзянскай супольнасці: зборнік навуковых прац Міжнар. навук.-практ. канф., Магілёў, 24–25 мая 2018 года. — Магілёў: МДУХ, 2018. — С. 49–54. * Послевоенная коллективизация сельского хозяйства в западнобелорусском регионе как политико-идеологическая кампания / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры. Вып. 1. Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск: Беларуская навука, 2018. — С. 296–302. * «Свинский» поезд (из истории иностранного туризма в БССР времен хрущевской «оттепели») / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры. Вып. 1. Европа: актуальные проблемы этнокультуры. — Минск: Беларуская навука, 2018. — С. 303–307. * Год суровых решений для финансовой системы Беларуси / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Романовские чтения – 13: сборник статей Междунар. научной конференции. — Могилев, 2019. — С. 51–53. * Экономическая политика руководства советского государства и ее реализация в БССР (1921–1940 гг.) / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 34. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 120–129. * Создание правовых условий развития частнопредпринимательской деятельности и реформирование отношений собственности в Республике Беларусь (2001–2005 гг.) / Н. Нестерович // Октябрьская революция в исторических судьбах белорусской государственности: сборник статей. — Минск: Беларуская навука, 2020. — С. 127–130. * Влияние монетарной и социальной политика на развитие экономики Беларуси (2001–2005 гг.) / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 35. — Мінск: Беларуская навука, 2020. — С. 91–95. * Послевоенные государственные займы как метод мобилизационной экономики (на примере Белорусской ССР) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Гістарычны лёс беларускай савецкай дзяржаўнасці: зб. артыкулаў. — Мінск: Беларуская навука, 2021. — С. 269–275. * Изменение законодательства, регулирующего структуру и деятельность Правительства Республики Беларусь в 1994–1998 годы / Н. Нестерович // Гістарычна-археалагічны зборнік. Вып. 36. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 120–125. * Экономика Беларуси накануне Рижского мира: итоги первого опыта соревнования капитализма и социализма / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь: зборнік артыкулаў. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 207–212. * Политика ценового регулирования как элемент формирования социально ориентированной рыночной экономики в Республике Беларусь (2001–2005 годы) / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Актуальные проблемы истории и культуры: сб. науч. ст. Выпуск 4: Беларусь в контексте европейской истории и культуры. — Минск: Беларуская навука, 2022. — С. 269–274. * Развіццё прамысловасці Беларусі ў 1953–1964 гадах: тэндэнцыі і паказчыкі / М. Несцяровіч // Беларуская думка. — 2023. — № 1. — С. 84–89. * Пётр Миронович Машеров – знаменитый уроженец Сенненщины / Н. Нестерович // Сенненскі край: гісторыка-культурная спадчына рэгіёна: зб. навук. арт. — Мінск: Беларуская навука, 2023. — С. 282–286. * Развіццё прамысловасці і ўзровень жыцця насельніцтва БССР у 1951–1953 гадах / М. Несцяровіч // Беларуская думка. — 2023. — № 8. — С. 73–80. * Восстановление и деятельность органов прокуратуры Беларуси в 1943–1953 гг. / Н.&nbsp;Б.&nbsp;Нестерович // Советский опыт: взгляд из ХХІ века: сб. статей. — Москва: Фонд «Историческая память», 2023. — С. 223–241. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.by/be/nesterovich/ Старонка на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несцяровіч Мікалай Барысавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарамхове]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] pljhtw5gszyby45cvah911pcc7j23l5 0 805248 5120012 2026-04-02T13:37:14Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1344578515|Michelle Keegan]]» 5120012 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] 1hgqi6fwr5mdi7numynik7mq8lhcn8h 5120013 5120012 2026-04-02T13:38:04Z Feeleman 163471 /* Фільмаграфія */ 5120013 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] 2c0yv13hb5th1dxides8cu6r1okjqsv 5120014 5120013 2026-04-02T13:39:01Z Feeleman 163471 /* Спасылкі */ 5120014 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] 4w89q3d4ipj9m2cpn5p3dsaaairhmrc 5120032 5120014 2026-04-02T14:11:32Z Feeleman 163471 /*Зноскі*/ 5120032 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == ===Дзяцінства=== Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і Майкла Кігана і Джэкі Тэрнэр. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар|Гібралтара]] і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>''[[Who Do You Think You Are? (UK TV series)|Who Do You Think You Are?]]''. Michelle Keegan, Season 15, Episode 1. [[BBC]], 6 June 2018</ref><ref>{{cite news |title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!' |url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/ |access-date=8 January 2019 |work=What' s on TV |date=29 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/ | archive-date=2018-05-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=11 September 2013|access-date=24 November 2013}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] pptn7zeub74qus03v40mxlfqk2fd6il 5120033 5120032 2026-04-02T14:16:49Z Feeleman 163471 /* Зноскі */ 5120033 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == ===Дзяцінства=== Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і Майкла Кігана і Джэкі Тэрнэр. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар|Гібралтара]] і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=11 September 2013|access-date=24 November 2013}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] qxp0n4v8tbkj87z4bvoxhcuyuvn4wjf 5120034 5120033 2026-04-02T14:17:27Z Feeleman 163471 /* Дзяцінства */ 5120034 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == ===Дзяцінства=== Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і Майкла Кігана і Джэкі Тэрнэр. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар|Гібралтара]] і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=11 September 2013|access-date=24 November 2013}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] fut17aqjkawj3jkidf6w34r2mfz8ujx 5120036 5120034 2026-04-02T14:20:01Z Feeleman 163471 /* Зноскі */ 5120036 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == ===Дзяцінства=== Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і Майкла Кігана і Джэкі Тэрнэр. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар|Гібралтара]] і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=2013-09-13|access-date=2026-4-2|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 гг. | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 год | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 год | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 год | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 год | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016; 2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 гг. | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 год | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 год | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 год | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 гг. | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 год | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 гг. | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 год | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 гг. | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] f7wnj3ijw7fjxubuj0vvjogh0v05sqq 5120069 5120036 2026-04-02T16:17:46Z Feeleman 163471 /* Фільмаграфія */ 5120069 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == ===Дзяцінства=== Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і Майкла Кігана і Джэкі Тэрнэр. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар|Гібралтара]] і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=2013-09-13|access-date=2026-4-2|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016–2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Этап == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] nnv2vk4dcoysfwzg67etpmkeh8s6j7g 5120071 5120069 2026-04-02T16:19:31Z Feeleman 163471 /* Этап */ 5120071 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}}|Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе.|Імя=Мішэль Кіган|Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган|Гады актыўнасці=2007 — наш час|Шырыня=200px|Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png}} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina_McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы [[:en:ITV_(TV_channel)|ITV]] «''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]''» (2008–2014) і [[:en:Georgie_Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «[[:en:Our_Girl|Our Girl]]» (2016–2020).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref> Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле [[:en:Sky_Max|Sky Max]] «''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]''» (2019–2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]''» (2023–2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]''» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == ===Дзяцінства=== Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і Майкла Кігана і Джэкі Тэрнэр. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар|Гібралтара]] і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=2013-09-13|access-date=2026-4-2|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008–2014 | ''[[:en:Coronation_Street|Coronation Street]]'' |- | 2008 | ''[[:en:Coronation_Street:_Out_of_Africa|Coronation Street: Out of Africa]]'' |- | 2009 | ''[[:en:Red_Dwarf:_Back_to_Earth|Red Dwarf: Back to Earth]]'' |- | 2013 | ''[[:en:Lemon_La_Vida_Loca|Lemon La Vida Loca]]'' |- | 2015 | ''[[:en:Ordinary_Lies|Ordinary Lies]]'' |- | 2016–2017 | ''[[:en:Drunk_History_(UK_TV_series)|Drunk History]]'' |- | 2016–2020 | ''[[:en:Our_Girl|Our Girl]]'' |- | 2016 | ''[[:en:Plebs_(TV_series)|Plebs]]'' |- | 2016 | ''[[:en:The_Crystal_Maze|The Crystal Maze]]'' |- | 2017 | ''[[:en:Tina_and_Bobby|Tina and Bobby]]'' |- | 2017 | ''[[:en:The_Keith_&_Paddy_Picture_Show|The Keith & Paddy Picture Show]]'' |- | 2018 | ''[[:en:Who_Do_You_Think_You_Are?_(British_TV_series)|Who Do You Think You Are?]]'' |- | 2018 | ''[[:en:Strangeways_Here_We_Come_(film)|Strangeways Here We Come]]'' |- | 2019–2025 | ''[[:en:Brassic_(TV_series)|Brassic]]'' |- | 2022 | ''[[:en:RuPaul's_Drag_Race:_UK_vs._the_World|RuPaul's Drag Race: UK vs. the World]]'' |- | 2023–2025 | ''[[:en:Ten_Pound_Poms_(TV_series)|Ten Pound Poms]]'' |- | 2024 | ''[[:en:Fool_Me_Once_(TV_series)|Fool Me Once]]'' |- | TBA | ''[[:en:The_Blame_(TV_series)|The Blame]]'' |} == Тэатральныя сцэны == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014–2015 | ''[[:en:Peter_Pan_(play_and_novel)|Peter Pan]]'' |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] 83r1jxrqje6n876p1nf9t9euxi5lwo3 0 805249 5120016 2026-04-02T13:48:11Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/76514227|Bolesław Zawadzki]]» 5120016 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bolesław Zawadzki.jpg|міні|Баляслаў Завацкі]] '''Баляслаў Завадскі''', псеўданім «Карал Паморскі» (нар. [[15 жніўня]] [[1892|1892 г.]] у [[Вільня|Вільні]], памёр [[9 верасня]] [[1941|1941 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) —прафесійны ваенны, дыпламаваны [[маёр]] пяхоты Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari, журналіст. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 жніўня 1892 года ў Вільні ў сям'і Аляксандра (1859–1926) і Людвікі Віславух (1864–1954). Падчас вучобы ён удзельнічаў у школьных забастоўках, а з 1908 года актыўна ўдзельнічаў у моладзевых арганізацыях за незалежнасць, за што тройчы быў арыштаваны і зняволены. У 1912 годзе ён скончыў гімназію імя Мар'яна Рыхлоўскага <ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20121026214203/http://www.wne.uw.edu.pl/historia_reytana/absolwenci_roczniki/1912.html|title=Absolwenci Reytana 1912|website=wne.uw.edu.pl}}</ref>, а затым пераехаў у [[Кракаў|Кракаў,]] дзе 2 семестры навучаўся на філасофскім факультэце. Пазней пераехаў у [[Львоў]], дзе актыўна ўдзельнічаў у польскіх стралковых атрадах і «Зажэве» . Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён уступіў у [[Польскія легіёны (1914—1918)|Польскія легіёны]]. Служыў у 1-й роце 5-га батальёна 5-га пяхотнага палка <ref name="p1">{{Cite web|url=https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/234379/|title=Żołnierze Niepodległości : Zawadzki Bolesław|website=Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku}}</ref> . 21 мая 1915 года ён быў паранены ў левую руку ў бітве пад Конарамі. 2 ліпеня 1915 года камандаванне Польскіх легіёнаў прызначыла яго [[Харунжы|харужым]] пяхоты з знакамі адрознення 12-га рангу (старшынства з 15 чэрвеня 1915 года). Адначасова ён быў прызначаны [[Падпаручнік|падпаручнікам]] у 1-ю брыгаду Польскіх легіёнаў. Улетку таго ж года ён быў пераведзены ў 6-ы пяхотны полк, дзе быў ад'ютантам батальёна да 31 ліпеня, а затым камандзірам узвода ў 5-й роце 2-га батальёна. 26 кастрычніка 1915 года ён быў паранены падчас баёў на [[Валынь|Валыні]]. 14 лістапада ён лячыўся ў шпіталі ў Бістраі. Вясной 1917 года ён служыў у Нацыянальнай інспекцыі па наборы, а яго матчынай часткай усё яшчэ быў 6-ы пяхотны полк. У ліпені таго ж года, пасля крызісу прысягі, ён уступіў у Польскія ўзброеныя сілы. У лютым 1918 года ён быў прызначаны ў Школу кадэтаў інструктарам. Затым ён служыў камандзірам класа "J" у школе (9 лістапада 1918 г.), а пазней камандзірам 19 класа (10 верасня - 6 снежня 1919 г.) . Тым часам, з 9 мая па 16 верасня 1919 года, ён ваяваў на фронце ў якасці камандзіра 3-га батальёна Беластоцкага стралковага палка. 2 студзеня 1920 года ён пачаў вучобу ў Ваеннай школе Генеральнага штаба ў Варшаве. 18 красавіка 1920 года, з-за падрыхтоўкі да Кіеўскай экспедыцыі, курс быў перапынены, і ён быў прызначаны ў 5-ы аддзел Вярхоўнага камандавання Войска Польскага . З 19 красавіка па 1 чэрвеня ён быў пісарам у 1-м аддзеле Вярхоўнага камандавання Войска Польскага, а з 2 ліпеня па 31 снежня 1920 года — ад'ютантам [[4-я Літоўска-Беларуская брыгада|4-й Літоўска-Беларускай брыгады.]] 15 ліпеня 1920 года быў зацверджаны з 1 красавіка 1920 года ў званні маёра пяхоты ў групе афіцэраў былых Польскіх легіёнаў. З студзеня 1921 года працягваў вучобу на 2-м курсе Ваеннай школы Генеральнага штаба. 6 верасня, пасля заканчэння курса, атрымаў дыплом афіцэра Генеральнага штаба і быў прызначаны ў III аддзел Генеральнага штаба на пасаду начальніка аддзела аператыўнай службы штаба. 3 мая 1922 года быў завераны ў званні маёра са старшынством ад 1 чэрвеня 1919 года і 450-м месцам у афіцэрскім корпусе пяхоты . У тым жа годзе быў выкладчыкам ваеннай гісторыі ў Школе афіцэраў пяхоты. З 1 студзеня 1923 года быў загадчыкам аддзела ў Гістарычным кабінеце Генеральнага штаба. У снежні 1925 года быў пераведзены на пасаду выконваючага абавязкі намесніка начальніка кабінета. У чэрвені 1926 года яго перавялі ў 35-ы пяхотны полк у Брэсце камандзірам 2-га батальёна. У 1927 годзе ён займаў пасаду намесніка камандзіра палка, а з 25 мая па 5 ліпеня — таксама камандзіра палка. 6 снежня ён зноў прыняў абавязкі камандзіра 2-га батальёна. У красавіку 1928 года ён быў пераведзены ў пяхотны афіцэрскі склад і адначасова прызначаны ў камандаванне акругі III корпуса ў Гродне, дзе з 26 чэрвеня таго ж года займаў пасаду начальніка агульнага аддзела. 31 кастрычніка 1928 года ён быў пераведзены ў адстаўку на 12 месяцаў. Пазней ён быў прызначаны ў распараджэнне начальніка пяхотнага дэпартамента Міністэрства ваенных спраў і выйшаў у адстаўку 31 сакавіка 1930 г. Пасля звальнення з войска з 1932 г. працаваў журналістам у рэдакцыі газеты «Варшаўскі вяшчун». Жыў у Варшаве на вуліцы Ардынацкай, 5, кватэра 10 <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/ZAUB-ZAWI/Zaub_Zawi_0803.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}.</ref>, а ў маі 1933 г. — на вуліцы Фоксал, 13, кватэра 9. Ён памёр у 1941 годзе ў Варшаве ад ран, атрыманых у верасні 1939 года <ref>{{Cite web|url=http://www.straty.pl/pl/szukaj|title=Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”|website=[[Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”]]}}</ref> . Пахаваны ў сямейнай магіле на вайсковых могілках Павонзкі (участак A16-5-7/8) . З 10 студзеня 1916 года ён быў жанаты на Гелене (Галіне) Мановарда дэ Яна (1892–1955), з якой у яго было трое дзяцей: Барбара Страсбургер (1917–1986), Ганна (1932–2020) і Стэфан . Стэфан Завадскі, псеўданім «Баляслаў» (1919–2007), у званні кадэта-яфрэйтара, удзельнічаў у Варшаўскім паўстанні <ref>{{Cite web|url=https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/stefan-zawadzki,51575.html|title=Żołnierze Niepodległości : Stefan Zawadzki|website=[[Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku]]}}</ref> . == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4211 <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/ZAUB-ZAWI/Zaub_Zawi_0805.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}.</ref> * Рыцарскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] — 30 красавіка 1925 г. «за заслугі ў галіне польскай ваеннай гісторыі» * Чатыры разы [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] * Афіцэрскі крыж югаслаўскага ордэна Святога Савы * Рыцарскі крыж Бельгійскага ордэна Кароны * Рыцарскі крыж французскага [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] == Творчасць == * Kampanja jesienna w Prusach Wschodnich : sierpień - wrzesień 1914 r.. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1924, seria: Studja z wojny światowej. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.14-884.pdf|title=Zawadzki Bolesław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * Lista strat Legionu Polskiego od 1 maja do 1 lipca 1915. Piotrków: Centralny Oddział Ewidencyjny Departamentu Wojskowego NKN, 1915-08-01. * IV Lista strat Legionów Polskich. Piotrków: Centralny Urząd Ewidencyjny Departamentu Wojskowego NKN, 1916-01-01. * Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917). Komenda Legionów Polskich, 1917. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Lista oficerów Sztabu Generalnego (stan z dnia 31 grudnia 1925 roku). Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1926. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Jan Kazimierz Ciastoń, Adam Lisiewicz, Edward Skarbek, Edward Wojciechowski: Historia 6 Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego. T. 1: Tradycja. Warszawa: Komenda Koła 6 Pułku Piechoty Legionów Polskich i Dowództwo 6 Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego, 1939. * Zdzisław Kowalski: Wojna polsko-bolszewicka na łamach polskich fachowych periodyków wojskowych. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2001, s. 215–216. ISBN 83-7174-856-6. * Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 – 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930. * Stanisław Łoza: Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938. * Marian Różycki, Stefan Dybkowski: Zarys historji wojennej 79-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вайсковых Павонзках]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] 4dlvaiwttirnrknvqft6a9441wgxy4a 0 805250 5120022 2026-04-02T13:59:36Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78321106|79 Pułk Piechoty (II RP)]]» 5120022 wikitext text/x-wiki [[Файл:79pstrz.png|справа|250x250пкс]] '''79-ы Слонімскі стралецкі пяхотны полк імя гетмана Льва Сапегі''' (79 п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]], Сярэдняй Літвы і Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі . == Фарміраванне палка == 16 снежня 1918 года ў [[Лапы (Польшча)|Лапах]] пад камандаваннем падпалкоўніка Стэфана Паслаўскага быў сфарміраваны Беластоцкі стралковы полк. Арганізацыйна полк стаў храбтом мясцовай самаабароны і належаў да [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]], а пасля яе рэарганізацыі ў кастрычніку 1919 года ўвайшоў у склад 4-й брыгады [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . З верасня па 29 лістапада 1920 года полк быў рэарганізаваны ў [[Азоркаў|Азоркаве]]. Пасля гэтага, ён служыў падтрымкай тыла у раёне паміж Гроднам і Белавежскай пушчы, а затым быў перакінуты ў [[Прушкаў]]. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Слоніме. 12 кастрычніка 1921 года ён быў перайменаваны ў 79-ы пяхотны полк і падпарадкаваны камандзіру [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] .<gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Bitwa_swieciany_1920.png|link=Plik:Bitwa_swieciany_1920.png|alt=pod Święcianami| баі пад Свенцянамі Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=drugie zajęcie Suwalszczyzny| другое заняцце Сувалкскай акругі </gallery> === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === 18 жаўнераў палка атрымалі ордэн Вірытуці Мілітары. Сярод іх [[Нікадзім Сулік-Сарноўскі|Нікадзім Сулік-Сарноўскі,]] [[Юзаф Дашута|Юзэаф Дашута]], [[Баляслаў Завацкі|Баляслаў Завацкі.]] == Полк у мірны час == [[Файл:9_kompania_79_pp.jpg|міні|240x240пкс|Слонім, 1931 г. 9/79 пяхотны полк. У цэнтры камандзір роты: капітан Станіслаў Ян Ойраноўскі (трэці рад сядзячых, сёмы злева)]] [[Файл:20_DP_w_1938.jpg|злева|216x216пкс]] У міжваенны перыяд 79-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў IX корпуснай акрузе у [[Слонім|Слонімскім]] [[Гарнізон|гарнізоне]] ''(запасны батальён у Бярозе Картускай)'' . Ён уваходзіў у склад [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] З 1930 года 79-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і салдат. Полк адзначыў сваё палкавае свята 26 ліпеня, у гадавіну бітваў пад Ушай. [[Файл:Odznaka_Białostockiego_Pułku_Strzelców_mosiadz.jpg|міні|241x241пкс|Памятны знак Беластоцкага стралковага палка «Калядны вечар на Бярэзіне ў 1919 годзе»]] == 79-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 79-ы пяхотны полк быў мабілізаваны па мабілізацыйным плане «W», які дзейнічаў з 30 красавіка 1938 года. Мабілізацыйныя табліцы 79-га пяхотнага палка з перыяду яго мабілізацыі не пацярпелі ад наступных змяненняў і паправак. Трывожная мабілізацыя 79-га пяхотнага палка была праведзена 23 сакавіка 1939 года ў [[Слонім|Слонімскім]] гарнізоне. Мабілізацыя пачалася 23 сакавіка 1939 года а 16:00 у чырвонай групе, і падчас яе былі мабілізаваны наступныя часці і падраздзяленні: У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] ён ваяваў у складзе [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] арміі «Модлін» . 20-я пяхотная дывізія абараняла цэнтральны ўчастак арміі, асноўная група 20-й пяхотнай дывізіі абараняла так званую «Млаўскую пазіцыю» пад камандаваннем камандзіра пяхоты дывізіі палкоўніка Францішка Дудзінскага, а ўзмоцнены 79-ы пяхотны полк пад камандаваннем падпалкоўніка Канстанціна Забароўскага абараняў так званую «Жэгноўскую пазіцыю». Дзве пазіцыі былі падзеленыя балоцістай і забалочанай мясцовасцю «Блоты Нямые». Пасля бітвы на Млаве адступлення удзельнічалі у абароне Варшавы у раене Белаленька да яе капітуляцыі 23 верасня. ==== Мапы баёў палка ў 1939 годзе ==== <gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Warszawa_obrona_1939.png|link=Plik:Warszawa_obrona_1939.png </gallery> [[Файл:Poczet_79pp.jpg|міні|240x240пкс|Сцяганосец 79-га пяхотнага палка пад камандаваннем сяржанта Яна Відліцкага падчас святкавання Дня Канстытуцыі 3 мая.]] [[Файл:Odznaka_79pp.jpg|міні|295x295пкс|Малюнак значка 79-га пяхотнага палка з калекцыі ветэрана палка Яна Відліцкага]] ; Камандзіры палкоў * Падпалкоўнік пяхоты Стэфан Паслаўскі (16 снежня 1918 г. - 23 чэрвеня 1920 г.) * Пяхотны падпалкоўнік Ізыдар Мадэльскі (23.06 — 25.07.1920) * Падпалкоўнік пяхоты Ізыдор Шульц (26 ліпеня 1920 — 19 верасня 1921) * Падпалкоўнік пяхоты Марыян Туркоўскі (19 верасня 1921 г. - 9 ліпеня 1933 г.) * Палкоўнік Тадэвуш Трапсо (9 ліпеня 1933 - 1 сакавіка 1937) * Палкоўнік Юзэф Энгліхт (1 сакавіка 1937 - 23 сакавіка 1939) * Палкоўнік пяхоты [[Konstanty Zaborowski|Канстанцін Забароўскі]] (23 сакавіка — верасень 1939) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. * Mieczysław Cieplewicz (red.): Obrona Warszawy w 1939 r. Wybór dokumentów wojskowych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Przemysław Dymek: 79 Pułk Piechoty. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 146. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2023. ISBN 978-83-66508-19-4. * Przemysław Dymek: 24. Dywizja Piechoty 1921–1939. Tom I Meritum. Poznań: Wydawnictwo PIU Geopertius, 2020. ISBN 978-83-951987-6-2. * Ludwik Głowacki: Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939. Wyd. 5. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07109-8. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Ryszard Juszkiewicz: Bitwa pod Mławą 1939. T. 33. Warszawa: Książka i Wiedza, 1979, seria: Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych. * Ihar Melnikau: 20 Dywizja Piechoty. Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939. T. 20. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017. ISBN 978-83-7945-612-3. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Różycki, Stefan Dybkowski: Zarys historji wojennej 79-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2003. ISBN 83-7188-691-8. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * Włodzimierz Wierzbicki (red.), Bronisław Skarżyński (red.), Jan Waszczuk (red.): Korpus Poleski (jednodniówka). Brześć nad Bugiem: Okręg Korpusu Nr IX, 1928. * Jan Widlicki, Tadeusz Sosiński, Anna Wawrzak: Historia 79 Pułku Piechoty Strzelców Słonimskich im. Hetmana Lwa Sapiehy. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 1996. ISBN 83-86100-15-X. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] r3zphlqymr0oi77pies72x1ww3at81l 5120027 5120022 2026-04-02T14:02:30Z Voūk12 159072 5120027 wikitext text/x-wiki [[Файл:79pstrz.png|справа|250x250пкс]] '''79-ы Слонімскі стралецкі пяхотны полк імя гетмана Льва Сапегі''' (79 п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]] і Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі . == Фарміраванне палка == 16 снежня 1918 года ў [[Лапы (Польшча)|Лапах]] пад камандаваннем падпалкоўніка Стэфана Паслаўскага быў сфарміраваны Беластоцкі стралковы полк. Арганізацыйна полк стаў храбтом мясцовай самаабароны і належаў да [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]], а пасля яе рэарганізацыі ў кастрычніку 1919 года ўвайшоў у склад 4-й брыгады [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . З верасня па 29 лістапада 1920 года полк быў рэарганізаваны ў [[Азоркаў|Азоркаве]]. Пасля гэтага, ён служыў падтрымкай тыла у раёне паміж Гроднам і Белавежскай пушчы, а затым быў перакінуты ў [[Прушкаў]]. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Слоніме. 12 кастрычніка 1921 года ён быў перайменаваны ў 79-ы пяхотны полк і падпарадкаваны камандзіру [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] .<gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Bitwa_swieciany_1920.png|link=Plik:Bitwa_swieciany_1920.png|alt=pod Święcianami| баі пад Свенцянамі Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=drugie zajęcie Suwalszczyzny| другое заняцце Сувалкскай акругі </gallery> === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === 18 жаўнераў палка атрымалі ордэн Вірытуці Мілітары. Сярод іх [[Нікадзім Сулік-Сарноўскі|Нікадзім Сулік-Сарноўскі,]] [[Юзаф Дашута|Юзэаф Дашута]], [[Баляслаў Завацкі|Баляслаў Завацкі.]] == Полк у мірны час == [[Файл:9_kompania_79_pp.jpg|міні|240x240пкс|Слонім, 1931 г. 9/79 пяхотны полк. У цэнтры камандзір роты: капітан Станіслаў Ян Ойраноўскі (трэці рад сядзячых, сёмы злева)]] [[Файл:20_DP_w_1938.jpg|злева|216x216пкс]] У міжваенны перыяд 79-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў IX корпуснай акрузе у [[Слонім|Слонімскім]] [[Гарнізон|гарнізоне]] ''(запасны батальён у Бярозе Картускай)'' . Ён уваходзіў у склад [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] З 1930 года 79-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і салдат. Полк адзначыў сваё палкавае свята 26 ліпеня, у гадавіну бітваў пад Ушай. [[Файл:Odznaka_Białostockiego_Pułku_Strzelców_mosiadz.jpg|міні|241x241пкс|Памятны знак Беластоцкага стралковага палка «Калядны вечар на Бярэзіне ў 1919 годзе»]] == 79-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 79-ы пяхотны полк быў мабілізаваны па мабілізацыйным плане «W», які дзейнічаў з 30 красавіка 1938 года. Мабілізацыйныя табліцы 79-га пяхотнага палка з перыяду яго мабілізацыі не пацярпелі ад наступных змяненняў і паправак. Трывожная мабілізацыя 79-га пяхотнага палка была праведзена 23 сакавіка 1939 года ў [[Слонім|Слонімскім]] гарнізоне. Мабілізацыя пачалася 23 сакавіка 1939 года а 16:00 у чырвонай групе, і падчас яе былі мабілізаваны наступныя часці і падраздзяленні: У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] ён ваяваў у складзе [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] арміі «Модлін» . 20-я пяхотная дывізія абараняла цэнтральны ўчастак арміі, асноўная група 20-й пяхотнай дывізіі абараняла так званую «Млаўскую пазіцыю» пад камандаваннем камандзіра пяхоты дывізіі палкоўніка Францішка Дудзінскага, а ўзмоцнены 79-ы пяхотны полк пад камандаваннем падпалкоўніка Канстанціна Забароўскага абараняў так званую «Жэгноўскую пазіцыю». Дзве пазіцыі былі падзеленыя балоцістай і забалочанай мясцовасцю «Блоты Нямые». Пасля бітвы на Млаве адступлення удзельнічалі у абароне Варшавы у раене Белаленька да яе капітуляцыі 23 верасня. ==== Мапы баёў палка ў 1939 годзе ==== <gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Warszawa_obrona_1939.png|link=Plik:Warszawa_obrona_1939.png </gallery> [[Файл:Poczet_79pp.jpg|міні|240x240пкс|Сцяганосец 79-га пяхотнага палка пад камандаваннем сяржанта Яна Відліцкага падчас святкавання Дня Канстытуцыі 3 мая.]] [[Файл:Odznaka_79pp.jpg|міні|295x295пкс|Малюнак значка 79-га пяхотнага палка з калекцыі ветэрана палка Яна Відліцкага]] ; Камандзіры палкоў * Падпалкоўнік пяхоты Стэфан Паслаўскі (16 снежня 1918 г. - 23 чэрвеня 1920 г.) * Пяхотны падпалкоўнік Ізыдар Мадэльскі (23.06 — 25.07.1920) * Падпалкоўнік пяхоты Ізыдор Шульц (26 ліпеня 1920 — 19 верасня 1921) * Падпалкоўнік пяхоты Марыян Туркоўскі (19 верасня 1921 г. - 9 ліпеня 1933 г.) * Палкоўнік Тадэвуш Трапсо (9 ліпеня 1933 - 1 сакавіка 1937) * Палкоўнік Юзэф Энгліхт (1 сакавіка 1937 - 23 сакавіка 1939) * Палкоўнік пяхоты [[Konstanty Zaborowski|Канстанцін Забароўскі]] (23 сакавіка — верасень 1939) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. * Mieczysław Cieplewicz (red.): Obrona Warszawy w 1939 r. Wybór dokumentów wojskowych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Przemysław Dymek: 79 Pułk Piechoty. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 146. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2023. ISBN 978-83-66508-19-4. * Przemysław Dymek: 24. Dywizja Piechoty 1921–1939. Tom I Meritum. Poznań: Wydawnictwo PIU Geopertius, 2020. ISBN 978-83-951987-6-2. * Ludwik Głowacki: Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939. Wyd. 5. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07109-8. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Ryszard Juszkiewicz: Bitwa pod Mławą 1939. T. 33. Warszawa: Książka i Wiedza, 1979, seria: Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych. * Ihar Melnikau: 20 Dywizja Piechoty. Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939. T. 20. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017. ISBN 978-83-7945-612-3. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Różycki, Stefan Dybkowski: Zarys historji wojennej 79-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2003. ISBN 83-7188-691-8. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * Włodzimierz Wierzbicki (red.), Bronisław Skarżyński (red.), Jan Waszczuk (red.): Korpus Poleski (jednodniówka). Brześć nad Bugiem: Okręg Korpusu Nr IX, 1928. * Jan Widlicki, Tadeusz Sosiński, Anna Wawrzak: Historia 79 Pułku Piechoty Strzelców Słonimskich im. Hetmana Lwa Sapiehy. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 1996. ISBN 83-86100-15-X. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dmuw9h5eccz0oizq0qbyf4jfdwtoac8 5120285 5120027 2026-04-03T08:00:26Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[79-ы пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)]] у [[79-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)]] не пакінуўшы перасылкі 5120027 wikitext text/x-wiki [[Файл:79pstrz.png|справа|250x250пкс]] '''79-ы Слонімскі стралецкі пяхотны полк імя гетмана Льва Сапегі''' (79 п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]] і Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі . == Фарміраванне палка == 16 снежня 1918 года ў [[Лапы (Польшча)|Лапах]] пад камандаваннем падпалкоўніка Стэфана Паслаўскага быў сфарміраваны Беластоцкі стралковы полк. Арганізацыйна полк стаў храбтом мясцовай самаабароны і належаў да [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]], а пасля яе рэарганізацыі ў кастрычніку 1919 года ўвайшоў у склад 4-й брыгады [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . З верасня па 29 лістапада 1920 года полк быў рэарганізаваны ў [[Азоркаў|Азоркаве]]. Пасля гэтага, ён служыў падтрымкай тыла у раёне паміж Гроднам і Белавежскай пушчы, а затым быў перакінуты ў [[Прушкаў]]. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Слоніме. 12 кастрычніка 1921 года ён быў перайменаваны ў 79-ы пяхотны полк і падпарадкаваны камандзіру [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] .<gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Bitwa_swieciany_1920.png|link=Plik:Bitwa_swieciany_1920.png|alt=pod Święcianami| баі пад Свенцянамі Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=drugie zajęcie Suwalszczyzny| другое заняцце Сувалкскай акругі </gallery> === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === 18 жаўнераў палка атрымалі ордэн Вірытуці Мілітары. Сярод іх [[Нікадзім Сулік-Сарноўскі|Нікадзім Сулік-Сарноўскі,]] [[Юзаф Дашута|Юзэаф Дашута]], [[Баляслаў Завацкі|Баляслаў Завацкі.]] == Полк у мірны час == [[Файл:9_kompania_79_pp.jpg|міні|240x240пкс|Слонім, 1931 г. 9/79 пяхотны полк. У цэнтры камандзір роты: капітан Станіслаў Ян Ойраноўскі (трэці рад сядзячых, сёмы злева)]] [[Файл:20_DP_w_1938.jpg|злева|216x216пкс]] У міжваенны перыяд 79-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў IX корпуснай акрузе у [[Слонім|Слонімскім]] [[Гарнізон|гарнізоне]] ''(запасны батальён у Бярозе Картускай)'' . Ён уваходзіў у склад [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] З 1930 года 79-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і салдат. Полк адзначыў сваё палкавае свята 26 ліпеня, у гадавіну бітваў пад Ушай. [[Файл:Odznaka_Białostockiego_Pułku_Strzelców_mosiadz.jpg|міні|241x241пкс|Памятны знак Беластоцкага стралковага палка «Калядны вечар на Бярэзіне ў 1919 годзе»]] == 79-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 79-ы пяхотны полк быў мабілізаваны па мабілізацыйным плане «W», які дзейнічаў з 30 красавіка 1938 года. Мабілізацыйныя табліцы 79-га пяхотнага палка з перыяду яго мабілізацыі не пацярпелі ад наступных змяненняў і паправак. Трывожная мабілізацыя 79-га пяхотнага палка была праведзена 23 сакавіка 1939 года ў [[Слонім|Слонімскім]] гарнізоне. Мабілізацыя пачалася 23 сакавіка 1939 года а 16:00 у чырвонай групе, і падчас яе былі мабілізаваны наступныя часці і падраздзяленні: У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] ён ваяваў у складзе [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й пяхотнай дывізіі]] арміі «Модлін» . 20-я пяхотная дывізія абараняла цэнтральны ўчастак арміі, асноўная група 20-й пяхотнай дывізіі абараняла так званую «Млаўскую пазіцыю» пад камандаваннем камандзіра пяхоты дывізіі палкоўніка Францішка Дудзінскага, а ўзмоцнены 79-ы пяхотны полк пад камандаваннем падпалкоўніка Канстанціна Забароўскага абараняў так званую «Жэгноўскую пазіцыю». Дзве пазіцыі былі падзеленыя балоцістай і забалочанай мясцовасцю «Блоты Нямые». Пасля бітвы на Млаве адступлення удзельнічалі у абароне Варшавы у раене Белаленька да яе капітуляцыі 23 верасня. ==== Мапы баёў палка ў 1939 годзе ==== <gallery widths="140" heights="160" perrow="5"> Файл:Warszawa_obrona_1939.png|link=Plik:Warszawa_obrona_1939.png </gallery> [[Файл:Poczet_79pp.jpg|міні|240x240пкс|Сцяганосец 79-га пяхотнага палка пад камандаваннем сяржанта Яна Відліцкага падчас святкавання Дня Канстытуцыі 3 мая.]] [[Файл:Odznaka_79pp.jpg|міні|295x295пкс|Малюнак значка 79-га пяхотнага палка з калекцыі ветэрана палка Яна Відліцкага]] ; Камандзіры палкоў * Падпалкоўнік пяхоты Стэфан Паслаўскі (16 снежня 1918 г. - 23 чэрвеня 1920 г.) * Пяхотны падпалкоўнік Ізыдар Мадэльскі (23.06 — 25.07.1920) * Падпалкоўнік пяхоты Ізыдор Шульц (26 ліпеня 1920 — 19 верасня 1921) * Падпалкоўнік пяхоты Марыян Туркоўскі (19 верасня 1921 г. - 9 ліпеня 1933 г.) * Палкоўнік Тадэвуш Трапсо (9 ліпеня 1933 - 1 сакавіка 1937) * Палкоўнік Юзэф Энгліхт (1 сакавіка 1937 - 23 сакавіка 1939) * Палкоўнік пяхоты [[Konstanty Zaborowski|Канстанцін Забароўскі]] (23 сакавіка — верасень 1939) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. * Mieczysław Cieplewicz (red.): Obrona Warszawy w 1939 r. Wybór dokumentów wojskowych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1968. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Przemysław Dymek: 79 Pułk Piechoty. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 146. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2023. ISBN 978-83-66508-19-4. * Przemysław Dymek: 24. Dywizja Piechoty 1921–1939. Tom I Meritum. Poznań: Wydawnictwo PIU Geopertius, 2020. ISBN 978-83-951987-6-2. * Ludwik Głowacki: Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939. Wyd. 5. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07109-8. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Ryszard Juszkiewicz: Bitwa pod Mławą 1939. T. 33. Warszawa: Książka i Wiedza, 1979, seria: Prace Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych. * Ihar Melnikau: 20 Dywizja Piechoty. Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939. T. 20. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017. ISBN 978-83-7945-612-3. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Różycki, Stefan Dybkowski: Zarys historji wojennej 79-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2003. ISBN 83-7188-691-8. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * Włodzimierz Wierzbicki (red.), Bronisław Skarżyński (red.), Jan Waszczuk (red.): Korpus Poleski (jednodniówka). Brześć nad Bugiem: Okręg Korpusu Nr IX, 1928. * Jan Widlicki, Tadeusz Sosiński, Anna Wawrzak: Historia 79 Pułku Piechoty Strzelców Słonimskich im. Hetmana Lwa Sapiehy. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 1996. ISBN 83-86100-15-X. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dmuw9h5eccz0oizq0qbyf4jfdwtoac8 0 805251 5120025 2026-04-02T14:01:09Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/149921393|Арракур]]» 5120025 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}}'''Аракур''' ({{Lang-fr|Arracourt}}) — [[Камуны Францыі|камуна]] ў [[Францыя|французскім]] [[Дэпартаменты Францыі|дэпартаменце]] [[Мёрт і Мозель]] рэгіёну [[Латарынгія]]. З'яўляецца цэнтрам [[Аракур (кантон)|аднайменнага]] кантона. == Геаграфія == Аракур размешчана ў 26 км на ўсход ад [[Нансі]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва камуны на 2010 год складала 246 чалавек.{{Колькасць насельніцтва|source=[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=54023 INSEE]|1962=362|1968=321|1975=259|1982=215|1990=259|1999=234|2010=246}}{{Численность населения||source=[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=54023 INSEE]|1962=362|1968=321|1975=259|1982=215|1990=259|1999=234|2010=246}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=54&codecom=023&codecan=01 Нацыянальны інстытут статыстыкі]{{In lang|fr}} [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Мёрт і Мозель]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 5jch3k9o88xk86ds41399xemj6eqlh0 5120026 5120025 2026-04-02T14:01:39Z DzBar 156353 /* Дэмаграфія */ афармленне 5120026 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}}'''Аракур''' ({{Lang-fr|Arracourt}}) — [[Камуны Францыі|камуна]] ў [[Францыя|французскім]] [[Дэпартаменты Францыі|дэпартаменце]] [[Мёрт і Мозель]] рэгіёну [[Латарынгія]]. З'яўляецца цэнтрам [[Аракур (кантон)|аднайменнага]] кантона. == Геаграфія == Аракур размешчана ў 26 км на ўсход ад [[Нансі]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва камуны на 2010 год складала 246 чалавек.{{Колькасць насельніцтва|source=[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=54023 INSEE]|1962=362|1968=321|1975=259|1982=215|1990=259|1999=234|2010=246}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=54&codecom=023&codecan=01 Нацыянальны інстытут статыстыкі]{{In lang|fr}} [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Мёрт і Мозель]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] 838brc8s412l7x0468j02vxbi1wfomw 0 805252 5120035 2026-04-02T14:18:10Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «'''Падляшска-беларускія ўзвышшы''' ({{lang-pl|Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie}}) — фізіка-геаграфічны рэгіён, выдзелены польскімі географамі ([[Ежы Кандрацкі]], [[Анджэй Рыхлінг]] і інш.) у рангу падправінцыі [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] на тэрыт...» 5120035 wikitext text/x-wiki '''Падляшска-беларускія ўзвышшы''' ({{lang-pl|Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie}}) — фізіка-геаграфічны рэгіён, выдзелены польскімі географамі ([[Ежы Кандрацкі]], [[Анджэй Рыхлінг]] і інш.) у рангу падправінцыі [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. У Польшчы да рэгіёну належыць [[Паўночнападляская нізіна]] ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) далей ад заходняй мяжы Беларусі абшар цягнецца на паўночны ўсход, сюды ўключаюцца [[Беларуская града]] і [[Панямонне]] (у складзе [[Заходне-Беларуская ландшафтная правінцыя|Заходне-Беларускай ландшафтнай правінцыі]]) і [[Заходняе Перадпалессе]] (частка [[Перадпалеская ландшафтная правінцыя|Перадпалескай правінцыі]]). Тэрыторыя ў асноўным прымеркавана да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасны рэльеф сфарміраваны ў час сярэднечацвярцічнага зледзянення, пазней моцна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі. Характэрна складаная ландшафтная структура з перавагай узвышаных (узгорыста-марэнна-эразійных, камава-марэнных) і сярэдневышынных (другасна-марэнных, водна-ледавіковых) ландшафтаў. Важнейшыя рэкі [[Нёман]], [[Бебжа]] і [[Нараў]], яны адносяцца да басейна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. [[Файл:Mayak_Mt.jpg|thumb|Гара Маяк на Мінскім узвышшы]] Самымі высокімі абсалютнымі адзнакамі рэльефу характарызуецца [[Беларуская града]], яе найвышэйшыя пункты — горы Святая ([[Дзяржынская гара|Дзяржынская]], 345 м), Лысая (342 м), [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] (335 м), [[Замкавая гара (Пуцэвічы)|Замкавая]] (Пуцэвіцкая, 324 м). Верхні ярус з буйнаўзгорыстым рэльефам пераважна складзены з град, шырока прадстаўлены сярэдне- і дробнаўзгорысты рэльеф, на перыферыі пашыраны зандравыя раўніны дзюнна- ўзгорыстай формы. [[Файл:Poland_Biebrza_Burzyn.jpg|thumb|Катлавіна Бебжы]] Найбольш тыповыя для ўзвышшаў [[дзярнова-падзолістыя глебы]], сустракаюцца дзярнова-палева-падзолістыя глебы на лёсападобных суглінках, на захадзе — [[бурыя лясныя глебы]]. [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]] займаюць нізінныя мясцовасці. У далінах рэк тыповыя поймавыя дзярновыя забалочаныя і тарфяна-балотныя, у катлавінах — [[тарфяна-балотныя глебы]] нізіннага тыпу. Захаваліся значныя лясныя масівы, сярод якіх асабліва выдзяляецца [[Белавежская пушча]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-2|Фізіка-геаграфічнае раянаванне|[[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч Г. І.]]}} * ''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — S. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5 * ''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — S. 212—214. — ISBN 83-01-13897-1 [[Катэгорыя:Рэльеф Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэльеф Літвы]] [[Катэгорыя:Рэльеф Польшчы]] h5ywub8dgwht8kns617315jcqm48ziv 5120046 5120035 2026-04-02T15:10:33Z DobryBrat 5701 афармленне, арфаграфія, пунктуацыя 5120046 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mayak_Mt.jpg|thumb|Гара Маяк на Мінскім узвышшы]] [[Файл:Poland_Biebrza_Burzyn.jpg|thumb|Катлавіна Бебжы]] '''Падляшска-беларускія ўзвышшы''' ({{lang-pl|Wysoczyzny Podlasko-Białoruskie}}) — фізіка-геаграфічны рэгіён, выдзелены польскімі географамі ([[Ежы Кандрацкі]], [[Анджэй Рыхлінг]] і інш.) у рангу падправінцыі [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. У Польшчы да рэгіёну належыць [[Паўночнападляская нізіна]] ({{lang-pl|Nizina Północnopodlaska}}) далей ад заходняй мяжы Беларусі абшар цягнецца на паўночны ўсход, сюды ўключаюцца [[Беларуская града]] і [[Панямонне]] (у складзе [[Заходне-Беларуская ландшафтная правінцыя|Заходне-Беларускай ландшафтнай правінцыі]]) і [[Заходняе Перадпалессе]] (частка [[Перадпалеская ландшафтная правінцыя|Перадпалескай правінцыі]]). Тэрыторыя ў асноўным прымеркавана да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасны рэльеф сфарміраваны ў час сярэднечацвярцічнага зледзянення, пазней моцна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі. Характэрна складаная ландшафтная структура з перавагай узвышаных (узгорыста-марэнна-эразійных, камава-марэнных) і сярэдневышынных (другасна-марэнных, водна-ледавіковых) ландшафтаў. Важнейшыя рэкі [[Нёман]], [[Бебжа]] і [[Нараў]], яны адносяцца да басейна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Самымі высокімі абсалютнымі адзнакамі рэльефу характарызуецца [[Беларуская града]], яе найвышэйшыя пункты — горы Святая ([[Дзяржынская гара|Дзяржынская]], 345 м), Лысая (342 м), [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] (335 м), [[Замкавая гара (Пуцэвічы)|Замкавая]] (Пуцэвіцкая, 324 м). Верхні ярус з буйнаўзгорыстым рэльефам пераважна складзены з град, шырока прадстаўлены сярэдне- і дробнаўзгорысты рэльеф, на перыферыі пашыраны зандравыя раўніны дзюнна- ўзгорыстай формы. Найбольш тыповыя для ўзвышшаў [[дзярнова-падзолістыя глебы]], сустракаюцца дзярнова-палева-падзолістыя глебы на лёсападобных суглінках, на захадзе — [[бурыя лясныя глебы]]. [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]] займаюць нізінныя мясцовасці. У далінах рэк тыповыя поймавыя дзярновыя забалочаныя і тарфяна-балотныя, у катлавінах — [[тарфяна-балотныя глебы]] нізіннага тыпу. Захаваліся значныя лясныя масівы, сярод якіх асабліва выдзяляецца [[Белавежская пушча]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-2|Фізіка-геаграфічнае раянаванне|[[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч Г. І.]]}} * ''Borzyszkowski J., Grzegorczyk I.'' Nizina Północnopodlaska (843.3) // Regionalna geografia fizyczna Polski / A. Richling i in. — Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021. — С. 564—566. — ISBN 978-83-7986-381-5. * ''Kondracki J.'' Geografia regionalna Polski — Warszawa: PWN, 2002. — С. 212—214. — ISBN 83-01-13897-1. [[Катэгорыя:Рэльеф Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэльеф Літвы]] [[Катэгорыя:Рэльеф Польшчы]] tmv9vxtu8zntc0sbrrabpi1y6ipv25h 0 805253 5120040 2026-04-02T14:31:33Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1346327531|The Cure]]» 5120040 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''The Cure''' — англійскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт, створаны ў Кро{{Націск}}лі ў 1976 годзе Робертам Смітам (вакал, гітара) і Лолам То<nowiki><span typeof="mw:Transclusion" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Націск&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Шаблон:Націск&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}"></span></nowiki>лхерстам (барабаны). Дэбютны альбом The Cure «''Three Imaginary Boys''» 1979 года і некалькі ранніх сінглаў вывелі гурт на пярэдні план новым [[пост-панк]] і нью-вэйв стылі, якія набіраў папулярнасць у Вялікабрытаніі. Пачынаючы з другога альбома ''«Seventeen Seconds''» (1980), гурт пераняў усё больш змрочны стыль, які моцна паўплываў на новы жанр [[Готык-рок|готык-рока]]. Пасля выхаду чацвёртага альбома ''«Pornography''» (1982) Сміт пачаў уводзіць больш [[Поп-музыка|поп-музыкі]] ў гучанне гурта. The Cure дасягнулі мэйнстрымнага поспеху з альбомамі ''«Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me»'' (1987), ''«Disintegration»'' (1989) і ''«Wish»'' (1992). Сярод самых вядомых песень гурта — Boys Don't Cry (1979), A Forest (1980), Close to Me (1985), Just Like Heaven (1987), Lovesong (1989) і Friday I'm In Love (1992). The Cure выпусцілі 14 студыйных альбомаў і больш за 40 сінглаў, прадаўшы больш за 30 мільёнаў запісаў па ўсім свеце. У 2019 годзе яны былі ўведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-рола]] . Іх 14-ы альбом ''Songs of a Lost World'' (2024) стаў іх першым рэлізам цалкам новага матэрыялу за 16 гадоў і атрымаў шырокае прызнанне, узначаліўшы чарты ў многіх краінах. == Музычны стыль == [[Файл:PrayerTour89.jpg|міні|Роберт Сміт у 1989 годзе]] Музыку The Cure часта апісваюць як [[готык-рок]] і лічаць іх адным з найважнейшых гуртоў гэтага жанру.<ref>{{Cite web|url=http://thequietus.com/articles/00620-the-cure-selecting-the-best-for-one-side-of-a-c90|title=The Cure: Selecting the Best for One Side of a C90|author=Doran|first=John|website=[[The Quietus]]|date=27 October 2008|access-date=20 February 2013}}</ref><ref name="AMG">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/pornography-mw0000199022|title=''Pornography'' – The Cure : Songs, Reviews, Credits, Awards : AllMusic|author=Mason|first=Stewart|website=[[AllMusic]]|publisher=[[AllRovi]]|access-date=20 February 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3672066/The-Cure-Godfather-of-goth-relishes-his-power.html|title=The Cure: Godfather of Goth Relishes His Power – ''Telegraph''|author=McNulty|first=Bernadette|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=24 March 2008|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3672066/The-Cure-Godfather-of-goth-relishes-his-power.html|archive-date=10 January 2022|access-date=26 June 2013|url-status=live}}</ref> Аднак гурт рэгулярна адхіляе класіфікацыю, асабліва як готык-рок-гурт. Роберт Сміт сказаў у 2006 годзе: «Гэта так шкада, калі «готыка» ўсё яшчэ прывязана да назвы The Cure», і дадаў: «Нас нельга класіфікаваць. Я мяркую, што мы былі пост-панкам, калі толькі з'явіліся, але ў цэлым гэта немагчыма... Я проста граю музыку Cure, што б гэта ні было».<ref>{{Cite web|url=http://uk.news.launch.yahoo.com/dyna/article.html?a=/06122006/325/smith-seeks-cure-writers-block.html&e=l_news_dm|title=Music News – The Latest Music News and Gossip from Yahoo! Music UK & Ireland|website=[[Yahoo!]]|date=6 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212002833/http://uk.news.launch.yahoo.com/dyna/article.html?a=%2F06122006%2F325%2Fsmith-seeks-cure-writers-block.html&e=l_news_dm|archive-date=12 February 2008|access-date=26 June 2013|url-status=dead}}</ref> Хоць The Cure звычайна лічаць аўтарамі цёмнай і змрочнай музыкі, яны таксама стварылі шэраг аптымістычных песень і былі часткай руха «нью-вэйв».<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/the-cure-cancels-north-american-tour-1.634952|title=CBC.ca Arts – The Cure cancels North American tour|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/08/25/cure-tour-america.html|archive-date=3 July 2007|url-status=live}}</ref> == Спадчына == The Cure часта лічацца аднымі з самых значных альтэрнатыўных выканаўцаў 1980-х гадоў.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altpress.com/fan-poll-the-cure-best-songs/|title=Fan Poll: The Cure's 5 greatest songs|author=Ilana|website=Alternative Press Magazine|date=24 May 2023|access-date=26 September 2023}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/features/lists-and-guides/the-200-best-albums-of-the-1980s/|title=The 200 Best Albums of the 1980s|website=Pitchfork|date=10 September 2018|access-date=26 September 2023}}</ref> Яны былі адным з першых альтэрнатыўных гуртоў, якія дасягнулі поспеху ў чартах і камерцыйнага поспеху ў эпоху, калі альтэрнатыўны рок не стаў мэйнстрымам; у 1992 годзе часопіс ''[[New Musical Express|NME]]'' абвясціў, што The Cure ў 1980-я гады сталі «машынай гатычных хітоў (19 на той час), міжнароднай з'явай і, таксама, самым паспяховым альтэрнатыўным гуртом, які калі-небудзь сумна блукаў па зямлі».<ref name="mansion">{{cite journal|last=Collins|first=Andrew|date=18 April 1992|title=The Mansion Family|journal=[[NME]]}}</ref> The Cure паўплывалі на шэраг музычных выканаўцаў розных жанраў. Сярод артыстаў, якія адзначалі ўплыў гурта The Cure, — Білі Корган з гурта [[The Smashing Pumpkins|Smashing Pumpkins]],<ref>{{Cite web|url=http://www.starla.org/articles/rs94.htm|title=Rolling Stone Interview, 1994.|access-date=8 June 2007}}</ref> [[My Bloody Valentine]],<ref>{{Cite news|last=Petridis|first=Alexis|date=27 May 2021|title=My Bloody Valentine's Kevin Shields: 'We wanted to sound like a band killing their songs'|url=https://www.theguardian.com/music/2021/may/27/my-bloody-valentine-kevin-shields-band-killing-songs|access-date=25 January 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> [[Blink-182]],<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brooklynvegan.com/chvrches-and-blink-182s-mark-hoppus-discuss-their-robert-smith-collaborations/|title=CHVRCHES and blink-182's Mark Hoppus discuss their Robert Smith collaborations|author=Sacher|first=Andrew|website=BrooklynVegan|date=9 June 2021|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Deftones]],<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.loudersound.com/news/hear-how-the-cures-robert-smith-has-re-imagined-deftones-classic-teenager|title=Hear how The Cure's Robert Smith has re-imagined Deftones' classic Teenager|author=Branniganpublished|first=Paul|website=louder|date=3 December 2020|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Placebo]],<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.nme.com/news/music/watch-placebo-cover-cure-robert-smiths-meltdown-festival-2340572|title=Watch Placebo cover The Cure at Robert Smith's Meltdown festival|author=Hunt|first=El|website=NME|date=18 June 2018|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Korn]],<ref>{{Cite news|last=Moores|first=J. R.|date=2 April 2018|title=When good TV goes bad: the time MTV Unplugged went nu-metal|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2018/apr/02/when-good-tv-goes-bad-the-time-mtv-unplugged-went-nu-metal|access-date=26 September 2023|issn=0261-3077}}</ref>, [[Брэндан Флаўэрс]] з [[The Killers]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2025/music/news/bono-calls-for-peace-in-gaza-springsteen-flowers-ivors-1236407476/|title=Bruce Springsteen Gives the Killers' Brandon His Flowers, Bono Calls for Peace in Gaza, Charli xcx Wins Songwriter of the Year at Ivors Ceremony|author=Sutherland|first=Mark|website=Variety|date=2025-05-22|access-date=2025-07-23}}</ref> і іншыя. == Удзельнікі гурта == * Роберт Сміт — вакал, гітары, шасціструнны бас,<ref>{{Cite web|url=https://www.fender.com/articles/fender-performances/12-incredible-bass-vi-performances|title=12 Incredible Bass VI Performances|website=Fender|access-date=2025-02-08}}</ref> клавішныя <small>(1976–цяперашні час)</small><ref name="official">{{Cite web|url=http://www.thecure.com/|title=The Cure Official Site|website=The Cure|access-date=12 January 2026}}</ref> * Сайман Гэлап — бас-гітара <small>(1979–1982, 1984–цяперашні час)</small> ; клавішныя <small>(1980–1982, 1988–1992)</small><ref name="official" /> * Роджэр О'Донэл — клавішныя <small>(1987–1989 (гастролі); 1989–1990, 1995–2005, 2011–цяперашні час)</small> ; ударныя <small>(2011–цяперашні час)</small><ref name="official" /> * Джэйсан Купер — барабаны, перкусія <small>(1995–цяперашні час)</small> <ref name="official" /> * Рыўз Гэбрэльс — гітары, шасціструнны бас <small>(2012–цяперашні час)</small><ref name="official" /> == Дыскаграфія == <div class="div-col "> '''Студыйныя альбомы''' * Three Imaginary Boys (1979) * Seventeen Seconds (1980) * Faith (1981) * Pornography (1982) * The Top (1984) * The Head on the Door (1985) * Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me (1987) * Disintegration (1989) * Wish (1992) * Wild Mood Swings (1996) * Bloodflowers (2000) * The Cure (2004) * 4:13 Dream (2008) * Songs of a Lost World (2024) </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі ==   * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|1872712}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Пост-панк-гурты]] [[Катэгорыя:The Cure]] csmibe562zjrtu92jul38tn6yuij4lb 5120041 5120040 2026-04-02T14:32:47Z DzBar 156353 афармленне 5120041 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''The Cure''' — англійскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт, створаны ў Кро{{Націск}}лі ў 1976 годзе Робертам Смітам (вакал, гітара) і Лолам То{{Націск}}лхерстам (барабаны). Дэбютны альбом The Cure «''Three Imaginary Boys''» 1979 года і некалькі ранніх сінглаў вывелі гурт на пярэдні план новым [[пост-панк]] і нью-вэйв стылі, якія набіраў папулярнасць у Вялікабрытаніі. Пачынаючы з другога альбома ''«Seventeen Seconds''» (1980), гурт пераняў усё больш змрочны стыль, які моцна паўплываў на новы жанр [[Готык-рок|готык-рока]]. Пасля выхаду чацвёртага альбома ''«Pornography''» (1982) Сміт пачаў уводзіць больш [[Поп-музыка|поп-музыкі]] ў гучанне гурта. The Cure дасягнулі мэйнстрымнага поспеху з альбомамі ''«Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me»'' (1987), ''«Disintegration»'' (1989) і ''«Wish»'' (1992). Сярод самых вядомых песень гурта — Boys Don't Cry (1979), A Forest (1980), Close to Me (1985), Just Like Heaven (1987), Lovesong (1989) і Friday I'm In Love (1992). The Cure выпусцілі 14 студыйных альбомаў і больш за 40 сінглаў, прадаўшы больш за 30 мільёнаў запісаў па ўсім свеце. У 2019 годзе яны былі ўведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-рола]] . Іх 14-ы альбом ''Songs of a Lost World'' (2024) стаў іх першым рэлізам цалкам новага матэрыялу за 16 гадоў і атрымаў шырокае прызнанне, узначаліўшы чарты ў многіх краінах. == Музычны стыль == [[Файл:PrayerTour89.jpg|міні|Роберт Сміт у 1989 годзе]] Музыку The Cure часта апісваюць як [[готык-рок]] і лічаць іх адным з найважнейшых гуртоў гэтага жанру.<ref>{{Cite web|url=http://thequietus.com/articles/00620-the-cure-selecting-the-best-for-one-side-of-a-c90|title=The Cure: Selecting the Best for One Side of a C90|author=Doran|first=John|website=[[The Quietus]]|date=27 October 2008|access-date=20 February 2013}}</ref><ref name="AMG">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/pornography-mw0000199022|title=''Pornography'' – The Cure : Songs, Reviews, Credits, Awards : AllMusic|author=Mason|first=Stewart|website=[[AllMusic]]|publisher=[[AllRovi]]|access-date=20 February 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3672066/The-Cure-Godfather-of-goth-relishes-his-power.html|title=The Cure: Godfather of Goth Relishes His Power – ''Telegraph''|author=McNulty|first=Bernadette|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=24 March 2008|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3672066/The-Cure-Godfather-of-goth-relishes-his-power.html|archive-date=10 January 2022|access-date=26 June 2013|url-status=live}}</ref> Аднак гурт рэгулярна адхіляе класіфікацыю, асабліва як готык-рок-гурт. Роберт Сміт сказаў у 2006 годзе: «Гэта так шкада, калі «готыка» ўсё яшчэ прывязана да назвы The Cure», і дадаў: «Нас нельга класіфікаваць. Я мяркую, што мы былі пост-панкам, калі толькі з'явіліся, але ў цэлым гэта немагчыма... Я проста граю музыку Cure, што б гэта ні было».<ref>{{Cite web|url=http://uk.news.launch.yahoo.com/dyna/article.html?a=/06122006/325/smith-seeks-cure-writers-block.html&e=l_news_dm|title=Music News – The Latest Music News and Gossip from Yahoo! Music UK & Ireland|website=[[Yahoo!]]|date=6 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212002833/http://uk.news.launch.yahoo.com/dyna/article.html?a=%2F06122006%2F325%2Fsmith-seeks-cure-writers-block.html&e=l_news_dm|archive-date=12 February 2008|access-date=26 June 2013|url-status=dead}}</ref> Хоць The Cure звычайна лічаць аўтарамі цёмнай і змрочнай музыкі, яны таксама стварылі шэраг аптымістычных песень і былі часткай руха «нью-вэйв».<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/the-cure-cancels-north-american-tour-1.634952|title=CBC.ca Arts – The Cure cancels North American tour|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/08/25/cure-tour-america.html|archive-date=3 July 2007|url-status=live}}</ref> == Спадчына == The Cure часта лічацца аднымі з самых значных альтэрнатыўных выканаўцаў 1980-х гадоў.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altpress.com/fan-poll-the-cure-best-songs/|title=Fan Poll: The Cure's 5 greatest songs|author=Ilana|website=Alternative Press Magazine|date=24 May 2023|access-date=26 September 2023}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/features/lists-and-guides/the-200-best-albums-of-the-1980s/|title=The 200 Best Albums of the 1980s|website=Pitchfork|date=10 September 2018|access-date=26 September 2023}}</ref> Яны былі адным з першых альтэрнатыўных гуртоў, якія дасягнулі поспеху ў чартах і камерцыйнага поспеху ў эпоху, калі альтэрнатыўны рок не стаў мэйнстрымам; у 1992 годзе часопіс ''[[New Musical Express|NME]]'' абвясціў, што The Cure ў 1980-я гады сталі «машынай гатычных хітоў (19 на той час), міжнароднай з'явай і, таксама, самым паспяховым альтэрнатыўным гуртом, які калі-небудзь сумна блукаў па зямлі».<ref name="mansion">{{cite journal|last=Collins|first=Andrew|date=18 April 1992|title=The Mansion Family|journal=[[NME]]}}</ref> The Cure паўплывалі на шэраг музычных выканаўцаў розных жанраў. Сярод артыстаў, якія адзначалі ўплыў гурта The Cure, — Білі Корган з гурта [[The Smashing Pumpkins|Smashing Pumpkins]],<ref>{{Cite web|url=http://www.starla.org/articles/rs94.htm|title=Rolling Stone Interview, 1994.|access-date=8 June 2007}}</ref> [[My Bloody Valentine]],<ref>{{Cite news|last=Petridis|first=Alexis|date=27 May 2021|title=My Bloody Valentine's Kevin Shields: 'We wanted to sound like a band killing their songs'|url=https://www.theguardian.com/music/2021/may/27/my-bloody-valentine-kevin-shields-band-killing-songs|access-date=25 January 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> [[Blink-182]],<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brooklynvegan.com/chvrches-and-blink-182s-mark-hoppus-discuss-their-robert-smith-collaborations/|title=CHVRCHES and blink-182's Mark Hoppus discuss their Robert Smith collaborations|author=Sacher|first=Andrew|website=BrooklynVegan|date=9 June 2021|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Deftones]],<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.loudersound.com/news/hear-how-the-cures-robert-smith-has-re-imagined-deftones-classic-teenager|title=Hear how The Cure's Robert Smith has re-imagined Deftones' classic Teenager|author=Branniganpublished|first=Paul|website=louder|date=3 December 2020|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Placebo]],<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.nme.com/news/music/watch-placebo-cover-cure-robert-smiths-meltdown-festival-2340572|title=Watch Placebo cover The Cure at Robert Smith's Meltdown festival|author=Hunt|first=El|website=NME|date=18 June 2018|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Korn]],<ref>{{Cite news|last=Moores|first=J. R.|date=2 April 2018|title=When good TV goes bad: the time MTV Unplugged went nu-metal|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2018/apr/02/when-good-tv-goes-bad-the-time-mtv-unplugged-went-nu-metal|access-date=26 September 2023|issn=0261-3077}}</ref>, [[Брэндан Флаўэрс]] з [[The Killers]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2025/music/news/bono-calls-for-peace-in-gaza-springsteen-flowers-ivors-1236407476/|title=Bruce Springsteen Gives the Killers' Brandon His Flowers, Bono Calls for Peace in Gaza, Charli xcx Wins Songwriter of the Year at Ivors Ceremony|author=Sutherland|first=Mark|website=Variety|date=2025-05-22|access-date=2025-07-23}}</ref> і іншыя. == Удзельнікі гурта == * Роберт Сміт — вакал, гітары, шасціструнны бас,<ref>{{Cite web|url=https://www.fender.com/articles/fender-performances/12-incredible-bass-vi-performances|title=12 Incredible Bass VI Performances|website=Fender|access-date=2025-02-08}}</ref> клавішныя <small>(1976–цяперашні час)</small><ref name="official">{{Cite web|url=http://www.thecure.com/|title=The Cure Official Site|website=The Cure|access-date=12 January 2026}}</ref> * Сайман Гэлап — бас-гітара <small>(1979–1982, 1984–цяперашні час)</small> ; клавішныя <small>(1980–1982, 1988–1992)</small><ref name="official" /> * Роджэр О'Донэл — клавішныя <small>(1987–1989 (гастролі); 1989–1990, 1995–2005, 2011–цяперашні час)</small> ; ударныя <small>(2011–цяперашні час)</small><ref name="official" /> * Джэйсан Купер — барабаны, перкусія <small>(1995–цяперашні час)</small> <ref name="official" /> * Рыўз Гэбрэльс — гітары, шасціструнны бас <small>(2012–цяперашні час)</small><ref name="official" /> == Дыскаграфія == <div class="div-col "> '''Студыйныя альбомы''' * Three Imaginary Boys (1979) * Seventeen Seconds (1980) * Faith (1981) * Pornography (1982) * The Top (1984) * The Head on the Door (1985) * Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me (1987) * Disintegration (1989) * Wish (1992) * Wild Mood Swings (1996) * Bloodflowers (2000) * The Cure (2004) * 4:13 Dream (2008) * Songs of a Lost World (2024) </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=f}} * {{Imdb імя|1872712}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Пост-панк-гурты]] [[Катэгорыя:The Cure]] 9kfx4gkj6keccaprjddz11r90qrele8 5120042 5120041 2026-04-02T14:37:01Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Пост-панк-гурты]]; дададзена [[Катэгорыя:Постпанк-гурты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120042 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''The Cure''' — англійскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт, створаны ў Кро{{Націск}}лі ў 1976 годзе Робертам Смітам (вакал, гітара) і Лолам То{{Націск}}лхерстам (барабаны). Дэбютны альбом The Cure «''Three Imaginary Boys''» 1979 года і некалькі ранніх сінглаў вывелі гурт на пярэдні план новым [[пост-панк]] і нью-вэйв стылі, якія набіраў папулярнасць у Вялікабрытаніі. Пачынаючы з другога альбома ''«Seventeen Seconds''» (1980), гурт пераняў усё больш змрочны стыль, які моцна паўплываў на новы жанр [[Готык-рок|готык-рока]]. Пасля выхаду чацвёртага альбома ''«Pornography''» (1982) Сміт пачаў уводзіць больш [[Поп-музыка|поп-музыкі]] ў гучанне гурта. The Cure дасягнулі мэйнстрымнага поспеху з альбомамі ''«Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me»'' (1987), ''«Disintegration»'' (1989) і ''«Wish»'' (1992). Сярод самых вядомых песень гурта — Boys Don't Cry (1979), A Forest (1980), Close to Me (1985), Just Like Heaven (1987), Lovesong (1989) і Friday I'm In Love (1992). The Cure выпусцілі 14 студыйных альбомаў і больш за 40 сінглаў, прадаўшы больш за 30 мільёнаў запісаў па ўсім свеце. У 2019 годзе яны былі ўведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-рола]] . Іх 14-ы альбом ''Songs of a Lost World'' (2024) стаў іх першым рэлізам цалкам новага матэрыялу за 16 гадоў і атрымаў шырокае прызнанне, узначаліўшы чарты ў многіх краінах. == Музычны стыль == [[Файл:PrayerTour89.jpg|міні|Роберт Сміт у 1989 годзе]] Музыку The Cure часта апісваюць як [[готык-рок]] і лічаць іх адным з найважнейшых гуртоў гэтага жанру.<ref>{{Cite web|url=http://thequietus.com/articles/00620-the-cure-selecting-the-best-for-one-side-of-a-c90|title=The Cure: Selecting the Best for One Side of a C90|author=Doran|first=John|website=[[The Quietus]]|date=27 October 2008|access-date=20 February 2013}}</ref><ref name="AMG">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/pornography-mw0000199022|title=''Pornography'' – The Cure : Songs, Reviews, Credits, Awards : AllMusic|author=Mason|first=Stewart|website=[[AllMusic]]|publisher=[[AllRovi]]|access-date=20 February 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3672066/The-Cure-Godfather-of-goth-relishes-his-power.html|title=The Cure: Godfather of Goth Relishes His Power – ''Telegraph''|author=McNulty|first=Bernadette|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=24 March 2008|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3672066/The-Cure-Godfather-of-goth-relishes-his-power.html|archive-date=10 January 2022|access-date=26 June 2013|url-status=live}}</ref> Аднак гурт рэгулярна адхіляе класіфікацыю, асабліва як готык-рок-гурт. Роберт Сміт сказаў у 2006 годзе: «Гэта так шкада, калі «готыка» ўсё яшчэ прывязана да назвы The Cure», і дадаў: «Нас нельга класіфікаваць. Я мяркую, што мы былі пост-панкам, калі толькі з'явіліся, але ў цэлым гэта немагчыма... Я проста граю музыку Cure, што б гэта ні было».<ref>{{Cite web|url=http://uk.news.launch.yahoo.com/dyna/article.html?a=/06122006/325/smith-seeks-cure-writers-block.html&e=l_news_dm|title=Music News – The Latest Music News and Gossip from Yahoo! Music UK & Ireland|website=[[Yahoo!]]|date=6 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212002833/http://uk.news.launch.yahoo.com/dyna/article.html?a=%2F06122006%2F325%2Fsmith-seeks-cure-writers-block.html&e=l_news_dm|archive-date=12 February 2008|access-date=26 June 2013|url-status=dead}}</ref> Хоць The Cure звычайна лічаць аўтарамі цёмнай і змрочнай музыкі, яны таксама стварылі шэраг аптымістычных песень і былі часткай руха «нью-вэйв».<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/the-cure-cancels-north-american-tour-1.634952|title=CBC.ca Arts – The Cure cancels North American tour|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/08/25/cure-tour-america.html|archive-date=3 July 2007|url-status=live}}</ref> == Спадчына == The Cure часта лічацца аднымі з самых значных альтэрнатыўных выканаўцаў 1980-х гадоў.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altpress.com/fan-poll-the-cure-best-songs/|title=Fan Poll: The Cure's 5 greatest songs|author=Ilana|website=Alternative Press Magazine|date=24 May 2023|access-date=26 September 2023}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/features/lists-and-guides/the-200-best-albums-of-the-1980s/|title=The 200 Best Albums of the 1980s|website=Pitchfork|date=10 September 2018|access-date=26 September 2023}}</ref> Яны былі адным з першых альтэрнатыўных гуртоў, якія дасягнулі поспеху ў чартах і камерцыйнага поспеху ў эпоху, калі альтэрнатыўны рок не стаў мэйнстрымам; у 1992 годзе часопіс ''[[New Musical Express|NME]]'' абвясціў, што The Cure ў 1980-я гады сталі «машынай гатычных хітоў (19 на той час), міжнароднай з'явай і, таксама, самым паспяховым альтэрнатыўным гуртом, які калі-небудзь сумна блукаў па зямлі».<ref name="mansion">{{cite journal|last=Collins|first=Andrew|date=18 April 1992|title=The Mansion Family|journal=[[NME]]}}</ref> The Cure паўплывалі на шэраг музычных выканаўцаў розных жанраў. Сярод артыстаў, якія адзначалі ўплыў гурта The Cure, — Білі Корган з гурта [[The Smashing Pumpkins|Smashing Pumpkins]],<ref>{{Cite web|url=http://www.starla.org/articles/rs94.htm|title=Rolling Stone Interview, 1994.|access-date=8 June 2007}}</ref> [[My Bloody Valentine]],<ref>{{Cite news|last=Petridis|first=Alexis|date=27 May 2021|title=My Bloody Valentine's Kevin Shields: 'We wanted to sound like a band killing their songs'|url=https://www.theguardian.com/music/2021/may/27/my-bloody-valentine-kevin-shields-band-killing-songs|access-date=25 January 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> [[Blink-182]],<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brooklynvegan.com/chvrches-and-blink-182s-mark-hoppus-discuss-their-robert-smith-collaborations/|title=CHVRCHES and blink-182's Mark Hoppus discuss their Robert Smith collaborations|author=Sacher|first=Andrew|website=BrooklynVegan|date=9 June 2021|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Deftones]],<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.loudersound.com/news/hear-how-the-cures-robert-smith-has-re-imagined-deftones-classic-teenager|title=Hear how The Cure's Robert Smith has re-imagined Deftones' classic Teenager|author=Branniganpublished|first=Paul|website=louder|date=3 December 2020|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Placebo]],<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.nme.com/news/music/watch-placebo-cover-cure-robert-smiths-meltdown-festival-2340572|title=Watch Placebo cover The Cure at Robert Smith's Meltdown festival|author=Hunt|first=El|website=NME|date=18 June 2018|access-date=26 September 2023}}</ref> [[Korn]],<ref>{{Cite news|last=Moores|first=J. R.|date=2 April 2018|title=When good TV goes bad: the time MTV Unplugged went nu-metal|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2018/apr/02/when-good-tv-goes-bad-the-time-mtv-unplugged-went-nu-metal|access-date=26 September 2023|issn=0261-3077}}</ref>, [[Брэндан Флаўэрс]] з [[The Killers]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2025/music/news/bono-calls-for-peace-in-gaza-springsteen-flowers-ivors-1236407476/|title=Bruce Springsteen Gives the Killers' Brandon His Flowers, Bono Calls for Peace in Gaza, Charli xcx Wins Songwriter of the Year at Ivors Ceremony|author=Sutherland|first=Mark|website=Variety|date=2025-05-22|access-date=2025-07-23}}</ref> і іншыя. == Удзельнікі гурта == * Роберт Сміт — вакал, гітары, шасціструнны бас,<ref>{{Cite web|url=https://www.fender.com/articles/fender-performances/12-incredible-bass-vi-performances|title=12 Incredible Bass VI Performances|website=Fender|access-date=2025-02-08}}</ref> клавішныя <small>(1976–цяперашні час)</small><ref name="official">{{Cite web|url=http://www.thecure.com/|title=The Cure Official Site|website=The Cure|access-date=12 January 2026}}</ref> * Сайман Гэлап — бас-гітара <small>(1979–1982, 1984–цяперашні час)</small> ; клавішныя <small>(1980–1982, 1988–1992)</small><ref name="official" /> * Роджэр О'Донэл — клавішныя <small>(1987–1989 (гастролі); 1989–1990, 1995–2005, 2011–цяперашні час)</small> ; ударныя <small>(2011–цяперашні час)</small><ref name="official" /> * Джэйсан Купер — барабаны, перкусія <small>(1995–цяперашні час)</small> <ref name="official" /> * Рыўз Гэбрэльс — гітары, шасціструнны бас <small>(2012–цяперашні час)</small><ref name="official" /> == Дыскаграфія == <div class="div-col "> '''Студыйныя альбомы''' * Three Imaginary Boys (1979) * Seventeen Seconds (1980) * Faith (1981) * Pornography (1982) * The Top (1984) * The Head on the Door (1985) * Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me (1987) * Disintegration (1989) * Wish (1992) * Wild Mood Swings (1996) * Bloodflowers (2000) * The Cure (2004) * 4:13 Dream (2008) * Songs of a Lost World (2024) </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=f}} * {{Imdb імя|1872712}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Постпанк-гурты]] [[Катэгорыя:The Cure]] 1irhemw7jv76ixle9tttrafe6xtm8x4 0 805254 5120047 2026-04-02T15:11:31Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1345405772|Clive, Iowa]]» 5120047 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Клайв''' — горад у акругах Далас і Полк у штаце [[Аява]], [[Штаты ЗША|ЗША]] . Паводле перапісу насельніцтва 2020 года, насельніцтва складала 18 601 чалавек.<ref name="cen2020">{{Cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/01-Redistricting_File--PL_94-171/Iowa/|title=2020 Census State Redistricting Data|website=census.gov|publisher=United states Census Bureau|access-date=12 August 2021}}</ref> == Гісторыя == Клайв быў закладзены ў 1882 годзе, але атрымаў статус горада толькі 18 жніўня 1956 года.<ref name="Clive History">{{Cite web|url=http://www.clivehistoricalsociety.com/clive_history.htm|title=Clive History|author=Clive Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621015516/http://www.clivehistoricalsociety.com/clive_history.htm|archive-date=2007-06-21|access-date=2007-06-10|url-status=dead}}</ref> Дакладнае паходжанне назвы горада невядомае, але лічыцца, што ён быў названы ў гонар генерала {{Не перакладзена 3|Роберт Клайв|Роберта Клайва|4=Robert Clive}}.<ref>{{cite book|last=Henning|first=Barbara Beving Long|author2=Patrice K. Beam|year=2003|title=Des Moines and Polk County: Flag on the Prairie|publisher=American Historical Press|location=Sun Valley, California|isbn=1-892724-34-0}}</ref> == Геаграфія == Паводле звестак [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]], плошча горада складае 19,97 км², з якіх 19,66 км² — гэта суша, а 0,31 км² — вада.<ref name="Gazetteer files">{{Cite web|url=https://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt|title=US Gazetteer files 2010|publisher=[[United States Census Bureau]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702145235/http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt|archive-date=2012-07-02|access-date=2012-05-11|url-status=dead}}</ref> * Крыс Брусард, спартыўны каментатар і аналітык <ref>{{Cite web|url=http://m.espn.com/general/chat/chat?eventId=19076&page=0&wjb=|title=ESPN SportsNation|website=m.espn.com}}</ref> * Рокі Ламбардзі, квотербэк НФЛ, які грае ў складзе «Цынцынаці Бенгалс» * Джын Мэдокс, заканадаўца штата Аёва і юрыст, быў мэрам Клайва з 1977 па 1992 год<ref>{{Cite web|url=https://www.ilesfuneralhomes.com/obituary/O.-Gene-Maddox/Clive-IA/1514370|title=O. Gene Maddox Obituary, Clive, IA|website=www.ilesfuneralhomes.com}}</ref> * Мік Томсан, гітарыст гурта [[Slipknot]], узнагароджанага прэміяй «Грэмі»<ref>{{Cite web|url=https://www.desmoinesregister.com/story/news/crime-and-courts/2015/03/11/report-says-drunken-brothers-injure-knife-fight/70143556/|title=Slipknot guitarist injured in Clive knife fight|website=Des Moines Register}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.cityofclive.com/ Афіцыйны сайт горада Клайв] * [http://www.clivechamber.org/ Гандлёва-прамысловая палата] * [http://www.clivehistoricalsociety.com Гістарычнае таварыства Клайва] {{Dallas County, Iowa}}{{Polk County, Iowa}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Гарады Аявы]] 78qw7nqzhn4481ple4ri5bmargaysvj 5120049 5120047 2026-04-02T15:12:23Z DzBar 156353 афармленне 5120049 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Клайв''' — горад у акругах Далас і Полк у штаце [[Аява]], [[Штаты ЗША|ЗША]]. Паводле перапісу насельніцтва 2020 года, насельніцтва складала 18 601 чалавек.<ref name="cen2020">{{Cite web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/01-Redistricting_File--PL_94-171/Iowa/|title=2020 Census State Redistricting Data|website=census.gov|publisher=United states Census Bureau|access-date=12 August 2021}}</ref> == Гісторыя == Клайв быў закладзены ў 1882 годзе, але атрымаў статус горада толькі 18 жніўня 1956 года.<ref name="Clive History">{{Cite web|url=http://www.clivehistoricalsociety.com/clive_history.htm|title=Clive History|author=Clive Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621015516/http://www.clivehistoricalsociety.com/clive_history.htm|archive-date=2007-06-21|access-date=2007-06-10|url-status=dead}}</ref> Дакладнае паходжанне назвы горада невядомае, але лічыцца, што ён быў названы ў гонар генерала {{Не перакладзена 3|Роберт Клайв|Роберта Клайва|4=Robert Clive}}.<ref>{{cite book|last=Henning|first=Barbara Beving Long|author2=Patrice K. Beam|year=2003|title=Des Moines and Polk County: Flag on the Prairie|publisher=American Historical Press|location=Sun Valley, California|isbn=1-892724-34-0}}</ref> == Геаграфія == Паводле звестак [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]], плошча горада складае 19,97 км², з якіх 19,66 км² — гэта суша, а 0,31 км² — вада.<ref name="Gazetteer files">{{Cite web|url=https://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt|title=US Gazetteer files 2010|publisher=[[United States Census Bureau]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702145235/http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt|archive-date=2012-07-02|access-date=2012-05-11|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * Крыс Брусард, спартыўны каментатар і аналітык <ref>{{Cite web|url=http://m.espn.com/general/chat/chat?eventId=19076&page=0&wjb=|title=ESPN SportsNation|website=m.espn.com}}</ref> * Рокі Ламбардзі, квотербэк НФЛ, які грае ў складзе «Цынцынаці Бенгалс» * Джын Мэдокс, заканадаўца штата Аёва і юрыст, быў мэрам Клайва з 1977 па 1992 год<ref>{{Cite web|url=https://www.ilesfuneralhomes.com/obituary/O.-Gene-Maddox/Clive-IA/1514370|title=O. Gene Maddox Obituary, Clive, IA|website=www.ilesfuneralhomes.com}}</ref> * Мік Томсан, гітарыст гурта [[Slipknot]], узнагароджанага прэміяй «Грэмі»<ref>{{Cite web|url=https://www.desmoinesregister.com/story/news/crime-and-courts/2015/03/11/report-says-drunken-brothers-injure-knife-fight/70143556/|title=Slipknot guitarist injured in Clive knife fight|website=Des Moines Register}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.cityofclive.com/ Афіцыйны сайт горада Клайв] * [http://www.clivechamber.org/ Гандлёва-прамысловая палата] * [http://www.clivehistoricalsociety.com Гістарычнае таварыства Клайва] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Гарады Аявы]] fk6bggjquonvdn9u6ergp0yy08ewelq 14 805255 5120054 2026-04-02T15:22:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Locestcat|1884}}» 5120054 wikitext text/x-wiki {{Locestcat|1884}} ij3mh9uri322a0pfu13258mcceyi4kd 0 805256 5120059 2026-04-02T15:48:21Z HK-47 9640 Новая старонка: «[[Файл:Artemis program (original with wordmark).svg|міні]] '''Артэміда''' (англ. Artemis) - амерыканская праграма даследавання [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], якую ўзначальвае касмічнае агенцтва [[НАСА]]. Таксама ўдзельнічаюць [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]], Японскае агенцт...» 5120059 wikitext text/x-wiki [[Файл:Artemis program (original with wordmark).svg|міні]] '''Артэміда''' (англ. Artemis) - амерыканская праграма даследавання [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], якую ўзначальвае касмічнае агенцтва [[НАСА]]. Таксама ўдзельнічаюць [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]], Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў і Канадскае касмічнае агенцтва. У выпадку поспеху праграма «Артэміда» адновіць прысутнасць чалавека на месяцы ўпершыню пасля місіі Апалон-17 у 1972 годзе. Асноўнымі кампанентамі праграмы з'яўляюцца ракета-носьбіт Space Launch System, касмічны карабель «Арыён», касмічная станцыя «Lunar Gateway» і камерцыйныя сістэмы пасадкі чалавека (уключаючы «Starship HLS»). Доўгатэрміновая мэта праграмы складаецца ў стварэнні пастаяннай базы на Месяцы і палягчэнні пілатуемых палётаў на [[Марс]]. Праграма была афіцыйна распачата ў 2017 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (пры адміністрацыі Дональда Трампа), аднак многія з яе кампанентаў, такія як касмічны карабель «Арыён», былі распрацаваны падчас папярэдняй праграмы «Сузор'е» (2005-2010) і пасля яе адмены. Першы запуск «Арыёна» і ракеты-носьбіта [[Space Launch System]], першапачаткова планаваўся на 2016 год, аднак адбыўся толькі 16 лістапада 2022 года ў рамках місіі «Артэміда-1» (аблёт Месяца беспілотным апаратам). У місіі «Артэміда-2» плануецца абляцець месяц з экіпажам з 4 чалавек (місія стартавала адбыўся 1 красавіка 2026 года). Місія «Артэміда-3» пратэсціруе тэхналогію пасадкі на Месяц (запланавана на 2027 год). Пад час місіі «Артэміда-4» чакаецца высадка чалавека на паверхню месяца (плануецца на 2028 год). У ходзе місіі «Артэміда-5» плануецца спроба распачаць будаўніцтва месяцовай базы. [[Файл:Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg|міні|400x400пкс|Старт ракета-носьбіта Space Launch System пад час місіі Артэміда-2 (1 красавіка 2026 г.)]] == Гл. таксама == * [[Каланізацыя Месяца]] * [[Месяцавая змова]] [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»| ]] 90rp8ttsgomiey1jkqowwfqinalrcxp 5120068 5120059 2026-04-02T16:13:49Z HK-47 9640 дапаўненне 5120068 wikitext text/x-wiki [[Файл:Artemis program (original with wordmark).svg|міні]] '''Артэміда''' (англ. Artemis) - амерыканская праграма даследавання [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], якую ўзначальвае касмічнае агенцтва [[НАСА]]. Таксама ўдзельнічаюць [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]], Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў і Канадскае касмічнае агенцтва. У выпадку поспеху праграма «Артэміда» адновіць прысутнасць чалавека на месяцы ўпершыню пасля місіі [[Апалон-17]] у 1972 годзе. Асноўнымі кампанентамі праграмы з'яўляюцца ракета-носьбіт Space Launch System, касмічны карабель «Арыён», касмічная станцыя «Lunar Gateway» і камерцыйныя сістэмы пасадкі чалавека (уключаючы «Starship HLS»). Доўгатэрміновая мэта праграмы складаецца ў стварэнні пастаяннай базы на Месяцы і палягчэнні пілатуемых палётаў на [[Марс]]. Праграма была афіцыйна распачата ў 2017 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (пры адміністрацыі Дональда Трампа), аднак многія з яе кампанентаў, такія як касмічны карабель «Арыён», былі распрацаваны падчас папярэдняй праграмы «Сузор'е» (2005-2010) і пасля яе адмены. Першы запуск «Арыёна» і ракеты-носьбіта [[Space Launch System]], першапачаткова планаваўся на 2016 год, аднак адбыўся толькі 16 лістапада 2022 года ў рамках місіі «Артэміда-1» (аблёт Месяца беспілотным апаратам). У місіі «Артэміда-2» плануецца абляцець месяц з экіпажам з 4 чалавек (місія стартавала адбыўся 1 красавіка 2026 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c705r425p3go|title=Миссия НАСА «Артемида-2» отправилась к Луне: фоторепортаж|website=BBC News Русская служба|date=2026-04-02|access-date=2026-04-02}}</ref>). Місія «Артэміда-3» пратэсціруе тэхналогію пасадкі на Месяц (запланавана на 2027 год). Пад час місіі «Артэміда-4» чакаецца высадка чалавека на паверхню месяца (плануецца на 2028 год). У ходзе місіі «Артэміда-5» плануецца спроба распачаць будаўніцтва месяцовай базы. == Місіі == === Артэміда-1 === {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=місіі Артэміда-1}} === Артэміда-2 === [[Файл:Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg|міні|400x400пкс|Старт ракета-носьбіта Space Launch System пад час місіі Артэміда-2 (1 красавіка 2026 г.)]] «Артэміда» - першая пілатуемая місія па аблёце Месяца ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з касмадрома імя Кэнэдзі ў 22:35 (па Грынвічу) 1 красавіка 2026 года. Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты НАСА Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «Апалона-17» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гл. таксама == * [[Каланізацыя Месяца]] * [[Месяцавая змова]] == Спасылкі == <references /> [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»| ]] r1oww1ixfyde9bkcb6ssvlzg5s7ih12 5120097 5120068 2026-04-02T17:28:18Z HK-47 9640 удакладненне 5120097 wikitext text/x-wiki [[Файл:Artemis program (original with wordmark).svg|міні]] '''Артэміда''' (англ. Artemis) - амерыканская праграма даследавання [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], якую ўзначальвае касмічнае агенцтва [[НАСА]]. Таксама ўдзельнічаюць [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]], Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў і Канадскае касмічнае агенцтва. У выпадку поспеху праграма «Артэміда» адновіць прысутнасць чалавека на месяцы ўпершыню пасля місіі [[Апалон-17]] у 1972 годзе. Асноўнымі кампанентамі праграмы з'яўляюцца ракета-носьбіт Space Launch System, касмічны карабель «Арыён», касмічная станцыя «Lunar Gateway» і камерцыйныя сістэмы пасадкі чалавека (уключаючы «Starship HLS»). Доўгатэрміновая мэта праграмы складаецца ў стварэнні пастаяннай базы на Месяцы і палягчэнні пілатуемых палётаў на [[Марс]]. Праграма была афіцыйна распачата ў 2017 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (пры адміністрацыі Дональда Трампа), аднак многія з яе кампанентаў, такія як касмічны карабель «Арыён», былі распрацаваны падчас папярэдняй праграмы «Сузор'е» (2005-2010) і пасля яе адмены. Першы запуск «Арыёна» і ракеты-носьбіта [[Space Launch System]], першапачаткова планаваўся на 2016 год, аднак адбыўся толькі 16 лістапада 2022 года ў рамках місіі «Артэміда-1» (аблёт Месяца беспілотным апаратам). У місіі «Артэміда-2» плануецца абляцець месяц з экіпажам з 4 чалавек (місія стартавала адбыўся 1 красавіка 2026 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c705r425p3go|title=Миссия НАСА «Артемида-2» отправилась к Луне: фоторепортаж|website=BBC News Русская служба|date=2026-04-02|access-date=2026-04-02}}</ref>). Місія «Артэміда-3» пратэсціруе тэхналогію пасадкі на Месяц (запланавана на 2027 год). Пад час місіі «Артэміда-4» чакаецца высадка чалавека на паверхню месяца (плануецца на 2028 год). У ходзе місіі «Артэміда-5» плануецца спроба распачаць будаўніцтва месяцовай базы. == Місіі == === Артэміда-1 === {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=місіі Артэміда-1}} === Артэміда-2 === [[Файл:Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg|міні|400x400пкс|Старт ракета-носьбіта Space Launch System пад час місіі Артэміда-2 (1 красавіка 2026 г.)]] «Артэміда» - першая пілатуемая місія па аблёце Месяца ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў 22:35 (па Грынвічу) 1 красавіка 2026 года. Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты НАСА Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «Апалона-17» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гл. таксама == * [[Каланізацыя Месяца]] * [[Месяцавая змова]] == Спасылкі == <references /> [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»| ]] 5b8vns56tnst2inygath2luldnthy1m 5120101 5120097 2026-04-02T17:43:54Z HK-47 9640 /* Артэміда-2 */ дапаўненне 5120101 wikitext text/x-wiki [[Файл:Artemis program (original with wordmark).svg|міні]] '''Артэміда''' (англ. Artemis) - амерыканская праграма даследавання [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], якую ўзначальвае касмічнае агенцтва [[НАСА]]. Таксама ўдзельнічаюць [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]], Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў і Канадскае касмічнае агенцтва. У выпадку поспеху праграма «Артэміда» адновіць прысутнасць чалавека на месяцы ўпершыню пасля місіі [[Апалон-17]] у 1972 годзе. Асноўнымі кампанентамі праграмы з'яўляюцца ракета-носьбіт Space Launch System, касмічны карабель «Арыён», касмічная станцыя «Lunar Gateway» і камерцыйныя сістэмы пасадкі чалавека (уключаючы «Starship HLS»). Доўгатэрміновая мэта праграмы складаецца ў стварэнні пастаяннай базы на Месяцы і палягчэнні пілатуемых палётаў на [[Марс]]. Праграма была афіцыйна распачата ў 2017 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (пры адміністрацыі Дональда Трампа), аднак многія з яе кампанентаў, такія як касмічны карабель «Арыён», былі распрацаваны падчас папярэдняй праграмы «Сузор'е» (2005-2010) і пасля яе адмены. Першы запуск «Арыёна» і ракеты-носьбіта [[Space Launch System]], першапачаткова планаваўся на 2016 год, аднак адбыўся толькі 16 лістапада 2022 года ў рамках місіі «Артэміда-1» (аблёт Месяца беспілотным апаратам). У місіі «Артэміда-2» плануецца абляцець месяц з экіпажам з 4 чалавек (місія стартавала адбыўся 1 красавіка 2026 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c705r425p3go|title=Миссия НАСА «Артемида-2» отправилась к Луне: фоторепортаж|website=BBC News Русская служба|date=2026-04-02|access-date=2026-04-02}}</ref>). Місія «Артэміда-3» пратэсціруе тэхналогію пасадкі на Месяц (запланавана на 2027 год). Пад час місіі «Артэміда-4» чакаецца высадка чалавека на паверхню месяца (плануецца на 2028 год). У ходзе місіі «Артэміда-5» плануецца спроба распачаць будаўніцтва месяцовай базы. == Місіі == === Артэміда-1 === {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=місіі Артэміда-1}} === Артэміда-2 === [[Файл:Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg|міні|400x400пкс|Старт ракета-носьбіта Space Launch System пад час місіі Артэміда-2 (1 красавіка 2026 г.)]] «[[Артэміда-2]]» - першая пілатуемая місія па аблёце Месяца ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў 22:35 (па Грынвічу) 1 красавіка 2026 года. Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты НАСА Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «Апалона-17» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гл. таксама == * [[Каланізацыя Месяца]] * [[Месяцавая змова]] == Спасылкі == <references /> [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»| ]] q7lnny0i6sqx5gm1tcc02j8a5t0ihm9 14 805257 5120064 2026-04-02T15:51:17Z HK-47 9640 Новая старонка: «{{Catmain|Артэміда (касмічная праграма)}} {{Commonscat|Apollo missions}} {{DEFAULTSORT:Апалон}} [[Катэгорыя:Касмічныя праграмы ЗША]] [[Катэгорыя:Пілатуемыя касмічныя апараты]] [[Катэгорыя:Даследаванне Месяца]] [[Катэгорыя:Праекты НАСА|Апалон]]» 5120064 wikitext text/x-wiki {{Catmain|Артэміда (касмічная праграма)}} {{Commonscat|Apollo missions}} {{DEFAULTSORT:Апалон}} [[Катэгорыя:Касмічныя праграмы ЗША]] [[Катэгорыя:Пілатуемыя касмічныя апараты]] [[Катэгорыя:Даследаванне Месяца]] [[Катэгорыя:Праекты НАСА|Апалон]] pkjb1s2g04nsmhuvc7q064dgwpasn2w 0 805258 5120080 2026-04-02T16:45:40Z Siarhei V 122587 Новая старонка: «'''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў...» 5120080 wikitext text/x-wiki '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]]. Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />. Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * вышэйзгаданы змяшальнік Turbula, што дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з Мутэнца і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] mgv5xtc8rmwpytwwq5bfbr5odkitvod 5120081 5120080 2026-04-02T16:46:32Z Siarhei V 122587 5120081 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]]. Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />. Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * вышэйзгаданы змяшальнік Turbula, што дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з Мутэнца і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] au8rmj2eb6jgyha6ezjkrql8ev0hjrt 5120086 5120081 2026-04-02T16:58:54Z Siarhei V 122587 5120086 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Paulschatz-15.jpg }} '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]]. Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />. Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * вышэйзгаданы змяшальнік Turbula, што дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з Мутэнца і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] 668mjbvr6n2xp8vvqr02g7poosyj28f 5120088 5120086 2026-04-02T17:14:15Z Siarhei V 122587 5120088 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Paulschatz-15.jpg }} '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]]. Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == [[Файл:Oloid in Deutsches Museum 2.webm|злева|міні|Відэа алоіда, знятае [[Нямецкі музей (Мюнхен)|Нямецкім музеем]] у [[Мюнхен|Мюнхене]]]] У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />. Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * вышэйзгаданы змяшальнік Turbula, што дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з Мутэнца і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] 7v9e8fuirvx1dzrrjdn2dy4sebmllni 5120089 5120088 2026-04-02T17:15:10Z Siarhei V 122587 5120089 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Paulschatz-15.jpg }} '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]]. Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />.[[Файл:Oloid in Deutsches Museum 2.webm|міні|Відэа алоіда, знятае [[Нямецкі музей (Мюнхен)|Нямецкім музеем]] у [[Мюнхен|Мюнхене]]]]Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * вышэйзгаданы змяшальнік Turbula, што дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з Мутэнца і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] mw32davrgc4okouhg5fq444xgnn714g 5120090 5120089 2026-04-02T17:15:59Z Siarhei V 122587 5120090 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Paulschatz-15.jpg }} '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]]. Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == [[Файл:Oloid in Deutsches Museum 2.webm|міні|Відэа алоіда, знятае [[Нямецкі музей (Мюнхен)|Нямецкім музеем]] у [[Мюнхен|Мюнхене]]]] Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />. Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * вышэйзгаданы змяшальнік Turbula, што дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з Мутэнца і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] 8mwrp7p7v0wbw7qyydgvokujdhpmiul 5120091 5120090 2026-04-02T17:17:21Z Siarhei V 122587 5120091 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Paulschatz-15.jpg }} '''Паўль Шац''' ({{lang-de|Paul Schatz}}; 22 снежня [[1898]], [[Канстанц]] — 7 сакавіка [[1979]]) — нямецка-швейцарскі [[скульптар]], вынаходнік і [[Матэматыка|матэматык]], вядомы даследаваннямі геаметрычных інверсій і кінематыкі шматграннікаў. Шац запатэнтаваў [[алоід]] і адкрыў уласцівасці выварочвання [[Платонава цела|платонавых целаў]] (правільных шматграннікаў). Адно з яго вынаходніцтваў, «куб, які выварочваецца» (англ.: invertible cube), часта прадаюць як галаваломку пад назвай «кубік Шаца». == Біяграфія == Шац атрымаў матэматычную адукацыю і працаваў у галіне скульптуры, спалучаючы мастацкі і навуковы падыходы. У сваіх даследаваннях ён выкарыстоўваў фізічныя мадэлі (з паперы і дрэва) для вывучэння прасторавых пераўтварэнняў. == Навуковы ўклад == Асноўная ўвага Шаца была накіравана на вывучэнне магчымасці бесперапынных пераўтварэнняў геаметрычных целаў. Ён даследаваў механічныя мадэлі шматграннікаў з шарнірнымі злучэннямі і паказаў, што некаторыя з іх могуць змяняць форму ў межах замкнёнага руху. Адным з найбольш вядомых вынікаў яго працы стала мадэль так званага інверсійнага куба — канструкцыі, здольнай да бесперапыннага руху, пры якім форма «выварочваецца» без разрыву сувязяў паміж элементамі. Шац таксама вывучаў геаметрычныя ўласцівасці іншых правільных шматграннікаў і іх кінематычныя трансфармацыі, чым заклаў тэарэтычную базу з'явы, вядомай сёння як «[[платонава інверсія]]». Працы Паўля Шаца мелі міждысцыплінарны характар і знаходзіліся на скрыжаванні матэматыкі, інжынерыі і мастацтва, яны спрыялі развіццю геаметрычнай кінематыкі і пашыралі разуменне магчымых рухаў жорсткіх канструкцый<ref name="Heinz2008">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2008|title=Development of mathematical imagination of 3-dimensional polyhedra throughout history and inversion phenomena|journal=Jupiter|volume=3|location=Dornach/Switzerland|publisher=Verlag am Goetheanum|pages=99–115|issn=1661-8750|language=en}}</ref>. == Алоід == У працэсе даследаванняў інверсіі куба Шац апісаў геаметрычнае цела, вядомае як алоід (''oloid''). Гэта трохмернае маналітнае крывалінейнае цела, якое ўтвараецца як выпуклая абалонка, звязаная з рухам двух узаемна перпендыкулярных кругоў аднолькавага радыуса. Алоід валодае асаблівай уласцівасцю: пры качэнні па паверхні кожная яго кропка перыядычна датыкаецца з апорнай плоскасцю. == Прымяненне == [[Файл:Oloid in Deutsches Museum 2.webm|міні|Відэа алоіда, знятае [[Нямецкі музей (Мюнхен)|Нямецкім музеем]] у [[Мюнхен|Мюнхене]]]] Кінематычныя і інверсійныя мадэлі, пабудаваныя Шацам, рэалізуюць зусім новую прасторавую кінематычную катэгорыю. У адрозненні ад класічнай трансляцыі (звычайнага перамяшчэння) ці прасторавага вярчэння (разыходжання па крузе), новы прынцып засноўваецца на тым, што механізм усяго з адной ступенню свабоды ўтварае замкнёны, пульсуючы рух, што праз завесу рытмічна вяртае форму да яе зыходнага стану<ref name="Heinz2008" />. Паўль Шац і яго калегі матэматычна даказалі, што выварочвацца могуць выключна тыя шматграннікі, з якіх магчыма стварыць шасцізвянны ланцуг з шарнірамі. На базе гэтай заканамернасці навукоўцамі былі сканструяваныя прататыпы мноства незвычайных механізмаў (у прыватнасці, прылада ''pulsina'', заснаваная на прынцыпе інверсіі дадэкаэдра). Сёння тэарэтычныя наватарствы Шаца атрымалі прамое ўкараненне як мінімум у дзвюх інжынерных галінах: * змяшальнік Turbula, які дазваляе вельмі інтэнсіўна, але далікатна (не разбураючы структуру) змешваць складаныя сумесі парашкоў і суспензій. Першыя камерцыйныя машыны гэтай сістэмы вырабляліся кампаніямі ''Bachofen'' з [[Мутэнц|Мутэнца]] і ''Bioengineering'' з [[Цюрых|Цюрыха]]<ref name="Heinz2024">{{Cite journal|last=Heinz|first=Alexander|date=2024|title=Vom absichtslosen und zugleich ernsthaften Spiel zur mechanischen Erfindung – 1. Teil: Paul Schatz' Turbula|journal=Geometrische Betrachtungen IBDG|issue=2/2024|pages=45–50|language=de}}</ref>. * ротары і шрубы формы «алоід» паспяхова ўжываюцца ва ўсім свеце ў якасці прамысловых аэратараў і актыватараў цыркуляцыі вады ў вялікіх вадаёмах, а таксама ў тэхналагічных сістэмах ачысткі сцёкавых водаў<ref name="Heinz2008" /> == Глядзіце таксама == * [[Алоід]] * [[Кінематыка]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] hlipj1dvom20aubptpavntihbmlbh11 6 805259 5120084 2026-04-02T16:57:16Z Siarhei V 122587 {{Несвабодны файл |апісанне = Паўль Шац з прататыпамі змяшальніка Turbula, 1968 год |крыніца = https://www.paul-schatz.ch |час стварэння = 1968 |аўтар = невядомы (фота апублікавана на сайце Paul Schatz Stiftung) |частка = Увесь файл |разрозненне = вельмі нізкае }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = [[Паўль Шац]] | мэта = Ілюстрацыя знешняга выгляду Паўля Шаца і яго працы з прататыпамі Turbula | заменнасць = Адсутнічае: гістарычнае фота, немагчыма ства... 5120084 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Паўль Шац з прататыпамі змяшальніка Turbula, 1968 год |крыніца = https://www.paul-schatz.ch |час стварэння = 1968 |аўтар = невядомы (фота апублікавана на сайце Paul Schatz Stiftung) |частка = Увесь файл |разрозненне = вельмі нізкае }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = [[Паўль Шац]] | мэта = Ілюстрацыя знешняга выгляду Паўля Шаца і яго працы з прататыпамі Turbula | заменнасць = Адсутнічае: гістарычнае фота, немагчыма стварыць свабодны аналаг | іншае = Выкарыстоўваецца ў інфармацыйных мэтах, у нізкім разрозненні, без шкоды для камерцыйнай вартасці арыгінала }} hhq3nevjsq8k58n7gd1sxo9b3ap2lhd 5120085 5120084 2026-04-02T16:58:31Z Siarhei V 122587 /* Тлумачэнне */ 5120085 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Паўль Шац з прататыпамі змяшальніка Turbula, 1968 год |крыніца = https://www.paul-schatz.ch |час стварэння = 1968 |аўтар = невядомы (фота апублікавана на сайце Paul Schatz Stiftung) |частка = Увесь файл |разрозненне = вельмі нізкае }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = [[Пауль Шац]] | мэта = Ілюстрацыя знешняга выгляду Паўля Шаца і яго працы з прататыпамі Turbula | заменнасць = Адсутнічае: гістарычнае фота, немагчыма стварыць свабодны аналаг | іншае = Выкарыстоўваецца ў інфармацыйных мэтах, у нізкім разрозненні, без шкоды для камерцыйнай вартасці арыгінала }} 46s0exf8lighlvylgpgkqirhcbw9sgo 0 805260 5120092 2026-04-02T17:19:39Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78321099|77 Pułk Piechoty (II RP)]]» 5120092 wikitext text/x-wiki '''77-ы пяхотны полк''' "Ковенскі" (77 пп) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]]. Полк быў сфарміраваны 16 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] ў складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Першапачаткова планаваўся як частка набраная з жыхароў цэнтральнай і Заходняй Літвы, якія планавалася [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскім]] як заходнім кантонам у трох складовай федэрацыі Літвы, адроджанай ІІ Рэчы Паспалітай. Полк вызначыўся і панёс вялікія страты ў [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Падчас контрнаступлення з-за ракі Вепш быў скарочаны да аднаго батальёна і падпарадкаваны 60-му Вялікапольскаму пяхотнаму палку. Ён захапіў [[Ломжа|Ломжу]] і [[Ставіскі (горад)|Ставіскі]], а пад Вінцэнтай і Леманам спыніў спробы прарыву мяжы падраздзяленняў [[3-і кавалерыйскі корпус|3-га кавалерыйскага корпуса]] [[Гая Дзмітрыевіч Гай|Гай-хана]] . Пасля няўдалай абароны Лемана казакі пасеклі шаблямі ар'ергард палка, які ўжо ім здаўся. Яны пахаваны на старых могілках у [[Кольна (Польшча)|Кольне]] . У міжваенны перыяд уваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, дыслакаванай у корпусным акрузе № 3 у [[Ліда|Лідзе.]] Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны 1939 года]] ўваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, якая змагалася ў складзе арміі «Прусы». == Фарміраванне == 12 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] маёр Леон Лада-Завістоўскі пачаў фарміраванне Каўнаскага стралковага палка. Ён быў афіцыйна створаны 16 снежня як падраздзяленне Літоўска-Беларускай дывізіі, а салдаты набіраліся ў асноўным з ліку членаў мясцовай Польскай вайсковай арганізацыі і Ковенскай самаабароны, якім пасля няўдалага Віленскага паўстання ўдалося прарваць нямецкі кардон на тэрыторыю Каралеўства Польскага. У лютым 1919 года, калі полк адправіўся на фронт, ён налічваў 173 чалавекі і складаўся з дзвюх стралковых рот, тэхнічнай роты, інструктарскага ўзвода, коннай разведкі і абагажнага цягніка. Да чэрвеня ў ім ужо было камандаванне, два батальёны па чатыры стралковыя роты ў кожным, рота цяжкіх кулямётаў, тэхнічная рота, тэлеграфны ўзвод і конная разведка. Ён налічваў каля 600 салдат. Падчас баёў падмацаванне набіралася ў асноўным з палякаў, якія пражывалі ў заходняй Беларусі. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Койданаве. 21 лютага 1921 года ў склад палка быў уключаны адзін батальён з расфармаванага 6-га разведывальнага стралковага палка. Гэты батальён атрымаў нумар «III». 5 сакавіка 1921 г. полк быў пераведзены ў Вільню, а ў пачатку наступнага года — у Лідскі гарнізон . == Ковенскі полк стралкоў у баях за межы == === Баі на паўночным участку фронту === 12 лютага 1919 года на фронт у раёне [[Масты|Мастоў]] адправіліся новаўтвораныя [[Падраздзяленне|часткі]] Ковенскага палка сталкоў. Сярод іх былі дзве стралковыя роты, тэхнічная рота, узвод інструктараў, конная разведвальная частка і частка вагонаў забеспячэння. Усяго часткі налічвалі ўсяго 173 салдаты. Па прыбыцці ў раён баёў яны занялі абарончыя пазіцыі на [[Шчара|рацэ Шчара]]. У сакавіку частка распачала рэйды на [[Наваельня|Нававаельню]] і [[Ражанка (аграгарадок)|Ружанку]] . У сярэдзіне красавіка палякі пачалі наступленне на Вільню. Асноўную задачу павінны былі выканаць 1-я пяхотная дывізія легіёнаў і кавалерыйская група Уладзіслава Беліны-Пражмоўскага. [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]], разгорнутая на рацэ [[Шчара]], павінна была правесці атаку ў падтрымку. Ковенскі стралковы полк, які дзейнічаў у складзе групы маёра Завістоўскага, захапіў [[Навагрудак]] і забяспечыў фланг падраздзяленняў, якія рухаліся на Вільню. У першыя дні ліпеня камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] пачаў наступальныя аперацыі, накіраваныя на [[Аперацыя Мінск|захоп Мінска]] і замацаванне фронту на лініі [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] - [[Дзвіна]]. Асноўную задачу выконвала 2-я пяхотная дывізія легіёнаў, а дывізія [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] павінна была ажыццявіць падтрымліваючую атаку. Падчас наступлення полк вёў жорсткія баі ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Пасля паспяховага наступу Каўнаскі стралковы полк, які цяпер уваходзіў у склад 3-й брыгады 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі, быў накіраваны да польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі. У канцы чэрвеня 1920 года полк (без 1-га батальёна) быў спешна перакінуты ў Вільню. === У аперацыях пры адступленні і Варшаўскай аперацыі === 4 ліпеня пачалося наступленне войскаў [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] Міхаіла Тухачэўскага. Пачалося агульнае адступленне. Абарончыя лініі былі прарваны і абыдзены, і польскія войскі адышлі за [[Нёман|раку Нёман]] . У бітве за Вільню полк страціў прыкладна 80% сваіх штыкоў. Астатніх салдат адправілі ў Гродна. Яго 1 батальён, які раней ваяваў у раёне [[Араны|Аран]], таксама прыбыў у [[Гродна]]. Пад Гродна падраздзяленне страціла большую частку цяжкага ўзбраення. З яго рэшткаў быў выдзелены адзін батальён, які прыняў удзел у адступленні. Ён змагаўся на рацэ Нараў, а затым быў адпраўлены ў Варшаву для падмацавання і рэарганізацыі. 17 жніўня 1 батальён змагаўся за [[Плоцк]]. 2 батальён быў перакінуты ў [[Гродзіск Мазавецкі]] і папаўняўся зброяй і людзьмі. У складзе 15-й Вялікапольскай пяхотнай дывізіі ён удзельнічаў у польскай контратацы з ракі Вепш пераследваў ворага ў напрамку ракі Нараў і мяжы з Усходняй Прусіяй. У канцы жніўня падраздзяленні палка былі сканцэнтраваны ў [[Модлінская крэпасць|Модліне]]. Там яны паступова папаўняліся да поўнага складу. З Ковенскага стралковага палка былі выдзелены два батальёны, якія ўвайшлі ў склад «паўстанцкіх» падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага, а полк быў укамплектаваны. === У Сярэдняй Літве === Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі [[Бітва на Нёмане|контрнаступленне з боку ракі Нёман]], землі, раней страчаныя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй,]] паступова вярталіся Польшчы. Аднак любыя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі перашкоджаны міжнароднымі абавязацельствамі польскага ўрада, у тым ліку [[Дагавор ў Спа|дагаворам у Спа]], а таксама ціскам з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць магчымасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] ў штаб, які тады знаходзіўся ў [[Беласток|Беластоку]] . Жалігоўскі і яго ад'ютант, лейтэнант Станіслаў Лепкоўскі, з'явіліся толькі 30 верасня. Падчас размовы паміж двума вайсковымі афіцэрамі маршал адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходнім дыпламатам зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не хочуць прызнаваць літоўскую ўладу, не кажучы ўжо пра бальшавіцкае панаванне. Марш падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх ядром была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]. На наступны дзень слабы супраціў 4-га Літоўскага пяхотнага палка быў зламаны, і горад быў захоплены. Два «добраахвотніцкія» батальёны, якія вылучыліся з Ковенскага стралковага палка ў Модліне, узмацнілі [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Дывізію Літвы і Беларусі]] і прынялі ўдзел у баях у раёне [[Гедройцы (мястэчка)|Гедройца]]. Як Ковенскі стралковы полк яны ўвайшлі ў склад [[войска Сярэдняй Літвы]]. Пасля заканчэння баявых дзеянняў полк некаторы час заставаўся на лініі размежавання. === Баланс дзейнасці === У баях за незалежнасць Польшчы ў складзе Ковенскага стралковага палка загінулі 11 афіцэраў і 179 шэраговых і падафіцэраў. За баявыя заслугі ў вайне 1918–1920 гадоў 19 салдат палка былі ўзнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] . Акрамя таго, [[Крыж Храбрых|Крыжам Храбрых]] былі ўзнагароджаны 29 афіцэраў, 10 падхаружых, 5 харужых і 74 шэраговых, у тым ліку: 4 афіцэры і 2 шэраговых — у чацвёрты раз, 5 афіцэраў — у трэці раз, 5 афіцэраў, 1 падхаружых і 1 шэраговы — у другі раз, і 15 афіцэраў, 9 падхаружых, 5 харужых і 71 шэраговых — упершыню. Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы былі ўзнагароджаны 21 афіцэр, 5 падхаружых і 64 шэраговыя, а 49 атрымалі медаль Літоўска-Беларускага фронту «За доблесць» {{Sfn|Markert|2002}} . === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|40x40пкс]] Салдаты палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari<nowiki><br id="mw7w"></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki> за вайну 1918–1920 гадоў |- | Капітан Вітольд Камяроўскі | Сяржант Генрык Камароўскі | Радавы Северын Каралеўскі |- | Кадэт Рамуальд Квяцінскі | Капрал Рамуальд Мацэвіч | Падпаручнік Вітольд Міхальскі |- | Капрал Браніслаў Пяткевіч | Лейтэнант Казімеж Палёніс | Капітан Ян Пракоп |- | Маёр Мечыслаў Рымкевіч | Капітан Ежы Сломчынскі | Лейтэнант Ян Собецкі |- | Капітан Стэфан Свехаўскі | Капрал Зыгмунт Шумскі | ротмістр Зыгмунт Богуш-Шышка |- | Радавы Фелікс Турловіч | Капітан Адольф Войдат | Палкоўнік Леон Завістоўскі |- | Падпаручнік Вітольд Жукоўскі | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 77-ы пяхотны полк уваходзіў у склад 19-й пяхотнай дывізіі, падраздзяленні якой дыслакаваліся ў акрузе корпусу № III {{Sfn|Almanach Oficerski|1923/24}} . 19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі,]] устанавіў і зацвердзіў 12 лютага як дату свята палка ў гадавіну паходу з Замброва на антысавецкі фронт. З 1930 года 77 пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і салдат. == 77-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 77-ы пяхотны полк, дыслакаваны ў Лідзе, у рамках мабілізацыі па трывозе, абвешчанай 24 жніўня 1939 г. а 5-й гадзіне раніцы. Полк ваяваў у складзе [[19 пяхотнай дывізіі (Другая Польская Рэспубліка)|19 пяхотнай дывізіі]] на лініі "Прусы", потым прабіўся праз лясы да Віслы і ваяваў на Любельшчыне. пасля бітвы пад Тамашэвам Любельскім рэшты палка пры спробе прабіцца да Венгрыі былі разброены Чырвонай арміі. некаторыя часткі прынялі удзел у абароне Гродна ў 1939 г. ==== У абароне Гродна ==== Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 77-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Па прыбыцці ў Гродна баі ў горадзе працягваліся з удзелам вядучых падраздзяленняў савецкага XV танкавага корпуса і дыверсантаў. Батальён быў высаджаны на чыгуначным вакзале а 8:00 раніцы, а затым атрымаў загад ліквідаваць атакуючыя дыверсійныя групы ў цэнтры горада. Праз некалькі гадзін дыверсія ў цэнтры горада была ліквідавана, і многія дыверсанты, пераважна яўрэйскага паходжання, былі затрыманыя. Узвод лейтэнанта Уладзіслава Эйсманта з 1-й стралковай роты застаўся ў горадзе для патрулявання горада і забеспячэння важных аб'ектаў. Тым часам 77-ы пяхотны полк разам з астатняй часткай імправізаванага палка OZ 19-й пяхотнай дывізіі заняў узгоркі на ўсход ад Гродна. Батальён заняў паўднёвы ўчастак ад маёнтка Рубанаўка, блакуючы дарогу Скідзель-Гродна аж да берага ракі Нёман. Пасля бою салдаты 1-й стралковай роты спалілі на дарозе Скідзель савецкі танк, які выйшаў з ладу з-за пашкоджання рухавіка. 21 верасня а 10:00 раніцы па загаду генерала Пшэздзецкага 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі батальёнамі 19-й пяхотнай дывізіі адышоў бліжэй да горада. Падчас гэтага манеўру два батальёны савецкага 119-га стралковага палка пры падтрымцы танкаў 27-й танкавай брыгады атакавалі полк. Батальёны вярнуліся на свае папярэднія пазіцыі, але паколькі іх папярэднія апорныя пункты былі захоплены 119-м пяхотным палком Чырвонай Арміі, яны контратакавалі пры падтрымцы батальёна Корпуса памежнай аховы «Ораны» і рэзервовай паліцэйскай роты. 77-ы пяхотны полк, аднавіўшы свае пазіцыі, затым адбіў тры атакі савецкай пяхоты і танкаў. 77-ы пяхотны полк, маючы мала боепрыпасаў, супрацьтанкавых сродкаў і абмежаваную колькасць кулямётаў, адышоў да горада, затрымліваючы наступ праціўніка. Уздоўж ракі Нёман прасоўваўся савецкі III/119-ы стралковы полк, і каля чыгуначнага віядука ён быў атакаваны ўзводам лейтэнанта Эйсманта і ротай лётчыкаў з 5-га авіяцыйнага палка . Частка савецкага батальёна фарсіравала Нёман і паспрабавала абысці абаронцаў віядука з флангаў, вырваўшыся з горада. Контратака паліцэйскай роты, узвода 1-й роты і лётчыкаў пасля жорсткіх баёў адкінула савецкія часткі да Нёмана. Узвод панёс вялікія страты і быў паранены. З-за росту савецкіх сіл каля Гродна і заканчэння боепрыпасаў генерал Пшэздзецкі загадаў усім сілам вывесці войскі з Гродна і адысці да літоўскай мяжы. Адступленне палка падпалкоўніка Блумскага прыкрывала 1-я стралковая рота. Рота была атакавана савецкім пяхотным батальёнам з танкамі і, аказаўшы супраціў, прарвалася да свайго батальёна, страціўшы аднаго афіцэра, курсанта і каля 20 радавых. 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі сваімі падраздзяленнямі адступіў да Станіславава, а затым да Гожы. 22 верасня 19-ы пяхотны полк пад прыкрыццём кавалерыі адышоў да Кодзе, абмінаючы Сапоцькіне. 23 верасня, пасля вызвалення салдат, якія пажадалі застацца ў акупаванай Польшчы, батальён перайшоў літоўскую мяжу. 298 салдат 77-га пяхотнага палка былі інтэрнаваны. == Сімвалы палка == [[Файл:Wręczenie_sztandaru_77_Pułkowi_Piechoty_w_Nowowilejce_(22-277-3).jpg|міні|Цырымонія ўручэння палкавой харугвы. Новая Вілейка, 18 красавіка 1922 г. На фотаздымку, між іншым, маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] і генерал Даніэль Канаржэўскі.]] ; Штандар 11 лістапада 1919 года ў Вільні генерал [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслаў Шэптыцкі]] ўручыў Ковенскаму стралковаму палку сцяг, прафінансаваны Часовым палітычным камітэтам Ковенскай зямлі . Гэта быў нестандартны сцяг, бо на ім быў выява Маці Божай Вострай Брамы, а замест лічбы «77» — ініцыялы «PSK». Сцяг быў зменены і прадстаўлены зноў. Цырымонія ўручэння сцяга адбылася 18 красавіка 1922 года ў Новай Вілейцы . Камандзір палка атрымаў сцяг з рук маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]] . ; Памятны значок 28 лютага 1922 года міністр ваенных спраў генерал-лейтэнант Казімеж Саснкоўскі зацвердзіў памятны знак 77-га пяхотнага палка . Памеры значка 41×31,5 Знак мае форму баявога шчыта, пакрытага чырвонай эмалю, з трыма накладзенымі на яго гербамі: уверсе — Польшчы і Літвы, а ўнізе [[Жамойць|— Жамойці]], а таксама датай стварэння палка «12 XII 1918». На шчыце намаляваныя дзве скрыжаваныя шаблі з залатымі эфесамі, якія выступаюць над шчытом і злучаныя ланцугом. Афіцэрскі знак быў адчаканены з срэбра, складаўся з чатырох частак, пазалочаны і пакрыты эмалюй, а салдацкі — з двух частак, адчаканены з тамбаку, пасярэбраны і пацінаваны, без эмалі. Значкі былі выраблены Віктарам Гонтарчыкам з Варшавы {{Sfn|Sawicki|Wielechowski|2007}} . ; Камандзіры палку * Маёр [[Леон Завістоўскі|Леон Лада-Завістоўскі]] (12 снежня 1918 — 25 ліпеня 1920) * Маёр Юзэф Сакалоўскі (25 ліпеня – 27 жніўня 1920) * Палкоўнік пяхоты [[Марцін Высоцкі]] (27 жніўня 1920 – 1921) * Маёр пяхоты [[Mieczysław Rymkiewicz|Мечыслаў Рымкевіч]] * Падпалкоўнік пяхоты [[Уладзімір Максімовіч-Рачыньскі|Уладзімір Максімавіч-Рачынскі]] (27 чэрвеня 1921 — 16 жніўня 1922 → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты Францішак Альтэр (17 жніўня 1922 г. — 28 студзеня 1931 г. → камандзір 14-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік пяхоты, інжынер Станіслаў I Слівінскі (28 студзеня 1931 – 18 красавіка 1934 → рэкрутскі інспектар DOK VIII) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Наспінскі (19 красавіка 1934 г. — 16 ліпеня 1935 г. → камандзір 53-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты [[Віктар Маеўскі]] (ліпень 1935 г. — чэрвень 1939 г. → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік [[Аўгуст Навасельскі]] (1–28 верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * Szymon Baron: Zarys historji wojennej 77-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Antoni Chomicki, Herby miast i ziem polskich, Wydawnictwo „Archiwum Heraldyczne”, Warszawa 1939. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920-1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Stanisław Mieczkowski: Zarys historji wojennej 86-go mińskiego pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Romeyko, ''Przed i po maju'', Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1983, wyd. III, {{ISBN|83-11-06884-4}}, s. 505. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * HenrykH. Wielecki HenrykH., RudolfR. Sieradzki RudolfR., Wojsko Polskie 1921–1939. Odznaki pamiątkowe piechoty, Warszawa: Wydawnictwo CREAR, 1991, s. 127, ISBN 83-900345-0-6, OCLC 69329326 . * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. Kombinowana Dywizja Piechoty generała Wołkowickiego. Tom 44. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2019. ISBN 978-83-8164-224-8. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918-1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Stanisław Maksimiec: Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021. ISBN 978-83-8178-582-2. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} [[Катэгорыя:Польскае войска]] [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Афіцэры польскай арміі]] [[Катэгорыя:Пяхота міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскае войска ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пяхота 19 дывізіі міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rjsuu1nhvmh49avv1uqcce27eowrdum 5120094 5120092 2026-04-02T17:21:11Z Voūk12 159072 5120094 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka 77 pp - replika.jpg|міні|знак 77 Ковенскага пяхотнага палка]] '''77-ы пяхотны полк''' "Ковенскі" (77 пп) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]]. Полк быў сфарміраваны 16 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] ў складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Першапачаткова планаваўся як частка набраная з жыхароў цэнтральнай і Заходняй Літвы, якія планавалася [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскім]] як заходнім кантонам у трох складовай федэрацыі Літвы, адроджанай ІІ Рэчы Паспалітай. Полк вызначыўся і панёс вялікія страты ў [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Падчас контрнаступлення з-за ракі Вепш быў скарочаны да аднаго батальёна і падпарадкаваны 60-му Вялікапольскаму пяхотнаму палку. Ён захапіў [[Ломжа|Ломжу]] і [[Ставіскі (горад)|Ставіскі]], а пад Вінцэнтай і Леманам спыніў спробы прарыву мяжы падраздзяленняў [[3-і кавалерыйскі корпус|3-га кавалерыйскага корпуса]] [[Гая Дзмітрыевіч Гай|Гай-хана]] . Пасля няўдалай абароны Лемана казакі пасеклі шаблямі ар'ергард палка, які ўжо ім здаўся. Яны пахаваны на старых могілках у [[Кольна (Польшча)|Кольне]] . У міжваенны перыяд уваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, дыслакаванай у корпусным акрузе № 3 у [[Ліда|Лідзе.]] Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны 1939 года]] ўваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, якая змагалася ў складзе арміі «Прусы». == Фарміраванне == 12 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] маёр Леон Лада-Завістоўскі пачаў фарміраванне Каўнаскага стралковага палка. Ён быў афіцыйна створаны 16 снежня як падраздзяленне Літоўска-Беларускай дывізіі, а салдаты набіраліся ў асноўным з ліку членаў мясцовай Польскай вайсковай арганізацыі і Ковенскай самаабароны, якім пасля няўдалага Віленскага паўстання ўдалося прарваць нямецкі кардон на тэрыторыю Каралеўства Польскага. У лютым 1919 года, калі полк адправіўся на фронт, ён налічваў 173 чалавекі і складаўся з дзвюх стралковых рот, тэхнічнай роты, інструктарскага ўзвода, коннай разведкі і абагажнага цягніка. Да чэрвеня ў ім ужо было камандаванне, два батальёны па чатыры стралковыя роты ў кожным, рота цяжкіх кулямётаў, тэхнічная рота, тэлеграфны ўзвод і конная разведка. Ён налічваў каля 600 салдат. Падчас баёў падмацаванне набіралася ў асноўным з палякаў, якія пражывалі ў заходняй Беларусі. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Койданаве. 21 лютага 1921 года ў склад палка быў уключаны адзін батальён з расфармаванага 6-га разведывальнага стралковага палка. Гэты батальён атрымаў нумар «III». 5 сакавіка 1921 г. полк быў пераведзены ў Вільню, а ў пачатку наступнага года — у Лідскі гарнізон . == Ковенскі полк стралкоў у баях за межы == === Баі на паўночным участку фронту === 12 лютага 1919 года на фронт у раёне [[Масты|Мастоў]] адправіліся новаўтвораныя [[Падраздзяленне|часткі]] Ковенскага палка сталкоў. Сярод іх былі дзве стралковыя роты, тэхнічная рота, узвод інструктараў, конная разведвальная частка і частка вагонаў забеспячэння. Усяго часткі налічвалі ўсяго 173 салдаты. Па прыбыцці ў раён баёў яны занялі абарончыя пазіцыі на [[Шчара|рацэ Шчара]]. У сакавіку частка распачала рэйды на [[Наваельня|Нававаельню]] і [[Ражанка (аграгарадок)|Ружанку]] . У сярэдзіне красавіка палякі пачалі наступленне на Вільню. Асноўную задачу павінны былі выканаць 1-я пяхотная дывізія легіёнаў і кавалерыйская група Уладзіслава Беліны-Пражмоўскага. [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]], разгорнутая на рацэ [[Шчара]], павінна была правесці атаку ў падтрымку. Ковенскі стралковы полк, які дзейнічаў у складзе групы маёра Завістоўскага, захапіў [[Навагрудак]] і забяспечыў фланг падраздзяленняў, якія рухаліся на Вільню. У першыя дні ліпеня камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] пачаў наступальныя аперацыі, накіраваныя на [[Аперацыя Мінск|захоп Мінска]] і замацаванне фронту на лініі [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] - [[Дзвіна]]. Асноўную задачу выконвала 2-я пяхотная дывізія легіёнаў, а дывізія [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] павінна была ажыццявіць падтрымліваючую атаку. Падчас наступлення полк вёў жорсткія баі ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Пасля паспяховага наступу Каўнаскі стралковы полк, які цяпер уваходзіў у склад 3-й брыгады 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі, быў накіраваны да польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі. У канцы чэрвеня 1920 года полк (без 1-га батальёна) быў спешна перакінуты ў Вільню. === У аперацыях пры адступленні і Варшаўскай аперацыі === 4 ліпеня пачалося наступленне войскаў [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] Міхаіла Тухачэўскага. Пачалося агульнае адступленне. Абарончыя лініі былі прарваны і абыдзены, і польскія войскі адышлі за [[Нёман|раку Нёман]] . У бітве за Вільню полк страціў прыкладна 80% сваіх штыкоў. Астатніх салдат адправілі ў Гродна. Яго 1 батальён, які раней ваяваў у раёне [[Араны|Аран]], таксама прыбыў у [[Гродна]]. Пад Гродна падраздзяленне страціла большую частку цяжкага ўзбраення. З яго рэшткаў быў выдзелены адзін батальён, які прыняў удзел у адступленні. Ён змагаўся на рацэ Нараў, а затым быў адпраўлены ў Варшаву для падмацавання і рэарганізацыі. 17 жніўня 1 батальён змагаўся за [[Плоцк]]. 2 батальён быў перакінуты ў [[Гродзіск Мазавецкі]] і папаўняўся зброяй і людзьмі. У складзе 15-й Вялікапольскай пяхотнай дывізіі ён удзельнічаў у польскай контратацы з ракі Вепш пераследваў ворага ў напрамку ракі Нараў і мяжы з Усходняй Прусіяй. У канцы жніўня падраздзяленні палка былі сканцэнтраваны ў [[Модлінская крэпасць|Модліне]]. Там яны паступова папаўняліся да поўнага складу. З Ковенскага стралковага палка былі выдзелены два батальёны, якія ўвайшлі ў склад «паўстанцкіх» падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага, а полк быў укамплектаваны. === У Сярэдняй Літве === Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі [[Бітва на Нёмане|контрнаступленне з боку ракі Нёман]], землі, раней страчаныя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй,]] паступова вярталіся Польшчы. Аднак любыя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі перашкоджаны міжнароднымі абавязацельствамі польскага ўрада, у тым ліку [[Дагавор ў Спа|дагаворам у Спа]], а таксама ціскам з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць магчымасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] ў штаб, які тады знаходзіўся ў [[Беласток|Беластоку]] . Жалігоўскі і яго ад'ютант, лейтэнант Станіслаў Лепкоўскі, з'явіліся толькі 30 верасня. Падчас размовы паміж двума вайсковымі афіцэрамі маршал адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходнім дыпламатам зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не хочуць прызнаваць літоўскую ўладу, не кажучы ўжо пра бальшавіцкае панаванне. Марш падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх ядром была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]. На наступны дзень слабы супраціў 4-га Літоўскага пяхотнага палка быў зламаны, і горад быў захоплены. Два «добраахвотніцкія» батальёны, якія вылучыліся з Ковенскага стралковага палка ў Модліне, узмацнілі [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Дывізію Літвы і Беларусі]] і прынялі ўдзел у баях у раёне [[Гедройцы (мястэчка)|Гедройца]]. Як Ковенскі стралковы полк яны ўвайшлі ў склад [[войска Сярэдняй Літвы]]. Пасля заканчэння баявых дзеянняў полк некаторы час заставаўся на лініі размежавання. === Баланс дзейнасці === У баях за незалежнасць Польшчы ў складзе Ковенскага стралковага палка загінулі 11 афіцэраў і 179 шэраговых і падафіцэраў. За баявыя заслугі ў вайне 1918–1920 гадоў 19 салдат палка былі ўзнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] . Акрамя таго, [[Крыж Храбрых|Крыжам Храбрых]] былі ўзнагароджаны 29 афіцэраў, 10 падхаружых, 5 харужых і 74 шэраговых, у тым ліку: 4 афіцэры і 2 шэраговых — у чацвёрты раз, 5 афіцэраў — у трэці раз, 5 афіцэраў, 1 падхаружых і 1 шэраговы — у другі раз, і 15 афіцэраў, 9 падхаружых, 5 харужых і 71 шэраговых — упершыню. Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы былі ўзнагароджаны 21 афіцэр, 5 падхаружых і 64 шэраговыя, а 49 атрымалі медаль Літоўска-Беларускага фронту «За доблесць» {{Sfn|Markert|2002}} . === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|40x40пкс]] Салдаты палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari<nowiki><br id="mw7w"></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki> за вайну 1918–1920 гадоў |- | Капітан Вітольд Камяроўскі | Сяржант Генрык Камароўскі | Радавы Северын Каралеўскі |- | Кадэт Рамуальд Квяцінскі | Капрал Рамуальд Мацэвіч | Падпаручнік Вітольд Міхальскі |- | Капрал Браніслаў Пяткевіч | Лейтэнант Казімеж Палёніс | Капітан Ян Пракоп |- | Маёр Мечыслаў Рымкевіч | Капітан Ежы Сломчынскі | Лейтэнант Ян Собецкі |- | Капітан Стэфан Свехаўскі | Капрал Зыгмунт Шумскі | ротмістр Зыгмунт Богуш-Шышка |- | Радавы Фелікс Турловіч | Капітан Адольф Войдат | Палкоўнік Леон Завістоўскі |- | Падпаручнік Вітольд Жукоўскі | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 77-ы пяхотны полк уваходзіў у склад 19-й пяхотнай дывізіі, падраздзяленні якой дыслакаваліся ў акрузе корпусу № III {{Sfn|Almanach Oficerski|1923/24}} . 19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі,]] устанавіў і зацвердзіў 12 лютага як дату свята палка ў гадавіну паходу з Замброва на антысавецкі фронт. З 1930 года 77 пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і салдат. == 77-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 77-ы пяхотны полк, дыслакаваны ў Лідзе, у рамках мабілізацыі па трывозе, абвешчанай 24 жніўня 1939 г. а 5-й гадзіне раніцы. Полк ваяваў у складзе [[19 пяхотнай дывізіі (Другая Польская Рэспубліка)|19 пяхотнай дывізіі]] на лініі "Прусы", потым прабіўся праз лясы да Віслы і ваяваў на Любельшчыне. пасля бітвы пад Тамашэвам Любельскім рэшты палка пры спробе прабіцца да Венгрыі былі разброены Чырвонай арміі. некаторыя часткі прынялі удзел у абароне Гродна ў 1939 г. ==== У абароне Гродна ==== Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 77-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Па прыбыцці ў Гродна баі ў горадзе працягваліся з удзелам вядучых падраздзяленняў савецкага XV танкавага корпуса і дыверсантаў. Батальён быў высаджаны на чыгуначным вакзале а 8:00 раніцы, а затым атрымаў загад ліквідаваць атакуючыя дыверсійныя групы ў цэнтры горада. Праз некалькі гадзін дыверсія ў цэнтры горада была ліквідавана, і многія дыверсанты, пераважна яўрэйскага паходжання, былі затрыманыя. Узвод лейтэнанта Уладзіслава Эйсманта з 1-й стралковай роты застаўся ў горадзе для патрулявання горада і забеспячэння важных аб'ектаў. Тым часам 77-ы пяхотны полк разам з астатняй часткай імправізаванага палка OZ 19-й пяхотнай дывізіі заняў узгоркі на ўсход ад Гродна. Батальён заняў паўднёвы ўчастак ад маёнтка Рубанаўка, блакуючы дарогу Скідзель-Гродна аж да берага ракі Нёман. Пасля бою салдаты 1-й стралковай роты спалілі на дарозе Скідзель савецкі танк, які выйшаў з ладу з-за пашкоджання рухавіка. 21 верасня а 10:00 раніцы па загаду генерала Пшэздзецкага 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі батальёнамі 19-й пяхотнай дывізіі адышоў бліжэй да горада. Падчас гэтага манеўру два батальёны савецкага 119-га стралковага палка пры падтрымцы танкаў 27-й танкавай брыгады атакавалі полк. Батальёны вярнуліся на свае папярэднія пазіцыі, але паколькі іх папярэднія апорныя пункты былі захоплены 119-м пяхотным палком Чырвонай Арміі, яны контратакавалі пры падтрымцы батальёна Корпуса памежнай аховы «Ораны» і рэзервовай паліцэйскай роты. 77-ы пяхотны полк, аднавіўшы свае пазіцыі, затым адбіў тры атакі савецкай пяхоты і танкаў. 77-ы пяхотны полк, маючы мала боепрыпасаў, супрацьтанкавых сродкаў і абмежаваную колькасць кулямётаў, адышоў да горада, затрымліваючы наступ праціўніка. Уздоўж ракі Нёман прасоўваўся савецкі III/119-ы стралковы полк, і каля чыгуначнага віядука ён быў атакаваны ўзводам лейтэнанта Эйсманта і ротай лётчыкаў з 5-га авіяцыйнага палка . Частка савецкага батальёна фарсіравала Нёман і паспрабавала абысці абаронцаў віядука з флангаў, вырваўшыся з горада. Контратака паліцэйскай роты, узвода 1-й роты і лётчыкаў пасля жорсткіх баёў адкінула савецкія часткі да Нёмана. Узвод панёс вялікія страты і быў паранены. З-за росту савецкіх сіл каля Гродна і заканчэння боепрыпасаў генерал Пшэздзецкі загадаў усім сілам вывесці войскі з Гродна і адысці да літоўскай мяжы. Адступленне палка падпалкоўніка Блумскага прыкрывала 1-я стралковая рота. Рота была атакавана савецкім пяхотным батальёнам з танкамі і, аказаўшы супраціў, прарвалася да свайго батальёна, страціўшы аднаго афіцэра, курсанта і каля 20 радавых. 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі сваімі падраздзяленнямі адступіў да Станіславава, а затым да Гожы. 22 верасня 19-ы пяхотны полк пад прыкрыццём кавалерыі адышоў да Кодзе, абмінаючы Сапоцькіне. 23 верасня, пасля вызвалення салдат, якія пажадалі застацца ў акупаванай Польшчы, батальён перайшоў літоўскую мяжу. 298 салдат 77-га пяхотнага палка былі інтэрнаваны. == Сімвалы палка == [[Файл:Wręczenie_sztandaru_77_Pułkowi_Piechoty_w_Nowowilejce_(22-277-3).jpg|міні|Цырымонія ўручэння палкавой харугвы. Новая Вілейка, 18 красавіка 1922 г. На фотаздымку, між іншым, маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] і генерал Даніэль Канаржэўскі.]] ; Штандар 11 лістапада 1919 года ў Вільні генерал [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслаў Шэптыцкі]] ўручыў Ковенскаму стралковаму палку сцяг, прафінансаваны Часовым палітычным камітэтам Ковенскай зямлі . Гэта быў нестандартны сцяг, бо на ім быў выява Маці Божай Вострай Брамы, а замест лічбы «77» — ініцыялы «PSK». Сцяг быў зменены і прадстаўлены зноў. Цырымонія ўручэння сцяга адбылася 18 красавіка 1922 года ў Новай Вілейцы . Камандзір палка атрымаў сцяг з рук маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]] . ; Памятны значок 28 лютага 1922 года міністр ваенных спраў генерал-лейтэнант Казімеж Саснкоўскі зацвердзіў памятны знак 77-га пяхотнага палка . Памеры значка 41×31,5 Знак мае форму баявога шчыта, пакрытага чырвонай эмалю, з трыма накладзенымі на яго гербамі: уверсе — Польшчы і Літвы, а ўнізе [[Жамойць|— Жамойці]], а таксама датай стварэння палка «12 XII 1918». На шчыце намаляваныя дзве скрыжаваныя шаблі з залатымі эфесамі, якія выступаюць над шчытом і злучаныя ланцугом. Афіцэрскі знак быў адчаканены з срэбра, складаўся з чатырох частак, пазалочаны і пакрыты эмалюй, а салдацкі — з двух частак, адчаканены з тамбаку, пасярэбраны і пацінаваны, без эмалі. Значкі былі выраблены Віктарам Гонтарчыкам з Варшавы {{Sfn|Sawicki|Wielechowski|2007}} . ; Камандзіры палку * Маёр [[Леон Завістоўскі|Леон Лада-Завістоўскі]] (12 снежня 1918 — 25 ліпеня 1920) * Маёр Юзэф Сакалоўскі (25 ліпеня – 27 жніўня 1920) * Палкоўнік пяхоты [[Марцін Высоцкі]] (27 жніўня 1920 – 1921) * Маёр пяхоты [[Mieczysław Rymkiewicz|Мечыслаў Рымкевіч]] * Падпалкоўнік пяхоты [[Уладзімір Максімовіч-Рачыньскі|Уладзімір Максімавіч-Рачынскі]] (27 чэрвеня 1921 — 16 жніўня 1922 → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты Францішак Альтэр (17 жніўня 1922 г. — 28 студзеня 1931 г. → камандзір 14-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік пяхоты, інжынер Станіслаў I Слівінскі (28 студзеня 1931 – 18 красавіка 1934 → рэкрутскі інспектар DOK VIII) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Наспінскі (19 красавіка 1934 г. — 16 ліпеня 1935 г. → камандзір 53-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты [[Віктар Маеўскі]] (ліпень 1935 г. — чэрвень 1939 г. → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік [[Аўгуст Навасельскі]] (1–28 верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * Szymon Baron: Zarys historji wojennej 77-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Antoni Chomicki, Herby miast i ziem polskich, Wydawnictwo „Archiwum Heraldyczne”, Warszawa 1939. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920-1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Stanisław Mieczkowski: Zarys historji wojennej 86-go mińskiego pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Romeyko, ''Przed i po maju'', Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1983, wyd. III, {{ISBN|83-11-06884-4}}, s. 505. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * HenrykH. Wielecki HenrykH., RudolfR. Sieradzki RudolfR., Wojsko Polskie 1921–1939. Odznaki pamiątkowe piechoty, Warszawa: Wydawnictwo CREAR, 1991, s. 127, ISBN 83-900345-0-6, OCLC 69329326 . * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. Kombinowana Dywizja Piechoty generała Wołkowickiego. Tom 44. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2019. ISBN 978-83-8164-224-8. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918-1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Stanisław Maksimiec: Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021. ISBN 978-83-8178-582-2. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} [[Катэгорыя:Польскае войска]] [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Афіцэры польскай арміі]] [[Катэгорыя:Пяхота міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскае войска ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пяхота 19 дывізіі міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 8wmjr17duhlxkiq247fy293t26okasd 5120228 5120094 2026-04-03T06:00:51Z Voūk12 159072 /* Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары */ 5120228 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka 77 pp - replika.jpg|міні|знак 77 Ковенскага пяхотнага палка]] '''77-ы пяхотны полк''' "Ковенскі" (77 пп) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]]. Полк быў сфарміраваны 16 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] ў складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Першапачаткова планаваўся як частка набраная з жыхароў цэнтральнай і Заходняй Літвы, якія планавалася [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскім]] як заходнім кантонам у трох складовай федэрацыі Літвы, адроджанай ІІ Рэчы Паспалітай. Полк вызначыўся і панёс вялікія страты ў [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Падчас контрнаступлення з-за ракі Вепш быў скарочаны да аднаго батальёна і падпарадкаваны 60-му Вялікапольскаму пяхотнаму палку. Ён захапіў [[Ломжа|Ломжу]] і [[Ставіскі (горад)|Ставіскі]], а пад Вінцэнтай і Леманам спыніў спробы прарыву мяжы падраздзяленняў [[3-і кавалерыйскі корпус|3-га кавалерыйскага корпуса]] [[Гая Дзмітрыевіч Гай|Гай-хана]] . Пасля няўдалай абароны Лемана казакі пасеклі шаблямі ар'ергард палка, які ўжо ім здаўся. Яны пахаваны на старых могілках у [[Кольна (Польшча)|Кольне]] . У міжваенны перыяд уваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, дыслакаванай у корпусным акрузе № 3 у [[Ліда|Лідзе.]] Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны 1939 года]] ўваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, якая змагалася ў складзе арміі «Прусы». == Фарміраванне == 12 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] маёр Леон Лада-Завістоўскі пачаў фарміраванне Каўнаскага стралковага палка. Ён быў афіцыйна створаны 16 снежня як падраздзяленне Літоўска-Беларускай дывізіі, а салдаты набіраліся ў асноўным з ліку членаў мясцовай Польскай вайсковай арганізацыі і Ковенскай самаабароны, якім пасля няўдалага Віленскага паўстання ўдалося прарваць нямецкі кардон на тэрыторыю Каралеўства Польскага. У лютым 1919 года, калі полк адправіўся на фронт, ён налічваў 173 чалавекі і складаўся з дзвюх стралковых рот, тэхнічнай роты, інструктарскага ўзвода, коннай разведкі і абагажнага цягніка. Да чэрвеня ў ім ужо было камандаванне, два батальёны па чатыры стралковыя роты ў кожным, рота цяжкіх кулямётаў, тэхнічная рота, тэлеграфны ўзвод і конная разведка. Ён налічваў каля 600 салдат. Падчас баёў падмацаванне набіралася ў асноўным з палякаў, якія пражывалі ў заходняй Беларусі. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Койданаве. 21 лютага 1921 года ў склад палка быў уключаны адзін батальён з расфармаванага 6-га разведывальнага стралковага палка. Гэты батальён атрымаў нумар «III». 5 сакавіка 1921 г. полк быў пераведзены ў Вільню, а ў пачатку наступнага года — у Лідскі гарнізон . == Ковенскі полк стралкоў у баях за межы == === Баі на паўночным участку фронту === 12 лютага 1919 года на фронт у раёне [[Масты|Мастоў]] адправіліся новаўтвораныя [[Падраздзяленне|часткі]] Ковенскага палка сталкоў. Сярод іх былі дзве стралковыя роты, тэхнічная рота, узвод інструктараў, конная разведвальная частка і частка вагонаў забеспячэння. Усяго часткі налічвалі ўсяго 173 салдаты. Па прыбыцці ў раён баёў яны занялі абарончыя пазіцыі на [[Шчара|рацэ Шчара]]. У сакавіку частка распачала рэйды на [[Наваельня|Нававаельню]] і [[Ражанка (аграгарадок)|Ружанку]] . У сярэдзіне красавіка палякі пачалі наступленне на Вільню. Асноўную задачу павінны былі выканаць 1-я пяхотная дывізія легіёнаў і кавалерыйская група Уладзіслава Беліны-Пражмоўскага. [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]], разгорнутая на рацэ [[Шчара]], павінна была правесці атаку ў падтрымку. Ковенскі стралковы полк, які дзейнічаў у складзе групы маёра Завістоўскага, захапіў [[Навагрудак]] і забяспечыў фланг падраздзяленняў, якія рухаліся на Вільню. У першыя дні ліпеня камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] пачаў наступальныя аперацыі, накіраваныя на [[Аперацыя Мінск|захоп Мінска]] і замацаванне фронту на лініі [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] - [[Дзвіна]]. Асноўную задачу выконвала 2-я пяхотная дывізія легіёнаў, а дывізія [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] павінна была ажыццявіць падтрымліваючую атаку. Падчас наступлення полк вёў жорсткія баі ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Пасля паспяховага наступу Каўнаскі стралковы полк, які цяпер уваходзіў у склад 3-й брыгады 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі, быў накіраваны да польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі. У канцы чэрвеня 1920 года полк (без 1-га батальёна) быў спешна перакінуты ў Вільню. === У аперацыях пры адступленні і Варшаўскай аперацыі === 4 ліпеня пачалося наступленне войскаў [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] Міхаіла Тухачэўскага. Пачалося агульнае адступленне. Абарончыя лініі былі прарваны і абыдзены, і польскія войскі адышлі за [[Нёман|раку Нёман]] . У бітве за Вільню полк страціў прыкладна 80% сваіх штыкоў. Астатніх салдат адправілі ў Гродна. Яго 1 батальён, які раней ваяваў у раёне [[Араны|Аран]], таксама прыбыў у [[Гродна]]. Пад Гродна падраздзяленне страціла большую частку цяжкага ўзбраення. З яго рэшткаў быў выдзелены адзін батальён, які прыняў удзел у адступленні. Ён змагаўся на рацэ Нараў, а затым быў адпраўлены ў Варшаву для падмацавання і рэарганізацыі. 17 жніўня 1 батальён змагаўся за [[Плоцк]]. 2 батальён быў перакінуты ў [[Гродзіск Мазавецкі]] і папаўняўся зброяй і людзьмі. У складзе 15-й Вялікапольскай пяхотнай дывізіі ён удзельнічаў у польскай контратацы з ракі Вепш пераследваў ворага ў напрамку ракі Нараў і мяжы з Усходняй Прусіяй. У канцы жніўня падраздзяленні палка былі сканцэнтраваны ў [[Модлінская крэпасць|Модліне]]. Там яны паступова папаўняліся да поўнага складу. З Ковенскага стралковага палка былі выдзелены два батальёны, якія ўвайшлі ў склад «паўстанцкіх» падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага, а полк быў укамплектаваны. === У Сярэдняй Літве === Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі [[Бітва на Нёмане|контрнаступленне з боку ракі Нёман]], землі, раней страчаныя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй,]] паступова вярталіся Польшчы. Аднак любыя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі перашкоджаны міжнароднымі абавязацельствамі польскага ўрада, у тым ліку [[Дагавор ў Спа|дагаворам у Спа]], а таксама ціскам з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць магчымасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] ў штаб, які тады знаходзіўся ў [[Беласток|Беластоку]] . Жалігоўскі і яго ад'ютант, лейтэнант Станіслаў Лепкоўскі, з'явіліся толькі 30 верасня. Падчас размовы паміж двума вайсковымі афіцэрамі маршал адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходнім дыпламатам зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не хочуць прызнаваць літоўскую ўладу, не кажучы ўжо пра бальшавіцкае панаванне. Марш падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх ядром была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]. На наступны дзень слабы супраціў 4-га Літоўскага пяхотнага палка быў зламаны, і горад быў захоплены. Два «добраахвотніцкія» батальёны, якія вылучыліся з Ковенскага стралковага палка ў Модліне, узмацнілі [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Дывізію Літвы і Беларусі]] і прынялі ўдзел у баях у раёне [[Гедройцы (мястэчка)|Гедройца]]. Як Ковенскі стралковы полк яны ўвайшлі ў склад [[войска Сярэдняй Літвы]]. Пасля заканчэння баявых дзеянняў полк некаторы час заставаўся на лініі размежавання. === Баланс дзейнасці === У баях за незалежнасць Польшчы ў складзе Ковенскага стралковага палка загінулі 11 афіцэраў і 179 шэраговых і падафіцэраў. За баявыя заслугі ў вайне 1918–1920 гадоў 19 салдат палка былі ўзнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] . Акрамя таго, [[Крыж Храбрых|Крыжам Храбрых]] былі ўзнагароджаны 29 афіцэраў, 10 падхаружых, 5 харужых і 74 шэраговых, у тым ліку: 4 афіцэры і 2 шэраговых — у чацвёрты раз, 5 афіцэраў — у трэці раз, 5 афіцэраў, 1 падхаружых і 1 шэраговы — у другі раз, і 15 афіцэраў, 9 падхаружых, 5 харужых і 71 шэраговых — упершыню. Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы былі ўзнагароджаны 21 афіцэр, 5 падхаружых і 64 шэраговыя, а 49 атрымалі медаль Літоўска-Беларускага фронту «За доблесць» {{Sfn|Markert|2002}} . === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|40x40пкс]] Салдаты палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari за вайну 1918–1920 гадоў |- | Капітан Вітольд Камяроўскі | Сяржант Генрык Камароўскі | Радавы Северын Каралеўскі |- | Кадэт Рамуальд Квяцінскі | Капрал Рамуальд Мацэвіч | Падпаручнік Вітольд Міхальскі |- | Капрал Браніслаў Пяткевіч | Лейтэнант Казімеж Палёніс | Капітан Ян Пракоп |- | Маёр Мечыслаў Рымкевіч | Капітан Ежы Сломчынскі | Лейтэнант Ян Собецкі |- | Капітан Стэфан Свехаўскі | Капрал Зыгмунт Шумскі | ротмістр Зыгмунт Богуш-Шышка |- | Радавы Фелікс Турловіч | Капітан Адольф Войдат | Палкоўнік Леон Завістоўскі |- | Падпаручнік Вітольд Жукоўскі | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 77-ы пяхотны полк уваходзіў у склад 19-й пяхотнай дывізіі, падраздзяленні якой дыслакаваліся ў акрузе корпусу № III {{Sfn|Almanach Oficerski|1923/24}} . 19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі,]] устанавіў і зацвердзіў 12 лютага як дату свята палка ў гадавіну паходу з Замброва на антысавецкі фронт. З 1930 года 77 пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і салдат. == 77-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 77-ы пяхотны полк, дыслакаваны ў Лідзе, у рамках мабілізацыі па трывозе, абвешчанай 24 жніўня 1939 г. а 5-й гадзіне раніцы. Полк ваяваў у складзе [[19 пяхотнай дывізіі (Другая Польская Рэспубліка)|19 пяхотнай дывізіі]] на лініі "Прусы", потым прабіўся праз лясы да Віслы і ваяваў на Любельшчыне. пасля бітвы пад Тамашэвам Любельскім рэшты палка пры спробе прабіцца да Венгрыі былі разброены Чырвонай арміі. некаторыя часткі прынялі удзел у абароне Гродна ў 1939 г. ==== У абароне Гродна ==== Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 77-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Па прыбыцці ў Гродна баі ў горадзе працягваліся з удзелам вядучых падраздзяленняў савецкага XV танкавага корпуса і дыверсантаў. Батальён быў высаджаны на чыгуначным вакзале а 8:00 раніцы, а затым атрымаў загад ліквідаваць атакуючыя дыверсійныя групы ў цэнтры горада. Праз некалькі гадзін дыверсія ў цэнтры горада была ліквідавана, і многія дыверсанты, пераважна яўрэйскага паходжання, былі затрыманыя. Узвод лейтэнанта Уладзіслава Эйсманта з 1-й стралковай роты застаўся ў горадзе для патрулявання горада і забеспячэння важных аб'ектаў. Тым часам 77-ы пяхотны полк разам з астатняй часткай імправізаванага палка OZ 19-й пяхотнай дывізіі заняў узгоркі на ўсход ад Гродна. Батальён заняў паўднёвы ўчастак ад маёнтка Рубанаўка, блакуючы дарогу Скідзель-Гродна аж да берага ракі Нёман. Пасля бою салдаты 1-й стралковай роты спалілі на дарозе Скідзель савецкі танк, які выйшаў з ладу з-за пашкоджання рухавіка. 21 верасня а 10:00 раніцы па загаду генерала Пшэздзецкага 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі батальёнамі 19-й пяхотнай дывізіі адышоў бліжэй да горада. Падчас гэтага манеўру два батальёны савецкага 119-га стралковага палка пры падтрымцы танкаў 27-й танкавай брыгады атакавалі полк. Батальёны вярнуліся на свае папярэднія пазіцыі, але паколькі іх папярэднія апорныя пункты былі захоплены 119-м пяхотным палком Чырвонай Арміі, яны контратакавалі пры падтрымцы батальёна Корпуса памежнай аховы «Ораны» і рэзервовай паліцэйскай роты. 77-ы пяхотны полк, аднавіўшы свае пазіцыі, затым адбіў тры атакі савецкай пяхоты і танкаў. 77-ы пяхотны полк, маючы мала боепрыпасаў, супрацьтанкавых сродкаў і абмежаваную колькасць кулямётаў, адышоў да горада, затрымліваючы наступ праціўніка. Уздоўж ракі Нёман прасоўваўся савецкі III/119-ы стралковы полк, і каля чыгуначнага віядука ён быў атакаваны ўзводам лейтэнанта Эйсманта і ротай лётчыкаў з 5-га авіяцыйнага палка . Частка савецкага батальёна фарсіравала Нёман і паспрабавала абысці абаронцаў віядука з флангаў, вырваўшыся з горада. Контратака паліцэйскай роты, узвода 1-й роты і лётчыкаў пасля жорсткіх баёў адкінула савецкія часткі да Нёмана. Узвод панёс вялікія страты і быў паранены. З-за росту савецкіх сіл каля Гродна і заканчэння боепрыпасаў генерал Пшэздзецкі загадаў усім сілам вывесці войскі з Гродна і адысці да літоўскай мяжы. Адступленне палка падпалкоўніка Блумскага прыкрывала 1-я стралковая рота. Рота была атакавана савецкім пяхотным батальёнам з танкамі і, аказаўшы супраціў, прарвалася да свайго батальёна, страціўшы аднаго афіцэра, курсанта і каля 20 радавых. 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі сваімі падраздзяленнямі адступіў да Станіславава, а затым да Гожы. 22 верасня 19-ы пяхотны полк пад прыкрыццём кавалерыі адышоў да Кодзе, абмінаючы Сапоцькіне. 23 верасня, пасля вызвалення салдат, якія пажадалі застацца ў акупаванай Польшчы, батальён перайшоў літоўскую мяжу. 298 салдат 77-га пяхотнага палка былі інтэрнаваны. == Сімвалы палка == [[Файл:Wręczenie_sztandaru_77_Pułkowi_Piechoty_w_Nowowilejce_(22-277-3).jpg|міні|Цырымонія ўручэння палкавой харугвы. Новая Вілейка, 18 красавіка 1922 г. На фотаздымку, між іншым, маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] і генерал Даніэль Канаржэўскі.]] ; Штандар 11 лістапада 1919 года ў Вільні генерал [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслаў Шэптыцкі]] ўручыў Ковенскаму стралковаму палку сцяг, прафінансаваны Часовым палітычным камітэтам Ковенскай зямлі . Гэта быў нестандартны сцяг, бо на ім быў выява Маці Божай Вострай Брамы, а замест лічбы «77» — ініцыялы «PSK». Сцяг быў зменены і прадстаўлены зноў. Цырымонія ўручэння сцяга адбылася 18 красавіка 1922 года ў Новай Вілейцы . Камандзір палка атрымаў сцяг з рук маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]] . ; Памятны значок 28 лютага 1922 года міністр ваенных спраў генерал-лейтэнант Казімеж Саснкоўскі зацвердзіў памятны знак 77-га пяхотнага палка . Памеры значка 41×31,5 Знак мае форму баявога шчыта, пакрытага чырвонай эмалю, з трыма накладзенымі на яго гербамі: уверсе — Польшчы і Літвы, а ўнізе [[Жамойць|— Жамойці]], а таксама датай стварэння палка «12 XII 1918». На шчыце намаляваныя дзве скрыжаваныя шаблі з залатымі эфесамі, якія выступаюць над шчытом і злучаныя ланцугом. Афіцэрскі знак быў адчаканены з срэбра, складаўся з чатырох частак, пазалочаны і пакрыты эмалюй, а салдацкі — з двух частак, адчаканены з тамбаку, пасярэбраны і пацінаваны, без эмалі. Значкі былі выраблены Віктарам Гонтарчыкам з Варшавы {{Sfn|Sawicki|Wielechowski|2007}} . ; Камандзіры палку * Маёр [[Леон Завістоўскі|Леон Лада-Завістоўскі]] (12 снежня 1918 — 25 ліпеня 1920) * Маёр Юзэф Сакалоўскі (25 ліпеня – 27 жніўня 1920) * Палкоўнік пяхоты [[Марцін Высоцкі]] (27 жніўня 1920 – 1921) * Маёр пяхоты [[Mieczysław Rymkiewicz|Мечыслаў Рымкевіч]] * Падпалкоўнік пяхоты [[Уладзімір Максімовіч-Рачыньскі|Уладзімір Максімавіч-Рачынскі]] (27 чэрвеня 1921 — 16 жніўня 1922 → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты Францішак Альтэр (17 жніўня 1922 г. — 28 студзеня 1931 г. → камандзір 14-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік пяхоты, інжынер Станіслаў I Слівінскі (28 студзеня 1931 – 18 красавіка 1934 → рэкрутскі інспектар DOK VIII) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Наспінскі (19 красавіка 1934 г. — 16 ліпеня 1935 г. → камандзір 53-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты [[Віктар Маеўскі]] (ліпень 1935 г. — чэрвень 1939 г. → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік [[Аўгуст Навасельскі]] (1–28 верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * Szymon Baron: Zarys historji wojennej 77-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Antoni Chomicki, Herby miast i ziem polskich, Wydawnictwo „Archiwum Heraldyczne”, Warszawa 1939. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920-1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Stanisław Mieczkowski: Zarys historji wojennej 86-go mińskiego pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Romeyko, ''Przed i po maju'', Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1983, wyd. III, {{ISBN|83-11-06884-4}}, s. 505. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * HenrykH. Wielecki HenrykH., RudolfR. Sieradzki RudolfR., Wojsko Polskie 1921–1939. Odznaki pamiątkowe piechoty, Warszawa: Wydawnictwo CREAR, 1991, s. 127, ISBN 83-900345-0-6, OCLC 69329326 . * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. Kombinowana Dywizja Piechoty generała Wołkowickiego. Tom 44. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2019. ISBN 978-83-8164-224-8. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918-1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Stanisław Maksimiec: Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021. ISBN 978-83-8178-582-2. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} [[Катэгорыя:Польскае войска]] [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Афіцэры польскай арміі]] [[Катэгорыя:Пяхота міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскае войска ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пяхота 19 дывізіі міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f5nrxjwxifwdi6o9q1ye4ikc2o097sd 5120279 5120228 2026-04-03T07:57:38Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)]] у [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)]] не пакінуўшы перасылкі 5120228 wikitext text/x-wiki [[Файл:Odznaka 77 pp - replika.jpg|міні|знак 77 Ковенскага пяхотнага палка]] '''77-ы пяхотны полк''' "Ковенскі" (77 пп) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]]. Полк быў сфарміраваны 16 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] ў складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Першапачаткова планаваўся як частка набраная з жыхароў цэнтральнай і Заходняй Літвы, якія планавалася [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскім]] як заходнім кантонам у трох складовай федэрацыі Літвы, адроджанай ІІ Рэчы Паспалітай. Полк вызначыўся і панёс вялікія страты ў [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]. Падчас контрнаступлення з-за ракі Вепш быў скарочаны да аднаго батальёна і падпарадкаваны 60-му Вялікапольскаму пяхотнаму палку. Ён захапіў [[Ломжа|Ломжу]] і [[Ставіскі (горад)|Ставіскі]], а пад Вінцэнтай і Леманам спыніў спробы прарыву мяжы падраздзяленняў [[3-і кавалерыйскі корпус|3-га кавалерыйскага корпуса]] [[Гая Дзмітрыевіч Гай|Гай-хана]] . Пасля няўдалай абароны Лемана казакі пасеклі шаблямі ар'ергард палка, які ўжо ім здаўся. Яны пахаваны на старых могілках у [[Кольна (Польшча)|Кольне]] . У міжваенны перыяд уваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, дыслакаванай у корпусным акрузе № 3 у [[Ліда|Лідзе.]] Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны 1939 года]] ўваходзіла ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, якая змагалася ў складзе арміі «Прусы». == Фарміраванне == 12 снежня 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] маёр Леон Лада-Завістоўскі пачаў фарміраванне Каўнаскага стралковага палка. Ён быў афіцыйна створаны 16 снежня як падраздзяленне Літоўска-Беларускай дывізіі, а салдаты набіраліся ў асноўным з ліку членаў мясцовай Польскай вайсковай арганізацыі і Ковенскай самаабароны, якім пасля няўдалага Віленскага паўстання ўдалося прарваць нямецкі кардон на тэрыторыю Каралеўства Польскага. У лютым 1919 года, калі полк адправіўся на фронт, ён налічваў 173 чалавекі і складаўся з дзвюх стралковых рот, тэхнічнай роты, інструктарскага ўзвода, коннай разведкі і абагажнага цягніка. Да чэрвеня ў ім ужо было камандаванне, два батальёны па чатыры стралковыя роты ў кожным, рота цяжкіх кулямётаў, тэхнічная рота, тэлеграфны ўзвод і конная разведка. Ён налічваў каля 600 салдат. Падчас баёў падмацаванне набіралася ў асноўным з палякаў, якія пражывалі ў заходняй Беларусі. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Койданаве. 21 лютага 1921 года ў склад палка быў уключаны адзін батальён з расфармаванага 6-га разведывальнага стралковага палка. Гэты батальён атрымаў нумар «III». 5 сакавіка 1921 г. полк быў пераведзены ў Вільню, а ў пачатку наступнага года — у Лідскі гарнізон . == Ковенскі полк стралкоў у баях за межы == === Баі на паўночным участку фронту === 12 лютага 1919 года на фронт у раёне [[Масты|Мастоў]] адправіліся новаўтвораныя [[Падраздзяленне|часткі]] Ковенскага палка сталкоў. Сярод іх былі дзве стралковыя роты, тэхнічная рота, узвод інструктараў, конная разведвальная частка і частка вагонаў забеспячэння. Усяго часткі налічвалі ўсяго 173 салдаты. Па прыбыцці ў раён баёў яны занялі абарончыя пазіцыі на [[Шчара|рацэ Шчара]]. У сакавіку частка распачала рэйды на [[Наваельня|Нававаельню]] і [[Ражанка (аграгарадок)|Ружанку]] . У сярэдзіне красавіка палякі пачалі наступленне на Вільню. Асноўную задачу павінны былі выканаць 1-я пяхотная дывізія легіёнаў і кавалерыйская група Уладзіслава Беліны-Пражмоўскага. [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]], разгорнутая на рацэ [[Шчара]], павінна была правесці атаку ў падтрымку. Ковенскі стралковы полк, які дзейнічаў у складзе групы маёра Завістоўскага, захапіў [[Навагрудак]] і забяспечыў фланг падраздзяленняў, якія рухаліся на Вільню. У першыя дні ліпеня камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] пачаў наступальныя аперацыі, накіраваныя на [[Аперацыя Мінск|захоп Мінска]] і замацаванне фронту на лініі [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] - [[Дзвіна]]. Асноўную задачу выконвала 2-я пяхотная дывізія легіёнаў, а дывізія [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] павінна была ажыццявіць падтрымліваючую атаку. Падчас наступлення полк вёў жорсткія баі ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Пасля паспяховага наступу Каўнаскі стралковы полк, які цяпер уваходзіў у склад 3-й брыгады 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі, быў накіраваны да польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі. У канцы чэрвеня 1920 года полк (без 1-га батальёна) быў спешна перакінуты ў Вільню. === У аперацыях пры адступленні і Варшаўскай аперацыі === 4 ліпеня пачалося наступленне войскаў [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] Міхаіла Тухачэўскага. Пачалося агульнае адступленне. Абарончыя лініі былі прарваны і абыдзены, і польскія войскі адышлі за [[Нёман|раку Нёман]] . У бітве за Вільню полк страціў прыкладна 80% сваіх штыкоў. Астатніх салдат адправілі ў Гродна. Яго 1 батальён, які раней ваяваў у раёне [[Араны|Аран]], таксама прыбыў у [[Гродна]]. Пад Гродна падраздзяленне страціла большую частку цяжкага ўзбраення. З яго рэшткаў быў выдзелены адзін батальён, які прыняў удзел у адступленні. Ён змагаўся на рацэ Нараў, а затым быў адпраўлены ў Варшаву для падмацавання і рэарганізацыі. 17 жніўня 1 батальён змагаўся за [[Плоцк]]. 2 батальён быў перакінуты ў [[Гродзіск Мазавецкі]] і папаўняўся зброяй і людзьмі. У складзе 15-й Вялікапольскай пяхотнай дывізіі ён удзельнічаў у польскай контратацы з ракі Вепш пераследваў ворага ў напрамку ракі Нараў і мяжы з Усходняй Прусіяй. У канцы жніўня падраздзяленні палка былі сканцэнтраваны ў [[Модлінская крэпасць|Модліне]]. Там яны паступова папаўняліся да поўнага складу. З Ковенскага стралковага палка былі выдзелены два батальёны, якія ўвайшлі ў склад «паўстанцкіх» падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага, а полк быў укамплектаваны. === У Сярэдняй Літве === Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі [[Бітва на Нёмане|контрнаступленне з боку ракі Нёман]], землі, раней страчаныя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй,]] паступова вярталіся Польшчы. Аднак любыя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі перашкоджаны міжнароднымі абавязацельствамі польскага ўрада, у тым ліку [[Дагавор ў Спа|дагаворам у Спа]], а таксама ціскам з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць магчымасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] ў штаб, які тады знаходзіўся ў [[Беласток|Беластоку]] . Жалігоўскі і яго ад'ютант, лейтэнант Станіслаў Лепкоўскі, з'явіліся толькі 30 верасня. Падчас размовы паміж двума вайсковымі афіцэрамі маршал адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходнім дыпламатам зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не хочуць прызнаваць літоўскую ўладу, не кажучы ўжо пра бальшавіцкае панаванне. Марш падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх ядром была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]. На наступны дзень слабы супраціў 4-га Літоўскага пяхотнага палка быў зламаны, і горад быў захоплены. Два «добраахвотніцкія» батальёны, якія вылучыліся з Ковенскага стралковага палка ў Модліне, узмацнілі [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 Дывізію Літвы і Беларусі]] і прынялі ўдзел у баях у раёне [[Гедройцы (мястэчка)|Гедройца]]. Як Ковенскі стралковы полк яны ўвайшлі ў склад [[войска Сярэдняй Літвы]]. Пасля заканчэння баявых дзеянняў полк некаторы час заставаўся на лініі размежавання. === Баланс дзейнасці === У баях за незалежнасць Польшчы ў складзе Ковенскага стралковага палка загінулі 11 афіцэраў і 179 шэраговых і падафіцэраў. За баявыя заслугі ў вайне 1918–1920 гадоў 19 салдат палка былі ўзнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] . Акрамя таго, [[Крыж Храбрых|Крыжам Храбрых]] былі ўзнагароджаны 29 афіцэраў, 10 падхаружых, 5 харужых і 74 шэраговых, у тым ліку: 4 афіцэры і 2 шэраговых — у чацвёрты раз, 5 афіцэраў — у трэці раз, 5 афіцэраў, 1 падхаружых і 1 шэраговы — у другі раз, і 15 афіцэраў, 9 падхаружых, 5 харужых і 71 шэраговых — упершыню. Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы былі ўзнагароджаны 21 афіцэр, 5 падхаружых і 64 шэраговыя, а 49 атрымалі медаль Літоўска-Беларускага фронту «За доблесць» {{Sfn|Markert|2002}} . === Рыцары Ордэна Віртуці Мілітары === {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|40x40пкс]] Салдаты палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari за вайну 1918–1920 гадоў |- | Капітан Вітольд Камяроўскі | Сяржант Генрык Камароўскі | Радавы Северын Каралеўскі |- | Кадэт Рамуальд Квяцінскі | Капрал Рамуальд Мацэвіч | Падпаручнік Вітольд Міхальскі |- | Капрал Браніслаў Пяткевіч | Лейтэнант Казімеж Палёніс | Капітан Ян Пракоп |- | Маёр Мечыслаў Рымкевіч | Капітан Ежы Сломчынскі | Лейтэнант Ян Собецкі |- | Капітан Стэфан Свехаўскі | Капрал Зыгмунт Шумскі | ротмістр Зыгмунт Богуш-Шышка |- | Радавы Фелікс Турловіч | Капітан Адольф Войдат | Палкоўнік Леон Завістоўскі |- | Падпаручнік Вітольд Жукоўскі | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 77-ы пяхотны полк уваходзіў у склад 19-й пяхотнай дывізіі, падраздзяленні якой дыслакаваліся ў акрузе корпусу № III {{Sfn|Almanach Oficerski|1923/24}} . 19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі,]] устанавіў і зацвердзіў 12 лютага як дату свята палка ў гадавіну паходу з Замброва на антысавецкі фронт. З 1930 года 77 пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён быў прызначаны для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і салдат. == 77-ы пяхотны полк у вераснёўскай кампаніі == 77-ы пяхотны полк, дыслакаваны ў Лідзе, у рамках мабілізацыі па трывозе, абвешчанай 24 жніўня 1939 г. а 5-й гадзіне раніцы. Полк ваяваў у складзе [[19 пяхотнай дывізіі (Другая Польская Рэспубліка)|19 пяхотнай дывізіі]] на лініі "Прусы", потым прабіўся праз лясы да Віслы і ваяваў на Любельшчыне. пасля бітвы пад Тамашэвам Любельскім рэшты палка пры спробе прабіцца да Венгрыі былі разброены Чырвонай арміі. некаторыя часткі прынялі удзел у абароне Гродна ў 1939 г. ==== У абароне Гродна ==== Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 77-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Па прыбыцці ў Гродна баі ў горадзе працягваліся з удзелам вядучых падраздзяленняў савецкага XV танкавага корпуса і дыверсантаў. Батальён быў высаджаны на чыгуначным вакзале а 8:00 раніцы, а затым атрымаў загад ліквідаваць атакуючыя дыверсійныя групы ў цэнтры горада. Праз некалькі гадзін дыверсія ў цэнтры горада была ліквідавана, і многія дыверсанты, пераважна яўрэйскага паходжання, былі затрыманыя. Узвод лейтэнанта Уладзіслава Эйсманта з 1-й стралковай роты застаўся ў горадзе для патрулявання горада і забеспячэння важных аб'ектаў. Тым часам 77-ы пяхотны полк разам з астатняй часткай імправізаванага палка OZ 19-й пяхотнай дывізіі заняў узгоркі на ўсход ад Гродна. Батальён заняў паўднёвы ўчастак ад маёнтка Рубанаўка, блакуючы дарогу Скідзель-Гродна аж да берага ракі Нёман. Пасля бою салдаты 1-й стралковай роты спалілі на дарозе Скідзель савецкі танк, які выйшаў з ладу з-за пашкоджання рухавіка. 21 верасня а 10:00 раніцы па загаду генерала Пшэздзецкага 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі батальёнамі 19-й пяхотнай дывізіі адышоў бліжэй да горада. Падчас гэтага манеўру два батальёны савецкага 119-га стралковага палка пры падтрымцы танкаў 27-й танкавай брыгады атакавалі полк. Батальёны вярнуліся на свае папярэднія пазіцыі, але паколькі іх папярэднія апорныя пункты былі захоплены 119-м пяхотным палком Чырвонай Арміі, яны контратакавалі пры падтрымцы батальёна Корпуса памежнай аховы «Ораны» і рэзервовай паліцэйскай роты. 77-ы пяхотны полк, аднавіўшы свае пазіцыі, затым адбіў тры атакі савецкай пяхоты і танкаў. 77-ы пяхотны полк, маючы мала боепрыпасаў, супрацьтанкавых сродкаў і абмежаваную колькасць кулямётаў, адышоў да горада, затрымліваючы наступ праціўніка. Уздоўж ракі Нёман прасоўваўся савецкі III/119-ы стралковы полк, і каля чыгуначнага віядука ён быў атакаваны ўзводам лейтэнанта Эйсманта і ротай лётчыкаў з 5-га авіяцыйнага палка . Частка савецкага батальёна фарсіравала Нёман і паспрабавала абысці абаронцаў віядука з флангаў, вырваўшыся з горада. Контратака паліцэйскай роты, узвода 1-й роты і лётчыкаў пасля жорсткіх баёў адкінула савецкія часткі да Нёмана. Узвод панёс вялікія страты і быў паранены. З-за росту савецкіх сіл каля Гродна і заканчэння боепрыпасаў генерал Пшэздзецкі загадаў усім сілам вывесці войскі з Гродна і адысці да літоўскай мяжы. Адступленне палка падпалкоўніка Блумскага прыкрывала 1-я стралковая рота. Рота была атакавана савецкім пяхотным батальёнам з танкамі і, аказаўшы супраціў, прарвалася да свайго батальёна, страціўшы аднаго афіцэра, курсанта і каля 20 радавых. 77-ы пяхотны полк разам з астатнімі сваімі падраздзяленнямі адступіў да Станіславава, а затым да Гожы. 22 верасня 19-ы пяхотны полк пад прыкрыццём кавалерыі адышоў да Кодзе, абмінаючы Сапоцькіне. 23 верасня, пасля вызвалення салдат, якія пажадалі застацца ў акупаванай Польшчы, батальён перайшоў літоўскую мяжу. 298 салдат 77-га пяхотнага палка былі інтэрнаваны. == Сімвалы палка == [[Файл:Wręczenie_sztandaru_77_Pułkowi_Piechoty_w_Nowowilejce_(22-277-3).jpg|міні|Цырымонія ўручэння палкавой харугвы. Новая Вілейка, 18 красавіка 1922 г. На фотаздымку, між іншым, маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] і генерал Даніэль Канаржэўскі.]] ; Штандар 11 лістапада 1919 года ў Вільні генерал [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслаў Шэптыцкі]] ўручыў Ковенскаму стралковаму палку сцяг, прафінансаваны Часовым палітычным камітэтам Ковенскай зямлі . Гэта быў нестандартны сцяг, бо на ім быў выява Маці Божай Вострай Брамы, а замест лічбы «77» — ініцыялы «PSK». Сцяг быў зменены і прадстаўлены зноў. Цырымонія ўручэння сцяга адбылася 18 красавіка 1922 года ў Новай Вілейцы . Камандзір палка атрымаў сцяг з рук маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]] . ; Памятны значок 28 лютага 1922 года міністр ваенных спраў генерал-лейтэнант Казімеж Саснкоўскі зацвердзіў памятны знак 77-га пяхотнага палка . Памеры значка 41×31,5 Знак мае форму баявога шчыта, пакрытага чырвонай эмалю, з трыма накладзенымі на яго гербамі: уверсе — Польшчы і Літвы, а ўнізе [[Жамойць|— Жамойці]], а таксама датай стварэння палка «12 XII 1918». На шчыце намаляваныя дзве скрыжаваныя шаблі з залатымі эфесамі, якія выступаюць над шчытом і злучаныя ланцугом. Афіцэрскі знак быў адчаканены з срэбра, складаўся з чатырох частак, пазалочаны і пакрыты эмалюй, а салдацкі — з двух частак, адчаканены з тамбаку, пасярэбраны і пацінаваны, без эмалі. Значкі былі выраблены Віктарам Гонтарчыкам з Варшавы {{Sfn|Sawicki|Wielechowski|2007}} . ; Камандзіры палку * Маёр [[Леон Завістоўскі|Леон Лада-Завістоўскі]] (12 снежня 1918 — 25 ліпеня 1920) * Маёр Юзэф Сакалоўскі (25 ліпеня – 27 жніўня 1920) * Палкоўнік пяхоты [[Марцін Высоцкі]] (27 жніўня 1920 – 1921) * Маёр пяхоты [[Mieczysław Rymkiewicz|Мечыслаў Рымкевіч]] * Падпалкоўнік пяхоты [[Уладзімір Максімовіч-Рачыньскі|Уладзімір Максімавіч-Рачынскі]] (27 чэрвеня 1921 — 16 жніўня 1922 → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты Францішак Альтэр (17 жніўня 1922 г. — 28 студзеня 1931 г. → камандзір 14-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік пяхоты, інжынер Станіслаў I Слівінскі (28 студзеня 1931 – 18 красавіка 1934 → рэкрутскі інспектар DOK VIII) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Наспінскі (19 красавіка 1934 г. — 16 ліпеня 1935 г. → камандзір 53-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік пяхоты [[Віктар Маеўскі]] (ліпень 1935 г. — чэрвень 1939 г. → камандзір 18-га пяхотнага палка) * Падпалкоўнік [[Аўгуст Навасельскі]] (1–28 верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * Szymon Baron: Zarys historji wojennej 77-go pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Antoni Chomicki, Herby miast i ziem polskich, Wydawnictwo „Archiwum Heraldyczne”, Warszawa 1939. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918–1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920-1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Stanisław Mieczkowski: Zarys historji wojennej 86-go mińskiego pułku piechoty. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Marian Romeyko, ''Przed i po maju'', Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1983, wyd. III, {{ISBN|83-11-06884-4}}, s. 505. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * HenrykH. Wielecki HenrykH., RudolfR. Sieradzki RudolfR., Wojsko Polskie 1921–1939. Odznaki pamiątkowe piechoty, Warszawa: Wydawnictwo CREAR, 1991, s. 127, ISBN 83-900345-0-6, OCLC 69329326 . * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. Kombinowana Dywizja Piechoty generała Wołkowickiego. Tom 44. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2019. ISBN 978-83-8164-224-8. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918-1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Stanisław Maksimiec: Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021. ISBN 978-83-8178-582-2. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} [[Катэгорыя:Польскае войска]] [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Афіцэры польскай арміі]] [[Катэгорыя:Пяхота міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскае войска ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пяхота 19 дывізіі міжваеннай Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f5nrxjwxifwdi6o9q1ye4ikc2o097sd 0 805261 5120099 2026-04-02T17:41:20Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79171688|Stanisław Bobiatyński]]» 5120099 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stanisław Bobiatyński ppłk kawaler VM.jpg|міні|Станіслаў Бабятынскі]] '''Станіслаў Бабятынскі''' (нар. [[28 ліпеня]] [[1887]] у [[Вільня|Вільні]] - памёр?) – польскі [[Урач|лекар]], [[падпалкоўнік]] пяхоты Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць і грамадскі дзеяч, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Сын Яўгеніюша і Ванды, народжанай Расачацкай. паходзіў з роду полацкай шляхты. Скончыў сярэднюю школу ў Вільні. Атрымаў медыцынскую ступень у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]]. Неўзабаве пасля заканчэння вучобы, у 1909 годзе, яго арыштавалі за ўдзел у змове. Пасля пяці месяцаў турмы ён быў асуджаны на пяць гадоў ссылкі ў [[Архангельская губерня|Архангельскую губерню]] . У студзені 1911 года ён уцёк адтуль і дабраўся да [[Кракаў|Кракава]] . Там ён працаваў у хірургічнай клініцы [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам прафесара Браніслава Кадэра і прайшоў дзве інтэрнатуры ў [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Калі цар абвясціў амністыю, ён вярнуўся ў родную Вільню і заняў медыцынскую практыку. У 1914 годзе ён добраахвотна пайшоў у [[Руская імператарская армія|Імператарскую Расійскую армію]] і быў прызначаны ў палявы шпіталь лекарам. Затым ён ваяваў малодшым лекарам у 2-й цяжкай артылерыйскай брыгадзе. У жніўні 1915 года ён быў паранены. У снежні 1916 года яго перавялі ў Польскую стралковую брыгаду, а пазней у [[Польскі корпус|1-ы Польскі корпус у Расіі]]. Як лекар, ён удзельнічаў у баях 2-га батальёна , 2-га і 6-га польскіх стралковых палкоў і 3-га палка ўланаў. Падчас гэтых баёў ён атрымаў атручванне газам і вызначыўся. Пасля дэмабілізацыі корпуса ён вярнуўся ў Вільню. У 1918 годзе, пасля вяртання ў Вільню, ён быў адным з найбольш актыўных членаў Саюза польскіх вайсковых афіцэраў і заснавальнікам Віленскай самаабароны. 10 лістапада ён стаў падінспектарам [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]]. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|маер Бабятынскі з афіцэрамі Віленскага палка 1919]] У студзені 1919 года ён удзельнічаў у [[Бітва за Вільню (1918—1919)|баях за Вільню]], а затым адышоў на чале падраздзялення Самаабароны на [[Остраў Мазавецка|Востраў Мазавецкі]], дзе прыняў камандаванне батальёнам у складзе Віленскага стралецкага палка, які фарміраваўся пазней у 85-м Віленскім стралецкім палку . 25 студзеня 1919 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]]. [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|злева|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню – генерал [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] У перыяд з 3 чэрвеня па 7 ліпеня 1919 года і з 4 лістапада 1919 года па 9 кастрычніка 1920 года і да 10 лістапада 1922 года ён камандаваў Віленскім стралковым палком. На чале палка ён змагаўся пад [[Шчара|Шчарай]], Баранавічамі, [[Слуцк|Слуцкам]], Лепелем, Чэрніцай, у [[Варшаўская бітва (1920)|бітве пад Варшавай]], дзе быў паранены, і ў [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] . Нарэшце, ён прыняў удзел у так званым [[Бунт Жалігоўскага|паўстанні генерала Жалігоўскага]]. 15 ліпеня 1920 года ён быў зацверджаны з 1 красавіка 1920 года ў званні маёра пяхоты, «у групе афіцэраў былога Усходняга корпуса і былой Рускай арміі». 10 лістапада 1922 г. ён быў вызвалены ад пасады камандзіра 85-га пяхотнага палка і зноў прызначаны ў штаб умацаванага лагера «Віленскае». Ён служыў намеснікам каменданта лагера . У тым жа годзе яму было прысвоена званне [[Маёр|маёра]] са старшынством з 1 чэрвеня 1919 г. у Корпусе запасных пяхотных афіцэраў, прызначаны ў рэзерв у 85-ы пяхотны полк і пакінуты на актыўнай службе. 23 жніўня 1924 г. ён быў перайменаваны з 1 ліпеня 1924 г. у прафесійнага афіцэра ў званні маёра са старшынством з 1 ліпеня 1919 г. і 1-м месцам у Корпусе пяхотных афіцэраў. Тады ён служыў у 85-м пяхотным палку. 3 мая 1926 года ён быў павышаны [[Падпалкоўнік|да падпалкоўніка]] са старшынством з 1 ліпеня 1925 года і займаў 13-е месца ў афіцэрскім корпусе пяхоты. З лістапада 1922 года па май 1926 года ён быў намеснікам камандзіра Віленскага ўмацаванага лагера, а затым у маі таго ж года стаў камендантам горада Вільнюс. У лютым 1928 года ён выйшаў у адстаўку. Пасля заканчэння вайсковай службы ён застаўся ў сваім родным горадзе Вільнюс. У 1934 годзе, як падпалкоўнік пяхоты ў адстаўцы, ён заставаўся на ўліку Віленскага акруговага наборнага камандавання. Ён быў прызначаны ў акруговы афіцэрскі кадр № III. У той час ён быў «у распараджэнні камандзіра акругі корпуса № III» . У міжваенны перыяд ён актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю, быў прэзідэнтам Таварыства ўдзельнікаў Нацыянальных паўстанняў, членам праўлення Польскага Чырвонага Крыжа, членам праўлення Таварыства сяброў 85-га пяхотнага палка і Таварыства адстаўных афіцэраў. Ён таксама быў ганаровым членам Віленскага медыцынскага таварыства . Паводле [[Аляксандр Эдвардавіч Мяйштовіч|Аляксандра Мейштовіча]], палкоўнік Бабяцінскі быў інтэрнаваны ў Літве пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] і зняволены разам з палкоўнікам Ежы Дамброўскім. Ён быў вызвалены з інтэрнацыі 14 красавіка 1940 года. Паводле непацверджанай інфармацыі, ён хаваўся ў маёнтку сваёй сястры Ядвігі Внукоўскай у Ягаліне, [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Коўна, Літва]]. Там, пасля нападу Германіі на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1941 годзе, ён быў, як паведамляецца, высачаны і расстраляны немцамі. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 2708 – 15 сакавіка 1921 г. * Крыж Незалежнасці — 16 сакавіка 1933 г. «за працу па аднаўленні незалежнасці» * Чатыры разы [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] — «за мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях 1918–1921 гадоў» * Залаты Крыж Заслугі – 9 лістапада 1929 г. * Сярэбраны крыж Заслугі – 15 снежня 1925 г. * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль вайны 1918–1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок за раненні і траўмы * Медаль Перамогі («Médaille Interalliée») — 1925 == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Alfabetyczny spis oficerów rezerwy. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922-05-01. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/Content/56603|title=Rocznik Oficerski Rezerw 1934|website=Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa|year=1934}} * Encyklopedia Wojskowa. Otton Laskowski (red.). T. I: A.a - Custoza. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej i Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy, 1931. * Anita Magowska. Stanisław Bobiatyński (1886-?) - lekarz i obrońca Wilna. „Acta Medicorum Polonorum”. 3, 2013. Poznań: Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych Uniwersytetu im. Karola Marcinkowskiego. ISSN 2083-0343.  * {{Cite web|url=http://historia-pracownia.pl/zrodla-do-badan-historycznych/protokoly-z-rozmow-z-osobami-przybylymi-z-polski-w-1939-i-1940-r/|title=Relacja Aleksandra Meysztowicza|first=Aleksander|last=Meysztowicz|website=Pracownia Badań nad Historią i Kulturą Przestrzeni Totalitarnej i Posttotalitarnej|date=1940-02-05}} * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3517.pdf|title=Bobiatyński Stanisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] 8kf3ju193j5pk2kvoey471dp4s6yt1z 5120230 5120099 2026-04-03T06:15:07Z Voūk12 159072 5120230 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stanisław Bobiatyński ppłk kawaler VM.jpg|міні|Станіслаў Бабятынскі]] '''Станіслаў Бабятынскі''' (нар. [[28 ліпеня]] [[1887]] у [[Вільня|Вільні]] - памёр?) – [[Урач|лекар]], [[падпалкоўнік]] пяхоты Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць і грамадскі дзеяч Віленшчыны, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Сын Яўгеніюша і Ванды, народжанай Расачацкай. паходзіў з роду полацкай шляхты. Скончыў сярэднюю школу ў Вільні. Атрымаў медыцынскую ступень у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]]. Неўзабаве пасля заканчэння вучобы, у 1909 годзе, яго арыштавалі за ўдзел у змове. Пасля пяці месяцаў турмы ён быў асуджаны на пяць гадоў ссылкі ў [[Архангельская губерня|Архангельскую губерню]] . У студзені 1911 года ён уцёк адтуль і дабраўся да [[Кракаў|Кракава]] . Там ён працаваў у хірургічнай клініцы [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам прафесара Браніслава Кадэра і прайшоў дзве інтэрнатуры ў [[Лазана|Лазане]] і [[Жэнева|Жэневе]]. Калі цар абвясціў амністыю, ён вярнуўся ў родную Вільню і заняў медыцынскую практыку. У 1914 годзе ён добраахвотна пайшоў у [[Руская імператарская армія|Імператарскую Расійскую армію]] і быў прызначаны ў палявы шпіталь лекарам. Затым ён ваяваў малодшым лекарам у 2-й цяжкай артылерыйскай брыгадзе. У жніўні 1915 года ён быў паранены. У снежні 1916 года яго перавялі ў Польскую стралковую брыгаду, а пазней у [[Польскі корпус|1-ы Польскі корпус у Расіі]]. Як лекар, ён удзельнічаў у баях 2-га батальёна , 2-га і 6-га польскіх стралковых палкоў і 3-га палка ўланаў. Падчас гэтых баёў ён атрымаў атручванне газам і вызначыўся. Пасля дэмабілізацыі корпуса ён вярнуўся ў Вільню. У 1918 годзе, пасля вяртання ў Вільню, ён быў адным з найбольш актыўных членаў Саюза польскіх вайсковых афіцэраў і заснавальнікам Віленскай самаабароны. 10 лістапада ён стаў падінспектарам [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]]. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|маер Бабятынскі з афіцэрамі Віленскага палка 1919]] У студзені 1919 года ён удзельнічаў у [[Бітва за Вільню (1918—1919)|баях за Вільню]], а затым адышоў на чале падраздзялення Самаабароны на [[Остраў Мазавецка|Востраў Мазавецкі]], дзе прыняў камандаванне батальёнам у складзе Віленскага стралецкага палка, які фарміраваўся пазней у 85-м Віленскім стралецкім палку . 25 студзеня 1919 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]]. [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|злева|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню – генерал [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыян Жэлігоўскі]] з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] У перыяд з 3 чэрвеня па 7 ліпеня 1919 года і з 4 лістапада 1919 года па 9 кастрычніка 1920 года і да 10 лістапада 1922 года ён камандаваў Віленскім стралковым палком. На чале палка ён змагаўся пад [[Шчара|Шчарай]], Баранавічамі, [[Слуцк|Слуцкам]], Лепелем, Чэрніцай, у [[Варшаўская бітва (1920)|бітве пад Варшавай]], дзе быў паранены, і ў [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] . Нарэшце, ён прыняў удзел у так званым [[Бунт Жалігоўскага|паўстанні генерала Жалігоўскага]]. 15 ліпеня 1920 года ён быў зацверджаны з 1 красавіка 1920 года ў званні маёра пяхоты, «у групе афіцэраў былога Усходняга корпуса і былой Рускай арміі». [[Файл:Orkiestra Wileńskiego Pułku Strzelców.jpg|міні|з аркестрам віленскага палка стралкоў]] 10 лістапада 1922 г. ён быў вызвалены ад пасады камандзіра 85-га пяхотнага палка і зноў прызначаны ў штаб умацаванага лагера «Віленскае». Ён служыў намеснікам каменданта лагера . У тым жа годзе яму было прысвоена званне [[Маёр|маёра]] са старшынством з 1 чэрвеня 1919 г. у Корпусе запасных пяхотных афіцэраў, прызначаны ў рэзерв у 85-ы пяхотны полк і пакінуты на актыўнай службе. 23 жніўня 1924 г. ён быў перайменаваны з 1 ліпеня 1924 г. у прафесійнага афіцэра ў званні маёра са старшынством з 1 ліпеня 1919 г. і 1-м месцам у Корпусе пяхотных афіцэраў. Тады ён служыў у 85-м пяхотным палку. 3 мая 1926 года ён быў павышаны [[Падпалкоўнік|да падпалкоўніка]] са старшынством з 1 ліпеня 1925 года і займаў 13-е месца ў афіцэрскім корпусе пяхоты. З лістапада 1922 года па май 1926 года ён быў намеснікам камандзіра Віленскага ўмацаванага лагера, а затым у маі таго ж года стаў камендантам горада Вільнюс. У лютым 1928 года ён выйшаў у адстаўку. Пасля заканчэння вайсковай службы ён застаўся ў сваім родным горадзе Вільнюс. У 1934 годзе, як падпалкоўнік пяхоты ў адстаўцы, ён заставаўся на ўліку Віленскага акруговага наборнага камандавання. Ён быў прызначаны ў акруговы афіцэрскі кадр № III. У той час ён быў «у распараджэнні камандзіра акругі корпуса № III» . У міжваенны перыяд ён актыўна займаўся грамадскай дзейнасцю, быў прэзідэнтам Таварыства ўдзельнікаў Нацыянальных паўстанняў, членам праўлення Польскага Чырвонага Крыжа, членам праўлення Таварыства сяброў 85-га пяхотнага палка і Таварыства адстаўных афіцэраў. Ён таксама быў ганаровым членам Віленскага медыцынскага таварыства . Паводле [[Аляксандр Эдвардавіч Мяйштовіч|Аляксандра Мейштовіча]], палкоўнік Бабяцінскі быў інтэрнаваны ў Літве пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі 1939 года]] і зняволены разам з палкоўнікам Ежы Дамброўскім. Ён быў вызвалены з інтэрнацыі 14 красавіка 1940 года. Паводле непацверджанай інфармацыі, ён хаваўся ў маёнтку сваёй сястры Ядвігі Внукоўскай у Ягаліне, [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Коўна, Літва]]. Там, пасля нападу Германіі на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1941 годзе, ён быў, як паведамляецца, высачаны і расстраляны немцамі. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 2708 – 15 сакавіка 1921 г. * Крыж Незалежнасці — 16 сакавіка 1933 г. «за працу па аднаўленні незалежнасці» * Чатыры разы [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] — «за мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях 1918–1921 гадоў» * Залаты Крыж Заслугі – 9 лістапада 1929 г. * Сярэбраны крыж Заслугі – 15 снежня 1925 г. * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль вайны 1918–1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок за раненні і траўмы * Медаль Перамогі («Médaille Interalliée») — 1925 == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Alfabetyczny spis oficerów rezerwy. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922-05-01. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/Content/56603|title=Rocznik Oficerski Rezerw 1934|website=Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa|year=1934}} * Encyklopedia Wojskowa. Otton Laskowski (red.). T. I: A.a - Custoza. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej i Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy, 1931. * Anita Magowska. Stanisław Bobiatyński (1886-?) - lekarz i obrońca Wilna. „Acta Medicorum Polonorum”. 3, 2013. Poznań: Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych Uniwersytetu im. Karola Marcinkowskiego. ISSN 2083-0343.  * {{Cite web|url=http://historia-pracownia.pl/zrodla-do-badan-historycznych/protokoly-z-rozmow-z-osobami-przybylymi-z-polski-w-1939-i-1940-r/|title=Relacja Aleksandra Meysztowicza|first=Aleksander|last=Meysztowicz|website=Pracownia Badań nad Historią i Kulturą Przestrzeni Totalitarnej i Posttotalitarnej|date=1940-02-05}} * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3517.pdf|title=Bobiatyński Stanisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] 08r95l793sds0i98y48ceiuusvwz21l 0 805262 5120120 2026-04-02T18:48:56Z HK-47 9640 Новая старонка: «{{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-2'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Artemis II patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] Фла...» 5120120 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-2'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Artemis II patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = [[1 красавіка]], [[2026]]<br />22:35:00 [[GMT]] |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID =2026-069A |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = Artemis 2 Crew Portrait.jpg |Апісанне Фота = ''па гадзіннікавай стрэлке: Кох, Гловэр, Хансэн, Уайзман'' <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis I Patch.svg|100px]] [[Артэміда-1]] |Наступная = }} '''«Артэміда-2»''' - першая пілатуемая місія па аблёце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі ў 22:35 (UTC) 1 красавіка 2026 года. Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты НАСА Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «[[Апалон-17|Апалона-17]]» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Экіпаж == Яшчэ да абвяшчэння складу экіпажа экспедыцыі было вядома, што ў склад экіпажа «Артэміды-2» з чатырох чалавек будзе ўваходзіць астранаўт канадскага касмічнага агенцтва (CSA), першы канадзец які здзейсніць падарожжа за межы [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбіты]] (ён таксама стане першым астранаўтам не з ЗША які апынецца на арбіце Месяца) у адпаведнасці з умовамі дагавора 2020 года паміж ЗША і Канадай<ref name="CSA">{{cite report |url = https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |access-date = 2020-12-16 |title = В миссии НАСА Artemis 2 будет участвовать канадский астронавт |publisher = Global News |date = 2020-12-16 |archive-date = 2020-12-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |url-status = live }}</ref>. У пазнейшых экспедыцыях плануецца ўдзел астранаўтаў ад іншых краін, якія падпісалі пагадненні па праграме «Артэміда». [[Файл:Artemis-II-Mascot-Crew+Mascot.webp|злева|міні|300x300пкс|Асноўны экіпаж «Артэміды-2» (27 сакавіка 2026 г.)]] 3 красавіка 2023 года НАСА аб'явіла імёны членаў экіпажа<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en-US|title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis - NASA|url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля |- | Рыд Уайсмэн |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Камандзір |- | Віктар Гловэр |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Пілот |- | Крысціна Кук |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |- | Джэрэмі Хансэн |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]] || Спецыяліст палёта |} Дублёры: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля |- | Андрэ Дуглас |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |- | Джэні Гібанс |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]]|| Спецыяліст палёта |} == Храналогія палёту == === Старт === [[Файл:Artemis II Rollout (NHQ202601170015).jpg|злева|міні|300x300пкс|Ракетаносьбіт Space Launch System вывозяць з будынку зборкі ракет (17 студзеня 2026 года)]] Звышцяжкая ракета SLS стартавала [[1 красавіка]] 2026 года ў 22:35 UTC з пускавы пляцоўкі LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] (ЗША). Экіпаж складаецца з трох астранаўтаў ЗША і аднаго астранаўта канадскага касмічнага агенцтва. Чатыры асноўных рухавіка былі запушчаны за сем секунд да ўздыму са стартавага стала, пасля іх вываду на поўную магутнасць у момант адрыву былі запушчаны цвердапаліўныя паскаральнікі, якія забяспечвалі большую частку цягі на працягу двух хвілін. Паскаральнікі аддзяліліся на вышыні 48 км пры хуткасці 1,4 км/с. Першая ступень працавала каля 8 хвілін, у момант аддзялення Арыён апынуўся на высакаэліптычнайй арбіце з вышынёй апагею каля 2200 км. Верхняя ступень (ICPS) не задзейнічалася падчас вывядзення. === Палёт на арбіце Зямлі і праверкі сістэм === Пасля выключэння рухавіка першай ступені была праведзена праверка сістэм жыццезабеспячэння. Пасля яе паспяховага завяршэння, праз 49 хвілін пасля старту ўключылася верхняя ступень ракета-носьбіта SLS (ICPS), для ўздыму [[Перыгелій|перыгелія]] (перыгея). Пры дасягненні апаратам новага перыгелія было выканана ўключэнне рухавікоў на 15 хвілін для ўздыму [[Апагей|апагею]] да вышыні 74 тыс. км, перыяд абарачэння па сфарміраванай такім чынам арбіце склаў 23,5 гадзіны. Да гэтага момант паліва ў ступені ICPS было выдаткавана амаль цалкам, яна была адстыкаваная і выраблены шэраг манеўраў карабля паблізу яе для ацэнкі кіравальнасці. Пасля гэтага ступень была пераведзена на арбіту "пахавання" на рэштках паліва. Таксама ў гэты момант былі запушчаны кубсаты, выведзеныя як спадарожная нагрузка. Пасля гэтага астранаўты перавялі кабіну карабля з стартавай у палётную канфігурацыю, усталявалі трэнажоры і правялі шэраг тэстаў сістэм жыццезабеспячэння пры фізічнай нагрузцы. Пасля вячэры наступіў час сну, разбітага на два чатырохгадзінных перыяду, у сувязі з неабходнасцю пракантраляваць уключэнне рухавікоў сэрвіснага модуля з мэтай яшчэ аднаго ўздыму перыгею. Да гэтага моманту аператары НАСА павінны вызначыць гатоўнасць да ўключэння рухавікоў для пераходу на пералётную арбіту да Месяца. === Пералёт да Месяца === Пасля завяршэння аперацый на высокай калязямной арбіце і праверкі сістэм, «Арыён» выканае манеўр "TLI" з выкарыстаннем рухавікоў свайго службовага модуля, вывеўшы касмічны апарат на траекторыю да Месяца. Гэты дакладны манеўр выводзіць «Арыён» на траекторыю вольнага вяртання, дазваляючы яму здзейсніць круг вакол Месяца перад вяртаннем на зямлю. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] gi9yz08j9111n2jcxnchsujqbdwzk3b 0 805263 5120141 2026-04-02T19:25:56Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78764078|85 Pułk Strzelców Wileńskich]]» 5120141 wikitext text/x-wiki [[Файл:85pp.png|міні|знак 85 палка пяхоты "Віленскіх стралкоў"]] '''85-ы Віленскі стралковы полк''' (85 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]] . Полк быў сфарміраваны ў снежні 1918 года як Віленскі стралковы полк. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1919–1920 гадоў з бальшавікамі]] ён уваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ён удзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім|Слоніма]] і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] ён вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін|Радзыміна]], захапіўшы горад. У [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] ў складзе манеўранай групы ён удзельнічаў у пераправе праз Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды, дзе разам з Менскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў 3-й Савецкай арміі. 8–15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«бунце» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]] . У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Падвіленскай Новай Вілейцы ў складзе [[19 дывізія пяхота (II РП)|19-й пяхотнай дывізіі]]. Свята палка адзначалася 15 жніўня, у гадавіну двухдзённай бітвы палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] ў хадзе [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]]. == Полк у баях за межы == === Віленская самаабарона === Пад нямецкай акупацыяй у абстаноўцы абвяшчэнняў Літвы, БНР і РСФСР група афіцэраў на чале з капітанам [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіславам Бабяцінскім]] другой палове 1918 г. стварыла на [[Віленскі край|Віленшчыне]] прапольскую падпольную ваенную арганізацыю з мясцовай шляхты і жыхароў. Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, арганізацыя была ўключана ў склад [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскіх і Беларускіх сіл самаабароны]]. У Вільні быў сфарміраваны трохбатальённы полк, які разам з падобным падраздзяленнем з Ліды ўтварыў брыгаду самаабароны. Яе задачай было захапіць Вільню. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|камандзіры Віленскага палка сталкоў 1919 г.]] Аперацыі пачаліся 1 студзеня. Аднак да 4 студзеня дрэнна ўзброеныя палякі пад ціскам бальшавіцкага 146-га стралковага палка былі вымушаныя адступіць з горада. Большасць з іх была раззброена немцамі і перавезена ў [[Лапы (Польшча)|Лапы]]. Тут ужо фарміравалася [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] . Кожны з яе шасці запланаваных пяхотных палкоў павінен быў быць названы ў гонар аднаго з рэгіёнаў у гэтым краі. 17 снежня 1918 года пачалося фарміраванне Віленскага палка стральцоў, а 19 снежня быў выдадзены першы штодзённы загад палку. На пачатку студзеня 1919 г. былі сфарміраваны 1 батальён маёра Бабяцінскага і частка 2 батальёна. === Полк у баях за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === У лютым 1919 года ўжо арганізаваны 1-ы батальён быў перакінуты на фронт на раку Залівянку. Разам з іншымі падраздзяленнямі ДЛБ яго задачай было спыніць бальшавіцкія падраздзяленні і не дапусціцкаб чырвоныя занялі тэрыторыі, пакінутыя нямецкімі [[Обер-Ост|войскамі Обер-Ост]]. Віленскі батальён заняў участак лініі ракі [[Зэльвянка]], ад вёскі Кашэлі да Ружан, усталяваўшы сувязь злева з 1-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага палка]], а справа з падраздзяленнямі капітана [[Уладыслаў Дамброўскі (1891–1927)|Уладзіслава Дамброўскага]] . Фарміраванне батальёна было наступным: штаб батальёна, 2-я рота і кулямётная рота з цэнтрам у Ружанах, 1-я рота з узводамі ў Кошэле і Паўлавічах, 3-я рота ў [[Заполле (Пінскі раён)|Заполлі]] і Востраве, а 4-я рота прасунулася да [[Косава (горад)|Косава]]. Баі адбыліся ў канцы лютага. Батальён змагаўся з 3-й брыгадай бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіі . Войскам беларуска-літоўскай брыгады і палякам ўдалося адкінуць ворага за [[Шчара|Шчару]] і захапіць [[Слонім]]. Тут яны перайшлі да [[Абарона|абароны]] і заставаліся ў абароне на працягу ўсяго [[Сакавік|сакавіка]]. 16 красавіка на світанні батальён, дзейнічаючы ў складзе групы палкоўніка [[Аляксандр Барушчак|Аляксандра Барушчака]], пачаў наступ, а праз два дні захапіў Скварчыцы і Малаховіцы. На наступны дзень вораг пачаў адступленне. Праз слабы супраціў абаронцаў, батальён маёра Бабяцінскага лёгка захапіў [[Баранавічы]]. За свае дзеянні на полі бою ён атрымаў мянушку «Жалезны». Пасля захопу Баранавічаў батальён перамясціўся на «лінію старых нямецкіх акопаў» і 24 красавіка арганізаваў абарону ў раёне [[Вялікае Гарадзішча|Вялікага Гарадзішча]]. Там ён біўся супраць Чырвонай Арміі да канца чэрвеня. З 27 мая абарончыя пазіцыі 1-га батальёна падтрымліваў цалкам сфарміраваны 2-гі батальён Віленскага палка капітана Станіслава Вайткевіча, а камандаванне палком узяў на сябе палкоўнік Эдвард Адамскі. У пачатку ліпеня часткі Літоўска-Беларускага фронту пачалі наступ. Віленскі і [[86-ы пяхотны полк|Мінскі]] стралковыя палкі, якія ўтварылі [[3 Літоўска-Беларуская брыгада|3-ю Літоўска-Беларускую брыгаду]], прасунуліся да [[Слуцк|Слуцка]]. У пачатку жніўня яны прарвалі абарону бальшавіцкіх 65 і 71 стралковых палкоў і пераправіліся праз [[Лань (значэнні)|раку Лань]]. 10 жніўня [[3-я Літоўска-Беларуская брыгада|3-я Літоўска-Беларуская]] франтавая брыгада захапіла [[Слуцк]] і забяспечыла паўднёвы фланг ударнай групы, маючы на мэце выйсці на зручны перыметр для абароны лініі Бярэзіны. Пасля завяршэння наступальных аперацый Віленскі стралковы полк быў пераведзены ў рэзерв і да 22 кастрычніка быў раскватараваны ў [[Новыя Дарогі|Новых Дарогах]]. Тут была рэарганізавана [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]]. Полк разам з Мінскім стралковым палком сфармаваў [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|1 Літоўска-беларускую брыгаду]] пад камандаваннем палкоўніка [[Баляслаў Фрэй|Баляслава Фрэя]]. У канцы кастрычніка полк зноў увайшоў у бой. 31 кастрычніка яго 2-гі батальён захапіў плацдарм у [[Масцішча|Масцішчах]]. Тут Віленскія стралкі адбілі [[Контратака|контратаку]] бальшавіцкага батальёна 462 стралковага палка і працягнулі наступ. 2 лістапада была фарсіравана рака [[Бярэзіна]]. Узмацняючы наступ, разам з Мінскім і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскім стралковымі палкамі]], 13 пяхотным палком і [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13 уланскім палком]] пры падтрымцы батарэй 3-га палка палявой артылерыі яны прасунуліся да [[Лепель|Лепеля]]. 5 лістапада 1919 г. Літоўска-баларускія брыгады Польскага войска захапілі горад. Усю зіму, да красавіка 1920 года, Віленскі стралковы полк чаргаваў абарончыя пазіцыі паблізу горада. У гэты час фронт быў адносна спакойным. Полк папаўняў матэрыяльныя сродкі і праводзіў падрыхтоўку. 28 красавіка да палка далучыўся нядаўна сфарміраваны 3-ці батальён . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Вільні . === Полк падчас адступлення 1920 г. === Вясной 1920 г. літоўска-беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. На Палессі ён дасягнуў [[Дняпро|Дняпра]], а ў маі — [[Рэчыца|ракі Рэчыца]]. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Войска Польскага былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго базе былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя Галоўнакамандуючаму. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад [[Дзвіна|Дзвіны]] да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны на [[Палессе|Палессі]], а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала з [[Літва|Літвы]] . На процілеглым баку дзейнічалі войскі [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Корка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 літоўска-беларускай дывізіі]] . Пасля жорсткіх баёў Віленскі стралковы полк адышоў з [[Лепель|Лепеля]]. На наступны дзень ён вёў цяжкі бой каля [[Пышна|Пышнага]], але пад пагрозай акружэння адступіў на другую лінію абароны. Паміж 16 мая і 3 чэрвеня полк праводзіў аперацыі па затрымцы наступу ворага. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным пераходзе 1-й арміі і Рэзервовай арміі. Затым ён перайшоў у рэзерв арміі і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавіч]]. 23 чэрвеня ён абараняў пазіцыю ўздоўж ракі Чэрніца і два дні адбіваў варожыя атакі. 4 ліпеня войскі Міхаіла Тухачэўскага пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]]. Віленскі стралковы полк вёў жорсткі бой паміж азёрамі [[Мядзел (возера)|Мядзел]] і Межусол. У наступныя дні ён адступаў да [[Нёман|ракі Нёман]], дзе была зроблена спроба спыніць ворага. Пасля прарыву абарончых ліній на ўчастку вялікапольскіх 15 і 17 пяхотных дывізій полк працягваў адступаць. 24 ліпеня разам з усёй дывізіяй ён быў адрэзаны і вымушаны прарвацца. Да 12 жніўня ён змагаўся на рэках Арлянка, [[Нурэц|Нужэц]] і [[Буг]], церпячы вялікія страты. Пасля гэтага быў адпраўлены абараняць ускраіны Варшавы. === Баі палка на подступах да Варшавы === У першай палове жніўня Польская армія рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і [[Надажын (гміна)|Надажына]]. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] у ноч з 13 на 14 жніўня вяла баі з пераменным поспехам на загражоным участку. На наступны дзень на світанні Віленскі полк, узмоцнены маршавай пяхотай 19-га і 35-га пяхотных палкоў, атакаваў Радзымін. Пасля жорсткага штыкавага бою ён увайшоў у горад. Аднак бальшавіцкія [[Контратака|контратакі]] аказаліся настолькі эфектыўнымі, што ён быў вымушаны пакінуць захопленыя пазіцыі. Увечары віленскія ваяры паўтарылі атаку і разам з іншымі аддзеламі выканалі задачу -задабылі Радзымін . Да 19 жніўня Віленскі полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а затым быў адпраўлены для прыкрыцця аперацый у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] . Там 8 верасня ён правёў пераможны бой за вёску Вейкі. === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === Перамогі на рэках [[Вісла]] і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй]]. Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага змяніла кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток|Беластока]], адказваючы за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст|Брэста]] і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] да [[Уладава|Уладавы]]. 29 жніўня была разгорнута інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] . План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў сканцэнтраванне асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку Ліды. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку Баранавіч. 1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, [[2-я кавалерыйская брыгада|2-й]] і 4-й кавалерыйскімі брыгадамі сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адкінула літоўскія войскі ў раёне [[Сэйны|Сейнаў]], [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска беларуская дывізія]] спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]]. Захоп Васілішак заблакаваў шлях адступлення бальшавіцкім часткам з Гродна. З 27 верасня 1-я Літоўска-Беларуская брыгада заблакавалі шлях тром савецкім дывізіям, якія прарываліся да [[Ліда|Ліды]]. У раёне Лябёды Віленскі і Мінскі палкі значна затрымалі адступленне 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазаравіча.]] Атрымаўшы вялікія стратыу бітве пад «Крывавым Борам», яны спрыялі разгрому бальшавіцкіх войскаў флангавымі часткамі 1-й пяхотнай дывізіі Легіёнаў . Аслаблены Віленскі стралковы полк быў адпраўлены ў Ліду. Там яно і заставалася да падпісання перамір'я. === Карты бітваў палку === <gallery widths="120" heights="130" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Bitwa_berezyna_g_1920.png|link=Plik:Bitwa_berezyna_g_1920.png|alt=Bitwa pod Berezyną Górną| Бітва пад Бярэзінай Гурнай Файл:Bitwa_lepel_1920.png|link=Plik:Bitwa_lepel_1920.png|alt=Bitwa pod Leplem| Бітва пад Лепелем Файл:Bitwa_czernica_1920.png|link=Plik:Bitwa_czernica_1920.png|alt=Bitwa pod Czernicą Wielką| Бітва пад Вялікай Чэрніцай Файл:Ofensywa_4lipca1920.png|link=Plik:Ofensywa_4lipca1920.png|alt=Bitwa nad Berezyną| [[Бітва на Бярэзіне (1920)|Бітва на Бярэзіне]] Файл:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|alt=Bitwa pod Lidą| Бітва пад Лідай Файл:Bitwa_mosty_1920.png|link=Plik:Bitwa_mosty_1920.png|alt=Bitwa pod Mostami| Бітва пад Мастамі Файл:Bitwa_bransk_1920.png|link=Plik:Bitwa_bransk_1920.png|alt=Bitwa pod Brańskiem (1920)| Бітва пад Бранскам (1920 г.) Файл:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|alt=Bitwa pod Ciechanowcem| Бітва пад Цеханаўцам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_krwawybor_1920.png|link=Plik:Bitwa_krwawybor_1920.png|alt=Bitwa pod Krwawym Borem| Бітва пад Крававым Борам Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=Zajęcie Suwalszczyzny| Акупацыя Сувальшчыны Файл:B_n_Niemnem.png|link=Plik:B_n_Niemnem.png|alt=Bitwa nad Niemnem| [[Бітва на Нёмане]] Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png|alt=Bitwa o granice 1920| Бітва за межы 1920 года </gallery> === У Сярэдняй Літве === [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню - генерал Люцыян Жэлігоўскі з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] [[Файл:Święto_85_Pułku_Strzelców_Wileńskich_w_Wilnie_1928_NAC_1-W-1309.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне 85-га Віленскага стралецкага палка ў Вільні — салдаты ў поўным адзенні перад Віленскім кафедральным саборам; верасень 1928 г.]] Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі контрнаступленне з боку [[Нёман|ракі Нёман]]. Аднак любыя афіцыйныя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць неабходнасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала Люцыяна Жалігоўскага ў штаб-кватэру ў Беластоку. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не жадаюць апынуцца пад уладай Літвы або бальшавікоў.{{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Марш аддзелаў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх асновай была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] . На наступны дзень слабы супраціў літоўцаў быў зламаны. Вільня была захоплена. Адным з першых падраздзяленняў, якія ўвайшлі ў горад, быў Віленскі стралковы полк. У наступныя дні полк прасоўваўся ў напрамку Рыконтаў і 18 кастрычніка захапіў лінію Краснае-Рыконты. Да 21 лістапада 1920 г., падпісання перамір'я, ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды на перадавыя лініі абароны. Пазней полк быў пераведзены на ратацыйнае дзяжурства: адзін батальён заставаўся «ў лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні. Пасля заканчэння [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] Віленскі стралковы полк увайшоў у склад [[войска Сярэдняй Літвы]], а пасля далучэння да Польшчы — у склад Польскай арміі. 1 кастрычніка 1921 года полк атрымаў нумар '''85''' і ўвайшоў у склад [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . === Баланс дзейнасці === У баях за мяжу загінула 13 афіцэраў і 218 радавых палка. 55 афіцэраў і салдат былі ўзнагароджаны Крыжам Virtuti Militari, 56 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 265 — Крыжам Харобрых. Полк захапіў 916 палонных, а таксама, сярод іншага, 12 гармат, 73 цяжкія кулямёты і 2 лакаматывы . За ўсе ваенныя подзвігі 19 красавіка 1922 года сцяг палка быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]], а 15 жніўня полк быў перайменаваны ў 85 Віленскі полк стральцоў. === Кавалеры Крыжа Заслугі войска Сярэдняй Літвы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Салдаты палка ўзнагароджаны Крыжам Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі {{Sfn|Waligóra|1928b}} |- | Кадэт Ян Адамэк | Старшы сяржант Ваўжын Адамчык | Капітан Браніслаў Бальцэвіч |- | Сяржант Казімір Бісігірскі | Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі]] | Лейтэнант Густаў Будрэвіч |- | Лейтэнант Ян Данюшэвіч | стралок Ян Фік | стралок Ян Гурал |- | Лейтэнант Ян Янікоўскі | Лейтэнант Ян Янішэўскі | Сяржант Хілары Янкоўскі |- | Хар. Канстанцін Юркевіч | Сяржант Медарт Юшкевіч | Лейтэнант Юзэф Кепінскі |- | Лейтэнант Станіслаў Кіяк | Паручнік Вацлаў Каталоўскі | Хар. Войцех Красадомскі |- | Сяржант Уладзіслаў Крук | Капітан Аляксандр Кульчынскі | Старшы стралок Эдмунд Куроўскі |- | Капрал Аляксандр Макоўскі | стралок Юзэф Маслоха | стралок Ян Міхальскі |- | Капітан Альфонс Міхновіч | Сяржант Яўгеніюш Наўроцкі | Капрал Уладзіслаў Нога |- | Капітан Фелікс Оскерка | Паручнік Уладзіслаў Ажэхоўскі | Паручнік Станіслаў Арлоўскі |- | Лейтэнант Антоні Атрэмбскі | Сяржант Уладзіслаў Астроўскі | Лейтэнант Пётр Парфяновіч |- | Лейтэнант Януарый Пастушэнка | Лейтэнант Ян Наперскі | Хор. Генрык Паўліцкі |- | Сяржант Браніслаў Пупінік | Сяржант Юзэф Пёрка | Капітан Леон Рапшэвіч |- | Кадэт Міхал Рыбікоўскі | Капрал Антоні Руткоўскі | Сяржант Юзэф Сенчэк |- | Сяржант Баляслаў Скварка | Капітан Уладзіслаў Сакалоўскі | Старшы сяржант Браніслаў Станкевіч |- | Сяржант Уладзіслаў Сова | Старшы стралок Міхал Сянкевіч | Паручнік Вацлаў Тжэтжэвінскі |- | Кадэт Мечыслаў Тэадорчык | Капрал Адам Тубелевіч | Паручнік Баляслаў Валігора |- | Сяржант Ігнацы Васілеўскі | Сяржант Юзэф Вандольскі | Лейтэнант Захарыяш Вежбіцкі |- | стралок Юзэф Вітынскі | Паручнік Тадэвуш Закшэньскі | |} == Полк у мірны час == [[Файл:JerzyRossowski_NowaWilejka1.jpg|міні|240x240пкс|85-ы Віленскі стралковы полк, 1935 г., Нова-Вілейка, вяртанне з манеўраў]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 85-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў акрузе корпуса № III у Новай Вілейцы каля Вільні ў складзе [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . З 1930 года 85-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў . ;: Камандзіры палкоў * Палкоўнік Уладзімір Скшышэўскі (12 снежня 1918 — 19 красавіка 1919) * Палкоўнік Стэфан Янкоўскі (19 красавіка — 24 мая 1919 г.) * Палкоўнік Уладзіслаў Азевіч (24 мая – 3 чэрвеня 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (3 чэрвеня — 7 ліпеня 1919) * Палкоўнік Эдвард Адамскі (7 ліпеня – 4 лістапада 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (4.11.1919 — 9.10.1920) * Падпалкоўнік Ежы Ваўковіцкі (9 кастрычніка 1920 г. — 1 сакавіка 1921 г.) * Падпалкоўнік Уладзімір Максімавіч-Рачынскі (10 – 27 чэрвеня 1921 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Эўгеніюш Гадзееўскі (23 снежня 1921 – 1922 гг.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (да 10 лістапада 1922 г. → камандаванне ўмацаванага лагера «Віленскі» ) * Падпалкоўнік Мікалай Кастэцкі (з 10 лістапада 1922 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Лявіцкі (1932) * Падпалкоўнік пяхоты Эдвард Корвін-Касакоўскі (12 красавіка 1934 — 3 жніўня 1935 → камендант плошчы Модлін) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Літынскі (3 жніўня 1935 г. — 18 кастрычніка 1937 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Пётр Парфяновіч (пасля 23 кастрычніка 1937 г. — 28 студзеня 1938 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Крук-Смігла (28 студзеня 1938 — 20 верасня 1939) == Бібліяграфія == * Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych [online] [dostęp 2016-10-10] . * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919–1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010. * Tadeusz Kutrzeba: Bitwa nad Niemnem (wrzesień–październik 1920 roku). Warszawa: Wojskowy Instytut Wydawniczy. Napoleon V (reprint), 1926. ISBN 978-83-7889-669-2. * KarolK. Firich KarolK., StanisławS. Krzysik StanisławS., TadeuszT. Kutrzeba TadeuszT., StanisławS. Müller StanisławS., JózefJ. Wiatr JózefJ., Almanach oficerski na rok 1923/24, t. 2, Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923 . * ZdzisławZ. Jagiełło ZdzisławZ., Piechota Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa: Bellona, 2007, ISBN 978-83-11-10206-4 . * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920–1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918–1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 85 pułk Strzelców Wileńskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, zeszyt 88. ISBN 83-88773-53-4. * Hubert Modrawski: Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009. ISBN 978-83-245-8844-2. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny "W" i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * KazimierzK. Satora KazimierzK., Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990, ISBN 83-211-1104-1 . * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Pantera Books, 2007. ISBN 83-204-3299-5. * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Historia Polski Ordery i odznaczenia Odznaka 85 Pułku Strzelców Wileńskich, t. 49, Warszawa: De Agostini, 2005 . * Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 1: Dokumenty 1-16 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-64-8. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0hl67aivad4fbhm0lnstkz4ptyb5sm5 5120290 5120141 2026-04-03T08:05:21Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[85 Віленскі полк]] у [[85-ы Віленскі полк]] не пакінуўшы перасылкі 5120141 wikitext text/x-wiki [[Файл:85pp.png|міні|знак 85 палка пяхоты "Віленскіх стралкоў"]] '''85-ы Віленскі стралковы полк''' (85 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]] . Полк быў сфарміраваны ў снежні 1918 года як Віленскі стралковы полк. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1919–1920 гадоў з бальшавікамі]] ён уваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ён удзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім|Слоніма]] і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] ён вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін|Радзыміна]], захапіўшы горад. У [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] ў складзе манеўранай групы ён удзельнічаў у пераправе праз Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды, дзе разам з Менскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў 3-й Савецкай арміі. 8–15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«бунце» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]] . У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Падвіленскай Новай Вілейцы ў складзе [[19 дывізія пяхота (II РП)|19-й пяхотнай дывізіі]]. Свята палка адзначалася 15 жніўня, у гадавіну двухдзённай бітвы палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] ў хадзе [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]]. == Полк у баях за межы == === Віленская самаабарона === Пад нямецкай акупацыяй у абстаноўцы абвяшчэнняў Літвы, БНР і РСФСР група афіцэраў на чале з капітанам [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіславам Бабяцінскім]] другой палове 1918 г. стварыла на [[Віленскі край|Віленшчыне]] прапольскую падпольную ваенную арганізацыю з мясцовай шляхты і жыхароў. Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, арганізацыя была ўключана ў склад [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскіх і Беларускіх сіл самаабароны]]. У Вільні быў сфарміраваны трохбатальённы полк, які разам з падобным падраздзяленнем з Ліды ўтварыў брыгаду самаабароны. Яе задачай было захапіць Вільню. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|камандзіры Віленскага палка сталкоў 1919 г.]] Аперацыі пачаліся 1 студзеня. Аднак да 4 студзеня дрэнна ўзброеныя палякі пад ціскам бальшавіцкага 146-га стралковага палка былі вымушаныя адступіць з горада. Большасць з іх была раззброена немцамі і перавезена ў [[Лапы (Польшча)|Лапы]]. Тут ужо фарміравалася [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] . Кожны з яе шасці запланаваных пяхотных палкоў павінен быў быць названы ў гонар аднаго з рэгіёнаў у гэтым краі. 17 снежня 1918 года пачалося фарміраванне Віленскага палка стральцоў, а 19 снежня быў выдадзены першы штодзённы загад палку. На пачатку студзеня 1919 г. былі сфарміраваны 1 батальён маёра Бабяцінскага і частка 2 батальёна. === Полк у баях за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === У лютым 1919 года ўжо арганізаваны 1-ы батальён быў перакінуты на фронт на раку Залівянку. Разам з іншымі падраздзяленнямі ДЛБ яго задачай было спыніць бальшавіцкія падраздзяленні і не дапусціцкаб чырвоныя занялі тэрыторыі, пакінутыя нямецкімі [[Обер-Ост|войскамі Обер-Ост]]. Віленскі батальён заняў участак лініі ракі [[Зэльвянка]], ад вёскі Кашэлі да Ружан, усталяваўшы сувязь злева з 1-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага палка]], а справа з падраздзяленнямі капітана [[Уладыслаў Дамброўскі (1891–1927)|Уладзіслава Дамброўскага]] . Фарміраванне батальёна было наступным: штаб батальёна, 2-я рота і кулямётная рота з цэнтрам у Ружанах, 1-я рота з узводамі ў Кошэле і Паўлавічах, 3-я рота ў [[Заполле (Пінскі раён)|Заполлі]] і Востраве, а 4-я рота прасунулася да [[Косава (горад)|Косава]]. Баі адбыліся ў канцы лютага. Батальён змагаўся з 3-й брыгадай бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіі . Войскам беларуска-літоўскай брыгады і палякам ўдалося адкінуць ворага за [[Шчара|Шчару]] і захапіць [[Слонім]]. Тут яны перайшлі да [[Абарона|абароны]] і заставаліся ў абароне на працягу ўсяго [[Сакавік|сакавіка]]. 16 красавіка на світанні батальён, дзейнічаючы ў складзе групы палкоўніка [[Аляксандр Барушчак|Аляксандра Барушчака]], пачаў наступ, а праз два дні захапіў Скварчыцы і Малаховіцы. На наступны дзень вораг пачаў адступленне. Праз слабы супраціў абаронцаў, батальён маёра Бабяцінскага лёгка захапіў [[Баранавічы]]. За свае дзеянні на полі бою ён атрымаў мянушку «Жалезны». Пасля захопу Баранавічаў батальён перамясціўся на «лінію старых нямецкіх акопаў» і 24 красавіка арганізаваў абарону ў раёне [[Вялікае Гарадзішча|Вялікага Гарадзішча]]. Там ён біўся супраць Чырвонай Арміі да канца чэрвеня. З 27 мая абарончыя пазіцыі 1-га батальёна падтрымліваў цалкам сфарміраваны 2-гі батальён Віленскага палка капітана Станіслава Вайткевіча, а камандаванне палком узяў на сябе палкоўнік Эдвард Адамскі. У пачатку ліпеня часткі Літоўска-Беларускага фронту пачалі наступ. Віленскі і [[86-ы пяхотны полк|Мінскі]] стралковыя палкі, якія ўтварылі [[3 Літоўска-Беларуская брыгада|3-ю Літоўска-Беларускую брыгаду]], прасунуліся да [[Слуцк|Слуцка]]. У пачатку жніўня яны прарвалі абарону бальшавіцкіх 65 і 71 стралковых палкоў і пераправіліся праз [[Лань (значэнні)|раку Лань]]. 10 жніўня [[3-я Літоўска-Беларуская брыгада|3-я Літоўска-Беларуская]] франтавая брыгада захапіла [[Слуцк]] і забяспечыла паўднёвы фланг ударнай групы, маючы на мэце выйсці на зручны перыметр для абароны лініі Бярэзіны. Пасля завяршэння наступальных аперацый Віленскі стралковы полк быў пераведзены ў рэзерв і да 22 кастрычніка быў раскватараваны ў [[Новыя Дарогі|Новых Дарогах]]. Тут была рэарганізавана [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]]. Полк разам з Мінскім стралковым палком сфармаваў [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|1 Літоўска-беларускую брыгаду]] пад камандаваннем палкоўніка [[Баляслаў Фрэй|Баляслава Фрэя]]. У канцы кастрычніка полк зноў увайшоў у бой. 31 кастрычніка яго 2-гі батальён захапіў плацдарм у [[Масцішча|Масцішчах]]. Тут Віленскія стралкі адбілі [[Контратака|контратаку]] бальшавіцкага батальёна 462 стралковага палка і працягнулі наступ. 2 лістапада была фарсіравана рака [[Бярэзіна]]. Узмацняючы наступ, разам з Мінскім і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскім стралковымі палкамі]], 13 пяхотным палком і [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13 уланскім палком]] пры падтрымцы батарэй 3-га палка палявой артылерыі яны прасунуліся да [[Лепель|Лепеля]]. 5 лістапада 1919 г. Літоўска-баларускія брыгады Польскага войска захапілі горад. Усю зіму, да красавіка 1920 года, Віленскі стралковы полк чаргаваў абарончыя пазіцыі паблізу горада. У гэты час фронт быў адносна спакойным. Полк папаўняў матэрыяльныя сродкі і праводзіў падрыхтоўку. 28 красавіка да палка далучыўся нядаўна сфарміраваны 3-ці батальён . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Вільні . === Полк падчас адступлення 1920 г. === Вясной 1920 г. літоўска-беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. На Палессі ён дасягнуў [[Дняпро|Дняпра]], а ў маі — [[Рэчыца|ракі Рэчыца]]. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Войска Польскага былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго базе былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя Галоўнакамандуючаму. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад [[Дзвіна|Дзвіны]] да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны на [[Палессе|Палессі]], а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала з [[Літва|Літвы]] . На процілеглым баку дзейнічалі войскі [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Корка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 літоўска-беларускай дывізіі]] . Пасля жорсткіх баёў Віленскі стралковы полк адышоў з [[Лепель|Лепеля]]. На наступны дзень ён вёў цяжкі бой каля [[Пышна|Пышнага]], але пад пагрозай акружэння адступіў на другую лінію абароны. Паміж 16 мая і 3 чэрвеня полк праводзіў аперацыі па затрымцы наступу ворага. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным пераходзе 1-й арміі і Рэзервовай арміі. Затым ён перайшоў у рэзерв арміі і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавіч]]. 23 чэрвеня ён абараняў пазіцыю ўздоўж ракі Чэрніца і два дні адбіваў варожыя атакі. 4 ліпеня войскі Міхаіла Тухачэўскага пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]]. Віленскі стралковы полк вёў жорсткі бой паміж азёрамі [[Мядзел (возера)|Мядзел]] і Межусол. У наступныя дні ён адступаў да [[Нёман|ракі Нёман]], дзе была зроблена спроба спыніць ворага. Пасля прарыву абарончых ліній на ўчастку вялікапольскіх 15 і 17 пяхотных дывізій полк працягваў адступаць. 24 ліпеня разам з усёй дывізіяй ён быў адрэзаны і вымушаны прарвацца. Да 12 жніўня ён змагаўся на рэках Арлянка, [[Нурэц|Нужэц]] і [[Буг]], церпячы вялікія страты. Пасля гэтага быў адпраўлены абараняць ускраіны Варшавы. === Баі палка на подступах да Варшавы === У першай палове жніўня Польская армія рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і [[Надажын (гміна)|Надажына]]. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] у ноч з 13 на 14 жніўня вяла баі з пераменным поспехам на загражоным участку. На наступны дзень на світанні Віленскі полк, узмоцнены маршавай пяхотай 19-га і 35-га пяхотных палкоў, атакаваў Радзымін. Пасля жорсткага штыкавага бою ён увайшоў у горад. Аднак бальшавіцкія [[Контратака|контратакі]] аказаліся настолькі эфектыўнымі, што ён быў вымушаны пакінуць захопленыя пазіцыі. Увечары віленскія ваяры паўтарылі атаку і разам з іншымі аддзеламі выканалі задачу -задабылі Радзымін . Да 19 жніўня Віленскі полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а затым быў адпраўлены для прыкрыцця аперацый у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] . Там 8 верасня ён правёў пераможны бой за вёску Вейкі. === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === Перамогі на рэках [[Вісла]] і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй]]. Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага змяніла кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток|Беластока]], адказваючы за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст|Брэста]] і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] да [[Уладава|Уладавы]]. 29 жніўня была разгорнута інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] . План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў сканцэнтраванне асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку Ліды. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку Баранавіч. 1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, [[2-я кавалерыйская брыгада|2-й]] і 4-й кавалерыйскімі брыгадамі сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адкінула літоўскія войскі ў раёне [[Сэйны|Сейнаў]], [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска беларуская дывізія]] спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]]. Захоп Васілішак заблакаваў шлях адступлення бальшавіцкім часткам з Гродна. З 27 верасня 1-я Літоўска-Беларуская брыгада заблакавалі шлях тром савецкім дывізіям, якія прарываліся да [[Ліда|Ліды]]. У раёне Лябёды Віленскі і Мінскі палкі значна затрымалі адступленне 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазаравіча.]] Атрымаўшы вялікія стратыу бітве пад «Крывавым Борам», яны спрыялі разгрому бальшавіцкіх войскаў флангавымі часткамі 1-й пяхотнай дывізіі Легіёнаў . Аслаблены Віленскі стралковы полк быў адпраўлены ў Ліду. Там яно і заставалася да падпісання перамір'я. === Карты бітваў палку === <gallery widths="120" heights="130" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Bitwa_berezyna_g_1920.png|link=Plik:Bitwa_berezyna_g_1920.png|alt=Bitwa pod Berezyną Górną| Бітва пад Бярэзінай Гурнай Файл:Bitwa_lepel_1920.png|link=Plik:Bitwa_lepel_1920.png|alt=Bitwa pod Leplem| Бітва пад Лепелем Файл:Bitwa_czernica_1920.png|link=Plik:Bitwa_czernica_1920.png|alt=Bitwa pod Czernicą Wielką| Бітва пад Вялікай Чэрніцай Файл:Ofensywa_4lipca1920.png|link=Plik:Ofensywa_4lipca1920.png|alt=Bitwa nad Berezyną| [[Бітва на Бярэзіне (1920)|Бітва на Бярэзіне]] Файл:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|alt=Bitwa pod Lidą| Бітва пад Лідай Файл:Bitwa_mosty_1920.png|link=Plik:Bitwa_mosty_1920.png|alt=Bitwa pod Mostami| Бітва пад Мастамі Файл:Bitwa_bransk_1920.png|link=Plik:Bitwa_bransk_1920.png|alt=Bitwa pod Brańskiem (1920)| Бітва пад Бранскам (1920 г.) Файл:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|alt=Bitwa pod Ciechanowcem| Бітва пад Цеханаўцам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_krwawybor_1920.png|link=Plik:Bitwa_krwawybor_1920.png|alt=Bitwa pod Krwawym Borem| Бітва пад Крававым Борам Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=Zajęcie Suwalszczyzny| Акупацыя Сувальшчыны Файл:B_n_Niemnem.png|link=Plik:B_n_Niemnem.png|alt=Bitwa nad Niemnem| [[Бітва на Нёмане]] Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png|alt=Bitwa o granice 1920| Бітва за межы 1920 года </gallery> === У Сярэдняй Літве === [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню - генерал Люцыян Жэлігоўскі з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] [[Файл:Święto_85_Pułku_Strzelców_Wileńskich_w_Wilnie_1928_NAC_1-W-1309.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне 85-га Віленскага стралецкага палка ў Вільні — салдаты ў поўным адзенні перад Віленскім кафедральным саборам; верасень 1928 г.]] Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі контрнаступленне з боку [[Нёман|ракі Нёман]]. Аднак любыя афіцыйныя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць неабходнасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала Люцыяна Жалігоўскага ў штаб-кватэру ў Беластоку. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не жадаюць апынуцца пад уладай Літвы або бальшавікоў.{{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Марш аддзелаў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх асновай была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] . На наступны дзень слабы супраціў літоўцаў быў зламаны. Вільня была захоплена. Адным з першых падраздзяленняў, якія ўвайшлі ў горад, быў Віленскі стралковы полк. У наступныя дні полк прасоўваўся ў напрамку Рыконтаў і 18 кастрычніка захапіў лінію Краснае-Рыконты. Да 21 лістапада 1920 г., падпісання перамір'я, ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды на перадавыя лініі абароны. Пазней полк быў пераведзены на ратацыйнае дзяжурства: адзін батальён заставаўся «ў лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні. Пасля заканчэння [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] Віленскі стралковы полк увайшоў у склад [[войска Сярэдняй Літвы]], а пасля далучэння да Польшчы — у склад Польскай арміі. 1 кастрычніка 1921 года полк атрымаў нумар '''85''' і ўвайшоў у склад [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . === Баланс дзейнасці === У баях за мяжу загінула 13 афіцэраў і 218 радавых палка. 55 афіцэраў і салдат былі ўзнагароджаны Крыжам Virtuti Militari, 56 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 265 — Крыжам Харобрых. Полк захапіў 916 палонных, а таксама, сярод іншага, 12 гармат, 73 цяжкія кулямёты і 2 лакаматывы . За ўсе ваенныя подзвігі 19 красавіка 1922 года сцяг палка быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]], а 15 жніўня полк быў перайменаваны ў 85 Віленскі полк стральцоў. === Кавалеры Крыжа Заслугі войска Сярэдняй Літвы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Салдаты палка ўзнагароджаны Крыжам Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі {{Sfn|Waligóra|1928b}} |- | Кадэт Ян Адамэк | Старшы сяржант Ваўжын Адамчык | Капітан Браніслаў Бальцэвіч |- | Сяржант Казімір Бісігірскі | Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі]] | Лейтэнант Густаў Будрэвіч |- | Лейтэнант Ян Данюшэвіч | стралок Ян Фік | стралок Ян Гурал |- | Лейтэнант Ян Янікоўскі | Лейтэнант Ян Янішэўскі | Сяржант Хілары Янкоўскі |- | Хар. Канстанцін Юркевіч | Сяржант Медарт Юшкевіч | Лейтэнант Юзэф Кепінскі |- | Лейтэнант Станіслаў Кіяк | Паручнік Вацлаў Каталоўскі | Хар. Войцех Красадомскі |- | Сяржант Уладзіслаў Крук | Капітан Аляксандр Кульчынскі | Старшы стралок Эдмунд Куроўскі |- | Капрал Аляксандр Макоўскі | стралок Юзэф Маслоха | стралок Ян Міхальскі |- | Капітан Альфонс Міхновіч | Сяржант Яўгеніюш Наўроцкі | Капрал Уладзіслаў Нога |- | Капітан Фелікс Оскерка | Паручнік Уладзіслаў Ажэхоўскі | Паручнік Станіслаў Арлоўскі |- | Лейтэнант Антоні Атрэмбскі | Сяржант Уладзіслаў Астроўскі | Лейтэнант Пётр Парфяновіч |- | Лейтэнант Януарый Пастушэнка | Лейтэнант Ян Наперскі | Хор. Генрык Паўліцкі |- | Сяржант Браніслаў Пупінік | Сяржант Юзэф Пёрка | Капітан Леон Рапшэвіч |- | Кадэт Міхал Рыбікоўскі | Капрал Антоні Руткоўскі | Сяржант Юзэф Сенчэк |- | Сяржант Баляслаў Скварка | Капітан Уладзіслаў Сакалоўскі | Старшы сяржант Браніслаў Станкевіч |- | Сяржант Уладзіслаў Сова | Старшы стралок Міхал Сянкевіч | Паручнік Вацлаў Тжэтжэвінскі |- | Кадэт Мечыслаў Тэадорчык | Капрал Адам Тубелевіч | Паручнік Баляслаў Валігора |- | Сяржант Ігнацы Васілеўскі | Сяржант Юзэф Вандольскі | Лейтэнант Захарыяш Вежбіцкі |- | стралок Юзэф Вітынскі | Паручнік Тадэвуш Закшэньскі | |} == Полк у мірны час == [[Файл:JerzyRossowski_NowaWilejka1.jpg|міні|240x240пкс|85-ы Віленскі стралковы полк, 1935 г., Нова-Вілейка, вяртанне з манеўраў]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 85-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў акрузе корпуса № III у Новай Вілейцы каля Вільні ў складзе [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . З 1930 года 85-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў . ;: Камандзіры палкоў * Палкоўнік Уладзімір Скшышэўскі (12 снежня 1918 — 19 красавіка 1919) * Палкоўнік Стэфан Янкоўскі (19 красавіка — 24 мая 1919 г.) * Палкоўнік Уладзіслаў Азевіч (24 мая – 3 чэрвеня 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (3 чэрвеня — 7 ліпеня 1919) * Палкоўнік Эдвард Адамскі (7 ліпеня – 4 лістапада 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (4.11.1919 — 9.10.1920) * Падпалкоўнік Ежы Ваўковіцкі (9 кастрычніка 1920 г. — 1 сакавіка 1921 г.) * Падпалкоўнік Уладзімір Максімавіч-Рачынскі (10 – 27 чэрвеня 1921 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Эўгеніюш Гадзееўскі (23 снежня 1921 – 1922 гг.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (да 10 лістапада 1922 г. → камандаванне ўмацаванага лагера «Віленскі» ) * Падпалкоўнік Мікалай Кастэцкі (з 10 лістапада 1922 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Лявіцкі (1932) * Падпалкоўнік пяхоты Эдвард Корвін-Касакоўскі (12 красавіка 1934 — 3 жніўня 1935 → камендант плошчы Модлін) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Літынскі (3 жніўня 1935 г. — 18 кастрычніка 1937 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Пётр Парфяновіч (пасля 23 кастрычніка 1937 г. — 28 студзеня 1938 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Крук-Смігла (28 студзеня 1938 — 20 верасня 1939) == Бібліяграфія == * Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych [online] [dostęp 2016-10-10] . * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919–1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010. * Tadeusz Kutrzeba: Bitwa nad Niemnem (wrzesień–październik 1920 roku). Warszawa: Wojskowy Instytut Wydawniczy. Napoleon V (reprint), 1926. ISBN 978-83-7889-669-2. * KarolK. Firich KarolK., StanisławS. Krzysik StanisławS., TadeuszT. Kutrzeba TadeuszT., StanisławS. Müller StanisławS., JózefJ. Wiatr JózefJ., Almanach oficerski na rok 1923/24, t. 2, Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923 . * ZdzisławZ. Jagiełło ZdzisławZ., Piechota Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa: Bellona, 2007, ISBN 978-83-11-10206-4 . * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920–1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918–1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 85 pułk Strzelców Wileńskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, zeszyt 88. ISBN 83-88773-53-4. * Hubert Modrawski: Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009. ISBN 978-83-245-8844-2. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny "W" i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * KazimierzK. Satora KazimierzK., Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990, ISBN 83-211-1104-1 . * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Pantera Books, 2007. ISBN 83-204-3299-5. * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Historia Polski Ordery i odznaczenia Odznaka 85 Pułku Strzelców Wileńskich, t. 49, Warszawa: De Agostini, 2005 . * Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 1: Dokumenty 1-16 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-64-8. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0hl67aivad4fbhm0lnstkz4ptyb5sm5 5120338 5120290 2026-04-03T09:00:24Z M.L.Bot 261 5120338 wikitext text/x-wiki [[Файл:85pp.png|міні|знак 85 палка пяхоты "Віленскіх стралкоў"]] '''85-ы Віленскі стралковы полк''' (85 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]] . Полк быў сфарміраваны ў снежні 1918 года як Віленскі стралковы полк. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1919–1920 гадоў з бальшавікамі]] ён уваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ён удзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім|Слоніма]] і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] ён вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін|Радзыміна]], захапіўшы горад. У [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] ў складзе манеўранай групы ён удзельнічаў у пераправе праз Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды, дзе разам з Менскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў 3-й Савецкай арміі. 8–15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«бунце» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]].<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 28-29.}}</ref> У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Падвіленскай Новай Вілейцы ў складзе [[19 дывізія пяхота (II РП)|19-й пяхотнай дывізіі]]. Свята палка адзначалася 15 жніўня, у гадавіну двухдзённай бітвы палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] ў хадзе [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]]. == Полк у баях за межы == === Віленская самаабарона === Пад нямецкай акупацыяй у абстаноўцы абвяшчэнняў Літвы, БНР і РСФСР група афіцэраў на чале з капітанам [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіславам Бабяцінскім]] другой палове 1918 г. стварыла на [[Віленскі край|Віленшчыне]] прапольскую падпольную ваенную арганізацыю з мясцовай шляхты і жыхароў. Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, арганізацыя была ўключана ў склад [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскіх і Беларускіх сіл самаабароны]]. У Вільні быў сфарміраваны трохбатальённы полк, які разам з падобным падраздзяленнем з Ліды ўтварыў брыгаду самаабароны. Яе задачай было захапіць Вільню<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928b, s. 9-10.}}</ref>. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|камандзіры Віленскага палка сталкоў 1919 г.]] Аперацыі пачаліся 1 студзеня. Аднак да 4 студзеня дрэнна ўзброеныя палякі пад ціскам бальшавіцкага 146-га стралковага палка былі вымушаныя адступіць з горада. Большасць з іх была раззброена немцамі і перавезена ў [[Лапы (Польшча)|Лапы]]. Тут ужо фарміравалася [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] . Кожны з яе шасці запланаваных пяхотных палкоў павінен быў быць названы ў гонар аднаго з рэгіёнаў у гэтым краі<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 3-4}}</ref>. 17 снежня 1918 года пачалося фарміраванне Віленскага палка стральцоў, а 19 снежня быў выдадзены першы штодзённы загад палку. На пачатку студзеня 1919 г. былі сфарміраваны 1 батальён маёра Бабяцінскага і частка 2 батальёна. === Полк у баях за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === [[Файл:85pstrz.png|міні|баявы шлях віленскіх стральцоў 1918-1920]] У лютым 1919 года ўжо арганізаваны 1-ы батальён быў перакінуты на фронт на раку Залівянку. Разам з іншымі падраздзяленнямі ДЛБ яго задачай было спыніць бальшавіцкія падраздзяленні і не дапусціцкаб чырвоныя занялі тэрыторыі, пакінутыя нямецкімі [[Обер-Ост|войскамі Обер-Ост]]. Віленскі батальён заняў участак лініі ракі [[Зэльвянка]], ад вёскі Кашэлі да Ружан, усталяваўшы сувязь злева з 1-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага палка]], а справа з падраздзяленнямі капітана [[Уладыслаў Дамброўскі (1891–1927)|Уладзіслава Дамброўскага]] . Фарміраванне батальёна было наступным: штаб батальёна, 2-я рота і кулямётная рота з цэнтрам у Ружанах, 1-я рота з узводамі ў Кошэле і Паўлавічах, 3-я рота ў [[Заполле (Пінскі раён)|Заполлі]] і Востраве, а 4-я рота прасунулася да [[Косава (горад)|Косава]]. Баі адбыліся ў канцы лютага. Батальён змагаўся з 3-й брыгадай бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіі . Войскам беларуска-літоўскай брыгады і палякам ўдалося адкінуць ворага за [[Шчара|Шчару]] і захапіць [[Слонім]]. Тут яны перайшлі да [[Абарона|абароны]] і заставаліся ў абароне на працягу ўсяго [[Сакавік|сакавіка]]. 16 красавіка на світанні батальён, дзейнічаючы ў складзе групы палкоўніка [[Аляксандр Барушчак|Аляксандра Барушчака]], пачаў наступ, а праз два дні захапіў Скварчыцы і Малаховіцы. На наступны дзень вораг пачаў адступленне. Праз слабы супраціў абаронцаў, батальён маёра Бабяцінскага лёгка захапіў [[Баранавічы]]. За свае дзеянні на полі бою ён атрымаў мянушку «Жалезны»<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 4.}}</ref>. Пасля захопу Баранавічаў батальён перамясціўся на «лінію старых нямецкіх акопаў» і 24 красавіка арганізаваў абарону ў раёне [[Вялікае Гарадзішча|Вялікага Гарадзішча]]. Там ён біўся супраць Чырвонай Арміі да канца чэрвеня. З 27 мая абарончыя пазіцыі 1-га батальёна падтрымліваў цалкам сфарміраваны 2-гі батальён Віленскага палка капітана Станіслава Вайткевіча, а камандаванне палком узяў на сябе палкоўнік Эдвард Адамскі.<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928b, s. 13-14.}}</ref> [[Файл:1 komp. Wileńskiego p. Strzelców w marszu na Słuck 1919.jpg|міні|першая рота Віленскага палка ў маршы на Слуцк 1919 г.]] У пачатку ліпеня часткі Літоўска-Беларускага фронту пачалі наступ. Віленскі і [[86-ы пяхотны полк|Мінскі]] стралковыя палкі, якія ўтварылі [[3 Літоўска-Беларуская брыгада|3-ю Літоўска-Беларускую брыгаду]], прасунуліся да [[Слуцк|Слуцка]]. У пачатку жніўня яны прарвалі абарону бальшавіцкіх 65 і 71 стралковых палкоў і пераправіліся праз [[Лань (значэнні)|раку Лань]]. 10 жніўня [[3-я Літоўска-Беларуская брыгада|3-я Літоўска-Беларуская]] франтавая брыгада захапіла [[Слуцк]] і забяспечыла паўднёвы фланг ударнай групы, маючы на мэце выйсці на зручны перыметр для абароны лініі Бярэзіны. [[Файл:Pluton 2-ej kompanii Wileńskiego Pułku Strzelców; 1919.jpg|міні|узвод другой роты віленскіх стралкоў. жнівень 1920]] [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|польскі наступ на беларускім фронце другая палова 1919 г. ]] Пасля завяршэння наступальных аперацый Віленскі стралковы полк быў пераведзены ў рэзерв і да 22 кастрычніка быў раскватараваны ў [[Новыя Дарогі|Новых Дарогах]]. Тут была рэарганізавана [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]]. Полк разам з Мінскім стралковым палком сфармаваў [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|1 Літоўска-беларускую брыгаду]] пад камандаваннем палкоўніка [[Баляслаў Фрэй|Баляслава Фрэя]]. [[Файл:85 pp - 2-ga kompania km w Leplu.jpg|міні|другая рота цяжкіх куляметаў 85 пп у [[Лепель|Лепелі]].1919. у цэтнры капітан [[Юзэф Дамброўскі (капітан)|Юзаф Дамброўскі]] ]] У канцы кастрычніка полк зноў увайшоў у бой. 31 кастрычніка яго 2-гі батальён захапіў плацдарм у [[Масцішча|Масцішчах]]. Тут Віленскія стралкі адбілі [[Контратака|контратаку]] бальшавіцкага батальёна 462 стралковага палка і працягнулі наступ. 2 лістапада была фарсіравана рака [[Бярэзіна]]. Узмацняючы наступ, разам з Мінскім і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскім стралковымі палкамі]], 13 пяхотным палком і [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13 уланскім палком]] пры падтрымцы батарэй 3-га палка палявой артылерыі яны прасунуліся да [[Лепель|Лепеля]]. 5 лістапада 1919 г. Літоўска-баларускія брыгады Польскага войска захапілі горад. Усю зіму, да красавіка 1920 года, Віленскі стралковы полк чаргаваў абарончыя пазіцыі паблізу горада. У гэты час фронт быў адносна спакойным. Полк папаўняў матэрыяльныя сродкі і праводзіў падрыхтоўку. 28 красавіка да палка далучыўся нядаўна сфарміраваны 3-ці батальён . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Вільні . === Полк падчас адступлення 1920 г. === [[Файл:Dowództwo placu w Leplu.jpg|міні|Камандаванне пляцам у Лепелі зіма 1919-1920]] Вясной 1920 г. літоўска-беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. На Палессі ён дасягнуў [[Дняпро|Дняпра]], а ў маі — [[Рэчыца|ракі Рэчыца]]. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Войска Польскага былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго базе былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя Галоўнакамандуючаму. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад [[Дзвіна|Дзвіны]] да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны на [[Палессе|Палессі]], а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала з [[Літва|Літвы]] . На процілеглым баку дзейнічалі войскі [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Корка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 літоўска-беларускай дывізіі]] . Пасля жорсткіх баёў Віленскі стралковы полк адышоў з [[Лепель|Лепеля]]. На наступны дзень ён вёў цяжкі бой каля [[Пышна|Пышнага]], але пад пагрозай акружэння адступіў на другую лінію абароны. Паміж 16 мая і 3 чэрвеня полк праводзіў аперацыі па затрымцы наступу ворага. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным пераходзе 1-й арміі і Рэзервовай арміі. Затым ён перайшоў у рэзерв арміі і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавіч]]. 23 чэрвеня ён абараняў пазіцыю ўздоўж ракі Чэрніца і два дні адбіваў варожыя атакі. [[Файл:Bitwa czernica 1920.png|міні|Бітва пад Вялікай Чэрніцай і ля Мядзеля. чэрвень-ліпень 1920.]] 4 ліпеня войскі Міхаіла Тухачэўскага пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]]. Віленскі стралковы полк вёў жорсткі бой паміж азёрамі [[Мядзел (возера)|Мядзел]] і Межусол. У наступныя дні ён адступаў да [[Нёман|ракі Нёман]], дзе была зроблена спроба спыніць ворага. Пасля прарыву абарончых ліній на ўчастку вялікапольскіх 15 і 17 пяхотных дывізій полк працягваў адступаць. 24 ліпеня разам з усёй дывізіяй ён быў адрэзаны і вымушаны прарвацца. Да 12 жніўня ён змагаўся на рэках Арлянка, [[Нурэц|Нужэц]] і [[Буг]], церпячы вялікія страты. Пасля гэтага быў адпраўлены абараняць ускраіны Варшавы. === Баі палка на подступах да Варшавы === У першай палове жніўня Польская армія рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і [[Надажын (гміна)|Надажына]]. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] у ноч з 13 на 14 жніўня вяла баі з пераменным поспехам на загражоным участку. На наступны дзень на світанні Віленскі полк, узмоцнены маршавай пяхотай 19-га і 35-га пяхотных палкоў, атакаваў Радзымін. Пасля жорсткага штыкавага бою ён увайшоў у горад. Аднак бальшавіцкія [[Контратака|контратакі]] аказаліся настолькі эфектыўнымі, што ён быў вымушаны пакінуць захопленыя пазіцыі. Увечары віленскія ваяры паўтарылі атаку і разам з іншымі аддзеламі выканалі задачу -задабылі Радзымін. Да 19 жніўня Віленскі полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а затым быў адпраўлены для прыкрыцця аперацый у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Там 8 верасня ён правёў пераможны бой за вёску Вейкі<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 6.}}</ref>. === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === [[Файл:Przegląd Wileńskiego Pułku Strzelców pod Lidą - Marszalek Józef Piłsudski.jpg|міні|Ю.Пілскудскі праводзіць аказванне палка Віленскіх стралкоў у палях пад Лідай. жнівень 1920.]] Перамогі на рэках [[Вісла]] і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй]]. Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага змяніла кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток|Беластока]], адказваючы за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст|Брэста]] і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] да [[Уладава|Уладавы]]. 29 жніўня была разгорнута інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] . План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў сканцэнтраванне асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку Ліды. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку Баранавічаў. [[Файл:Bitwa krwawybor 1920.png|міні|бітва ў Крывавым бары 1920]] 1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, [[2-я кавалерыйская брыгада|2-й]] і 4-й кавалерыйскімі брыгадамі сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адкінула літоўскія войскі ў раёне [[Сэйны|Сейнаў]], [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска беларуская дывізія]] спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]]. Захоп Васілішак заблакаваў шлях адступлення бальшавіцкім часткам з Гродна. З 27 верасня 1-я Літоўска-Беларуская брыгада заблакавалі шлях тром савецкім дывізіям, якія прарываліся да [[Ліда|Ліды]]. У раёне Лябёды Віленскі і Мінскі палкі значна затрымалі адступленне 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазаравіча.]] Атрымаўшы вялікія стратыу бітве пад «Крывавым Борам», яны спрыялі разгрому бальшавіцкіх войскаў флангавымі часткамі 1-й пяхотнай дывізіі Легіёнаў . Аслаблены Віленскі стралковы полк быў адпраўлены ў Ліду. Там яно і заставалася да падпісання перамір'я<ref>{{Кніга|загаловак=Modrawski 2009, s. 326–327.}}</ref>. === Карты бітваў палку === <gallery widths="120" heights="130" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Bitwa_berezyna_g_1920.png|link=Plik:Bitwa_berezyna_g_1920.png|alt=Bitwa pod Berezyną Górną| Бітва пад Бярэзінай Гурнай Файл:Bitwa_lepel_1920.png|link=Plik:Bitwa_lepel_1920.png|alt=Bitwa pod Leplem| Бітва пад Лепелем Файл:Bitwa_czernica_1920.png|link=Plik:Bitwa_czernica_1920.png|alt=Bitwa pod Czernicą Wielką| Бітва пад Вялікай Чэрніцай Файл:Ofensywa_4lipca1920.png|link=Plik:Ofensywa_4lipca1920.png|alt=Bitwa nad Berezyną| [[Бітва на Бярэзіне (1920)|Бітва на Бярэзіне]] Файл:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|alt=Bitwa pod Lidą| Бітва пад Лідай Файл:Bitwa_mosty_1920.png|link=Plik:Bitwa_mosty_1920.png|alt=Bitwa pod Mostami| Бітва пад Мастамі Файл:Bitwa_bransk_1920.png|link=Plik:Bitwa_bransk_1920.png|alt=Bitwa pod Brańskiem (1920)| Бітва пад Бранскам (1920 г.) Файл:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|alt=Bitwa pod Ciechanowcem| Бітва пад Цеханаўцам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_krwawybor_1920.png|link=Plik:Bitwa_krwawybor_1920.png|alt=Bitwa pod Krwawym Borem| Бітва пад Крававым Борам Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=Zajęcie Suwalszczyzny| Акупацыя Сувальшчыны Файл:B_n_Niemnem.png|link=Plik:B_n_Niemnem.png|alt=Bitwa nad Niemnem| [[Бітва на Нёмане]] Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png|alt=Bitwa o granice 1920| Бітва за межы 1920 года </gallery> === У Сярэдняй Літве === [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню - генерал Люцыян Жэлігоўскі з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] [[Файл:Święto_85_Pułku_Strzelców_Wileńskich_w_Wilnie_1928_NAC_1-W-1309.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне 85-га Віленскага стралецкага палка ў Вільні — салдаты ў поўным адзенні перад Віленскім кафедральным саборам; верасень 1928 г.]] Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі контрнаступленне з боку [[Нёман|ракі Нёман]]. Аднак любыя афіцыйныя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць неабходнасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала Люцыяна Жалігоўскага ў штаб-кватэру ў Беластоку. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не жадаюць апынуцца пад уладай Літвы або бальшавікоў<ref>{{Кніга|загаловак=Łach 2014, s. 94.}}</ref>.{{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Марш аддзелаў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх асновай была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] . На наступны дзень слабы супраціў літоўцаў быў зламаны. Вільня была захоплена. Адным з першых падраздзяленняў, якія ўвайшлі ў горад, быў Віленскі стралковы полк. У наступныя дні полк прасоўваўся ў напрамку Рыконтаў і 18 кастрычніка захапіў лінію Краснае-Рыконты. Да 21 лістапада 1920 г., падпісання перамір'я, ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды на перадавыя лініі абароны. Пазней полк быў пераведзены на ратацыйнае дзяжурства: адзін батальён заставаўся «ў лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 7-8}}</ref>. Пасля заканчэння [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] Віленскі стралковы полк увайшоў у склад [[войска Сярэдняй Літвы]], а пасля далучэння да Польшчы — у склад Польскай арміі. 1 кастрычніка 1921 года полк атрымаў нумар '''85''' і ўвайшоў у склад [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . === Баланс дзейнасці === У баях за мяжу загінула 13 афіцэраў і 218 радавых палка. 55 афіцэраў і салдат былі ўзнагароджаны Крыжам Virtuti Militari, 56 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 265 — Крыжам Харобрых. Полк захапіў 916 палонных, а таксама, сярод іншага, 12 гармат, 73 цяжкія кулямёты і 2 лакаматывы<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 8.}}</ref>. За ўсе ваенныя подзвігі 19 красавіка 1922 года сцяг палка быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]], а 15 жніўня полк быў перайменаваны ў 85 Віленскі полк стральцоў<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 31-35.}}</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="3" |Жаўнеры палка адзначаныя Сярэбраным крыжам Вайсковага Ордэну Virtuti Militari за вайну 1918–1920<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 34-35.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Dz. Pers. MSWojsk., Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 108-109.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Dz. U. z 1919 r. Nr 67, poz. 409}}</ref> |- |пар. Петр Аленцыновіч nr 8047 |кпт. Браніслаў Бальцэвіч nr 3350 |маер [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] |- |узв. Ян Баркоўскі |ппар. Вацлаў Булхароўскі nr 4097 |пхар. Стэфан Булаўскі nr 4907 |- |ппар. Алаіз Буткевіч |ст. страл. Каоаль Чаплінскі nr 2621 |слаўнай памяці (с.п.) [[Юзэф Дамброўскі (капітан)|кпт. Юзаф Дамброўскі]] nr 4916 |- |узв. Сеаярын Дароўскі |с.п. старал. Браніслаў Даноўскі nr 8049 |кпр. Юзаф Дакурна nr 4101 |- |с.п. кпт. Рычард Запольскі Доўнар |ст. страл. Mіхал Дамашэвіч nr 4073 |шэр. Нікадзім Гінтоўт - Дзеялтоўскі |- |капрал Аляксандр Гронд |ст. страл. Ян Яцкевіч |ппар. Ян Янікоўскі nr 4069 |- |ст. страл. Гілары Янкоўскі nr 4050 |пдхар. Канстанцін Юркевіч nr 4908 |серж. Казімір Кавалак |- |кпр. Уладзіслаў Клімовіч nr 3591 |капр. Браніслаў Крукоўскі nr 4285 |серж. Генрык Камароўскі nr 4167 |- |серж. Антон Кавальчык nr 4909 |серж. Аляксандр Кунца |кпр. Адам Кітоўскі nr 4163 |- |с.п. ппхар. Уладзіслаў Ляховіч nr 8055 |падхар. Аляксандр Лікшо nr 4041 |пар. Бенэдыкт Матарэвіч |- |кпр. Канстанцін Масевіч |узв. Вацлаў Міхалевіч nr 4180 |кпр. Антон Мікуліч |- |узв. Эўгеніюш Наўроцкі nr 4176 |узв. Уладзіслаў Акрэя (Okrzeja) |кпр. Яўген Асінскі nr 4111 |- |узв. Уладзіслаў Асінскі nr 4076 |пар. Уладзіслаў Арэхоўскі |[[Станіслаў Азевіч|кпт. Станіслаў Азевіч]] nr 4150 |- |узв. Bronisław Pupinik nr 4254 |ппар. [[Пётр Парфяновіч (падпалкоўнік)|Пётр Парфяновіч]] nr 4044 |кпр. Ян Пятрашка |- |узв. Рафал Пятроўскі |ппхар. Міхал Рыбікоўскі nr 4906 |кпт. Леон Рабшэвіч |- |узв. Станіслаў Серафіньскі nr 3587 |пдахар. Уладзіслаў Слованеўскі nr 8063 |пар. Васіль Сабалеў nr 4072 |- |ппар. Станіслаў Сынось nr 4110 |пар. Станіслаў Шэмет Палачынскі nr 4917 |кпт. Вітальд Шчарбіцкі nr 3752 |- |кпр. Станіслаў Сысс |узв. Шчэпан Слянзак (Ślązak) nr 4075 |серж. [[Браніслаў Станкевіч]] nr 4090 |- |пар. Вітальд Трубіцкі nr 4161 |пар. Ян Венгрын nr 4188 |вахм. Павел Залескі |- |с.п. сярж. Стэфан Затонь nr 8067 |узв. Фелікс Завіша nr 4127 | |} === Кавалеры Крыжа Заслугі войска Сярэдняй Літвы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Салдаты палка ўзнагароджаны Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы |- | Кадэт Ян Адамэк | Старшы сяржант Ваўжын Адамчык | Капітан Браніслаў Бальцэвіч |- | Сяржант Казімір Бісігірскі | Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі]] | Лейтэнант Густаў Будрэвіч |- | Лейтэнант Ян Данюшэвіч | стралок Ян Фік | стралок Ян Гурал |- | Лейтэнант Ян Янікоўскі | Лейтэнант Ян Янішэўскі | Сяржант Хілары Янкоўскі |- | Хар. Канстанцін Юркевіч | Сяржант Медарт Юшкевіч | Лейтэнант Юзэф Кепінскі |- | Лейтэнант Станіслаў Кіяк | Паручнік Вацлаў Каталоўскі | Хар. Войцех Красадомскі |- | Сяржант Уладзіслаў Крук | Капітан Аляксандр Кульчынскі | Старшы стралок Эдмунд Куроўскі |- | Капрал Аляксандр Макоўскі | стралок Юзэф Маслоха | стралок Ян Міхальскі |- | Капітан Альфонс Міхновіч | Сяржант Яўгеніюш Наўроцкі | Капрал Уладзіслаў Нога |- | Капітан Фелікс Оскерка | Паручнік Уладзіслаў Ажэхоўскі | Паручнік Станіслаў Арлоўскі |- | Лейтэнант Антоні Атрэмбскі | Сяржант Уладзіслаў Астроўскі | Лейтэнант Пётр Парфяновіч |- | Лейтэнант Януарый Пастушэнка | Лейтэнант Ян Наперскі | Хор. Генрык Паўліцкі |- | Сяржант Браніслаў Пупінік | Сяржант Юзэф Пёрка | Капітан Леон Рапшэвіч |- | Кадэт Міхал Рыбікоўскі | Капрал Антоні Руткоўскі | Сяржант Юзэф Сенчэк |- | Сяржант Баляслаў Скварка | Капітан Уладзіслаў Сакалоўскі | Старшы сяржант Браніслаў Станкевіч |- | Сяржант Уладзіслаў Сова | Старшы стралок Міхал Сянкевіч | Паручнік Вацлаў Тжэтжэвінскі |- | Кадэт Мечыслаў Тэадорчык | Капрал Адам Тубелевіч | Паручнік Баляслаў Валігора |- | Сяржант Ігнацы Васілеўскі | Сяржант Юзэф Вандольскі | Лейтэнант Захарыяш Вежбіцкі |- | стралок Юзэф Вітынскі | Паручнік Тадэвуш Закшэньскі | |} == Полк у мірны час == [[Файл:JerzyRossowski_NowaWilejka1.jpg|міні|240x240пкс|85-ы Віленскі стралковы полк, 1935 г., Нова-Вілейка, вяртанне з манеўраў]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 85-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў акрузе корпуса № III у Новай Вілейцы каля Вільні ў складзе [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . З 1930 года 85-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў . == 85 пп у верасневай кампаніі == === мабілізацыя баявыя дзеянні === Падчас мабілізацыі па трывозе ў Чырвонай групе ў гарнізоне Нова-Вілейка 85-ы пяхотны полк мабілізаваў: 85-ы пяхотны полк знаходзіўся ў вайсковай арганізацыі і на вайсковым дзяжурстве, з А+18 па А+36, Рота дапамогі № 132. У першай хвалі агульнай мабілізацыі былі мабілізаваны наступныя: Спецыяльны маршавы батальён № 5, Спецыяльны маршавы батальён № 6 быў мабілізаваны з прафесійных кадравых аб'яднанняў 86-га пяхотнага палка ў складзе 85-га пяхотнага палка, Маршавае ўзмацненне роты № 32 кулямётнай і дапаможнай зброі. Спецыяльныя маршавыя батальёны першапачаткова меркавалася ўвайсці ў склад умацаванага раёна «Вільнюс». Загадам начальніка Генеральнага штаба спецыяльныя маршавыя батальёны № 5 і № 6 былі перафарміраваны ў 2-і і 3-і батальёны 206-га рэзервовага пяхотнага палка 35-й рэзервовай пяхотнай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Rybka i Stepan 2010 ↓, s. CXXXVIII-CXL.}}</ref>. З рэшткаў мабілізаваных маршавых батальёнаў спецыяльнага прызначэння № 5 і 6, якія не ўвайшлі ў склад 206-га рэзервовага пяхотнага палка, г.зн. са стралковых і кулямётных рот, былі сфарміраваны імправізаваныя 2-гі і 3-ці батальёны 2-га пяхотнага палка ўмацаванага раёна «Гродзенскі»<ref>{{Кніга|загаловак=Wesołowski (red.) i 1/2018, s. 39-44.}}</ref>. '''У бітве пад Пётркавам Трыбунальскім''' У адпаведнасці з загадам галоўнакамандуючага аб сканцэнтраванні паўночнай групы арміі «Прусы» паміж Пётркавам Трыбунальскім і Тамашавам Мазавецкім, раніцай 1 верасня 85-ы полк (без 3-га батальёна) пачаў свой марш па маршруце Яцохаў, Пшчонаў, Ежуў і Воля-Локатава, дасягнуўшы яго 2 верасня да поўдня. Пасля адпачынку ў ноч з 2 на 3 верасня ён дасягнуў Уязда, дзе разгарнуўся, забяспечваючы прыкрыццё астатняй часткі дывізіі. Ён быў атакаваны нямецкай авіяцыяй. У ноч з 3 на 4 верасня ён рушыў па маршруце Уязд, Воўбож і Машчэніца, заняўшы пазіцыі прыкладна ў 10 км на поўнач ад Пётркава Трыбунальскага. 4 верасня 85-ы полк арганізаваў абарону на паўднёвым краі лесу, які прасціраўся паміж Пётркувам Трыбунальскім і Машчэніцай. I/85-ы пяхотны полк, узмоцнены чатырма супрацьтанкавымі гарматамі, арганізаваў абарону на дарозе Пётркув Трыбунальскі–Машчэніца. II/85-ы пяхотны полк, узмоцнены пяццю супрацьтанкавымі гарматамі і ўзводам пяхотнай артылерыі, заняў абарончыя пазіцыі на чыгуначнай лініі Пётркув Трыбульскі–Калушкі. Разведвальная рота забяспечвала прыкрыццё на захад ад пазіцыі I/85-га пяхотнага палка. Зыходзячы з новага загаду камандуючага Прускай арміі, камандзір 19-й пяхотнай дывізіі перагрупаваў 85-ы пяхотны полк у другі эшалон абароны дывізіі, тым самым расцягнуўшы II/85-ы пяхотны полк на фронце шырынёй 4 кіламетры. За ім ён згрупаваў батальён і палкавыя падраздзяленні I/85-га пяхотнага палка разам з I/19-й пяхотнай дывізіяй. Прыбыўшы толькі раніцай 5 верасня пасля фарсіраванага маршу ў раён размяшчэння палка, III/85-ы пяхотны полк заняў абарону на дарозе Пётркуф-Трыбунальскі–Вольбуж і на дарозе на Машчэніцу. 8-я стралковая рота з узводам цяжкіх кулямётаў была разгорнута ў першым эшалоне на фронце 1,2 кіламетра. З-за няправільнай пабудовы палка да будучай бітвы камандуючым арміяй «Прусы» генерал-маёрам С. Дэмбай-Бернацкім і камандзірам 19-й пяхотнай дывізіі брыгадным генералам Я. Квацішэўскім полк апынуўся ў складаным становішчы перад першай атакай нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі. Недастаткова ўзмоцнены цяжкім узбраеннем, распылены, па-за сувяззю з суседзямі і з адкрытымі флангамі. Пазіцыі палка 4 і 5 верасня сталі аб'ектам нямецкіх авіяцыйных нападаў. 5 верасня а 12:00, а 10:00 пры моцнай артылерыйскай падтрымцы і авіяўдарах нямецкая 1-я бранятанкавая дывізія атакавала 86-ы пяхотны полк, які абараняўся ў першым эшалоне дывізіі. А 17:00 абарона 86-га пяхотнага палка была канчаткова прарвана. Каля 17:00 нямецкія танкі і матарызаваная пяхотная артылерыя атакавалі пазіцыі ўзмоцненай 8-й стралковай роты, якая нейтралізавала і знерухавіла каля 12 нямецкіх танкаў і спыніла наступ на шляху да Вольбужа. Нямецкія часткі абышлі 8-ю роту з флангаў, і 7-я рота ўмяшалася, пашырыўшы абарону 8-й роты. Пасля 19:00 III/85-ы пяхотны полк пачаў адыход да Вольбужа. Пакуль батальён ліквідаваў свае абарончыя пазіцыі, камандзір палка загадаў падарваць склады боепрыпасаў у Мешча, што выклікала замяшанне. Пасля гэтага з'явіліся танкі, якія стралялі па палаючых стогах сена. У выніку 7-я і 9-я роты былі раскіданыя. Каля 17:00 падчас абеду нямецкая атака групы з 40 танкаў і матарызаванай пяхоты з 1-й бранятанкавай дывізіі была накіравана на палкавыя часці і частку II/85-га батальёна. З невялікімі стратамі нямецкая атака была адбітая. Пазіцыі I/85-га пяхотнага палка былі забяспечаны групай супрацьтанкавых мін, і завязаўся абарончы бой, у выніку якога некалькі танкаў былі выведзены з ладу. I і II батальёны заставаліся на сваіх абарончых пазіцыях. Нямецкія танкі ў вячэрнія і начныя гадзіны прарвалі праломы ў абароне 19-й пяхотнай дывізіі і на стыку з Лодзінскай арміяй, дасягнуўшы тылу 85-й пяхотнай дывізіі. Па загаду падпалкоўніка Крука-Шміглі I і II батальёны павінны былі сканцэнтравацца каля дарогі Пётркуф-Трыбунальскі — Машчэніца. Пасля знішчэння сваіх эшалонаў з забеспячэннем падраздзяленні пачалі прабівацца да горада Кола, дзе было загадана сканцэнтравацца 19-й пяхотнай дывізіі. Пасля адпраўлення прыблізна ў 1:00 ночы 6 верасня батальёны і палкавыя падраздзяленні расфармаваліся падчас маршу праз лясы. З гэтага моманту батальёны дзейнічалі асобна<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 16-20.}}</ref>. '''Батальён I/85 пп''' Рухаючыся на паўднёвы ўсход праз лясы, ён страціў сувязь з астатнімі часткамі палка і з камандзірам батальёна. Капітан А. Паўлоўскі прыступіў да выканання сваіх абавязкаў. Раніцай 6 верасня батальён быў атакаваны нямецкай авіяцыяй, а пасля абеду ён фарсіраваў раку Піліцу. Батальён працягнуў свой марш уздоўж паўночнага берага Піліцы праз лясы ў напрамку Інаўлодзі. Увечары 7 верасня 1-ы батальён быў расфармаваны каля Студзяны, а 2-я і 3-я роты страцілі сувязь з астатнімі часткамі батальёна. Абедзве стралковыя роты пад сумесным камандаваннем лейтэнанта Ф. Сенкевіча выйшлі з раёна Джэвіцы на дарогу на [[Радам]] і аднавілі свой марш у напрамку Радама. У ноч з 7 на 8 верасня роты былі расфармаваны; 3-я рота была яшчэ больш распылена. 2-я рота, губляючы салдат на маршы, дасягнула ваколіц Радама, які быў заняты нямецкімі войскамі, пасля абеду 8 верасня. Нямецкія часткі таксама разагналі 2-ю роту. Капітан Паўлоўскі разам з астатнімі ротамі і тымі, хто выжыў з 19-га палка лёгкай артылерыі, перасек мост у Мацеёвіцах 10 верасня. Далейшы лёс гэтай групы невядомы.[55] Паводле вынікаў расследавання, рэшткі батальёна разам з капітанам Артурам Паўлоўскім пасля атрымання падмацавання ў раёне [[Люблін|Любліна]] ўвайшлі ў склад [[77 пяхотны полк|77-га пяхотнага палка]] ў якасці яго 1-га батальёна<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 20-23}}</ref>. '''Батальён II/85 пяхотнага палка''' 6 верасня а 1-й гадзіне ночы пад камандаваннем падпалкоўніка Крука-Сміглі невялікая частка палкавых падраздзяленняў, батальён II/85 пяхотнага палка і эскадрон I/19 PAL рушылі ў марш. Група падпалкоўніка Я. Крука-Сміглі перасекла дарогу Пётркув-Вольбуж. Калон быў скарочаны, і да раніцы быў дасягнуты пункт канцэнтрацыі палка ў вёсцы Кола. Падчас маршу да групы далучыўся палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі, камандзір дывізійнай пяхоты 19-га пяхотнага палка, і частка яго штаба. Падчас маршу адзін з узводаў 5-й стралковай роты быў аддзелены і дасягнуў ракі Вісла каля Дэмбліна. Падчас пераправы ён быў рассеяны агнём нямецкай артылерыі і кулямётаў. Эскадрон I/19 PAL застаўся ў раёне Кола з-за стомленасці коней. Астатнія войскі 85-га пяхотнага палка рушылі ў раён Барковіц-Мокрае, куды яны дасягнулі ўвечары. Раніцай 7 верасня група 85-га пяхотнага палка пераправілася праз раку Піліцу, ідучы за 81-м пяхотным палком 29-й пяхотнай дывізіі. Астатнія войскі 85-га пяхотнага палка цэлы дзень адпачывалі ў навакольных лясах. Палкоўнік Т. Пелчынскі і адзін з штабных афіцэраў адправіліся на разведку і не далучыліся да групы. Пасля абеду яны рушылі на ўсход і 8 верасня дасягнулі раёна Антонюва ў Смардзевіцкім лясным масіве. Там падпалкоўнік Я. Крук-Смігла ўступіў у кантакт з групай войскаў 19-й пяхотнай дывізіі пад камандаваннем падпалкоўніка С. Гансёрэка (77-ы пяхотны полк, II батальён/86-ы пяхотны полк, IV дывізія/19-я ПАЛ, вагоны забеспячэння Віленскай кавалерыйскай брыгады) і прыняў камандаванне над імі. Гэта была група з прыкладна 7000 салдат, 16 75-мм гармат, 14 супрацьтанкавых гармат, 300 вазоў і каля 1000 коней. Падраздзяленні, раскватараваныя ў лясах, занялі абарончыя пазіцыі: 77-ы пяхотны полк з поўдня, а батальёны II/85-га пяхотнага палка і I/86-га пяхотнага палка з поўначы. Былі зроблены дрэўныя насыпы і ўсталяваны назіральныя пункты. Група апынулася глыбока ў тыле нямецкага корпуса, які наступаў на Варшаву і Віслу. У ноч з 10 на 11 верасня былі здзейснены рэйды супраць нямецкіх падраздзяленняў; 77-ы пяхотны полк атакаваў Апочна, рота 4-га/85-га пяхотнага палка беспаспяхова атакавала Інаўлодзь, а рота 6-га/85-га пяхотнага палка часткова паспяхова атакавала нямецкі аэрадром. З-за таго, што група была раскрыта, падпалкоўнік Я. Крук-Смігла перакінуў свае падпарадкаваныя падраздзяленні двума калонамі на ўсход. Паўночная калона пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Крука-Сміглы складалася з батальёнаў I/86-га пяхотнага палка, II/85-га пяхотнага палка і забяспечвальнага абозу Віленскай кавалерыйскай брыгады, а паўднёвая калона пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Гасёрэка з 77-га пяхотнага палка з IV/19-га пяхотнага палка. 11 верасня абедзве калоны распачалі начныя маршы на адлегласці некалькіх кіламетраў адна ад адной, адпачываючы ў лясах удзень. Без баёў яны дасягнулі Ставішына на паўднёвы захад ад Бялобжэгі 13 верасня<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 21-23.}}</ref>. 4 верасня групу выкрылі нямецкія войскі. Паўночная калона была атакавана, прычым батальён II/85-га пяхотнага палка абараняў ускраіну лесу з боку вёскі Ясенная, а батальён I/86-га пяхотнага палка — з боку Ставішына. Іх цягнікі з забеспячэннем былі схаваны глыбока ў лесе. У суцэльным баі на акружэнне абодва батальёны, пры падтрымцы батарэі IV/19-га паўночна-ўсходняга палка (PAL), нанеслі цяжкія страты нямецкай пяхоце і бранятанкавым часткам. Самі яны панеслі страты ад нямецкага артылерыйскага агню і авіяналётаў. Пасля наступлення цемры яны атакавалі навакольныя нямецкія часткі. Батальён I/77-га пяхотнага палка з двума гарматамі IV/19-га паўночна-ўсходняга палка атакаваў Ставішын звонку, спрыяючы прарыву. Пакуль баявыя батальёны збіраліся ў лесе каля вёскі Камень, нямецкая артылерыя адкрыла моцны і люты агонь па лесе, рассеяўшы батальёны ў цемры. Каля 2:30 ночы падпалкоўніку Круку-Смігле ўдалося сабраць роту 6/85-га пяхотнага палка, адну роту салдат з 86-га пяхотнага палка і аб'яднаную роту з абодвух палкоў. З гэтымі салдатамі ён ноччу рушыў да нямецкага аэрадрома. Па прыбыцці ён выявіў, што самалёты ўжо зляцелі. Падчас маршу група была скарачаная, засталося толькі некалькі дзясяткаў салдат, у тым ліку камандзір палка. Дасягнуўшы Гловачаўскага лесу, група знянацку разграміла і разграміла ўзвод нямецкай пяхоты, які адпачываў. Да 16 верасня група не знайшла ніякіх іншых арганізаваных падраздзяленняў. У ноч з 20 на 21 верасня, падчас пераправы праз раку Піліцу каля яе ўпадзення ў Віслу, падпалкоўнік Крук-Смігла і некалькі салдат былі захоплены немцамі. Маёр Мацеёўскі сабраў каля 120 салдат з разбітага батальёна і 16 верасня дасягнуў Грабавых Лясоў. Уначы яго падраздзяленне трапіла пад абстрэл і падзялілася на дзве групы, якія дасягнулі ракі Вісла. Пераправіўшыся праз раку каля Мацеёвіц, яны зноў аб'ядналіся на яе ўсходнім беразе 19 верасня. Да падраздзялення далучыліся яшчэ некалькі дзясяткаў салдат з 19-й пяхотнай дывізіі. 24 верасня падраздзяленне маёра Мацеёўскага і капітана Дзявульскага далучылася да групы палкоўніка Мікалая Пруса-Венчкоўскага ў раёне Гарволіна. Яны дзейнічалі з ім да яго расфарміравання<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 24-25.}}</ref>. '''Батальён III/85 пяхотнага палка''' 6 верасня на світанні лейтэнант Урбановіч, афіцэр інфармацыі, накіраваны падпалкоўнікам Янам Крукам-Сміглай, загадаў калоне, якая складалася са штаба палка, разведвальнай роты, узводаў сувязі, піянерскага і супрацьгазавага ўзводаў, а таксама імправізаванай роты табарытаў лейтэнанта Свяневіча, рухацца на ўсход. Да маршу далучылася група салдат з II/19 дывізіі ПАЛ. Гэтая калона дасягнула лясной мясцовасці Любохня, дзе за 13-й пяхотнай дывізіяй падпалкоўнік Тадэвуш Рудніцкі арганізаваў групоўку 19-га пяхотнага палка, якая складалася з 19-га інжынернага батальёна, большай часткі II/19 дывізіі ПАЛ і 19-й медыцынскай роты. Ён уключыў у сваю групу рэшткі разбітага III/85-га пяхотнага палка, палкавыя падраздзяленні 85-га пяхотнага палка і тых, хто застаўся ў жывых з 86-га пяхотнага палка, утварыўшы зводны пяхотны батальён. Ён прайшоў з імі да Спалы, дзе пераправіўся праз раку Піліцу. 7 верасня ён дасягнуў Інаўлодзя, а 8 верасня, каля Джэвіцы, далучыўся да частак разбітых 13-га і 29-га пяхотных палкоў. З-за рашучай атакі нямецкай матарызаванай пяхоты пры падтрымцы артылерыі і авіяцыі, часткі не аказалі арганізаванага супраціву і былі разбітыя. Сярод тых, хто выжыў і адступаў да Віслы, былі групы салдат з 85-га пяхотнага палка. Большасці з іх удалося пераправіцца праз Віслу каля Мацеёвіц 10 верасня, пасля таго, як мост быў узарваны. Затым палкавы сцяг быў перакінуты праз раку. Гарволінскай плошчай камандаваў камандзір батальёна маёр Л. Навакоўскі. Разам з лейтэнантам Свяневічам ён сфармаваў дзве стралковыя роты з тых, хто выжыў, пераважна з 85-га пяхотнага палка, для якіх зброя і рыштунак былі дастаўлены з галоўнага склада ўзбраення № 2 у Ставах каля Дэмбліна. Пасля таго, як гэтыя роты прайшлі на ўсход, у раёне Хелма-Любельскага, яны ўвайшлі ў склад адноўленай 19-й пяхотнай брыгады пад камандаваннем палкоўніка Яна Карказовіча. Салдаты 85-га пяхотнага палка, якія апынуліся ў раёне Хелма, былі ўключаны ў склад батальёна адноўленага 77-га пяхотнага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Густава Навасельскага. Батальён удзельнічаў у абароне ракі Буг каля Дарахуска, у другой бітве пад Тамашавам-Любельскім і баях пад Краснабрудом. Яго рэшткі былі захоплены саветамі каля Любачова. У Язвінах каля Гарволіна камандзір разведвальнай роты капітан Чэслаў Восціцкі сфармаваў з тых, хто застаўся ў жывых, атрад з 800 чалавек. Ён быў разбіты нямецкім батальёнам 1-й пяхотнай дывізіі. Капітан Восціцкі загінуў<ref>{{Кніга|загаловак=Мarkert 2003, s. 26-27.}}</ref>. '''У абароне Гродна''' Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 85-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Рэшткі палка ў Новай Вілейцы знішчылі пакінутую дакументацыю і разам з узброенымі добраахвотнікамі рушылі ў Вільнюс, а затым у Гродна або Літву. Казармы і склады ў Новай Вілейцы былі разрабаваны і разбураны дэмабілізаванымі салдатамі і мірнымі жыхарамі. 85-ы пяхотны полк (II батальён OZ, 19-я пяхотная дывізія) прыняў удзел у абароне Гродна. Пасля высадкі на чыгуначным вакзале а 10:00 раніцы 20 верасня 85-ы пяхотны полк заняў абарону на ўсход ад Гродна на хрыбце ўзгоркаў на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Капліца. Справа ўтрымліваў свае пазіцыі 86-ы пяхотны полк. 21 верасня па загаду падпалкоўніка І. Блумскага батальёны пачалі манеўр адступлення да горада. Падчас гэтага манеўру батальёны АЗ 19-й пяхотнай дывізіі былі атакаваныя двума танкавымі батальёнамі савецкага 119-га стралковага палка. Атрымаўшы падтрымку ад батальёна КОП «Ораны», батальёны цэнтра перайшлі ў контратаку, увайшоўшы ў пралом у фармаванні савецкага палка і выйшаўшы з яго тылу. Прыбыццё свежых падраздзяленняў выратавала іх ад поўнага разгрому савецкіх частак. Дзве атакі Чырвонай Арміі былі адбіты на папярэдніх пазіцыях. Па загаду генерала Пшэздзецкага, днём 21 верасня полк падпалкоўніка Блумскага адышоў на поўнач, да горада Станіслаў. Уначы полк перагрупаваўся ў Гожы. 22 верасня, абмінаючы Сапоцькіне, ён рушыў да горада Кодзе на літоўскай мяжы. 23 верасня, па загаду падпалкоўніка Блумскага, 85-ы пяхотны полк быў расфармаваны. Частка салдат засталася і пайшла дадому, а іншыя, усё яшчэ моцныя, не менш за 145 салдат, перасеклі мяжу з Літвой і былі інтэрнаваныя. Узвод узмацнення роты № 32-й масавай і батальённай артылерыйскай палкоў пад камандаваннем лейтэнанта запасу Алексія Ваховіча 17 верасня рушыў у Вільнюс, удзельнічаў у падрыхтоўцы да яго абароны, а затым 19 верасня разам з часткай Віленскага гарнізона адышоў у Літву<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 30-33.}}</ref>. ;: Камандзіры палка * Палкоўнік Уладзімір Скшышэўскі (12 снежня 1918 — 19 красавіка 1919) * Палкоўнік Стэфан Янкоўскі (19 красавіка — 24 мая 1919 г.) * Палкоўнік Уладзіслаў Азевіч (24 мая – 3 чэрвеня 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (3 чэрвеня — 7 ліпеня 1919) * Палкоўнік Эдвард Адамскі (7 ліпеня – 4 лістапада 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (4.11.1919 — 9.10.1920) * Падпалкоўнік Ежы Ваўковіцкі (9 кастрычніка 1920 г. — 1 сакавіка 1921 г.) * Падпалкоўнік Уладзімір Максімавіч-Рачынскі (10 – 27 чэрвеня 1921 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Эўгеніюш Гадзееўскі (23 снежня 1921 – 1922 гг.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (да 10 лістапада 1922 г. → камандаванне ўмацаванага лагера «Віленскі» ) * Падпалкоўнік Мікалай Кастэцкі (з 10 лістапада 1922 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Лявіцкі (1932) * Падпалкоўнік пяхоты Эдвард Корвін-Касакоўскі (12 красавіка 1934 — 3 жніўня 1935 → камендант плошчы Модлін) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Літынскі (3 жніўня 1935 г. — 18 кастрычніка 1937 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Пётр Парфяновіч (пасля 23 кастрычніка 1937 г. — 28 студзеня 1938 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Крук-Смігла (28 студзеня 1938 — 20 верасня 1939) == Бібліяграфія == * Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych [online] [dostęp 2016-10-10] . * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919–1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010. * Tadeusz Kutrzeba: Bitwa nad Niemnem (wrzesień–październik 1920 roku). Warszawa: Wojskowy Instytut Wydawniczy. Napoleon V (reprint), 1926. ISBN 978-83-7889-669-2. * KarolK. Firich KarolK., StanisławS. Krzysik StanisławS., TadeuszT. Kutrzeba TadeuszT., StanisławS. Müller StanisławS., JózefJ. Wiatr JózefJ., Almanach oficerski na rok 1923/24, t. 2, Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923 . * ZdzisławZ. Jagiełło ZdzisławZ., Piechota Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa: Bellona, 2007, ISBN 978-83-11-10206-4 . * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920–1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918–1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 85 pułk Strzelców Wileńskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, zeszyt 88. ISBN 83-88773-53-4. * Hubert Modrawski: Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009. ISBN 978-83-245-8844-2. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny "W" i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * KazimierzK. Satora KazimierzK., Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990, ISBN 83-211-1104-1 . * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Pantera Books, 2007. ISBN 83-204-3299-5. * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Historia Polski Ordery i odznaczenia Odznaka 85 Pułku Strzelców Wileńskich, t. 49, Warszawa: De Agostini, 2005 . * Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 1: Dokumenty 1-16 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-64-8. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. osnnsqq89rjexvwhf8e7ow4nuidxn0s 5120348 5120338 2026-04-03T09:11:49Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ 5120348 wikitext text/x-wiki [[Файл:85pp.png|міні|знак 85 палка пяхоты "Віленскіх стралкоў"]] '''85-ы Віленскі стралковы полк''' (85 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]] . Полк быў сфарміраваны ў снежні 1918 года як Віленскі стралковы полк. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1919–1920 гадоў з бальшавікамі]] ён уваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ён удзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім|Слоніма]] і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] ён вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін|Радзыміна]], захапіўшы горад. У [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] ў складзе манеўранай групы ён удзельнічаў у пераправе праз Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды, дзе разам з Менскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў 3-й Савецкай арміі. 8–15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«бунце» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]].<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 28-29.}}</ref> У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Падвіленскай Новай Вілейцы ў складзе [[19 дывізія пяхота (II РП)|19-й пяхотнай дывізіі]]. Свята палка адзначалася 15 жніўня, у гадавіну двухдзённай бітвы палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] ў хадзе [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]]. == Полк у баях за межы == === Віленская самаабарона === Пад нямецкай акупацыяй у абстаноўцы абвяшчэнняў Літвы, БНР і РСФСР група афіцэраў на чале з капітанам [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіславам Бабяцінскім]] другой палове 1918 г. стварыла на [[Віленскі край|Віленшчыне]] прапольскую падпольную ваенную арганізацыю з мясцовай шляхты і жыхароў. Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, арганізацыя была ўключана ў склад [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскіх і Беларускіх сіл самаабароны]]. У Вільні быў сфарміраваны трохбатальённы полк, які разам з падобным падраздзяленнем з Ліды ўтварыў брыгаду самаабароны. Яе задачай было захапіць Вільню<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928b, s. 9-10.}}</ref>. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|камандзіры Віленскага палка сталкоў 1919 г.]] Аперацыі пачаліся 1 студзеня. Аднак да 4 студзеня дрэнна ўзброеныя палякі пад ціскам бальшавіцкага 146-га стралковага палка былі вымушаныя адступіць з горада. Большасць з іх была раззброена немцамі і перавезена ў [[Лапы (Польшча)|Лапы]]. Тут ужо фарміравалася [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] . Кожны з яе шасці запланаваных пяхотных палкоў павінен быў быць названы ў гонар аднаго з рэгіёнаў у гэтым краі<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 3-4}}</ref>. 17 снежня 1918 года пачалося фарміраванне Віленскага палка стральцоў, а 19 снежня быў выдадзены першы штодзённы загад палку. На пачатку студзеня 1919 г. былі сфарміраваны 1 батальён маёра Бабяцінскага і частка 2 батальёна. === Полк у баях за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === [[Файл:85pstrz.png|міні|баявы шлях віленскіх стральцоў 1918-1920]] У лютым 1919 года ўжо арганізаваны 1-ы батальён быў перакінуты на фронт на раку Залівянку. Разам з іншымі падраздзяленнямі ДЛБ яго задачай было спыніць бальшавіцкія падраздзяленні і не дапусціцкаб чырвоныя занялі тэрыторыі, пакінутыя нямецкімі [[Обер-Ост|войскамі Обер-Ост]]. Віленскі батальён заняў участак лініі ракі [[Зэльвянка]], ад вёскі Кашэлі да Ружан, усталяваўшы сувязь злева з 1-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага палка]], а справа з падраздзяленнямі капітана [[Уладыслаў Дамброўскі (1891–1927)|Уладзіслава Дамброўскага]] . Фарміраванне батальёна было наступным: штаб батальёна, 2-я рота і кулямётная рота з цэнтрам у Ружанах, 1-я рота з узводамі ў Кошэле і Паўлавічах, 3-я рота ў [[Заполле (Пінскі раён)|Заполлі]] і Востраве, а 4-я рота прасунулася да [[Косава (горад)|Косава]]. Баі адбыліся ў канцы лютага. Батальён змагаўся з 3-й брыгадай бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіі . Войскам беларуска-літоўскай брыгады і палякам ўдалося адкінуць ворага за [[Шчара|Шчару]] і захапіць [[Слонім]]. Тут яны перайшлі да [[Абарона|абароны]] і заставаліся ў абароне на працягу ўсяго [[Сакавік|сакавіка]]. 16 красавіка на світанні батальён, дзейнічаючы ў складзе групы палкоўніка [[Аляксандр Барушчак|Аляксандра Барушчака]], пачаў наступ, а праз два дні захапіў Скварчыцы і Малаховіцы. На наступны дзень вораг пачаў адступленне. Праз слабы супраціў абаронцаў, батальён маёра Бабяцінскага лёгка захапіў [[Баранавічы]]. За свае дзеянні на полі бою ён атрымаў мянушку «Жалезны»<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 4.}}</ref>. Пасля захопу Баранавічаў батальён перамясціўся на «лінію старых нямецкіх акопаў» і 24 красавіка арганізаваў абарону ў раёне [[Вялікае Гарадзішча|Вялікага Гарадзішча]]. Там ён біўся супраць Чырвонай Арміі да канца чэрвеня. З 27 мая абарончыя пазіцыі 1-га батальёна падтрымліваў цалкам сфарміраваны 2-гі батальён Віленскага палка капітана Станіслава Вайткевіча, а камандаванне палком узяў на сябе палкоўнік Эдвард Адамскі.<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928b, s. 13-14.}}</ref> [[Файл:1 komp. Wileńskiego p. Strzelców w marszu na Słuck 1919.jpg|міні|першая рота Віленскага палка ў маршы на Слуцк 1919 г.]] У пачатку ліпеня часткі Літоўска-Беларускага фронту пачалі наступ. Віленскі і [[86-ы пяхотны полк|Мінскі]] стралковыя палкі, якія ўтварылі [[3 Літоўска-Беларуская брыгада|3-ю Літоўска-Беларускую брыгаду]], прасунуліся да [[Слуцк|Слуцка]]. У пачатку жніўня яны прарвалі абарону бальшавіцкіх 65 і 71 стралковых палкоў і пераправіліся праз [[Лань (значэнні)|раку Лань]]. 10 жніўня [[3-я Літоўска-Беларуская брыгада|3-я Літоўска-Беларуская]] франтавая брыгада захапіла [[Слуцк]] і забяспечыла паўднёвы фланг ударнай групы, маючы на мэце выйсці на зручны перыметр для абароны лініі Бярэзіны. [[Файл:Pluton 2-ej kompanii Wileńskiego Pułku Strzelców; 1919.jpg|міні|узвод другой роты віленскіх стралкоў. жнівень 1920]] [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|польскі наступ на беларускім фронце другая палова 1919 г. ]] Пасля завяршэння наступальных аперацый Віленскі стралковы полк быў пераведзены ў рэзерв і да 22 кастрычніка быў раскватараваны ў [[Новыя Дарогі|Новых Дарогах]]. Тут была рэарганізавана [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]]. Полк разам з Мінскім стралковым палком сфармаваў [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|1 Літоўска-беларускую брыгаду]] пад камандаваннем палкоўніка [[Баляслаў Фрэй|Баляслава Фрэя]]. [[Файл:85 pp - 2-ga kompania km w Leplu.jpg|міні|другая рота цяжкіх куляметаў 85 пп у [[Лепель|Лепелі]].1919. у цэтнры капітан [[Юзэф Дамброўскі (капітан)|Юзаф Дамброўскі]] ]] У канцы кастрычніка полк зноў увайшоў у бой. 31 кастрычніка яго 2-гі батальён захапіў плацдарм у [[Масцішча|Масцішчах]]. Тут Віленскія стралкі адбілі [[Контратака|контратаку]] бальшавіцкага батальёна 462 стралковага палка і працягнулі наступ. 2 лістапада была фарсіравана рака [[Бярэзіна]]. Узмацняючы наступ, разам з Мінскім і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскім стралковымі палкамі]], 13 пяхотным палком і [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13 уланскім палком]] пры падтрымцы батарэй 3-га палка палявой артылерыі яны прасунуліся да [[Лепель|Лепеля]]. 5 лістапада 1919 г. Літоўска-баларускія брыгады Польскага войска захапілі горад. Усю зіму, да красавіка 1920 года, Віленскі стралковы полк чаргаваў абарончыя пазіцыі паблізу горада. У гэты час фронт быў адносна спакойным. Полк папаўняў матэрыяльныя сродкі і праводзіў падрыхтоўку. 28 красавіка да палка далучыўся нядаўна сфарміраваны 3-ці батальён . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Вільні . === Полк падчас адступлення 1920 г. === [[Файл:Dowództwo placu w Leplu.jpg|міні|Камандаванне пляцам у Лепелі зіма 1919-1920]] Вясной 1920 г. літоўска-беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. На Палессі ён дасягнуў [[Дняпро|Дняпра]], а ў маі — [[Рэчыца|ракі Рэчыца]]. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Войска Польскага былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго базе былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя Галоўнакамандуючаму. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад [[Дзвіна|Дзвіны]] да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны на [[Палессе|Палессі]], а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала з [[Літва|Літвы]] . На процілеглым баку дзейнічалі войскі [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Корка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 літоўска-беларускай дывізіі]] . Пасля жорсткіх баёў Віленскі стралковы полк адышоў з [[Лепель|Лепеля]]. На наступны дзень ён вёў цяжкі бой каля [[Пышна|Пышнага]], але пад пагрозай акружэння адступіў на другую лінію абароны. Паміж 16 мая і 3 чэрвеня полк праводзіў аперацыі па затрымцы наступу ворага. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным пераходзе 1-й арміі і Рэзервовай арміі. Затым ён перайшоў у рэзерв арміі і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавіч]]. 23 чэрвеня ён абараняў пазіцыю ўздоўж ракі Чэрніца і два дні адбіваў варожыя атакі. [[Файл:Bitwa czernica 1920.png|міні|Бітва пад Вялікай Чэрніцай і ля Мядзеля. чэрвень-ліпень 1920.]] 4 ліпеня войскі Міхаіла Тухачэўскага пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]]. Віленскі стралковы полк вёў жорсткі бой паміж азёрамі [[Мядзел (возера)|Мядзел]] і Межусол. У наступныя дні ён адступаў да [[Нёман|ракі Нёман]], дзе была зроблена спроба спыніць ворага. Пасля прарыву абарончых ліній на ўчастку вялікапольскіх 15 і 17 пяхотных дывізій полк працягваў адступаць. 24 ліпеня разам з усёй дывізіяй ён быў адрэзаны і вымушаны прарвацца. Да 12 жніўня ён змагаўся на рэках Арлянка, [[Нурэц|Нужэц]] і [[Буг]], церпячы вялікія страты. Пасля гэтага быў адпраўлены абараняць ускраіны Варшавы. === Баі палка на подступах да Варшавы === У першай палове жніўня Польская армія рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і [[Надажын (гміна)|Надажына]]. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] у ноч з 13 на 14 жніўня вяла баі з пераменным поспехам на загражоным участку. На наступны дзень на світанні Віленскі полк, узмоцнены маршавай пяхотай 19-га і 35-га пяхотных палкоў, атакаваў Радзымін. Пасля жорсткага штыкавага бою ён увайшоў у горад. Аднак бальшавіцкія [[Контратака|контратакі]] аказаліся настолькі эфектыўнымі, што ён быў вымушаны пакінуць захопленыя пазіцыі. Увечары віленскія ваяры паўтарылі атаку і разам з іншымі аддзеламі выканалі задачу -задабылі Радзымін. Да 19 жніўня Віленскі полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а затым быў адпраўлены для прыкрыцця аперацый у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Там 8 верасня ён правёў пераможны бой за вёску Вейкі<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 6.}}</ref>. === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === [[Файл:Przegląd Wileńskiego Pułku Strzelców pod Lidą - Marszalek Józef Piłsudski.jpg|міні|Ю.Пілскудскі праводзіць аказванне палка Віленскіх стралкоў у палях пад Лідай. жнівень 1920.]] Перамогі на рэках [[Вісла]] і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй]]. Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага змяніла кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток|Беластока]], адказваючы за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст|Брэста]] і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] да [[Уладава|Уладавы]]. 29 жніўня была разгорнута інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] . План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў сканцэнтраванне асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку Ліды. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку Баранавічаў. [[Файл:Bitwa krwawybor 1920.png|міні|бітва ў Крывавым бары 1920]] 1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, [[2-я кавалерыйская брыгада|2-й]] і 4-й кавалерыйскімі брыгадамі сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адкінула літоўскія войскі ў раёне [[Сэйны|Сейнаў]], [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска беларуская дывізія]] спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]]. Захоп Васілішак заблакаваў шлях адступлення бальшавіцкім часткам з Гродна. З 27 верасня 1-я Літоўска-Беларуская брыгада заблакавалі шлях тром савецкім дывізіям, якія прарываліся да [[Ліда|Ліды]]. У раёне Лябёды Віленскі і Мінскі палкі значна затрымалі адступленне 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазаравіча.]] Атрымаўшы вялікія стратыу бітве пад «Крывавым Борам», яны спрыялі разгрому бальшавіцкіх войскаў флангавымі часткамі 1-й пяхотнай дывізіі Легіёнаў . Аслаблены Віленскі стралковы полк быў адпраўлены ў Ліду. Там яно і заставалася да падпісання перамір'я<ref>{{Кніга|загаловак=Modrawski 2009, s. 326–327.}}</ref>. === Карты бітваў палку === <gallery widths="120" heights="130" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Bitwa_berezyna_g_1920.png|link=Plik:Bitwa_berezyna_g_1920.png|alt=Bitwa pod Berezyną Górną| Бітва пад Бярэзінай Гурнай Файл:Bitwa_lepel_1920.png|link=Plik:Bitwa_lepel_1920.png|alt=Bitwa pod Leplem| Бітва пад Лепелем Файл:Bitwa_czernica_1920.png|link=Plik:Bitwa_czernica_1920.png|alt=Bitwa pod Czernicą Wielką| Бітва пад Вялікай Чэрніцай Файл:Ofensywa_4lipca1920.png|link=Plik:Ofensywa_4lipca1920.png|alt=Bitwa nad Berezyną| [[Бітва на Бярэзіне (1920)|Бітва на Бярэзіне]] Файл:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|alt=Bitwa pod Lidą| Бітва пад Лідай Файл:Bitwa_mosty_1920.png|link=Plik:Bitwa_mosty_1920.png|alt=Bitwa pod Mostami| Бітва пад Мастамі Файл:Bitwa_bransk_1920.png|link=Plik:Bitwa_bransk_1920.png|alt=Bitwa pod Brańskiem (1920)| Бітва пад Бранскам (1920 г.) Файл:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|alt=Bitwa pod Ciechanowcem| Бітва пад Цеханаўцам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_krwawybor_1920.png|link=Plik:Bitwa_krwawybor_1920.png|alt=Bitwa pod Krwawym Borem| Бітва пад Крававым Борам Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=Zajęcie Suwalszczyzny| Акупацыя Сувальшчыны Файл:B_n_Niemnem.png|link=Plik:B_n_Niemnem.png|alt=Bitwa nad Niemnem| [[Бітва на Нёмане]] Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png|alt=Bitwa o granice 1920| Бітва за межы 1920 года </gallery> === У Сярэдняй Літве === [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню - генерал Люцыян Жэлігоўскі з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] [[Файл:Święto_85_Pułku_Strzelców_Wileńskich_w_Wilnie_1928_NAC_1-W-1309.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне 85-га Віленскага стралецкага палка ў Вільні — салдаты ў поўным адзенні перад Віленскім кафедральным саборам; верасень 1928 г.]] Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі контрнаступленне з боку [[Нёман|ракі Нёман]]. Аднак любыя афіцыйныя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць неабходнасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала Люцыяна Жалігоўскага ў штаб-кватэру ў Беластоку. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не жадаюць апынуцца пад уладай Літвы або бальшавікоў<ref>{{Кніга|загаловак=Łach 2014, s. 94.}}</ref>.{{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Марш аддзелаў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх асновай была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] . На наступны дзень слабы супраціў літоўцаў быў зламаны. Вільня была захоплена. Адным з першых падраздзяленняў, якія ўвайшлі ў горад, быў Віленскі стралковы полк. У наступныя дні полк прасоўваўся ў напрамку Рыконтаў і 18 кастрычніка захапіў лінію Краснае-Рыконты. Да 21 лістапада 1920 г., падпісання перамір'я, ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды на перадавыя лініі абароны. Пазней полк быў пераведзены на ратацыйнае дзяжурства: адзін батальён заставаўся «ў лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 7-8}}</ref>. Пасля заканчэння [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] Віленскі стралковы полк увайшоў у склад [[войска Сярэдняй Літвы]], а пасля далучэння да Польшчы — у склад Польскай арміі. 1 кастрычніка 1921 года полк атрымаў нумар '''85''' і ўвайшоў у склад [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . === Баланс дзейнасці === У баях за мяжу загінула 13 афіцэраў і 218 радавых палка. 55 афіцэраў і салдат былі ўзнагароджаны Крыжам Virtuti Militari, 56 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 265 — Крыжам Харобрых. Полк захапіў 916 палонных, а таксама, сярод іншага, 12 гармат, 73 цяжкія кулямёты і 2 лакаматывы<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 8.}}</ref>. За ўсе ваенныя подзвігі 19 красавіка 1922 года сцяг палка быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]], а 15 жніўня полк быў перайменаваны ў 85 Віленскі полк стральцоў<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 31-35.}}</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="3" |Жаўнеры палка адзначаныя Сярэбраным крыжам Вайсковага Ордэну Virtuti Militari за вайну 1918–1920<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 34-35.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Dz. Pers. MSWojsk., Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 108-109.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Dz. U. z 1919 r. Nr 67, poz. 409}}</ref> |- |пар. Петр Аленцыновіч nr 8047 |кпт. Браніслаў Бальцэвіч nr 3350 |маер [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] |- |узв. Ян Баркоўскі |ппар. Вацлаў Булхароўскі nr 4097 |пхар. Стэфан Булаўскі nr 4907 |- |ппар. Алаіз Буткевіч |ст. страл. Каоаль Чаплінскі nr 2621 |слаўнай памяці (с.п.) [[Юзэф Дамброўскі (капітан)|кпт. Юзаф Дамброўскі]] nr 4916 |- |узв. Сеаярын Дароўскі |с.п. старал. Браніслаў Даноўскі nr 8049 |кпр. Юзаф Дакурна nr 4101 |- |с.п. кпт. Рычард Запольскі Доўнар |ст. страл. Mіхал Дамашэвіч nr 4073 |шэр. Нікадзім Гінтоўт - Дзеялтоўскі |- |капрал Аляксандр Гронд |ст. страл. Ян Яцкевіч |ппар. Ян Янікоўскі nr 4069 |- |ст. страл. Гілары Янкоўскі nr 4050 |пдхар. Канстанцін Юркевіч nr 4908 |серж. Казімір Кавалак |- |кпр. Уладзіслаў Клімовіч nr 3591 |капр. Браніслаў Крукоўскі nr 4285 |серж. Генрык Камароўскі nr 4167 |- |серж. Антон Кавальчык nr 4909 |серж. Аляксандр Кунца |кпр. Адам Кітоўскі nr 4163 |- |с.п. ппхар. Уладзіслаў Ляховіч nr 8055 |падхар. Аляксандр Лікшо nr 4041 |пар. Бенэдыкт Матарэвіч |- |кпр. Канстанцін Масевіч |узв. Вацлаў Міхалевіч nr 4180 |кпр. Антон Мікуліч |- |узв. Эўгеніюш Наўроцкі nr 4176 |узв. Уладзіслаў Акрэя (Okrzeja) |кпр. Яўген Асінскі nr 4111 |- |узв. Уладзіслаў Асінскі nr 4076 |пар. Уладзіслаў Арэхоўскі |[[Станіслаў Азевіч|кпт. Станіслаў Азевіч]] nr 4150 |- |узв. Bronisław Pupinik nr 4254 |ппар. [[Пётр Парфяновіч (падпалкоўнік)|Пётр Парфяновіч]] nr 4044 |кпр. Ян Пятрашка |- |узв. Рафал Пятроўскі |ппхар. Міхал Рыбікоўскі nr 4906 |кпт. Леон Рабшэвіч |- |узв. Станіслаў Серафіньскі nr 3587 |пдахар. Уладзіслаў Слованеўскі nr 8063 |пар. Васіль Сабалеў nr 4072 |- |ппар. Станіслаў Сынось nr 4110 |пар. Станіслаў Шэмет Палачынскі nr 4917 |кпт. Вітальд Шчарбіцкі nr 3752 |- |кпр. Станіслаў Сысс |узв. Шчэпан Слянзак (Ślązak) nr 4075 |серж. [[Браніслаў Станкевіч]] nr 4090 |- |пар. Вітальд Трубіцкі nr 4161 |пар. Ян Венгрын nr 4188 |вахм. Павел Залескі |- |с.п. сярж. Стэфан Затонь nr 8067 |узв. Фелікс Завіша nr 4127 | |} === Кавалеры Крыжа Заслугі войска Сярэдняй Літвы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Салдаты палка ўзнагароджаны Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы |- | Кадэт Ян Адамэк | Старшы сяржант Ваўжын Адамчык | Капітан Браніслаў Бальцэвіч |- | Сяржант Казімір Бісігірскі | Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі]] | Лейтэнант Густаў Будрэвіч |- | Лейтэнант Ян Данюшэвіч | стралок Ян Фік | стралок Ян Гурал |- | Лейтэнант Ян Янікоўскі | Лейтэнант Ян Янішэўскі | Сяржант Хілары Янкоўскі |- | Хар. Канстанцін Юркевіч | Сяржант Медарт Юшкевіч | Лейтэнант Юзэф Кепінскі |- | Лейтэнант Станіслаў Кіяк | Паручнік Вацлаў Каталоўскі | Хар. Войцех Красадомскі |- | Сяржант Уладзіслаў Крук | Капітан Аляксандр Кульчынскі | Старшы стралок Эдмунд Куроўскі |- | Капрал Аляксандр Макоўскі | стралок Юзэф Маслоха | стралок Ян Міхальскі |- | Капітан Альфонс Міхновіч | Сяржант Яўгеніюш Наўроцкі | Капрал Уладзіслаў Нога |- | Капітан Фелікс Оскерка | Паручнік Уладзіслаў Ажэхоўскі | Паручнік Станіслаў Арлоўскі |- | Лейтэнант Антоні Атрэмбскі | Сяржант Уладзіслаў Астроўскі | Лейтэнант Пётр Парфяновіч |- | Лейтэнант Януарый Пастушэнка | Лейтэнант Ян Наперскі | Хор. Генрык Паўліцкі |- | Сяржант Браніслаў Пупінік | Сяржант Юзэф Пёрка | Капітан Леон Рапшэвіч |- | Кадэт Міхал Рыбікоўскі | Капрал Антоні Руткоўскі | Сяржант Юзэф Сенчэк |- | Сяржант Баляслаў Скварка | Капітан Уладзіслаў Сакалоўскі | Старшы сяржант Браніслаў Станкевіч |- | Сяржант Уладзіслаў Сова | Старшы стралок Міхал Сянкевіч | Паручнік Вацлаў Тжэтжэвінскі |- | Кадэт Мечыслаў Тэадорчык | Капрал Адам Тубелевіч | Паручнік Баляслаў Валігора |- | Сяржант Ігнацы Васілеўскі | Сяржант Юзэф Вандольскі | Лейтэнант Захарыяш Вежбіцкі |- | стралок Юзэф Вітынскі | Паручнік Тадэвуш Закшэньскі | |} == Полк у мірны час == [[Файл:JerzyRossowski_NowaWilejka1.jpg|міні|240x240пкс|85-ы Віленскі стралковы полк, 1935 г., Нова-Вілейка, вяртанне з манеўраў]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 85-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў акрузе корпуса № III у Новай Вілейцы каля Вільні ў складзе [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . З 1930 года 85-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў . == 85 пп у верасневай кампаніі == === мабілізацыя баявыя дзеянні === Падчас мабілізацыі па трывозе ў Чырвонай групе ў гарнізоне Нова-Вілейка 85-ы пяхотны полк мабілізаваў: 85-ы пяхотны полк знаходзіўся ў вайсковай арганізацыі і на вайсковым дзяжурстве, з А+18 па А+36, Рота дапамогі № 132. У першай хвалі агульнай мабілізацыі былі мабілізаваны наступныя: Спецыяльны маршавы батальён № 5, Спецыяльны маршавы батальён № 6 быў мабілізаваны з прафесійных кадравых аб'яднанняў 86-га пяхотнага палка ў складзе 85-га пяхотнага палка, Маршавае ўзмацненне роты № 32 кулямётнай і дапаможнай зброі. Спецыяльныя маршавыя батальёны першапачаткова меркавалася ўвайсці ў склад умацаванага раёна «Вільнюс». Загадам начальніка Генеральнага штаба спецыяльныя маршавыя батальёны № 5 і № 6 былі перафарміраваны ў 2-і і 3-і батальёны 206-га рэзервовага пяхотнага палка 35-й рэзервовай пяхотнай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Rybka i Stepan 2010 ↓, s. CXXXVIII-CXL.}}</ref>. З рэшткаў мабілізаваных маршавых батальёнаў спецыяльнага прызначэння № 5 і 6, якія не ўвайшлі ў склад 206-га рэзервовага пяхотнага палка, г.зн. са стралковых і кулямётных рот, былі сфарміраваны імправізаваныя 2-гі і 3-ці батальёны 2-га пяхотнага палка ўмацаванага раёна «Гродзенскі»<ref>{{Кніга|загаловак=Wesołowski (red.) i 1/2018, s. 39-44.}}</ref>. '''У бітве пад Пётркавам Трыбунальскім''' У адпаведнасці з загадам галоўнакамандуючага аб сканцэнтраванні паўночнай групы арміі «Прусы» паміж Пётркавам Трыбунальскім і Тамашавам Мазавецкім, раніцай 1 верасня 85-ы полк (без 3-га батальёна) пачаў свой марш па маршруце Яцохаў, Пшчонаў, Ежуў і Воля-Локатава, дасягнуўшы яго 2 верасня да поўдня. Пасля адпачынку ў ноч з 2 на 3 верасня ён дасягнуў Уязда, дзе разгарнуўся, забяспечваючы прыкрыццё астатняй часткі дывізіі. Ён быў атакаваны нямецкай авіяцыяй. У ноч з 3 на 4 верасня ён рушыў па маршруце Уязд, Воўбож і Машчэніца, заняўшы пазіцыі прыкладна ў 10 км на поўнач ад Пётркава Трыбунальскага. 4 верасня 85-ы полк арганізаваў абарону на паўднёвым краі лесу, які прасціраўся паміж Пётркувам Трыбунальскім і Машчэніцай. I/85-ы пяхотны полк, узмоцнены чатырма супрацьтанкавымі гарматамі, арганізаваў абарону на дарозе Пётркув Трыбунальскі–Машчэніца. II/85-ы пяхотны полк, узмоцнены пяццю супрацьтанкавымі гарматамі і ўзводам пяхотнай артылерыі, заняў абарончыя пазіцыі на чыгуначнай лініі Пётркув Трыбульскі–Калушкі. Разведвальная рота забяспечвала прыкрыццё на захад ад пазіцыі I/85-га пяхотнага палка. Зыходзячы з новага загаду камандуючага Прускай арміі, камандзір 19-й пяхотнай дывізіі перагрупаваў 85-ы пяхотны полк у другі эшалон абароны дывізіі, тым самым расцягнуўшы II/85-ы пяхотны полк на фронце шырынёй 4 кіламетры. За ім ён згрупаваў батальён і палкавыя падраздзяленні I/85-га пяхотнага палка разам з I/19-й пяхотнай дывізіяй. Прыбыўшы толькі раніцай 5 верасня пасля фарсіраванага маршу ў раён размяшчэння палка, III/85-ы пяхотны полк заняў абарону на дарозе Пётркуф-Трыбунальскі–Вольбуж і на дарозе на Машчэніцу. 8-я стралковая рота з узводам цяжкіх кулямётаў была разгорнута ў першым эшалоне на фронце 1,2 кіламетра. З-за няправільнай пабудовы палка да будучай бітвы камандуючым арміяй «Прусы» генерал-маёрам С. Дэмбай-Бернацкім і камандзірам 19-й пяхотнай дывізіі брыгадным генералам Я. Квацішэўскім полк апынуўся ў складаным становішчы перад першай атакай нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі. Недастаткова ўзмоцнены цяжкім узбраеннем, распылены, па-за сувяззю з суседзямі і з адкрытымі флангамі. Пазіцыі палка 4 і 5 верасня сталі аб'ектам нямецкіх авіяцыйных нападаў. 5 верасня а 12:00, а 10:00 пры моцнай артылерыйскай падтрымцы і авіяўдарах нямецкая 1-я бранятанкавая дывізія атакавала 86-ы пяхотны полк, які абараняўся ў першым эшалоне дывізіі. А 17:00 абарона 86-га пяхотнага палка была канчаткова прарвана. Каля 17:00 нямецкія танкі і матарызаваная пяхотная артылерыя атакавалі пазіцыі ўзмоцненай 8-й стралковай роты, якая нейтралізавала і знерухавіла каля 12 нямецкіх танкаў і спыніла наступ на шляху да Вольбужа. Нямецкія часткі абышлі 8-ю роту з флангаў, і 7-я рота ўмяшалася, пашырыўшы абарону 8-й роты. Пасля 19:00 III/85-ы пяхотны полк пачаў адыход да Вольбужа. Пакуль батальён ліквідаваў свае абарончыя пазіцыі, камандзір палка загадаў падарваць склады боепрыпасаў у Мешча, што выклікала замяшанне. Пасля гэтага з'явіліся танкі, якія стралялі па палаючых стогах сена. У выніку 7-я і 9-я роты былі раскіданыя. Каля 17:00 падчас абеду нямецкая атака групы з 40 танкаў і матарызаванай пяхоты з 1-й бранятанкавай дывізіі была накіравана на палкавыя часці і частку II/85-га батальёна. З невялікімі стратамі нямецкая атака была адбітая. Пазіцыі I/85-га пяхотнага палка былі забяспечаны групай супрацьтанкавых мін, і завязаўся абарончы бой, у выніку якога некалькі танкаў былі выведзены з ладу. I і II батальёны заставаліся на сваіх абарончых пазіцыях. Нямецкія танкі ў вячэрнія і начныя гадзіны прарвалі праломы ў абароне 19-й пяхотнай дывізіі і на стыку з Лодзінскай арміяй, дасягнуўшы тылу 85-й пяхотнай дывізіі. Па загаду падпалкоўніка Крука-Шміглі I і II батальёны павінны былі сканцэнтравацца каля дарогі Пётркуф-Трыбунальскі — Машчэніца. Пасля знішчэння сваіх эшалонаў з забеспячэннем падраздзяленні пачалі прабівацца да горада Кола, дзе было загадана сканцэнтравацца 19-й пяхотнай дывізіі. Пасля адпраўлення прыблізна ў 1:00 ночы 6 верасня батальёны і палкавыя падраздзяленні расфармаваліся падчас маршу праз лясы. З гэтага моманту батальёны дзейнічалі асобна<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 16-20.}}</ref>. '''Батальён I/85 пп''' Рухаючыся на паўднёвы ўсход праз лясы, ён страціў сувязь з астатнімі часткамі палка і з камандзірам батальёна. Капітан А. Паўлоўскі прыступіў да выканання сваіх абавязкаў. Раніцай 6 верасня батальён быў атакаваны нямецкай авіяцыяй, а пасля абеду ён фарсіраваў раку Піліцу. Батальён працягнуў свой марш уздоўж паўночнага берага Піліцы праз лясы ў напрамку Інаўлодзі. Увечары 7 верасня 1-ы батальён быў расфармаваны каля Студзяны, а 2-я і 3-я роты страцілі сувязь з астатнімі часткамі батальёна. Абедзве стралковыя роты пад сумесным камандаваннем лейтэнанта Ф. Сенкевіча выйшлі з раёна Джэвіцы на дарогу на [[Радам]] і аднавілі свой марш у напрамку Радама. У ноч з 7 на 8 верасня роты былі расфармаваны; 3-я рота была яшчэ больш распылена. 2-я рота, губляючы салдат на маршы, дасягнула ваколіц Радама, які быў заняты нямецкімі войскамі, пасля абеду 8 верасня. Нямецкія часткі таксама разагналі 2-ю роту. Капітан Паўлоўскі разам з астатнімі ротамі і тымі, хто выжыў з 19-га палка лёгкай артылерыі, перасек мост у Мацеёвіцах 10 верасня. Далейшы лёс гэтай групы невядомы.[55] Паводле вынікаў расследавання, рэшткі батальёна разам з капітанам Артурам Паўлоўскім пасля атрымання падмацавання ў раёне [[Люблін|Любліна]] ўвайшлі ў склад [[77 пяхотны полк|77-га пяхотнага палка]] ў якасці яго 1-га батальёна<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 20-23}}</ref>. '''Батальён II/85 пяхотнага палка''' 6 верасня а 1-й гадзіне ночы пад камандаваннем падпалкоўніка Крука-Сміглі невялікая частка палкавых падраздзяленняў, батальён II/85 пяхотнага палка і эскадрон I/19 PAL рушылі ў марш. Група падпалкоўніка Я. Крука-Сміглі перасекла дарогу Пётркув-Вольбуж. Калон быў скарочаны, і да раніцы быў дасягнуты пункт канцэнтрацыі палка ў вёсцы Кола. Падчас маршу да групы далучыўся палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі, камандзір дывізійнай пяхоты 19-га пяхотнага палка, і частка яго штаба. Падчас маршу адзін з узводаў 5-й стралковай роты быў аддзелены і дасягнуў ракі Вісла каля Дэмбліна. Падчас пераправы ён быў рассеяны агнём нямецкай артылерыі і кулямётаў. Эскадрон I/19 PAL застаўся ў раёне Кола з-за стомленасці коней. Астатнія войскі 85-га пяхотнага палка рушылі ў раён Барковіц-Мокрае, куды яны дасягнулі ўвечары. Раніцай 7 верасня група 85-га пяхотнага палка пераправілася праз раку Піліцу, ідучы за 81-м пяхотным палком 29-й пяхотнай дывізіі. Астатнія войскі 85-га пяхотнага палка цэлы дзень адпачывалі ў навакольных лясах. Палкоўнік Т. Пелчынскі і адзін з штабных афіцэраў адправіліся на разведку і не далучыліся да групы. Пасля абеду яны рушылі на ўсход і 8 верасня дасягнулі раёна Антонюва ў Смардзевіцкім лясным масіве. Там падпалкоўнік Я. Крук-Смігла ўступіў у кантакт з групай войскаў 19-й пяхотнай дывізіі пад камандаваннем падпалкоўніка С. Гансёрэка (77-ы пяхотны полк, II батальён/86-ы пяхотны полк, IV дывізія/19-я ПАЛ, вагоны забеспячэння Віленскай кавалерыйскай брыгады) і прыняў камандаванне над імі. Гэта была група з прыкладна 7000 салдат, 16 75-мм гармат, 14 супрацьтанкавых гармат, 300 вазоў і каля 1000 коней. Падраздзяленні, раскватараваныя ў лясах, занялі абарончыя пазіцыі: 77-ы пяхотны полк з поўдня, а батальёны II/85-га пяхотнага палка і I/86-га пяхотнага палка з поўначы. Былі зроблены дрэўныя насыпы і ўсталяваны назіральныя пункты. Група апынулася глыбока ў тыле нямецкага корпуса, які наступаў на Варшаву і Віслу. У ноч з 10 на 11 верасня былі здзейснены рэйды супраць нямецкіх падраздзяленняў; 77-ы пяхотны полк атакаваў Апочна, рота 4-га/85-га пяхотнага палка беспаспяхова атакавала Інаўлодзь, а рота 6-га/85-га пяхотнага палка часткова паспяхова атакавала нямецкі аэрадром. З-за таго, што група была раскрыта, падпалкоўнік Я. Крук-Смігла перакінуў свае падпарадкаваныя падраздзяленні двума калонамі на ўсход. Паўночная калона пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Крука-Сміглы складалася з батальёнаў I/86-га пяхотнага палка, II/85-га пяхотнага палка і забяспечвальнага абозу Віленскай кавалерыйскай брыгады, а паўднёвая калона пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Гасёрэка з 77-га пяхотнага палка з IV/19-га пяхотнага палка. 11 верасня абедзве калоны распачалі начныя маршы на адлегласці некалькіх кіламетраў адна ад адной, адпачываючы ў лясах удзень. Без баёў яны дасягнулі Ставішына на паўднёвы захад ад Бялобжэгі 13 верасня<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 21-23.}}</ref>. 4 верасня групу выкрылі нямецкія войскі. Паўночная калона была атакавана, прычым батальён II/85-га пяхотнага палка абараняў ускраіну лесу з боку вёскі Ясенная, а батальён I/86-га пяхотнага палка — з боку Ставішына. Іх цягнікі з забеспячэннем былі схаваны глыбока ў лесе. У суцэльным баі на акружэнне абодва батальёны, пры падтрымцы батарэі IV/19-га паўночна-ўсходняга палка (PAL), нанеслі цяжкія страты нямецкай пяхоце і бранятанкавым часткам. Самі яны панеслі страты ад нямецкага артылерыйскага агню і авіяналётаў. Пасля наступлення цемры яны атакавалі навакольныя нямецкія часткі. Батальён I/77-га пяхотнага палка з двума гарматамі IV/19-га паўночна-ўсходняга палка атакаваў Ставішын звонку, спрыяючы прарыву. Пакуль баявыя батальёны збіраліся ў лесе каля вёскі Камень, нямецкая артылерыя адкрыла моцны і люты агонь па лесе, рассеяўшы батальёны ў цемры. Каля 2:30 ночы падпалкоўніку Круку-Смігле ўдалося сабраць роту 6/85-га пяхотнага палка, адну роту салдат з 86-га пяхотнага палка і аб'яднаную роту з абодвух палкоў. З гэтымі салдатамі ён ноччу рушыў да нямецкага аэрадрома. Па прыбыцці ён выявіў, што самалёты ўжо зляцелі. Падчас маршу група была скарачаная, засталося толькі некалькі дзясяткаў салдат, у тым ліку камандзір палка. Дасягнуўшы Гловачаўскага лесу, група знянацку разграміла і разграміла ўзвод нямецкай пяхоты, які адпачываў. Да 16 верасня група не знайшла ніякіх іншых арганізаваных падраздзяленняў. У ноч з 20 на 21 верасня, падчас пераправы праз раку Піліцу каля яе ўпадзення ў Віслу, падпалкоўнік Крук-Смігла і некалькі салдат былі захоплены немцамі. Маёр Мацеёўскі сабраў каля 120 салдат з разбітага батальёна і 16 верасня дасягнуў Грабавых Лясоў. Уначы яго падраздзяленне трапіла пад абстрэл і падзялілася на дзве групы, якія дасягнулі ракі Вісла. Пераправіўшыся праз раку каля Мацеёвіц, яны зноў аб'ядналіся на яе ўсходнім беразе 19 верасня. Да падраздзялення далучыліся яшчэ некалькі дзясяткаў салдат з 19-й пяхотнай дывізіі. 24 верасня падраздзяленне маёра Мацеёўскага і капітана Дзявульскага далучылася да групы палкоўніка Мікалая Пруса-Венчкоўскага ў раёне Гарволіна. Яны дзейнічалі з ім да яго расфарміравання<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 24-25.}}</ref>. '''Батальён III/85 пяхотнага палка''' 6 верасня на світанні лейтэнант Урбановіч, афіцэр інфармацыі, накіраваны падпалкоўнікам Янам Крукам-Сміглай, загадаў калоне, якая складалася са штаба палка, разведвальнай роты, узводаў сувязі, піянерскага і супрацьгазавага ўзводаў, а таксама імправізаванай роты табарытаў лейтэнанта Свяневіча, рухацца на ўсход. Да маршу далучылася група салдат з II/19 дывізіі ПАЛ. Гэтая калона дасягнула лясной мясцовасці Любохня, дзе за 13-й пяхотнай дывізіяй падпалкоўнік Тадэвуш Рудніцкі арганізаваў групоўку 19-га пяхотнага палка, якая складалася з 19-га інжынернага батальёна, большай часткі II/19 дывізіі ПАЛ і 19-й медыцынскай роты. Ён уключыў у сваю групу рэшткі разбітага III/85-га пяхотнага палка, палкавыя падраздзяленні 85-га пяхотнага палка і тых, хто застаўся ў жывых з 86-га пяхотнага палка, утварыўшы зводны пяхотны батальён. Ён прайшоў з імі да Спалы, дзе пераправіўся праз раку Піліцу. 7 верасня ён дасягнуў Інаўлодзя, а 8 верасня, каля Джэвіцы, далучыўся да частак разбітых 13-га і 29-га пяхотных палкоў. З-за рашучай атакі нямецкай матарызаванай пяхоты пры падтрымцы артылерыі і авіяцыі, часткі не аказалі арганізаванага супраціву і былі разбітыя. Сярод тых, хто выжыў і адступаў да Віслы, былі групы салдат з 85-га пяхотнага палка. Большасці з іх удалося пераправіцца праз Віслу каля Мацеёвіц 10 верасня, пасля таго, як мост быў узарваны. Затым палкавы сцяг быў перакінуты праз раку. Гарволінскай плошчай камандаваў камандзір батальёна маёр Л. Навакоўскі. Разам з лейтэнантам Свяневічам ён сфармаваў дзве стралковыя роты з тых, хто выжыў, пераважна з 85-га пяхотнага палка, для якіх зброя і рыштунак былі дастаўлены з галоўнага склада ўзбраення № 2 у Ставах каля Дэмбліна. Пасля таго, як гэтыя роты прайшлі на ўсход, у раёне Хелма-Любельскага, яны ўвайшлі ў склад адноўленай 19-й пяхотнай брыгады пад камандаваннем палкоўніка Яна Карказовіча. Салдаты 85-га пяхотнага палка, якія апынуліся ў раёне Хелма, былі ўключаны ў склад батальёна адноўленага 77-га пяхотнага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Густава Навасельскага. Батальён удзельнічаў у абароне ракі Буг каля Дарахуска, у другой бітве пад Тамашавам-Любельскім і баях пад Краснабрудом. Яго рэшткі былі захоплены саветамі каля Любачова. У Язвінах каля Гарволіна камандзір разведвальнай роты капітан Чэслаў Восціцкі сфармаваў з тых, хто застаўся ў жывых, атрад з 800 чалавек. Ён быў разбіты нямецкім батальёнам 1-й пяхотнай дывізіі. Капітан Восціцкі загінуў<ref>{{Кніга|загаловак=Мarkert 2003, s. 26-27.}}</ref>. '''У абароне Гродна''' Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 85-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Рэшткі палка ў Новай Вілейцы знішчылі пакінутую дакументацыю і разам з узброенымі добраахвотнікамі рушылі ў Вільнюс, а затым у Гродна або Літву. Казармы і склады ў Новай Вілейцы былі разрабаваны і разбураны дэмабілізаванымі салдатамі і мірнымі жыхарамі. 85-ы пяхотны полк (II батальён OZ, 19-я пяхотная дывізія) прыняў удзел у абароне Гродна. Пасля высадкі на чыгуначным вакзале а 10:00 раніцы 20 верасня 85-ы пяхотны полк заняў абарону на ўсход ад Гродна на хрыбце ўзгоркаў на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Капліца. Справа ўтрымліваў свае пазіцыі 86-ы пяхотны полк. 21 верасня па загаду падпалкоўніка І. Блумскага батальёны пачалі манеўр адступлення да горада. Падчас гэтага манеўру батальёны АЗ 19-й пяхотнай дывізіі былі атакаваныя двума танкавымі батальёнамі савецкага 119-га стралковага палка. Атрымаўшы падтрымку ад батальёна КОП «Ораны», батальёны цэнтра перайшлі ў контратаку, увайшоўшы ў пралом у фармаванні савецкага палка і выйшаўшы з яго тылу. Прыбыццё свежых падраздзяленняў выратавала іх ад поўнага разгрому савецкіх частак. Дзве атакі Чырвонай Арміі былі адбіты на папярэдніх пазіцыях. Па загаду генерала Пшэздзецкага, днём 21 верасня полк падпалкоўніка Блумскага адышоў на поўнач, да горада Станіслаў. Уначы полк перагрупаваўся ў Гожы. 22 верасня, абмінаючы Сапоцькіне, ён рушыў да горада Кодзе на літоўскай мяжы. 23 верасня, па загаду падпалкоўніка Блумскага, 85-ы пяхотны полк быў расфармаваны. Частка салдат засталася і пайшла дадому, а іншыя, усё яшчэ моцныя, не менш за 145 салдат, перасеклі мяжу з Літвой і былі інтэрнаваныя. Узвод узмацнення роты № 32-й масавай і батальённай артылерыйскай палкоў пад камандаваннем лейтэнанта запасу Алексія Ваховіча 17 верасня рушыў у Вільнюс, удзельнічаў у падрыхтоўцы да яго абароны, а затым 19 верасня разам з часткай Віленскага гарнізона адышоў у Літву<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 30-33.}}</ref>. ;: Камандзіры палка * Палкоўнік Уладзімір Скшышэўскі (12 снежня 1918 — 19 красавіка 1919) * Палкоўнік Стэфан Янкоўскі (19 красавіка — 24 мая 1919 г.) * Палкоўнік Уладзіслаў Азевіч (24 мая – 3 чэрвеня 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (3 чэрвеня — 7 ліпеня 1919) * Палкоўнік Эдвард Адамскі (7 ліпеня – 4 лістапада 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (4.11.1919 — 9.10.1920) * Падпалкоўнік Ежы Ваўковіцкі (9 кастрычніка 1920 г. — 1 сакавіка 1921 г.) * Падпалкоўнік Уладзімір Максімавіч-Рачынскі (10 – 27 чэрвеня 1921 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Эўгеніюш Гадзееўскі (23 снежня 1921 – 1922 гг.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (да 10 лістапада 1922 г. → камандаванне ўмацаванага лагера «Віленскі» ) * Падпалкоўнік Мікалай Кастэцкі (з 10 лістапада 1922 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Лявіцкі (1932) * Падпалкоўнік пяхоты Эдвард Корвін-Касакоўскі (12 красавіка 1934 — 3 жніўня 1935 → камендант плошчы Модлін) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Літынскі (3 жніўня 1935 г. — 18 кастрычніка 1937 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Пётр Парфяновіч (пасля 23 кастрычніка 1937 г. — 28 студзеня 1938 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Крук-Смігла (28 студзеня 1938 — 20 верасня 1939) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych [online] [dostęp 2016-10-10] . * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918—1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919—1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010. * Tadeusz Kutrzeba: Bitwa nad Niemnem (wrzesień-październik 1920 roku). Warszawa: Wojskowy Instytut Wydawniczy. Napoleon V (reprint), 1926. ISBN 978-83-7889-669-2. * KarolK. Firich KarolK., StanisławS. Krzysik StanisławS., TadeuszT. Kutrzeba TadeuszT., StanisławS. Müller StanisławS., JózefJ. Wiatr JózefJ., Almanach oficerski na rok 1923/24, t. 2, Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923 . * ZdzisławZ. Jagiełło ZdzisławZ., Piechota Wojska Polskiego 1918—1939, Warszawa: Bellona, 2007, ISBN 978-83-11-10206-4 . * Wiesław B. Łach: «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918—1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 85 pułk Strzelców Wileńskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, zeszyt 88. ISBN 83-88773-53-4. * Hubert Modrawski: Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009. ISBN 978-83-245-8844-2. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919—1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Adam», 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny «W» i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * KazimierzK. Satora KazimierzK., Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990, ISBN 83-211-1104-1 . * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918—1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918—1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Pantera Books, 2007. ISBN 83-204-3299-5. * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne «Polska Zjednoczona», 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920. * Historia Polski Ordery i odznaczenia Odznaka 85 Pułku Strzelców Wileńskich, t. 49, Warszawa: De Agostini, 2005 . * Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 1: Dokumenty 1-16 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-64-8. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. nv2272uap14zpmtr01mngi8fem4v3s3 0 805264 5120150 2026-04-02T19:48:14Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абу Акла Кайкал]] |штаб-кв...» 5120150 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абу Акла Кайкал]] |штаб-кватэра = |рэгіён = штаты Гезіра і Гедарыф |сфарміравана = [[2022]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі =[[Узброеныя сілы Судана]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |праціўнікі = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Узброеныя сілы Судана]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |колькасць = |канфлікты = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сілы шчыта Судана''' ('''СШС''', {{lang-ar|قوات درع السودان|}}) — [[судан]]ская ўзброеная групоўка, створаная ў [[2022]] годзе [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклай Кайкалам]] у штаце Аль-Гедарыф<ref>{{cite web |title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces |website=Dabanga Radio TV Online |access-date=4 February 2026 |date=26 September 2023}}</ref>. Сваёй афіцыйнай мэтай баевікі абвясцілі «падтрыманне бяспекі і аднаўленне стратэгічнага балансу ў краіне ў святле Джубскага пагаднення».<ref>{{cite web |last1=النور |first1=النور أحمد |title=ماذا يعني انضمام قائد الدعم السريع بالجزيرة للجيش السوداني؟.. الإجابة في 8 نقاط |url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/10/20/%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9 |website=الجزيرة نت |access-date=4 February 2026 |language=ar}}</ref> Аснову атрадаў склалі прадстаўнікі арабскіх абшчын штата Гезіра<ref name=Keikal>{{cite web |title=Sudan: Armed Group Allied to the Military Attacks Village {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2025/02/25/sudan-armed-group-allied-military-attacks-village |website=hrw.org |access-date=4 February 2026 |language=en |date=25 February 2025}}</ref>. У ходзе [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] групоўка спачатку ваявала на баку [[Узброеныя сілы Судана|ўрадавай арміі]], але ў жніўні [[2023]] года падтрымала [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<ref name="Keikal" />. У кастрычніку [[2024]] года арганізацыя зноў стала ваяваць за ўрад, што прывяло да серыі жорсткіх нападаў у адказ мяцежнікаў на мірных жыхароў штата Гезіра<ref>{{cite web |title=How an RSF commander's defection led to a massacre in Sudan |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7864519eqvo |website=www.bbc.com |access-date=4 February 2026 |date=23 December 2024}}</ref>. Сілы шчыта Судана неаднаразова абвінавачваліся ў ваенных злачынствах, уключаючы пазасудовых забойствах мірных жыхароў, рабаваннях і згвалтаваннях<ref>{{cite web |title=الحرب في السودان: بي بي سي تستمع لشهادات مروعة من ناجين من "مجزرة ود النورة" |url=https://www.bbc.com/arabic/articles/c20r4qnx93eo |website=BBC News عربي |access-date=4 February 2026 |language=ar |date=16 August 2024}}</ref>. Паводле расследавання, апублікаванага [[CNN]] і Lighthouse Reports, у [[Вад-Медані]] ў студзені 2025 года баевікі разам з урадавымі войскамі правялі чысткі сярод этнічнай групы канабі<ref>{{cite web |title=The Kanabi Killings |url=https://www.lighthousereports.com/investigation/the-kanabi-killings/ |website=Lighthouse Reports |access-date=4 February 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Bodies in the canals |url=https://edition.cnn.com/interactive/2025/12/africa/sudan-army-saf-ethnic-killings-canals-intl-invs-vis/ |website=www.cnn.com |access-date=4 February 2026 |language=en}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] n9m1dq83l8yjki1bqxz0au5ltgdlxez 5120151 5120150 2026-04-02T19:48:43Z DBatura 73587 5120151 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абу Акла Кайкал]] |штаб-кватэра = |рэгіён = штаты Гезіра і Гедарыф |сфарміравана = [[2022]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі =[[Узброеныя сілы Судана]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |праціўнікі = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Узброеныя сілы Судана]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |колькасць = |канфлікты = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сілы шчыта Судана''' ('''СШС''', {{lang-ar|قوات درع السودان|}}) — [[судан]]ская ўзброеная групоўка, створаная ў [[2022]] годзе [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклай Кайкалам]] у штаце Аль-Гедарыф<ref>{{cite web |title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces |website=Dabanga Radio TV Online |access-date=4 February 2026 |date=26 September 2023}}</ref>. Сваёй афіцыйнай мэтай баевікі абвясцілі «падтрыманне бяспекі і аднаўленне стратэгічнага балансу ў краіне ў святле Джубскага пагаднення».<ref>{{cite web |last1=النور |first1=النور أحمد |title=ماذا يعني انضمام قائد الدعم السريع بالجزيرة للجيش السوداني؟.. الإجابة في 8 نقاط |url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/10/20/%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9 |website=الجزيرة نت |access-date=4 February 2026 |language=ar}}</ref> Аснову атрадаў склалі прадстаўнікі арабскіх абшчын штата Гезіра<ref name=Keikal>{{cite web |title=Sudan: Armed Group Allied to the Military Attacks Village {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2025/02/25/sudan-armed-group-allied-military-attacks-village |website=hrw.org |access-date=4 February 2026 |language=en |date=25 February 2025}}</ref>. У ходзе [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] групоўка спачатку ваявала на баку [[Узброеныя сілы Судана|ўрадавай арміі]], але ў жніўні [[2023]] года падтрымала [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<ref name="Keikal" />. У кастрычніку [[2024]] года арганізацыя зноў стала ваяваць за ўрад, што прывяло да серыі жорсткіх нападаў у адказ мяцежнікаў на мірных жыхароў штата Гезіра<ref>{{cite web |title=How an RSF commander's defection led to a massacre in Sudan |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7864519eqvo |website=www.bbc.com |access-date=4 February 2026 |date=23 December 2024}}</ref>. Сілы шчыта Судана неаднаразова абвінавачваліся ў ваенных злачынствах, уключаючы пазасудовых забойствах мірных жыхароў, рабаваннях і згвалтаваннях<ref>{{cite web |title=الحرب في السودان: بي بي سي تستمع لشهادات مروعة من ناجين من "مجزرة ود النورة" |url=https://www.bbc.com/arabic/articles/c20r4qnx93eo |website=BBC News عربي |access-date=4 February 2026 |language=ar |date=16 August 2024}}</ref>. Паводле расследавання, апублікаванага [[CNN]] і Lighthouse Reports, у [[Вад-Медані]] ў студзені [[2025]] года баевікі разам з урадавымі войскамі правялі чысткі сярод этнічнай групы канабі<ref>{{cite web |title=The Kanabi Killings |url=https://www.lighthousereports.com/investigation/the-kanabi-killings/ |website=Lighthouse Reports |access-date=4 February 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Bodies in the canals |url=https://edition.cnn.com/interactive/2025/12/africa/sudan-army-saf-ethnic-killings-canals-intl-invs-vis/ |website=www.cnn.com |access-date=4 February 2026 |language=en}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] lvc9xb9mqt1ttzpod6ate2ssb0otbyd 5120153 5120151 2026-04-02T19:52:53Z DBatura 73587 5120153 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Logo of the Sudan Shield Forces.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[арабы]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Абу Акла Кайкал]] |штаб-кватэра = |рэгіён = штаты Гезіра і Гедарыф |сфарміравана = [[2022]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі =[[Узброеныя сілы Судана]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |праціўнікі = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (да жніўня 2023, з кастрычніка 2024), [[Узброеныя сілы Судана]] (са жніўня 2023 па кастрычнік 2024) |колькасць = |канфлікты = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сілы шчыта Судана''' ('''СШС''', {{lang-ar|قوات درع السودان|}}) — [[судан]]ская ўзброеная групоўка, створаная ў [[2022]] годзе [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклай Кайкалам]] у штаце Аль-Гедарыф<ref>{{cite web |title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces |website=Dabanga Radio TV Online |access-date=4 February 2026 |date=26 September 2023}}</ref>. Сваёй афіцыйнай мэтай баевікі абвясцілі «падтрыманне бяспекі і аднаўленне стратэгічнага балансу ў краіне ў святле Джубскага пагаднення».<ref>{{cite web |last1=النور |first1=النور أحمد |title=ماذا يعني انضمام قائد الدعم السريع بالجزيرة للجيش السوداني؟.. الإجابة في 8 نقاط |url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/10/20/%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9 |website=الجزيرة نت |access-date=4 February 2026 |language=ar}}</ref> Аснову атрадаў склалі прадстаўнікі арабскіх абшчын штата Гезіра<ref name=Keikal>{{cite web |title=Sudan: Armed Group Allied to the Military Attacks Village {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2025/02/25/sudan-armed-group-allied-military-attacks-village |website=hrw.org |access-date=4 February 2026 |language=en |date=25 February 2025}}</ref>. У ходзе [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] групоўка спачатку ваявала на баку [[Узброеныя сілы Судана|ўрадавай арміі]], але ў жніўні [[2023]] года падтрымала [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<ref name="Keikal" />. У кастрычніку [[2024]] года арганізацыя зноў стала ваяваць за ўрад, што прывяло да серыі жорсткіх нападаў у адказ мяцежнікаў на мірных жыхароў штата Гезіра<ref>{{cite web |title=How an RSF commander's defection led to a massacre in Sudan |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7864519eqvo |website=www.bbc.com |access-date=4 February 2026 |date=23 December 2024}}</ref>. Сілы шчыта Судана неаднаразова абвінавачваліся ў ваенных злачынствах, уключаючы пазасудовых забойствах мірных жыхароў, рабаваннях і згвалтаваннях<ref>{{cite web |title=الحرب في السودان: بي بي سي تستمع لشهادات مروعة من ناجين من "مجزرة ود النورة" |url=https://www.bbc.com/arabic/articles/c20r4qnx93eo |website=BBC News عربي |access-date=4 February 2026 |language=ar |date=16 August 2024}}</ref>. Паводле расследавання, апублікаванага [[CNN]] і Lighthouse Reports, у [[Вад-Медані]] ў студзені [[2025]] года баевікі разам з урадавымі войскамі правялі чысткі сярод этнічнай групы канабі<ref>{{cite web |title=The Kanabi Killings |url=https://www.lighthousereports.com/investigation/the-kanabi-killings/ |website=Lighthouse Reports |access-date=4 February 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Bodies in the canals |url=https://edition.cnn.com/interactive/2025/12/africa/sudan-army-saf-ethnic-killings-canals-intl-invs-vis/ |website=www.cnn.com |access-date=4 February 2026 |language=en}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] n9x7x5am9fsmv3cji8aa4ux2rtndz9i 6 805265 5120152 2026-04-02T19:52:19Z DBatura 73587 {{Несвабодны файл |апісанне = Эмблема групоўкі «Сілы шчыта Судана» |крыніца = https://x.com/sudanshiled0 |час стварэння = не раней за 2022 |аўтар = невядома |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Сілы шчыта Судана | мэта = выява эмблемы для артыкула пра групоўку | заменнасць = няма свабодных файлаў | іншае = }} 5120152 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Эмблема групоўкі «Сілы шчыта Судана» |крыніца = https://x.com/sudanshiled0 |час стварэння = не раней за 2022 |аўтар = невядома |частка = |разрозненне = }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Сілы шчыта Судана | мэта = выява эмблемы для артыкула пра групоўку | заменнасць = няма свабодных файлаў | іншае = }} 6mxigdtgtm9dfz3ahy6zrxbgwd6k3kj 0 805266 5120167 2026-04-02T20:44:01Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{цёзкі2|Шчэцька}} {{Асоба}} '''Ганна Сямёнаўна Шчэцька''', у дзявоцтве — '''Шыдлоўская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзілася 16 жніўня 1937...» 5120167 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчэцька}} {{Асоба}} '''Ганна Сямёнаўна Шчэцька''', у дзявоцтве — '''Шыдлоўская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзілася 16 жніўня 1937 года на хутары Бераснёўка каля в. [[Сцяцкі (Стаўбцоўскі раён)|Сцяцкі]] [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Стаўбцоўскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]])<ref name="hero">[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14339 Шидловская Анна Семёновна]</ref> у шматдзетнай сялянскай сям’і. Пасля заканчэння [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнаўскай]] сямігадовай школы<ref name="stol">[https://stolbtsy.gov.by/region/izvestnye-lyudi Известные люди]</ref> у 1954 годзе пачала працаваць паляводам у сельскагаспадарчай арцелі (пазней — калгас «Чырвоны Кастрычнік» Стаўбцоўскага раёна). Са студзеня 1959 года — цялятніца, аператар па адкорме буйной рагатай жывёлы гэтага ж калгаса<ref name="stol"/>. У 1963 годзе ўступіла ў [[КПСС]]<ref name="stol"/>. За гады сямігодкі (1959—1965) дабілася высокіх вынікаў у вырошчванні цялят. Сярэднясутачнае прыбаўленне склала 960 грам. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 22 сакавіка 1966 года ўдастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]<ref name="stol"/>. Выбіралася дэпутатам Заямнаўскага сельскага, Мінскага абласнога Савета дэпутатаў<ref name="stol"/>. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 10-га склікання (1980—1985). Выбіралася членам бюро Стаўбцоўскага раённага камітэта КПБ, дэлегатам XXVI з’езда КПСС<ref name="stol"/>, членам [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КПБ]]<ref name="hero"/>. Прапрацавала ў калгасе да выхаду на пенсію ў 1992 годзе<ref name="stol"/>. Жыве ў в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]<ref name="hero"/>. == Узнагароды == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966), * [[ордэн Леніна]] (1966), * [[медаль «Серп і Молат»]] (1966), * [[ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] (1968)<ref name="stol"/>, * [[медаль «За доблесную працу»]] (1970)<ref name="stol"/>, * [[ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]] (1983)<ref name="stol"/>, * ганаровы грамадзянін Стаўбцоўскага раёна (2005)<ref name="hero"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[http://belsmi.by/archive/article/88671 Таццяна Пяткевіч. Свята ў доме Героя // Прамень — № 62 (10 208) — 23 жніўня 2017.]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчэцька Ганна Сямёнаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] qezufbr2k2w0c3t0lfhxp6h0scf14r9 5120239 5120167 2026-04-03T06:45:44Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія, стыль 5120239 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчэцька}} {{Асоба}} '''Ганна Сямёнаўна Шчэцька''', у дзявоцтве — '''Шыдлоўская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзілася 16 жніўня 1937 года на хутары Бераснёўка каля в. [[Сцяцкі (Стаўбцоўскі раён)|Сцяцкі]] [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Стаўбцоўскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]])<ref name="hero">[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14339 Шидловская Анна Семёновна]</ref> у шматдзетнай сялянскай сям’і. Пасля заканчэння [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнаўскай]] сямігадовай школы<ref name="stol">[https://stolbtsy.gov.by/region/izvestnye-lyudi Известные люди]</ref> ў 1954 годзе пачала працаваць паляводам у сельскагаспадарчай арцелі (пазней — калгас «Чырвоны Кастрычнік» Стаўбцоўскага раёна). Са студзеня 1959 года — цялятніца, аператар па адкорме буйной рагатай жывёлы гэтага ж калгаса<ref name="stol"/>. У 1963 годзе ўступіла ў [[КПСС]]<ref name="stol"/>. За гады сямігодкі (1959—1965) дабілася высокіх вынікаў у вырошчванні цялят. Сярэднясутачнае прыбаўленне склала 960 грам. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 22 сакавіка 1966 года ўдастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]<ref name="stol"/>. Выбіралася дэпутатам Заямнаўскага сельскага, Мінскага абласнога Савета дэпутатаў<ref name="stol"/>. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 10-га склікання (1980—1985). Выбіралася членам бюро Стаўбцоўскага раённага камітэта КПБ, дэлегатам XXVI з’езда КПСС<ref name="stol"/>, членам [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КПБ]]<ref name="hero"/>. Працавала ў калгасе да выхаду на пенсію ў 1992 годзе<ref name="stol"/>. Жыве ў в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]<ref name="hero"/>. Мае дачку, сына, і дваіх ўнукаў<ref name="pramen">[http://belsmi.by/archive/article/88671 Таццяна Пяткевіч. Свята ў доме Героя // Прамень — № 62 (10 208) — 23 жніўня 2017.]]</ref> == Узнагароды == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966), * [[ордэн Леніна]] (1966), * [[медаль «Серп і Молат»]] (1966), * [[ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] (1968)<ref name="stol"/>, * [[медаль «За доблесную працу»]] (1970)<ref name="stol"/>, * [[ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]] (1983)<ref name="stol"/>, * залаты медаль ВДНГ СССР<ref name="pramen"/>, * ганаровы грамадзянін Стаўбцоўскага раёна (2005)<ref name="hero"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчэцька Ганна Сямёнаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] 7905qj6yxkf7xoqm3i0gk9c6mt06k7n 5120260 5120239 2026-04-03T07:28:46Z DobryBrat 5701 пунктуацыя 5120260 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчэцька}} {{Асоба}} '''Ганна Сямёнаўна Шчэцька''', у дзявоцтве — '''Шыдлоўская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == Нарадзілася 16 жніўня 1937 года на хутары Бераснёўка каля в. [[Сцяцкі (Стаўбцоўскі раён)|Сцяцкі]] [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Стаўбцоўскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]])<ref name="hero">[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14339 Шидловская Анна Семёновна]</ref> у шматдзетнай сялянскай сям’і. Пасля заканчэння [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнаўскай]] сямігадовай школы<ref name="stol">[https://stolbtsy.gov.by/region/izvestnye-lyudi Известные люди]</ref> ў 1954 годзе пачала працаваць паляводам у сельскагаспадарчай арцелі (пазней — калгас «Чырвоны Кастрычнік» Стаўбцоўскага раёна). Са студзеня 1959 года — цялятніца, аператар па адкорме буйной рагатай жывёлы гэтага ж калгаса<ref name="stol"/>. У 1963 годзе ўступіла ў [[КПСС]]<ref name="stol"/>. За гады сямігодкі (1959—1965) дабілася высокіх вынікаў у вырошчванні цялят. Сярэднясутачнае прыбаўленне склала 960 грам. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 22 сакавіка 1966 года ўдастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]<ref name="stol"/>. Выбіралася дэпутатам Заямнаўскага сельскага, Мінскага абласнога Савета дэпутатаў<ref name="stol"/>. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 10-га склікання (1980—1985). Выбіралася членам бюро Стаўбцоўскага раённага камітэта КПБ, дэлегатам XXVI з’езда КПСС<ref name="stol"/>, членам [[Цэнтральны камітэт КПБ|Цэнтральнага камітэта КПБ]]<ref name="hero"/>. Працавала ў калгасе да выхаду на пенсію ў 1992 годзе<ref name="stol"/>. Жыве ў в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]<ref name="hero"/>. Мае дачку, сына, і дваіх ўнукаў<ref name="pramen">[http://belsmi.by/archive/article/88671 Таццяна Пяткевіч. Свята ў доме Героя // Прамень — № 62 (10 208) — 23 жніўня 2017.]]</ref>. == Узнагароды == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966), * [[ордэн Леніна]] (1966), * [[медаль «Серп і Молат»]] (1966), * [[ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] (1968)<ref name="stol"/>, * [[медаль «За доблесную працу»]] (1970)<ref name="stol"/>, * [[ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]] (1983)<ref name="stol"/>, * залаты медаль ВДНГ СССР<ref name="pramen"/>, * ганаровы грамадзянін Стаўбцоўскага раёна (2005)<ref name="hero"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчэцька Ганна Сямёнаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] cdiktsmx5988zu1h98080oqcvn2qj53 1 805267 5120169 2026-04-02T20:46:31Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}}» 5120169 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} ppgfofmjyq82gwqcbskdmenvgbxnzkr 0 805268 5120180 2026-04-02T22:21:03Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Сінта{{subst:націск}}гма''' (ад {{Lang-el|σύνταγμα}} — разам пабудаванае, злучанае) — спалучэнне па пэўнай мадэлі дзвюх або болей моўных адзінак у патоку маўлення ([[Сінтагматыка|сінтагматыцы]]): [[Марфема|марфем]] (''пера-езд, вяз-уць''), [[Слова|слоў]] (''ідзе дождж, сп...» 5120180 wikitext text/x-wiki '''Сінта́гма''' (ад {{Lang-el|σύνταγμα}} — разам пабудаванае, злучанае) — спалучэнне па пэўнай мадэлі дзвюх або болей моўных адзінак у патоку маўлення ([[Сінтагматыка|сінтагматыцы]]): [[Марфема|марфем]] (''пера-езд, вяз-уць''), [[Слова|слоў]] (''ідзе дождж, спявае песню, дзеля жыцця''), [[сказ]]аў (''Ён сказаў, што думаў.'')<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Сінтагма|том=14|старонкі=403}}</ref>. '''Сінта́гма''' — рытміка-інтанацыйная адзінка маўлення або маўленчы такт, што звычайна супадае з адрэзкам выказвання, які вымаўляецца без паўзаў, адным штуршком паветра, мае свой інтанацыйна-націскны цэнтр (сінтагматычны [[націск]]) і характарызуецца адноснай сэнсавай і сінтаксічнай цэласнасцю<ref name="БелЭн" />. Напрыклад: {{Пачатак цытаты}} <poem> Чыстая глыбокая рэчка ў люстраной паверхні сваёй адбівае блакітнасць неба, і ад гэтага здаецца яна бяздоннай </poem> {{Канец цытаты|крыніца=[[Платон Раманавіч Галавач|П. Галавач]]}} == Гл. таксама == * [[Словазлучэнне]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Мова і мовы}} [[Катэгорыя:Фанетыка]] [[Катэгорыя:Сінтаксіс]] rnxy5phfpcep1xqikgyexccx9f06g1u 5120184 5120180 2026-04-02T22:30:01Z Jaŭhien 59102 5120184 wikitext text/x-wiki '''Сінта́гма''' (ад {{Lang-el|σύνταγμα}} — разам пабудаванае, злучанае) — спалучэнне па пэўнай мадэлі дзвюх або болей моўных адзінак у патоку маўлення ([[Сінтагматыка|сінтагматыцы]]): [[Марфема|марфем]] (''пера-езд, вяз-уць''), [[Слова|слоў]] (''ідзе дождж, спявае песню, дзеля жыцця''), [[сказ]]аў (''Ён сказаў, што думаў.'')<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Сінтагма|том=14|старонкі=403}}</ref>. '''Сінта́гма''' — рытміка-інтанацыйная адзінка маўлення або маўленчы такт, што звычайна супадае з адрэзкам выказвання, які вымаўляецца без паўзаў, адным штуршком паветра, мае свой інтанацыйна-націскны цэнтр (сінтагматычны [[націск]]) і характарызуецца адноснай сэнсавай і сінтаксічнай цэласнасцю<ref name="БелЭн" />. Напрыклад: {{Пачатак цытаты}} <poem> Чыстая глыбокая рэчка ў люстраной паверхні сваёй адбівае блакітнасць неба, і ад гэтага здаецца яна бяздоннай </poem> {{Канец цытаты|крыніца=[[Платон Раманавіч Галавач|П. Галавач]]}} == Гл. таксама == * [[Словазлучэнне]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Мова і мовы}} [[Катэгорыя:Фанетыка]] [[Катэгорыя:Сінтаксіс]] rusucz0prfrl4xy686w56iqw5rq4ac5 0 805269 5120181 2026-04-02T22:21:33Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Сінтагма]] 5120181 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сінтагма]] cnbqmwcp8w8is58n2ib2903duy99mh8 0 805270 5120186 2026-04-02T23:08:14Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Акцэнтало{{subst:націск}}гія''' (ад {{Lang-la|accentus}} націск + {{Lang-el|λόγος}} вучэнне) — раздзел [[мовазнаўства]], які вывучае тыпы, асаблівасці і функцыі [[націск]]у, сістэма моўных з’яў, звязаных з націскам<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Акцэнталогія|том=1|старо...» 5120186 wikitext text/x-wiki '''Акцэнтало́гія''' (ад {{Lang-la|accentus}} націск + {{Lang-el|λόγος}} вучэнне) — раздзел [[мовазнаўства]], які вывучае тыпы, асаблівасці і функцыі [[націск]]у, сістэма моўных з’яў, звязаных з націскам<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Акцэнталогія|том=1|старонкі=222}}</ref>. == Віды == Адрозніваюць акцэнталогію<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Акцэнталогія|том=1|старонкі=99}}</ref>: * апісальную — даследуе [[фанетыка|фанетычныя]], [[Фаналогія|фаналагічныя]] і [[Граматыка|граматычныя]] ўласцівасці прасадычных сродкаў; * тэарэтычную — вывучае сістэмныя ўзаемаадносіны і моўныя функцыі акцэнтных сродкаў; * гістарычную — даследуе гісторыю націску ў асобнай мове; * параўнальна-гістарычную — апісвае гістарычныя змены націску ў блізкароднасных мовах. == Гісторыя == Акцэнталогія мае даўнюю традыцыю. У [[Індыя|індыйскіх]] брахманах (VIII—VI стст. да н.э.) і [[Упанішады|ўпанішадах]] (VII—III стст. да н.э.) сустракаецца паняцце «свара» — націск або тон. Пытанні акцэнталогіі вывучаліся ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] (VI—IV стст. да н.э.) і [[Кітай|Кітаі]] (з V ст. н.э.). У XIX ст. націск як самастойны аб’ект вывучэння вылучыў [[Аляксандр Хрыстафоравіч Вастокаў|А. Х. Вастокаў]]; уклад у развіццё акцэнталогіі зрабілі [[Аляксандр Апанасавіч Патабня|А. А. Патабня]], [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|І. Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Фердынанд дэ Сасюр|Ф. дэ Сасюр]], [[Піліп Фёдаравіч Фартунатаў|П. Ф. Фартунатаў]], [[Антуан Мее|А. Мее]]<ref name="БелЭн" />. Беларуская акцэнталогія сфарміравалася ў XX ст. Агульную характарыстыку беларускага націску ўпершыню даў у пачатку XX стагоддзя акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] (1908). Шэраг прыватных акцэнтных сістэм [[Дыялектная мова|дыялектнай мовы]] даследаваўся ў працах Я. В. Воўк-Левановіча, І. Б. Кузьміна, [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіча]], [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. А. Растаргуева]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскага]]). У другой палове XX ст. пераважалі апісальныя даследаванні акцэнтуацыі слоў асобных [[Часціны мовы|часцін мовы]] ў [[Беларуская мова|беларускай]] [[Літаратурная мова|літаратурнай]] мове ([[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. В. Бірыла]], [[Леанід Міхайлавіч Вардамацкі|Л. М. Вардамацкі]], Я. М. Івашуціч, [[Мікола Лобан|М. П. Лобан]], М. А. Аляхновіч) і народных гаворках (У. М. Колесаў, [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|П. А. Міхайлаў]], [[Яніна Эльжбета Смулэк|Э. Смулкова]], [[Алёна Іванаўна Чабярук|А. І. Чабярук]]). Гістарычная акцэнталогія прадстаўлена асобнымі працамі Я. Ф. Карскага, С. Нікалаева. Эксперыментальна-фанетычныя даследаванні націску праводзілі [[Лілія Ціханаўна Выгонная|Л. Ц. Выгонная]] і іншыя<ref name="Культура Беларусі" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Фанетыка і фаналогія}} [[Катэгорыя:Акцэнталогія]] lkg1js7rigy9zfq6ai6vbn87stmh08x 14 805271 5120187 2026-04-02T23:09:37Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «{{catmain}} [[Катэгорыя:Фанетыка]]» 5120187 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Фанетыка]] mh3s29lefy4gf5j1c216mbzqku6o8uo 0 805272 5120195 2026-04-03T00:27:09Z Biruzavik 166133 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1341205074|Turkish alphabet reform]]» 5120195 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Турэцкая моўная рэформа}} '''Рэформа турэцкага алфавіту''' ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Harf Devrimi'' або ''{{Lang|tr|Harf İnkılâbı}}'' ) — агульны тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння працэсу прыняцця і пераходу на новы алфавіт ў [[Турцыя|Турцыі]] пасля прыняцця Закона № 1353 «Аб прыняцці і ўжыванні турэцкіх літар» 1 лістапада 1928 года. Закон быў апублікаваны ў «Афіцыйным весніку» 3 лістапада 1928 года і ўступіў у сілу ў гэты дзень. З прыняццем гэтага закона скончылася эпоха асманскага турэцкага алфавіта, які быў заснаваны на арабскім шрыфце, і быў уведзены сучасны турэцкі алфавіт, заснаваны на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]]. Турэцкі алфавіт трошкі адрозніваецца ад алфавітаў іншых моў, якія выкарыстоўваюць лацінскую графіку. Ён уключае літары, змененыя для абазначэння гукаў [[Турэцкая мова|турэцкай мовы]] (напрыклад, Ç, [[Ö]], Ü), у тым ліку адсутныя ў іншых мовах (Ş, Ğ, з і без кропкі [[I з кропкай|İ]] / [[I (літара)|I]]). Вымаўленне некаторых літар у турэцкім алфавіце таксама адрозніваецца ад вымаўлення гэтых літар у большасці іншых моў, якія выкарыстоўваюць для запісу лацінскі алфавіт. Напрыклад, вымаўленне літары ''[[C (літара)|C]]'' у турэцкім алфавіце — {{IPAslink|d͡ʒ}}, што эквівалентна ''J'' у англійскай мове альбо ''Дж'' у беларускай, тады як у англійскім алфавіце яна абазначае гук /{{IPA link|k}}/ або /{{IPA link|s}}/. <ref>{{Cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1030.pdf|title=1030|access-date=14 July 2019}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|патрэбная крыніца]]''&#x5D;</sup> == Гісторыя == [[Файл:Ataturk-September_20,_1928.jpg|справа|міні|[[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафа Кемаль]] прадстаўляе новы турэцкі алфавіт жыхарам [[Кайсеры]], 20 верасня 1928 года.]] [[Файл:Dil_Devrimi_karikatürü,_Ramiz_Gökçe.jpg|міні|Карыкатура, апублікаваная Рамізам Гёкчэ ў ''Akbaba'' 13 жніўня 1928 года.]] [[Файл:Türk_Dil_Devrimi,_1928_(Turkish_Language_Revolution).jpg|справа|міні|Двое туркаў разглядаюць новы алфавіт на плакаце каля будынка муніцыпалітэта, 1928 год.]] Пачынаючы з X стагоддзя, разам з прыняццем [[Іслам|ісламу]], туркі таксама перанялі арабскую пісьменнасць. На працягу наступных 900 гадоў як заходнія (асманскія), так і ўсходнія дыялекты турэцкай мовы пісаліся з выкарыстаннем мадыфікаванай формы арабскай пісьменнасці. {| class="wikitable" !Год ! Узровень пісьменнасці |- | 1923 год | 2,5% |- | 1927 {{Sup|1}} | 10,5% <ref>{{Cite web|url=http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012745/http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|archive-date=4 November 2012|access-date=8 November 2010}}</ref> (афіцыйны перапіс насельніцтва 1927 г.) |- | 1935 {{Sup|2}} | 20,4% <ref>{{Cite web|url=http://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170313/https://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|archive-date=4 November 2018|access-date=29 January 2010|url-status=live}}</ref> (перапіс насельніцтва 1935 г.) |- |} {{Sup|1}} _{Даныя за год перад прыняццем рэформы}{{Sup|2}} <small>Сем гадоў пасля ўводу новага алфавіта</small> У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] прапановы па рэформе алфавіта пачалі з'яўляцца з сярэдзіны XIX стагоддзя. == Прычыны і аргументы == [[Файл:Turken_maken_kennis_met_Latijnse_alfabet_-_Introduction_of_the_Latin_alphabet_in_Turkey_(6941437163).jpg|справа|міні|Група дзяцей разглядае плакат, павешаны на дрэве для дапамогі людзям вывучыць новы алфавіт, 1930 год.]] Адной з найбольш вядомых прычын рэформы алфавіта з'яўляецца перакананне, што арабская графіка недапасаваная да турэцкай мовы. <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|title=Harf Devrimi|website=[[Habertürk]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016092019/https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|archive-date=16 October 2017|access-date=15 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr-TR|url=https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|title=90.Yılında Harf Devrimi… Neden Yapıldı, Sonuçları Ne Oldu? « Kemalist Portal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330144846/https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|archive-date=30 March 2019|access-date=15 May 2021}}</ref> Асноўным аргументам было тое, што арабская графіка недастаткова добра перадае галосныя гукі. Адным з першых, хто выказаў гэтае перакананне, быў Кятып Чэлебі. <ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20210515140721/https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22802}}</ref> У перыяд [[Танзімат|Танзімата]] Ахмед Джэўдэт Паша выказаў меркаванне аб неабходнасці новай сістэмы пісьма для перадачы гукаў, якія нельга было перадаць арабскай графікай. У 1851 годзе Муніф Паша заявіў, што чытанне і пісьмо арабскімі літарамі складаныя і што адукацыя не можа быць належным чынам праведзена, тым самым падкрэсліўшы неабходнасць рэформаў. Яшчэ адна прычына — перакананне, што арабская графіка перашкаджае адукацыі. Міласлі Ісмаіл Хаккы Бэй заявіў, што без перагляду алфавіта прагрэс быў бы немагчымы, а з пераглядам быў бы магчымы такі самы прагрэс, як у японцаў. Джэлал Нуры сказаў: «Людзі не могуць лёгка вывучыць гэтыя літары і тое, што імі напісана». Хюсейн Джахіт Ялчын таксама сказаў: «Мы не можам паменшыць непісьменнасць у нашай краіне. Таму што наш алфавіт перашкаджае гэтаму». <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|title=İşte Atatürk {{!}} Atatürk Hakkında Bilmek İstediğiniz Herşey|website=İşte Atatürk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004647/https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|archive-date=28 February 2019|access-date=17 May 2021}}</ref> Складанасці з напісаннем маглі быць звязаны з адсутнасцю галосных у арабскім алфавіце: арабская літара wāw (و) абазначала [[Фанема|фанемы]] /v/ (цяпер пішацца [[V (літара)|v]] ), /o/ ([[O (літара)|o]]), /œ/ ([[ö]]), /[[Агублены галосны задняга раду верхняга пад’ёму|u]]/ ([[U (літара)|u]]) і /y/ (ü); літара yāʼ (ﻱ) абазначала фанемы /j/ ([[Y (літара)|y]]), /ɯ/ ([[I без кропкі|ı]]) і /[[Неагублены галосны пярэдняга раду верхняга пад’ёму|i]]/ ([[I з кропкай|i]]). Літара kāf (كـ) магла абазначаць гукі / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / [[Звонкі велярны выбухны зычны|ɡ]] /( [[G (літара)|g]] ), / n /( [[N (літара)|n]] ) і часам / j /( [[Y (літара)|y]] ). Існаванне некалькіх літар для / d /( [[D (літара)|d]] ), / h /( [[H (лацініца)|h]] ), / s /( [[S (літара)|s]] ), / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / t /( [[T (літара)|t]] ) і / z /( [[Z (літара)|z]] ) у арабскім алфавіце было непатрэбным для [[Турэцкая мова|стамбульскай турэцкай]] . Напрыклад, літары dāl (ﺩ‎) і ḍād (ض) абедзве адлюстроўвалі гук / d /( [[D (літара)|d]] ), а ḥāʾ (ح) і ḫāʾ (خ) — гук / h /( [[H (лацініца)|h]] ). Падчас рэформы арабскай літары быў выкарыстаны метад падзелу літар, вядомы як хуруф-ы мунфасіла. Ён быў заснаваны на перакананні, што алфавіт, у якім літары падзеленыя, лягчэй вывучыць. === Іншыя раннія прапановы === З 1850-х па 1860-я гады большая частка турэцкай інтэлігенцыі валодала [[Французская мова|французскай мовай]]. З распаўсюджваннем тэлеграфіі траслітарацыя турэцкай мовы ў адпаведнасці з французскім правапісам стала часткай паўсякдзённага жыцця. Звычка выкарыстоўваць гэта пісьмо з'явілася дзякуючы выкарыстанню гэтага шрыфта на шыльдах крамаў і ў рэкламе. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Some examples would be great (September 2025)">патрэбна цытата</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> На Першым Усесаюзным цюркалагічнам з'ездзе ў [[Баку]] было прынята рашэнне аб прыняцці лацінскай графікі замест арабскай для ўсіх цюркскіх моў. Вядома, што Атацюрк уважліва сачыў за гэтым з'ездам. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|title=Türk Dünyasında Latin Alfabesine Geçiş Süreci (Geçmişten Günümüze) - Ümit Özgür DEMİRCİ|website=www.turkyurdu.com.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723034553/https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|archive-date=23 July 2020|access-date=17 May 2021}}</ref> У сталінскую эпоху [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] прымусіў цюркскія дзяржавы перайсці на кірыліцу, каб разарваць сувязь паміж Турцыяй і цюркскімі рэспублікамі. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] у 1991 годзе [[Азербайджан]], [[Узбекістан]], [[Туркменістан]] і [[Казахстан]] вярнуліся да лацінскага алфавіту. <ref>{{Cite web|url=http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222010655/http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|archive-date=22 December 2014|access-date=21 December 2014}}</ref> Падчас Другой канстытуцыйнай эры намаганні па вызначэнні турэцкай нацыянальнай ідэнтычнасці незалежна ад ісламу набылі абароты, асабліва сярод тых, хто быў блізкі да Камітэта аб'яднання і прагрэсу . === Раннія прапановы па рэформах === Ідэю адаптацыі лацінскага алфавіту да турэцкай ўпершыню прапанаваў у 1860-х гадах іранскі азербайджанец [[Мірза Фаталі Ахундаў]]. Ахундаў таксама падрыхтаваў алфавіт на аснове кірыліцы. Прыняцце новага албанскага алфавіту на аснове лацінскай графікі паміж 1908 і 1911 гадамі выклікала дыскусіі. У 1911 годзе Эльбасан заявіў, што лацінская графіка супярэчыць [[Шарыят|шарыяту]]. Пазней Хюсейн Джахіт Ялчын абараняў албанскі алфавіт на аснове лацінскай графікі і прапанаваў туркам зрабіць тое ж самае. У 1911 годзе албанскае аддзяленне Камітэта аб'яднання і прагрэсу прыняло лацінскі алфавіт. У 1914 годзе ў пяці непадпісаных артыкулах, апублікаваных у часопісе «Hürriyet-i Fikriye» Кылычзадэ Хаккы, прапаноўвалася паступовае прыняцце лацінскіх літар, сцвярджаючы, што пераход непазбежны. Аднак часопіс быў забаронены ўрадам Камітэта аб'яднання і прагрэсу з-за гэтых артыкулаў. Першая турэцкая газета, надрукаваная лацінскім алфавітам, была выдадзена ў Манастыры-Бітоле ў 1911 годзе. Гэтая газета пад назвай «Eças» (па-французску вымаўляецца «esas») выдавалася па суботах Зекерыяй Самі Эфендзі, але да нашых дзён захавалася толькі некалькі нумароў. === Атацюрк і рэформа алфавіта === [[Файл:20141231_142414_Turkish_second_national_assembly.jpg|міні|Кніга, якая выкарыстоўвалася для вывучэння сучаснага турэцкага алфавіту, разам з кнігай, якая выкарыстоўвалася для вывучэння асманскага турэцкага алфавіту ў 1930-х гадах, выстаўленая ў Музеі Рэспублікі.]] [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] зацікавіўся гэтым пытаннем падчас свайго побыту ў Сірыі паміж 1905 і 1907 гадамі. У 1922 годзе Атацюрк абмеркаваў гэтае пытанне з Халідэ Эдзібам Адывар і падкрэсліў, што такая змена запатрабуе жорсткіх мер. У верасні 1922 года падчас сустрэчы з удзелам прадстаўнікоў стамбульскай прэсы Хюсейн Джахіт Ялчын спытаў у Атацюрка, чаму яны не прымаюць лацінскую графіку. Адказам Атацюрка стала «Яшчэ не час». Падобная прапанова была зроблена на Ізмірскім эканамічным кангрэсе ў 1923 годзе, але прэзідэнт кангрэса Казым Карабекір адхіліў яе на падставе таго, што гэта пашкодзіць адзінству ісламу. Дыскусія атрымала шырокае асвятленне ў прэсе. 28 мая 1928 года [[Вялікі Нацыянальны Сход Турцыі|Вялікі нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон, які дазваляе выкарыстоўваць міжнародныя лічбы ў афіцыйных установах і арганізацыях, пачынаючы з 1 чэрвеня 1928 года. Прыкладна ў той жа час была створана камісія па рэформе алфавіта. Адным з пытанняў, якія абмяркоўваліся камісіяй, была прапанова замяніць старыя літары « qāf » (ق) і « kāf » (كـ) у арабскім пісьме літарамі « [[Q (літара)|Q]] » і « [[K (літара)|K]] » у новым турэцкім алфавіце адпаведна. Аднак гэтая прапанова была адхілена Атацюркам, і літару «q» прыбралі з алфавіта. Паводле слоў члена камісіі Фаліха Рыфкы Атая, Атацюрк заявіў: «Гэта будзе зроблена альбо праз тры месяцы, альбо ніколі». Пасля таго, як новы турэцкі алфавіт быў завершаны, Атацюрк прадставіў літары ўдзельнікам гала-канцэрта [[Рэспубліканская народная партыя|Рэспубліканскай народнай партыі]] ў Гюльхане 9 жніўня 1928 года. 11 жніўня новы алфавіт быў прадстаўлены супрацоўнікам прэзідэнта і членам парламента, а 15 жніўня — прафесарам універсітэтаў і пісьменнікам. У жніўні і верасні Атацюрк прадставіў новы алфавіт грамадскасці ў розных гарадах. Пасля гэтага працэсу былі ўнесены змены на аснове рэкамендацый камісіі, такія як выключэнне кароткага працяжніка, які выкарыстоўваецца для дадання пэўных суфіксаў да кораня слова, і даданне [[Цыркумфлекс|цыркумфлексаў]] . З 8 па 25 кастрычніка 1928 года ўсе дзяржаўныя чыноўнікі прайшлі экзамен на выкарыстанне новых літар. == Забароненыя літары == Меў месца пераслед людзей, асабліва [[Курды|курдаў]], за выкарыстанне літар, якія не ўваходзяць у прадпісаны турэцкі алфавіт. У 2005 годзе дваццаць чалавек былі аштрафаваны за тое, што трымалі ў руках плакаты на [[Курдская мова|курдскай мове]] з літарамі «q» і «w». <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna9812175|title=Going by letters of the law, Turkey fines Kurds|website=NBC News|date=2005-10-25|access-date=2026-03-02}}</ref> У 2007 годзе Асман Байдэмір, тагачасны мэр [[Дыярбакыр|Дыярбакыра]], быў прыцягнуты да суда за выкарыстанне літары «w» на навагодніх паштоўках, <ref>{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2008-08-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814104006/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> хоць пазней справа была спынена. <ref name=":12">{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2007-04-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814100956/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> Рэформы 2013 года нібыта легалізавалі выкарыстанне гэтых літар, але ў 2022 годзе Канстытуцыйны суд Турцыі падтрымаў забарону на іх выкарыстанне ў імёнах. <ref>{{Cite web|url=https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|title=Turkish top court finds no violation in banning letter 'w' from Kurdish names|author=English|first=Duvar|website=[[Gazete Duvar|Duvar English]]|date=2022-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301081028/https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|archive-date=2026-03-01|access-date=2026-03-01|url-status=live}}</ref> == Крытыка == Падчас урачыстай цырымоніі ўшанавання памяці [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля Атацюрка]] ў 2019 годзе [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] у сваёй прамове заявіў, што [[Граматнасць|ўзровень пісьменнасці]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] перавышаў 50%, перавышаючы такія краіны, як [[Расія]] і [[Італія]] ў той час. Ён сцвярджаў, што рэформа алфавіта прывяла да зніжэння ўзроўню пісьменнасці і што з рэформай алфавіта «ўсё скінулася». Гэтыя заявы былі раскрытыкаваны рознымі навукоўцамі і СМІ як недакладныя. <ref>{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|title=Osmanlı'da okur yazarlık ne kadardı|author=Çarık|first=Şenol|website=odatv|date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711134831/https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|archive-date=11 July 2020|access-date=19 October 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|title='Harf Devrimi'yle her şey sıfırlandı' diyen Erdoğan'ı TÜİK arşivi yalanladı|website=Yeni Çağ Gazetesi|date=10 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111064706/https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|archive-date=11 November 2019|access-date=19 October 2020}}</ref> Фраза «Нас зрабілі невукамі за адну ноч!» ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Bir gecede cahil kaldık!'') стала распаўсюджаным выразам для крытыкі рэформы алфавіта. <ref name=":0">{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|title=Ülkücü isimden "bir gecede cahil kaldık" diyenlere tepki: "Ulan zaten cahildin"|website=odatv|date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128134714/https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|archive-date=28 November 2020|access-date=19 October 2020|url-status=live}}</ref> У адказ крытыку педагогі адзначылі, што на момант рэформы алфавіта толькі каля 6-7% мусульманскага насельніцтва ўмелі чытаць і пісаць, што абвяргае меркаванне, што 94% насельніцтва за адну ноч сталі невукамі. Яны сцвярджалі, што асманскае грамадства было ў асноўным вусным, а не пісьмовым, і таму не было істотнай страты грамадскай памяці. Акрамя таго, яны падкрэслілі, што тыя, што ўмелі пісаць і чытаць да рэформы алфавіта, хутка адаптаваліся да новага алфавіта. <ref>[https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234 29 Kasım 2019 tarihli Rıfat Okçabol yazısı] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231109133026/https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234}}</ref> == Глядзіце таксама == * Турэцкая моўная рэформа {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Турэцкая мова]] 63ycma85z3jcad67pary47e9ni2z6jx 5120196 5120195 2026-04-03T00:28:19Z Biruzavik 166133 5120196 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Турэцкая моўная рэформа}} '''Турэцкая рэформа алфавіта''' ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Harf Devrimi'' або ''{{Lang|tr|Harf İnkılâbı}}'' ) — агульны тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння працэсу прыняцця і пераходу на новы алфавіт ў [[Турцыя|Турцыі]] пасля прыняцця Закона № 1353 «Аб прыняцці і ўжыванні турэцкіх літар» 1 лістапада 1928 года. Закон быў апублікаваны ў «Афіцыйным весніку» 3 лістапада 1928 года і ўступіў у сілу ў гэты дзень. З прыняццем гэтага закона скончылася эпоха асманскага турэцкага алфавіта, які быў заснаваны на арабскім шрыфце, і быў уведзены сучасны турэцкі алфавіт, заснаваны на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]]. Турэцкі алфавіт трошкі адрозніваецца ад алфавітаў іншых моў, якія выкарыстоўваюць лацінскую графіку. Ён уключае літары, змененыя для абазначэння гукаў [[Турэцкая мова|турэцкай мовы]] (напрыклад, Ç, [[Ö]], Ü), у тым ліку адсутныя ў іншых мовах (Ş, Ğ, з і без кропкі [[I з кропкай|İ]] / [[I (літара)|I]]). Вымаўленне некаторых літар у турэцкім алфавіце таксама адрозніваецца ад вымаўлення гэтых літар у большасці іншых моў, якія выкарыстоўваюць для запісу лацінскі алфавіт. Напрыклад, вымаўленне літары ''[[C (літара)|C]]'' у турэцкім алфавіце — {{IPAslink|d͡ʒ}}, што эквівалентна ''J'' у англійскай мове альбо ''Дж'' у беларускай, тады як у англійскім алфавіце яна абазначае гук /{{IPA link|k}}/ або /{{IPA link|s}}/. <ref>{{Cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1030.pdf|title=1030|access-date=14 July 2019}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|патрэбная крыніца]]''&#x5D;</sup> == Гісторыя == [[Файл:Ataturk-September_20,_1928.jpg|справа|міні|[[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафа Кемаль]] прадстаўляе новы турэцкі алфавіт жыхарам [[Кайсеры]], 20 верасня 1928 года.]] [[Файл:Dil_Devrimi_karikatürü,_Ramiz_Gökçe.jpg|міні|Карыкатура, апублікаваная Рамізам Гёкчэ ў ''Akbaba'' 13 жніўня 1928 года.]] [[Файл:Türk_Dil_Devrimi,_1928_(Turkish_Language_Revolution).jpg|справа|міні|Двое туркаў разглядаюць новы алфавіт на плакаце каля будынка муніцыпалітэта, 1928 год.]] Пачынаючы з X стагоддзя, разам з прыняццем [[Іслам|ісламу]], туркі таксама перанялі арабскую пісьменнасць. На працягу наступных 900 гадоў як заходнія (асманскія), так і ўсходнія дыялекты турэцкай мовы пісаліся з выкарыстаннем мадыфікаванай формы арабскай пісьменнасці. {| class="wikitable" !Год ! Узровень пісьменнасці |- | 1923 год | 2,5% |- | 1927 {{Sup|1}} | 10,5% <ref>{{Cite web|url=http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012745/http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|archive-date=4 November 2012|access-date=8 November 2010}}</ref> (афіцыйны перапіс насельніцтва 1927 г.) |- | 1935 {{Sup|2}} | 20,4% <ref>{{Cite web|url=http://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170313/https://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|archive-date=4 November 2018|access-date=29 January 2010|url-status=live}}</ref> (перапіс насельніцтва 1935 г.) |- |} {{Sup|1}} _{Даныя за год перад прыняццем рэформы}{{Sup|2}} <small>Сем гадоў пасля ўводу новага алфавіта</small> У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] прапановы па рэформе алфавіта пачалі з'яўляцца з сярэдзіны XIX стагоддзя. == Прычыны і аргументы == [[Файл:Turken_maken_kennis_met_Latijnse_alfabet_-_Introduction_of_the_Latin_alphabet_in_Turkey_(6941437163).jpg|справа|міні|Група дзяцей разглядае плакат, павешаны на дрэве для дапамогі людзям вывучыць новы алфавіт, 1930 год.]] Адной з найбольш вядомых прычын рэформы алфавіта з'яўляецца перакананне, што арабская графіка недапасаваная да турэцкай мовы. <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|title=Harf Devrimi|website=[[Habertürk]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016092019/https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|archive-date=16 October 2017|access-date=15 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr-TR|url=https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|title=90.Yılında Harf Devrimi… Neden Yapıldı, Sonuçları Ne Oldu? « Kemalist Portal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330144846/https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|archive-date=30 March 2019|access-date=15 May 2021}}</ref> Асноўным аргументам было тое, што арабская графіка недастаткова добра перадае галосныя гукі. Адным з першых, хто выказаў гэтае перакананне, быў Кятып Чэлебі. <ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20210515140721/https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22802}}</ref> У перыяд [[Танзімат|Танзімата]] Ахмед Джэўдэт Паша выказаў меркаванне аб неабходнасці новай сістэмы пісьма для перадачы гукаў, якія нельга было перадаць арабскай графікай. У 1851 годзе Муніф Паша заявіў, што чытанне і пісьмо арабскімі літарамі складаныя і што адукацыя не можа быць належным чынам праведзена, тым самым падкрэсліўшы неабходнасць рэформаў. Яшчэ адна прычына — перакананне, што арабская графіка перашкаджае адукацыі. Міласлі Ісмаіл Хаккы Бэй заявіў, што без перагляду алфавіта прагрэс быў бы немагчымы, а з пераглядам быў бы магчымы такі самы прагрэс, як у японцаў. Джэлал Нуры сказаў: «Людзі не могуць лёгка вывучыць гэтыя літары і тое, што імі напісана». Хюсейн Джахіт Ялчын таксама сказаў: «Мы не можам паменшыць непісьменнасць у нашай краіне. Таму што наш алфавіт перашкаджае гэтаму». <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|title=İşte Atatürk {{!}} Atatürk Hakkında Bilmek İstediğiniz Herşey|website=İşte Atatürk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004647/https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|archive-date=28 February 2019|access-date=17 May 2021}}</ref> Складанасці з напісаннем маглі быць звязаны з адсутнасцю галосных у арабскім алфавіце: арабская літара wāw (و) абазначала [[Фанема|фанемы]] /v/ (цяпер пішацца [[V (літара)|v]] ), /o/ ([[O (літара)|o]]), /œ/ ([[ö]]), /[[Агублены галосны задняга раду верхняга пад’ёму|u]]/ ([[U (літара)|u]]) і /y/ (ü); літара yāʼ (ﻱ) абазначала фанемы /j/ ([[Y (літара)|y]]), /ɯ/ ([[I без кропкі|ı]]) і /[[Неагублены галосны пярэдняга раду верхняга пад’ёму|i]]/ ([[I з кропкай|i]]). Літара kāf (كـ) магла абазначаць гукі / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / [[Звонкі велярны выбухны зычны|ɡ]] /( [[G (літара)|g]] ), / n /( [[N (літара)|n]] ) і часам / j /( [[Y (літара)|y]] ). Існаванне некалькіх літар для / d /( [[D (літара)|d]] ), / h /( [[H (лацініца)|h]] ), / s /( [[S (літара)|s]] ), / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / t /( [[T (літара)|t]] ) і / z /( [[Z (літара)|z]] ) у арабскім алфавіце было непатрэбным для [[Турэцкая мова|стамбульскай турэцкай]] . Напрыклад, літары dāl (ﺩ‎) і ḍād (ض) абедзве адлюстроўвалі гук / d /( [[D (літара)|d]] ), а ḥāʾ (ح) і ḫāʾ (خ) — гук / h /( [[H (лацініца)|h]] ). Падчас рэформы арабскай літары быў выкарыстаны метад падзелу літар, вядомы як хуруф-ы мунфасіла. Ён быў заснаваны на перакананні, што алфавіт, у якім літары падзеленыя, лягчэй вывучыць. === Іншыя раннія прапановы === З 1850-х па 1860-я гады большая частка турэцкай інтэлігенцыі валодала [[Французская мова|французскай мовай]]. З распаўсюджваннем тэлеграфіі траслітарацыя турэцкай мовы ў адпаведнасці з французскім правапісам стала часткай паўсякдзённага жыцця. Звычка выкарыстоўваць гэта пісьмо з'явілася дзякуючы выкарыстанню гэтага шрыфта на шыльдах крамаў і ў рэкламе. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Some examples would be great (September 2025)">патрэбна цытата</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> На Першым Усесаюзным цюркалагічнам з'ездзе ў [[Баку]] было прынята рашэнне аб прыняцці лацінскай графікі замест арабскай для ўсіх цюркскіх моў. Вядома, што Атацюрк уважліва сачыў за гэтым з'ездам. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|title=Türk Dünyasında Latin Alfabesine Geçiş Süreci (Geçmişten Günümüze) - Ümit Özgür DEMİRCİ|website=www.turkyurdu.com.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723034553/https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|archive-date=23 July 2020|access-date=17 May 2021}}</ref> У сталінскую эпоху [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] прымусіў цюркскія дзяржавы перайсці на кірыліцу, каб разарваць сувязь паміж Турцыяй і цюркскімі рэспублікамі. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] у 1991 годзе [[Азербайджан]], [[Узбекістан]], [[Туркменістан]] і [[Казахстан]] вярнуліся да лацінскага алфавіту. <ref>{{Cite web|url=http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222010655/http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|archive-date=22 December 2014|access-date=21 December 2014}}</ref> Падчас Другой канстытуцыйнай эры намаганні па вызначэнні турэцкай нацыянальнай ідэнтычнасці незалежна ад ісламу набылі абароты, асабліва сярод тых, хто быў блізкі да Камітэта аб'яднання і прагрэсу . === Раннія прапановы па рэформах === Ідэю адаптацыі лацінскага алфавіту да турэцкай ўпершыню прапанаваў у 1860-х гадах іранскі азербайджанец [[Мірза Фаталі Ахундаў]]. Ахундаў таксама падрыхтаваў алфавіт на аснове кірыліцы. Прыняцце новага албанскага алфавіту на аснове лацінскай графікі паміж 1908 і 1911 гадамі выклікала дыскусіі. У 1911 годзе Эльбасан заявіў, што лацінская графіка супярэчыць [[Шарыят|шарыяту]]. Пазней Хюсейн Джахіт Ялчын абараняў албанскі алфавіт на аснове лацінскай графікі і прапанаваў туркам зрабіць тое ж самае. У 1911 годзе албанскае аддзяленне Камітэта аб'яднання і прагрэсу прыняло лацінскі алфавіт. У 1914 годзе ў пяці непадпісаных артыкулах, апублікаваных у часопісе «Hürriyet-i Fikriye» Кылычзадэ Хаккы, прапаноўвалася паступовае прыняцце лацінскіх літар, сцвярджаючы, што пераход непазбежны. Аднак часопіс быў забаронены ўрадам Камітэта аб'яднання і прагрэсу з-за гэтых артыкулаў. Першая турэцкая газета, надрукаваная лацінскім алфавітам, была выдадзена ў Манастыры-Бітоле ў 1911 годзе. Гэтая газета пад назвай «Eças» (па-французску вымаўляецца «esas») выдавалася па суботах Зекерыяй Самі Эфендзі, але да нашых дзён захавалася толькі некалькі нумароў. === Атацюрк і рэформа алфавіта === [[Файл:20141231_142414_Turkish_second_national_assembly.jpg|міні|Кніга, якая выкарыстоўвалася для вывучэння сучаснага турэцкага алфавіту, разам з кнігай, якая выкарыстоўвалася для вывучэння асманскага турэцкага алфавіту ў 1930-х гадах, выстаўленая ў Музеі Рэспублікі.]] [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] зацікавіўся гэтым пытаннем падчас свайго побыту ў Сірыі паміж 1905 і 1907 гадамі. У 1922 годзе Атацюрк абмеркаваў гэтае пытанне з Халідэ Эдзібам Адывар і падкрэсліў, што такая змена запатрабуе жорсткіх мер. У верасні 1922 года падчас сустрэчы з удзелам прадстаўнікоў стамбульскай прэсы Хюсейн Джахіт Ялчын спытаў у Атацюрка, чаму яны не прымаюць лацінскую графіку. Адказам Атацюрка стала «Яшчэ не час». Падобная прапанова была зроблена на Ізмірскім эканамічным кангрэсе ў 1923 годзе, але прэзідэнт кангрэса Казым Карабекір адхіліў яе на падставе таго, што гэта пашкодзіць адзінству ісламу. Дыскусія атрымала шырокае асвятленне ў прэсе. 28 мая 1928 года [[Вялікі Нацыянальны Сход Турцыі|Вялікі нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон, які дазваляе выкарыстоўваць міжнародныя лічбы ў афіцыйных установах і арганізацыях, пачынаючы з 1 чэрвеня 1928 года. Прыкладна ў той жа час была створана камісія па рэформе алфавіта. Адным з пытанняў, якія абмяркоўваліся камісіяй, была прапанова замяніць старыя літары « qāf » (ق) і « kāf » (كـ) у арабскім пісьме літарамі « [[Q (літара)|Q]] » і « [[K (літара)|K]] » у новым турэцкім алфавіце адпаведна. Аднак гэтая прапанова была адхілена Атацюркам, і літару «q» прыбралі з алфавіта. Паводле слоў члена камісіі Фаліха Рыфкы Атая, Атацюрк заявіў: «Гэта будзе зроблена альбо праз тры месяцы, альбо ніколі». Пасля таго, як новы турэцкі алфавіт быў завершаны, Атацюрк прадставіў літары ўдзельнікам гала-канцэрта [[Рэспубліканская народная партыя|Рэспубліканскай народнай партыі]] ў Гюльхане 9 жніўня 1928 года. 11 жніўня новы алфавіт быў прадстаўлены супрацоўнікам прэзідэнта і членам парламента, а 15 жніўня — прафесарам універсітэтаў і пісьменнікам. У жніўні і верасні Атацюрк прадставіў новы алфавіт грамадскасці ў розных гарадах. Пасля гэтага працэсу былі ўнесены змены на аснове рэкамендацый камісіі, такія як выключэнне кароткага працяжніка, які выкарыстоўваецца для дадання пэўных суфіксаў да кораня слова, і даданне [[Цыркумфлекс|цыркумфлексаў]] . З 8 па 25 кастрычніка 1928 года ўсе дзяржаўныя чыноўнікі прайшлі экзамен на выкарыстанне новых літар. == Забароненыя літары == Меў месца пераслед людзей, асабліва [[Курды|курдаў]], за выкарыстанне літар, якія не ўваходзяць у прадпісаны турэцкі алфавіт. У 2005 годзе дваццаць чалавек былі аштрафаваны за тое, што трымалі ў руках плакаты на [[Курдская мова|курдскай мове]] з літарамі «q» і «w». <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna9812175|title=Going by letters of the law, Turkey fines Kurds|website=NBC News|date=2005-10-25|access-date=2026-03-02}}</ref> У 2007 годзе Асман Байдэмір, тагачасны мэр [[Дыярбакыр|Дыярбакыра]], быў прыцягнуты да суда за выкарыстанне літары «w» на навагодніх паштоўках, <ref>{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2008-08-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814104006/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> хоць пазней справа была спынена. <ref name=":12">{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2007-04-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814100956/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> Рэформы 2013 года нібыта легалізавалі выкарыстанне гэтых літар, але ў 2022 годзе Канстытуцыйны суд Турцыі падтрымаў забарону на іх выкарыстанне ў імёнах. <ref>{{Cite web|url=https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|title=Turkish top court finds no violation in banning letter 'w' from Kurdish names|author=English|first=Duvar|website=[[Gazete Duvar|Duvar English]]|date=2022-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301081028/https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|archive-date=2026-03-01|access-date=2026-03-01|url-status=live}}</ref> == Крытыка == Падчас урачыстай цырымоніі ўшанавання памяці [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля Атацюрка]] ў 2019 годзе [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] у сваёй прамове заявіў, што [[Граматнасць|ўзровень пісьменнасці]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] перавышаў 50%, перавышаючы такія краіны, як [[Расія]] і [[Італія]] ў той час. Ён сцвярджаў, што рэформа алфавіта прывяла да зніжэння ўзроўню пісьменнасці і што з рэформай алфавіта «ўсё скінулася». Гэтыя заявы былі раскрытыкаваны рознымі навукоўцамі і СМІ як недакладныя. <ref>{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|title=Osmanlı'da okur yazarlık ne kadardı|author=Çarık|first=Şenol|website=odatv|date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711134831/https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|archive-date=11 July 2020|access-date=19 October 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|title='Harf Devrimi'yle her şey sıfırlandı' diyen Erdoğan'ı TÜİK arşivi yalanladı|website=Yeni Çağ Gazetesi|date=10 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111064706/https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|archive-date=11 November 2019|access-date=19 October 2020}}</ref> Фраза «Нас зрабілі невукамі за адну ноч!» ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Bir gecede cahil kaldık!'') стала распаўсюджаным выразам для крытыкі рэформы алфавіта. <ref name=":0">{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|title=Ülkücü isimden "bir gecede cahil kaldık" diyenlere tepki: "Ulan zaten cahildin"|website=odatv|date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128134714/https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|archive-date=28 November 2020|access-date=19 October 2020|url-status=live}}</ref> У адказ крытыку педагогі адзначылі, што на момант рэформы алфавіта толькі каля 6-7% мусульманскага насельніцтва ўмелі чытаць і пісаць, што абвяргае меркаванне, што 94% насельніцтва за адну ноч сталі невукамі. Яны сцвярджалі, што асманскае грамадства было ў асноўным вусным, а не пісьмовым, і таму не было істотнай страты грамадскай памяці. Акрамя таго, яны падкрэслілі, што тыя, што ўмелі пісаць і чытаць да рэформы алфавіта, хутка адаптаваліся да новага алфавіта. <ref>[https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234 29 Kasım 2019 tarihli Rıfat Okçabol yazısı] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231109133026/https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234}}</ref> == Глядзіце таксама == * Турэцкая моўная рэформа {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Турэцкая мова]] o9tudec4t5iqdrzr54a575i0jho8c2h 5120197 5120196 2026-04-03T00:28:57Z Biruzavik 166133 5120197 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Турэцкая моўная рэформа}} '''Турэцкая рэформа алфавіта''' ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Harf Devrimi'' або ''{{Lang|tr|Harf İnkılâbı}}'' ) — агульны тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння працэсу прыняцця і пераходу на новы алфавіт ў [[Турцыя|Турцыі]] пасля прыняцця Закона № 1353 «Аб прыняцці і ўжыванні турэцкіх літар» 1 лістапада 1928 года. Закон быў апублікаваны ў «Афіцыйным весніку» 3 лістапада 1928 года і ўступіў у сілу ў гэты дзень. З прыняццем гэтага закона скончылася эпоха асманскага турэцкага алфавіта, які быў заснаваны на арабскім шрыфце, і быў уведзены сучасны турэцкі алфавіт, заснаваны на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]]. Турэцкі алфавіт трошкі адрозніваецца ад алфавітаў іншых моў, якія выкарыстоўваюць лацінскую графіку. Ён уключае літары, змененыя для абазначэння гукаў [[Турэцкая мова|турэцкай мовы]] (напрыклад, Ç, [[Ö]], Ü), у тым ліку адсутныя ў іншых мовах (Ş, Ğ, з і без кропкі [[I з кропкай|İ]] / [[I (літара)|I]]). Вымаўленне некаторых літар у турэцкім алфавіце таксама адрозніваецца ад вымаўлення гэтых літар у большасці іншых моў, якія выкарыстоўваюць для запісу лацінскі алфавіт. Напрыклад, вымаўленне літары ''[[C (літара)|C]]'' у турэцкім алфавіце — {{IPAslink|d͡ʒ}}, што эквівалентна ''J'' у англійскай мове альбо ''Дж'' у беларускай, тады як у англійскім алфавіце яна абазначае гук /{{IPA link|k}}/ або /{{IPA link|s}}/. <ref>{{Cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1030.pdf|title=1030|access-date=14 July 2019}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|патрэбная крыніца]]''&#x5D;</sup> == Гісторыя == [[Файл:Ataturk-September_20,_1928.jpg|справа|міні|[[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафа Кемаль]] прадстаўляе новы турэцкі алфавіт жыхарам [[Кайсеры]], 20 верасня 1928 года.]] [[Файл:Dil_Devrimi_karikatürü,_Ramiz_Gökçe.jpg|міні|Карыкатура, апублікаваная Рамізам Гёкчэ ў ''Akbaba'' 13 жніўня 1928 года.]] [[Файл:Türk_Dil_Devrimi,_1928_(Turkish_Language_Revolution).jpg|справа|міні|Двое туркаў разглядаюць новы алфавіт на плакаце каля будынка муніцыпалітэта, 1928 год.]] Пачынаючы з X стагоддзя, разам з прыняццем [[Іслам|ісламу]], туркі таксама перанялі арабскую пісьменнасць. На працягу наступных 900 гадоў як заходнія (асманскія), так і ўсходнія дыялекты турэцкай мовы пісаліся з выкарыстаннем мадыфікаванай формы арабскай пісьменнасці. {| class="wikitable" !Год ! Узровень пісьменнасці |- | 1923 год | 2,5% |- | 1927 {{Sup|1}} | 10,5% <ref>{{Cite web|url=http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012745/http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|archive-date=4 November 2012|access-date=8 November 2010}}</ref> (афіцыйны перапіс насельніцтва 1927 г.) |- | 1935 {{Sup|2}} | 20,4% <ref>{{Cite web|url=http://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170313/https://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|archive-date=4 November 2018|access-date=29 January 2010|url-status=live}}</ref> (перапіс насельніцтва 1935 г.) |- |} {{Sup|1}} _{Даныя за год перад прыняццем рэформы} {{Sup|2}} <small>Сем гадоў пасля ўводу новага алфавіта</small> У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] прапановы па рэформе алфавіта пачалі з'яўляцца з сярэдзіны XIX стагоддзя. == Прычыны і аргументы == [[Файл:Turken_maken_kennis_met_Latijnse_alfabet_-_Introduction_of_the_Latin_alphabet_in_Turkey_(6941437163).jpg|справа|міні|Група дзяцей разглядае плакат, павешаны на дрэве для дапамогі людзям вывучыць новы алфавіт, 1930 год.]] Адной з найбольш вядомых прычын рэформы алфавіта з'яўляецца перакананне, што арабская графіка недапасаваная да турэцкай мовы. <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|title=Harf Devrimi|website=[[Habertürk]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016092019/https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|archive-date=16 October 2017|access-date=15 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr-TR|url=https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|title=90.Yılında Harf Devrimi… Neden Yapıldı, Sonuçları Ne Oldu? « Kemalist Portal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330144846/https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|archive-date=30 March 2019|access-date=15 May 2021}}</ref> Асноўным аргументам было тое, што арабская графіка недастаткова добра перадае галосныя гукі. Адным з першых, хто выказаў гэтае перакананне, быў Кятып Чэлебі. <ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20210515140721/https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22802}}</ref> У перыяд [[Танзімат|Танзімата]] Ахмед Джэўдэт Паша выказаў меркаванне аб неабходнасці новай сістэмы пісьма для перадачы гукаў, якія нельга было перадаць арабскай графікай. У 1851 годзе Муніф Паша заявіў, што чытанне і пісьмо арабскімі літарамі складаныя і што адукацыя не можа быць належным чынам праведзена, тым самым падкрэсліўшы неабходнасць рэформаў. Яшчэ адна прычына — перакананне, што арабская графіка перашкаджае адукацыі. Міласлі Ісмаіл Хаккы Бэй заявіў, што без перагляду алфавіта прагрэс быў бы немагчымы, а з пераглядам быў бы магчымы такі самы прагрэс, як у японцаў. Джэлал Нуры сказаў: «Людзі не могуць лёгка вывучыць гэтыя літары і тое, што імі напісана». Хюсейн Джахіт Ялчын таксама сказаў: «Мы не можам паменшыць непісьменнасць у нашай краіне. Таму што наш алфавіт перашкаджае гэтаму». <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|title=İşte Atatürk {{!}} Atatürk Hakkında Bilmek İstediğiniz Herşey|website=İşte Atatürk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004647/https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|archive-date=28 February 2019|access-date=17 May 2021}}</ref> Складанасці з напісаннем маглі быць звязаны з адсутнасцю галосных у арабскім алфавіце: арабская літара wāw (و) абазначала [[Фанема|фанемы]] /v/ (цяпер пішацца [[V (літара)|v]] ), /o/ ([[O (літара)|o]]), /œ/ ([[ö]]), /[[Агублены галосны задняга раду верхняга пад’ёму|u]]/ ([[U (літара)|u]]) і /y/ (ü); літара yāʼ (ﻱ) абазначала фанемы /j/ ([[Y (літара)|y]]), /ɯ/ ([[I без кропкі|ı]]) і /[[Неагублены галосны пярэдняга раду верхняга пад’ёму|i]]/ ([[I з кропкай|i]]). Літара kāf (كـ) магла абазначаць гукі / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / [[Звонкі велярны выбухны зычны|ɡ]] /( [[G (літара)|g]] ), / n /( [[N (літара)|n]] ) і часам / j /( [[Y (літара)|y]] ). Існаванне некалькіх літар для / d /( [[D (літара)|d]] ), / h /( [[H (лацініца)|h]] ), / s /( [[S (літара)|s]] ), / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / t /( [[T (літара)|t]] ) і / z /( [[Z (літара)|z]] ) у арабскім алфавіце было непатрэбным для [[Турэцкая мова|стамбульскай турэцкай]] . Напрыклад, літары dāl (ﺩ‎) і ḍād (ض) абедзве адлюстроўвалі гук / d /( [[D (літара)|d]] ), а ḥāʾ (ح) і ḫāʾ (خ) — гук / h /( [[H (лацініца)|h]] ). Падчас рэформы арабскай літары быў выкарыстаны метад падзелу літар, вядомы як хуруф-ы мунфасіла. Ён быў заснаваны на перакананні, што алфавіт, у якім літары падзеленыя, лягчэй вывучыць. === Іншыя раннія прапановы === З 1850-х па 1860-я гады большая частка турэцкай інтэлігенцыі валодала [[Французская мова|французскай мовай]]. З распаўсюджваннем тэлеграфіі траслітарацыя турэцкай мовы ў адпаведнасці з французскім правапісам стала часткай паўсякдзённага жыцця. Звычка выкарыстоўваць гэта пісьмо з'явілася дзякуючы выкарыстанню гэтага шрыфта на шыльдах крамаў і ў рэкламе. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Some examples would be great (September 2025)">патрэбна цытата</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> На Першым Усесаюзным цюркалагічнам з'ездзе ў [[Баку]] было прынята рашэнне аб прыняцці лацінскай графікі замест арабскай для ўсіх цюркскіх моў. Вядома, што Атацюрк уважліва сачыў за гэтым з'ездам. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|title=Türk Dünyasında Latin Alfabesine Geçiş Süreci (Geçmişten Günümüze) - Ümit Özgür DEMİRCİ|website=www.turkyurdu.com.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723034553/https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|archive-date=23 July 2020|access-date=17 May 2021}}</ref> У сталінскую эпоху [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] прымусіў цюркскія дзяржавы перайсці на кірыліцу, каб разарваць сувязь паміж Турцыяй і цюркскімі рэспублікамі. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] у 1991 годзе [[Азербайджан]], [[Узбекістан]], [[Туркменістан]] і [[Казахстан]] вярнуліся да лацінскага алфавіту. <ref>{{Cite web|url=http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222010655/http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|archive-date=22 December 2014|access-date=21 December 2014}}</ref> Падчас Другой канстытуцыйнай эры намаганні па вызначэнні турэцкай нацыянальнай ідэнтычнасці незалежна ад ісламу набылі абароты, асабліва сярод тых, хто быў блізкі да Камітэта аб'яднання і прагрэсу . === Раннія прапановы па рэформах === Ідэю адаптацыі лацінскага алфавіту да турэцкай ўпершыню прапанаваў у 1860-х гадах іранскі азербайджанец [[Мірза Фаталі Ахундаў]]. Ахундаў таксама падрыхтаваў алфавіт на аснове кірыліцы. Прыняцце новага албанскага алфавіту на аснове лацінскай графікі паміж 1908 і 1911 гадамі выклікала дыскусіі. У 1911 годзе Эльбасан заявіў, што лацінская графіка супярэчыць [[Шарыят|шарыяту]]. Пазней Хюсейн Джахіт Ялчын абараняў албанскі алфавіт на аснове лацінскай графікі і прапанаваў туркам зрабіць тое ж самае. У 1911 годзе албанскае аддзяленне Камітэта аб'яднання і прагрэсу прыняло лацінскі алфавіт. У 1914 годзе ў пяці непадпісаных артыкулах, апублікаваных у часопісе «Hürriyet-i Fikriye» Кылычзадэ Хаккы, прапаноўвалася паступовае прыняцце лацінскіх літар, сцвярджаючы, што пераход непазбежны. Аднак часопіс быў забаронены ўрадам Камітэта аб'яднання і прагрэсу з-за гэтых артыкулаў. Першая турэцкая газета, надрукаваная лацінскім алфавітам, была выдадзена ў Манастыры-Бітоле ў 1911 годзе. Гэтая газета пад назвай «Eças» (па-французску вымаўляецца «esas») выдавалася па суботах Зекерыяй Самі Эфендзі, але да нашых дзён захавалася толькі некалькі нумароў. === Атацюрк і рэформа алфавіта === [[Файл:20141231_142414_Turkish_second_national_assembly.jpg|міні|Кніга, якая выкарыстоўвалася для вывучэння сучаснага турэцкага алфавіту, разам з кнігай, якая выкарыстоўвалася для вывучэння асманскага турэцкага алфавіту ў 1930-х гадах, выстаўленая ў Музеі Рэспублікі.]] [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] зацікавіўся гэтым пытаннем падчас свайго побыту ў Сірыі паміж 1905 і 1907 гадамі. У 1922 годзе Атацюрк абмеркаваў гэтае пытанне з Халідэ Эдзібам Адывар і падкрэсліў, што такая змена запатрабуе жорсткіх мер. У верасні 1922 года падчас сустрэчы з удзелам прадстаўнікоў стамбульскай прэсы Хюсейн Джахіт Ялчын спытаў у Атацюрка, чаму яны не прымаюць лацінскую графіку. Адказам Атацюрка стала «Яшчэ не час». Падобная прапанова была зроблена на Ізмірскім эканамічным кангрэсе ў 1923 годзе, але прэзідэнт кангрэса Казым Карабекір адхіліў яе на падставе таго, што гэта пашкодзіць адзінству ісламу. Дыскусія атрымала шырокае асвятленне ў прэсе. 28 мая 1928 года [[Вялікі Нацыянальны Сход Турцыі|Вялікі нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон, які дазваляе выкарыстоўваць міжнародныя лічбы ў афіцыйных установах і арганізацыях, пачынаючы з 1 чэрвеня 1928 года. Прыкладна ў той жа час была створана камісія па рэформе алфавіта. Адным з пытанняў, якія абмяркоўваліся камісіяй, была прапанова замяніць старыя літары « qāf » (ق) і « kāf » (كـ) у арабскім пісьме літарамі « [[Q (літара)|Q]] » і « [[K (літара)|K]] » у новым турэцкім алфавіце адпаведна. Аднак гэтая прапанова была адхілена Атацюркам, і літару «q» прыбралі з алфавіта. Паводле слоў члена камісіі Фаліха Рыфкы Атая, Атацюрк заявіў: «Гэта будзе зроблена альбо праз тры месяцы, альбо ніколі». Пасля таго, як новы турэцкі алфавіт быў завершаны, Атацюрк прадставіў літары ўдзельнікам гала-канцэрта [[Рэспубліканская народная партыя|Рэспубліканскай народнай партыі]] ў Гюльхане 9 жніўня 1928 года. 11 жніўня новы алфавіт быў прадстаўлены супрацоўнікам прэзідэнта і членам парламента, а 15 жніўня — прафесарам універсітэтаў і пісьменнікам. У жніўні і верасні Атацюрк прадставіў новы алфавіт грамадскасці ў розных гарадах. Пасля гэтага працэсу былі ўнесены змены на аснове рэкамендацый камісіі, такія як выключэнне кароткага працяжніка, які выкарыстоўваецца для дадання пэўных суфіксаў да кораня слова, і даданне [[Цыркумфлекс|цыркумфлексаў]] . З 8 па 25 кастрычніка 1928 года ўсе дзяржаўныя чыноўнікі прайшлі экзамен на выкарыстанне новых літар. == Забароненыя літары == Меў месца пераслед людзей, асабліва [[Курды|курдаў]], за выкарыстанне літар, якія не ўваходзяць у прадпісаны турэцкі алфавіт. У 2005 годзе дваццаць чалавек былі аштрафаваны за тое, што трымалі ў руках плакаты на [[Курдская мова|курдскай мове]] з літарамі «q» і «w». <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna9812175|title=Going by letters of the law, Turkey fines Kurds|website=NBC News|date=2005-10-25|access-date=2026-03-02}}</ref> У 2007 годзе Асман Байдэмір, тагачасны мэр [[Дыярбакыр|Дыярбакыра]], быў прыцягнуты да суда за выкарыстанне літары «w» на навагодніх паштоўках, <ref>{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2008-08-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814104006/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> хоць пазней справа была спынена. <ref name=":12">{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2007-04-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814100956/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> Рэформы 2013 года нібыта легалізавалі выкарыстанне гэтых літар, але ў 2022 годзе Канстытуцыйны суд Турцыі падтрымаў забарону на іх выкарыстанне ў імёнах. <ref>{{Cite web|url=https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|title=Turkish top court finds no violation in banning letter 'w' from Kurdish names|author=English|first=Duvar|website=[[Gazete Duvar|Duvar English]]|date=2022-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301081028/https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|archive-date=2026-03-01|access-date=2026-03-01|url-status=live}}</ref> == Крытыка == Падчас урачыстай цырымоніі ўшанавання памяці [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля Атацюрка]] ў 2019 годзе [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] у сваёй прамове заявіў, што [[Граматнасць|ўзровень пісьменнасці]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] перавышаў 50%, перавышаючы такія краіны, як [[Расія]] і [[Італія]] ў той час. Ён сцвярджаў, што рэформа алфавіта прывяла да зніжэння ўзроўню пісьменнасці і што з рэформай алфавіта «ўсё скінулася». Гэтыя заявы былі раскрытыкаваны рознымі навукоўцамі і СМІ як недакладныя. <ref>{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|title=Osmanlı'da okur yazarlık ne kadardı|author=Çarık|first=Şenol|website=odatv|date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711134831/https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|archive-date=11 July 2020|access-date=19 October 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|title='Harf Devrimi'yle her şey sıfırlandı' diyen Erdoğan'ı TÜİK arşivi yalanladı|website=Yeni Çağ Gazetesi|date=10 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111064706/https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|archive-date=11 November 2019|access-date=19 October 2020}}</ref> Фраза «Нас зрабілі невукамі за адну ноч!» ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Bir gecede cahil kaldık!'') стала распаўсюджаным выразам для крытыкі рэформы алфавіта. <ref name=":0">{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|title=Ülkücü isimden "bir gecede cahil kaldık" diyenlere tepki: "Ulan zaten cahildin"|website=odatv|date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128134714/https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|archive-date=28 November 2020|access-date=19 October 2020|url-status=live}}</ref> У адказ крытыку педагогі адзначылі, што на момант рэформы алфавіта толькі каля 6-7% мусульманскага насельніцтва ўмелі чытаць і пісаць, што абвяргае меркаванне, што 94% насельніцтва за адну ноч сталі невукамі. Яны сцвярджалі, што асманскае грамадства было ў асноўным вусным, а не пісьмовым, і таму не было істотнай страты грамадскай памяці. Акрамя таго, яны падкрэслілі, што тыя, што ўмелі пісаць і чытаць да рэформы алфавіта, хутка адаптаваліся да новага алфавіта. <ref>[https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234 29 Kasım 2019 tarihli Rıfat Okçabol yazısı] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231109133026/https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234}}</ref> == Глядзіце таксама == * Турэцкая моўная рэформа {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Турэцкая мова]] ca3zaqltydlt48law14oz5vjhwzwkwc 5120198 5120197 2026-04-03T00:31:21Z Biruzavik 166133 /* Глядзіце таксама */ 5120198 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Турэцкая моўная рэформа}} '''Турэцкая рэформа алфавіта''' ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Harf Devrimi'' або ''{{Lang|tr|Harf İnkılâbı}}'' ) — агульны тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння працэсу прыняцця і пераходу на новы алфавіт ў [[Турцыя|Турцыі]] пасля прыняцця Закона № 1353 «Аб прыняцці і ўжыванні турэцкіх літар» 1 лістапада 1928 года. Закон быў апублікаваны ў «Афіцыйным весніку» 3 лістапада 1928 года і ўступіў у сілу ў гэты дзень. З прыняццем гэтага закона скончылася эпоха асманскага турэцкага алфавіта, які быў заснаваны на арабскім шрыфце, і быў уведзены сучасны турэцкі алфавіт, заснаваны на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]]. Турэцкі алфавіт трошкі адрозніваецца ад алфавітаў іншых моў, якія выкарыстоўваюць лацінскую графіку. Ён уключае літары, змененыя для абазначэння гукаў [[Турэцкая мова|турэцкай мовы]] (напрыклад, Ç, [[Ö]], Ü), у тым ліку адсутныя ў іншых мовах (Ş, Ğ, з і без кропкі [[I з кропкай|İ]] / [[I (літара)|I]]). Вымаўленне некаторых літар у турэцкім алфавіце таксама адрозніваецца ад вымаўлення гэтых літар у большасці іншых моў, якія выкарыстоўваюць для запісу лацінскі алфавіт. Напрыклад, вымаўленне літары ''[[C (літара)|C]]'' у турэцкім алфавіце — {{IPAslink|d͡ʒ}}, што эквівалентна ''J'' у англійскай мове альбо ''Дж'' у беларускай, тады як у англійскім алфавіце яна абазначае гук /{{IPA link|k}}/ або /{{IPA link|s}}/. <ref>{{Cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1030.pdf|title=1030|access-date=14 July 2019}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|патрэбная крыніца]]''&#x5D;</sup> == Гісторыя == [[Файл:Ataturk-September_20,_1928.jpg|справа|міні|[[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафа Кемаль]] прадстаўляе новы турэцкі алфавіт жыхарам [[Кайсеры]], 20 верасня 1928 года.]] [[Файл:Dil_Devrimi_karikatürü,_Ramiz_Gökçe.jpg|міні|Карыкатура, апублікаваная Рамізам Гёкчэ ў ''Akbaba'' 13 жніўня 1928 года.]] [[Файл:Türk_Dil_Devrimi,_1928_(Turkish_Language_Revolution).jpg|справа|міні|Двое туркаў разглядаюць новы алфавіт на плакаце каля будынка муніцыпалітэта, 1928 год.]] Пачынаючы з X стагоддзя, разам з прыняццем [[Іслам|ісламу]], туркі таксама перанялі арабскую пісьменнасць. На працягу наступных 900 гадоў як заходнія (асманскія), так і ўсходнія дыялекты турэцкай мовы пісаліся з выкарыстаннем мадыфікаванай формы арабскай пісьменнасці. {| class="wikitable" !Год ! Узровень пісьменнасці |- | 1923 год | 2,5% |- | 1927 {{Sup|1}} | 10,5% <ref>{{Cite web|url=http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104012745/http://www.so.gen.tr/tarih-inkilap-tarihi/79704-cumhuriyetten-sonra-kadinlarin-okur-yazarlik-orani-nedir.html|archive-date=4 November 2012|access-date=8 November 2010}}</ref> (афіцыйны перапіс насельніцтва 1927 г.) |- | 1935 {{Sup|2}} | 20,4% <ref>{{Cite web|url=http://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104170313/https://www.ogretmenlersitesi.com/haber/5382|archive-date=4 November 2018|access-date=29 January 2010|url-status=live}}</ref> (перапіс насельніцтва 1935 г.) |- |} {{Sup|1}} _{Даныя за год перад прыняццем рэформы} {{Sup|2}} <small>Сем гадоў пасля ўводу новага алфавіта</small> У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] прапановы па рэформе алфавіта пачалі з'яўляцца з сярэдзіны XIX стагоддзя. == Прычыны і аргументы == [[Файл:Turken_maken_kennis_met_Latijnse_alfabet_-_Introduction_of_the_Latin_alphabet_in_Turkey_(6941437163).jpg|справа|міні|Група дзяцей разглядае плакат, павешаны на дрэве для дапамогі людзям вывучыць новы алфавіт, 1930 год.]] Адной з найбольш вядомых прычын рэформы алфавіта з'яўляецца перакананне, што арабская графіка недапасаваная да турэцкай мовы. <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|title=Harf Devrimi|website=[[Habertürk]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016092019/https://www.haberturk.com/haber/haber/1005284-harf-devrimi|archive-date=16 October 2017|access-date=15 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr-TR|url=https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|title=90.Yılında Harf Devrimi… Neden Yapıldı, Sonuçları Ne Oldu? « Kemalist Portal|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330144846/https://kemalistportal.com/2018/11/01/90-yilinda-harf-devrimi-neden-yapildi-sonuclari-ne-oldu/|archive-date=30 March 2019|access-date=15 May 2021}}</ref> Асноўным аргументам было тое, што арабская графіка недастаткова добра перадае галосныя гукі. Адным з першых, хто выказаў гэтае перакананне, быў Кятып Чэлебі. <ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20210515140721/https://dergipark.org.tr/tr/pub/ankuayd/article/22802}}</ref> У перыяд [[Танзімат|Танзімата]] Ахмед Джэўдэт Паша выказаў меркаванне аб неабходнасці новай сістэмы пісьма для перадачы гукаў, якія нельга было перадаць арабскай графікай. У 1851 годзе Муніф Паша заявіў, што чытанне і пісьмо арабскімі літарамі складаныя і што адукацыя не можа быць належным чынам праведзена, тым самым падкрэсліўшы неабходнасць рэформаў. Яшчэ адна прычына — перакананне, што арабская графіка перашкаджае адукацыі. Міласлі Ісмаіл Хаккы Бэй заявіў, што без перагляду алфавіта прагрэс быў бы немагчымы, а з пераглядам быў бы магчымы такі самы прагрэс, як у японцаў. Джэлал Нуры сказаў: «Людзі не могуць лёгка вывучыць гэтыя літары і тое, што імі напісана». Хюсейн Джахіт Ялчын таксама сказаў: «Мы не можам паменшыць непісьменнасць у нашай краіне. Таму што наш алфавіт перашкаджае гэтаму». <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|title=İşte Atatürk {{!}} Atatürk Hakkında Bilmek İstediğiniz Herşey|website=İşte Atatürk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004647/https://isteataturk.com/g/icerik/Harf-Devrimi-ve-Sagladigi-Kolayliklar/187|archive-date=28 February 2019|access-date=17 May 2021}}</ref> Складанасці з напісаннем маглі быць звязаны з адсутнасцю галосных у арабскім алфавіце: арабская літара wāw (و) абазначала [[Фанема|фанемы]] /v/ (цяпер пішацца [[V (літара)|v]] ), /o/ ([[O (літара)|o]]), /œ/ ([[ö]]), /[[Агублены галосны задняга раду верхняга пад’ёму|u]]/ ([[U (літара)|u]]) і /y/ (ü); літара yāʼ (ﻱ) абазначала фанемы /j/ ([[Y (літара)|y]]), /ɯ/ ([[I без кропкі|ı]]) і /[[Неагублены галосны пярэдняга раду верхняга пад’ёму|i]]/ ([[I з кропкай|i]]). Літара kāf (كـ) магла абазначаць гукі / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / [[Звонкі велярны выбухны зычны|ɡ]] /( [[G (літара)|g]] ), / n /( [[N (літара)|n]] ) і часам / j /( [[Y (літара)|y]] ). Існаванне некалькіх літар для / d /( [[D (літара)|d]] ), / h /( [[H (лацініца)|h]] ), / s /( [[S (літара)|s]] ), / [[Глухі велярны выбухны зычны|k]] /( [[K (літара)|k]] ), / t /( [[T (літара)|t]] ) і / z /( [[Z (літара)|z]] ) у арабскім алфавіце было непатрэбным для [[Турэцкая мова|стамбульскай турэцкай]] . Напрыклад, літары dāl (ﺩ‎) і ḍād (ض) абедзве адлюстроўвалі гук / d /( [[D (літара)|d]] ), а ḥāʾ (ح) і ḫāʾ (خ) — гук / h /( [[H (лацініца)|h]] ). Падчас рэформы арабскай літары быў выкарыстаны метад падзелу літар, вядомы як хуруф-ы мунфасіла. Ён быў заснаваны на перакананні, што алфавіт, у якім літары падзеленыя, лягчэй вывучыць. === Іншыя раннія прапановы === З 1850-х па 1860-я гады большая частка турэцкай інтэлігенцыі валодала [[Французская мова|французскай мовай]]. З распаўсюджваннем тэлеграфіі траслітарацыя турэцкай мовы ў адпаведнасці з французскім правапісам стала часткай паўсякдзённага жыцця. Звычка выкарыстоўваць гэта пісьмо з'явілася дзякуючы выкарыстанню гэтага шрыфта на шыльдах крамаў і ў рэкламе. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Some examples would be great (September 2025)">патрэбна цытата</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> На Першым Усесаюзным цюркалагічнам з'ездзе ў [[Баку]] было прынята рашэнне аб прыняцці лацінскай графікі замест арабскай для ўсіх цюркскіх моў. Вядома, што Атацюрк уважліва сачыў за гэтым з'ездам. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|title=Türk Dünyasında Latin Alfabesine Geçiş Süreci (Geçmişten Günümüze) - Ümit Özgür DEMİRCİ|website=www.turkyurdu.com.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723034553/https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1557|archive-date=23 July 2020|access-date=17 May 2021}}</ref> У сталінскую эпоху [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] прымусіў цюркскія дзяржавы перайсці на кірыліцу, каб разарваць сувязь паміж Турцыяй і цюркскімі рэспублікамі. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] у 1991 годзе [[Азербайджан]], [[Узбекістан]], [[Туркменістан]] і [[Казахстан]] вярнуліся да лацінскага алфавіту. <ref>{{Cite web|url=http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|title=Arşivlenmiş kopya|archive-url=https://web.archive.org/web/20141222010655/http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=201302005|archive-date=22 December 2014|access-date=21 December 2014}}</ref> Падчас Другой канстытуцыйнай эры намаганні па вызначэнні турэцкай нацыянальнай ідэнтычнасці незалежна ад ісламу набылі абароты, асабліва сярод тых, хто быў блізкі да Камітэта аб'яднання і прагрэсу . === Раннія прапановы па рэформах === Ідэю адаптацыі лацінскага алфавіту да турэцкай ўпершыню прапанаваў у 1860-х гадах іранскі азербайджанец [[Мірза Фаталі Ахундаў]]. Ахундаў таксама падрыхтаваў алфавіт на аснове кірыліцы. Прыняцце новага албанскага алфавіту на аснове лацінскай графікі паміж 1908 і 1911 гадамі выклікала дыскусіі. У 1911 годзе Эльбасан заявіў, што лацінская графіка супярэчыць [[Шарыят|шарыяту]]. Пазней Хюсейн Джахіт Ялчын абараняў албанскі алфавіт на аснове лацінскай графікі і прапанаваў туркам зрабіць тое ж самае. У 1911 годзе албанскае аддзяленне Камітэта аб'яднання і прагрэсу прыняло лацінскі алфавіт. У 1914 годзе ў пяці непадпісаных артыкулах, апублікаваных у часопісе «Hürriyet-i Fikriye» Кылычзадэ Хаккы, прапаноўвалася паступовае прыняцце лацінскіх літар, сцвярджаючы, што пераход непазбежны. Аднак часопіс быў забаронены ўрадам Камітэта аб'яднання і прагрэсу з-за гэтых артыкулаў. Першая турэцкая газета, надрукаваная лацінскім алфавітам, была выдадзена ў Манастыры-Бітоле ў 1911 годзе. Гэтая газета пад назвай «Eças» (па-французску вымаўляецца «esas») выдавалася па суботах Зекерыяй Самі Эфендзі, але да нашых дзён захавалася толькі некалькі нумароў. === Атацюрк і рэформа алфавіта === [[Файл:20141231_142414_Turkish_second_national_assembly.jpg|міні|Кніга, якая выкарыстоўвалася для вывучэння сучаснага турэцкага алфавіту, разам з кнігай, якая выкарыстоўвалася для вывучэння асманскага турэцкага алфавіту ў 1930-х гадах, выстаўленая ў Музеі Рэспублікі.]] [[Мустафа Кемаль Атацюрк]] зацікавіўся гэтым пытаннем падчас свайго побыту ў Сірыі паміж 1905 і 1907 гадамі. У 1922 годзе Атацюрк абмеркаваў гэтае пытанне з Халідэ Эдзібам Адывар і падкрэсліў, што такая змена запатрабуе жорсткіх мер. У верасні 1922 года падчас сустрэчы з удзелам прадстаўнікоў стамбульскай прэсы Хюсейн Джахіт Ялчын спытаў у Атацюрка, чаму яны не прымаюць лацінскую графіку. Адказам Атацюрка стала «Яшчэ не час». Падобная прапанова была зроблена на Ізмірскім эканамічным кангрэсе ў 1923 годзе, але прэзідэнт кангрэса Казым Карабекір адхіліў яе на падставе таго, што гэта пашкодзіць адзінству ісламу. Дыскусія атрымала шырокае асвятленне ў прэсе. 28 мая 1928 года [[Вялікі Нацыянальны Сход Турцыі|Вялікі нацыянальны сход Турцыі]] прыняў закон, які дазваляе выкарыстоўваць міжнародныя лічбы ў афіцыйных установах і арганізацыях, пачынаючы з 1 чэрвеня 1928 года. Прыкладна ў той жа час была створана камісія па рэформе алфавіта. Адным з пытанняў, якія абмяркоўваліся камісіяй, была прапанова замяніць старыя літары « qāf » (ق) і « kāf » (كـ) у арабскім пісьме літарамі « [[Q (літара)|Q]] » і « [[K (літара)|K]] » у новым турэцкім алфавіце адпаведна. Аднак гэтая прапанова была адхілена Атацюркам, і літару «q» прыбралі з алфавіта. Паводле слоў члена камісіі Фаліха Рыфкы Атая, Атацюрк заявіў: «Гэта будзе зроблена альбо праз тры месяцы, альбо ніколі». Пасля таго, як новы турэцкі алфавіт быў завершаны, Атацюрк прадставіў літары ўдзельнікам гала-канцэрта [[Рэспубліканская народная партыя|Рэспубліканскай народнай партыі]] ў Гюльхане 9 жніўня 1928 года. 11 жніўня новы алфавіт быў прадстаўлены супрацоўнікам прэзідэнта і членам парламента, а 15 жніўня — прафесарам універсітэтаў і пісьменнікам. У жніўні і верасні Атацюрк прадставіў новы алфавіт грамадскасці ў розных гарадах. Пасля гэтага працэсу былі ўнесены змены на аснове рэкамендацый камісіі, такія як выключэнне кароткага працяжніка, які выкарыстоўваецца для дадання пэўных суфіксаў да кораня слова, і даданне [[Цыркумфлекс|цыркумфлексаў]] . З 8 па 25 кастрычніка 1928 года ўсе дзяржаўныя чыноўнікі прайшлі экзамен на выкарыстанне новых літар. == Забароненыя літары == Меў месца пераслед людзей, асабліва [[Курды|курдаў]], за выкарыстанне літар, якія не ўваходзяць у прадпісаны турэцкі алфавіт. У 2005 годзе дваццаць чалавек былі аштрафаваны за тое, што трымалі ў руках плакаты на [[Курдская мова|курдскай мове]] з літарамі «q» і «w». <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna9812175|title=Going by letters of the law, Turkey fines Kurds|website=NBC News|date=2005-10-25|access-date=2026-03-02}}</ref> У 2007 годзе Асман Байдэмір, тагачасны мэр [[Дыярбакыр|Дыярбакыра]], быў прыцягнуты да суда за выкарыстанне літары «w» на навагодніх паштоўках, <ref>{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2008-08-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814104006/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=294&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> хоць пазней справа была спынена. <ref name=":12">{{Cite web|url=http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|title=Daily human rights report|date=2007-04-20|publisher=[[Human Rights Foundation of Turkey]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080814100956/http://www.tihv.org.tr/EN/index.php?option=com_content&task=view&id=305&Itemid=75|archive-date=14 August 2008|access-date=2008-08-20|url-status=dead}}</ref> Рэформы 2013 года нібыта легалізавалі выкарыстанне гэтых літар, але ў 2022 годзе Канстытуцыйны суд Турцыі падтрымаў забарону на іх выкарыстанне ў імёнах. <ref>{{Cite web|url=https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|title=Turkish top court finds no violation in banning letter 'w' from Kurdish names|author=English|first=Duvar|website=[[Gazete Duvar|Duvar English]]|date=2022-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301081028/https://www.duvarenglish.com/turkish-top-court-finds-no-violation-in-banning-letter-w-from-kurdish-names-news-60823|archive-date=2026-03-01|access-date=2026-03-01|url-status=live}}</ref> == Крытыка == Падчас урачыстай цырымоніі ўшанавання памяці [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля Атацюрка]] ў 2019 годзе [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] у сваёй прамове заявіў, што [[Граматнасць|ўзровень пісьменнасці]] ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] перавышаў 50%, перавышаючы такія краіны, як [[Расія]] і [[Італія]] ў той час. Ён сцвярджаў, што рэформа алфавіта прывяла да зніжэння ўзроўню пісьменнасці і што з рэформай алфавіта «ўсё скінулася». Гэтыя заявы былі раскрытыкаваны рознымі навукоўцамі і СМІ як недакладныя. <ref>{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|title=Osmanlı'da okur yazarlık ne kadardı|author=Çarık|first=Şenol|website=odatv|date=11 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711134831/https://odatv4.com/osmanlida-okur-yazarlik-ne-kadardi-11111923.html|archive-date=11 July 2020|access-date=19 October 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|title='Harf Devrimi'yle her şey sıfırlandı' diyen Erdoğan'ı TÜİK arşivi yalanladı|website=Yeni Çağ Gazetesi|date=10 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111064706/https://www.yenicaggazetesi.com.tr/harf-devrimiyle-her-sey-sifirlandi-diyen-erdogani-tuik-arsivi-yalanladi-255775h.htm|archive-date=11 November 2019|access-date=19 October 2020}}</ref> Фраза «Нас зрабілі невукамі за адну ноч!» ([[Турэцкая мова|тур.]] ''Bir gecede cahil kaldık!'') стала распаўсюджаным выразам для крытыкі рэформы алфавіта. <ref name=":0">{{Cite web|lang=TR|url=https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|title=Ülkücü isimden "bir gecede cahil kaldık" diyenlere tepki: "Ulan zaten cahildin"|website=odatv|date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128134714/https://odatv4.com/ulan-zaten-cahildin-14111941.html|archive-date=28 November 2020|access-date=19 October 2020|url-status=live}}</ref> У адказ крытыку педагогі адзначылі, што на момант рэформы алфавіта толькі каля 6-7% мусульманскага насельніцтва ўмелі чытаць і пісаць, што абвяргае меркаванне, што 94% насельніцтва за адну ноч сталі невукамі. Яны сцвярджалі, што асманскае грамадства было ў асноўным вусным, а не пісьмовым, і таму не было істотнай страты грамадскай памяці. Акрамя таго, яны падкрэслілі, што тыя, што ўмелі пісаць і чытаць да рэформы алфавіта, хутка адаптаваліся да новага алфавіта. <ref>[https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234 29 Kasım 2019 tarihli Rıfat Okçabol yazısı] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231109133026/https://haber.sol.org.tr/yazarlar/rifat-okcabol/hafizamiz-mi-silindi-dilsiz-mi-kaldik-275234}}</ref> == Глядзіце таксама == * [[Турэцкая моўная рэформа]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Турэцкая мова]] sxz5i281v52bexxsof7k57d9nhtojsp 0 805273 5120202 2026-04-03T04:19:14Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Андрэй Іванавіч Дзянісаў''' (нар. 3 кастрычніка 1952, Харкаў, УССР, СССР) — расійскі дыпламат. Надзвычайны і паўнамоцны пасол Расійскай Федэрацыі ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы (2013—2022). Член Прэзідыума Расійскай рады па міжнародных справах (2011). Над...» 5120202 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Іванавіч Дзянісаў''' (нар. 3 кастрычніка 1952, Харкаў, УССР, СССР) — расійскі дыпламат. Надзвычайны і паўнамоцны пасол Расійскай Федэрацыі ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы (2013—2022). Член Прэзідыума Расійскай рады па міжнародных справах (2011). Надзвычайны і паўнамоцны пасол (2003). Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі (2005). Сенатар Расійскай Федэрацыі (з 2022 года), першы намеснік старшыні Камітэта Савета Федэрацыі па міжнародных справах. Намеснік старшыні Таварыства расійска-кітайскага сяброўства (з 2022 года). З-за ўварвання Расіі ва Украіну знаходзіцца пад міжнароднымі санкцыямі ўсіх краін Еўрасаюза і Швейцарыі. 96nz7m6z35ncmvplul4qi0jna46khol 5120203 5120202 2026-04-03T04:21:46Z StarDeg 16311 5120203 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзянісаў}} {{ДД}} '''Андрэй Іванавіч Дзянісаў''' (нар. 3 кастрычніка 1952, Харкаў, УССР, СССР) — расійскі дыпламат. Надзвычайны і паўнамоцны пасол Расійскай Федэрацыі ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы (2013—2022). Член Прэзідыума Расійскай рады па міжнародных справах (2011). Надзвычайны і паўнамоцны пасол (2003). Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі (2005). Сенатар Расійскай Федэрацыі (з 2022 года), першы намеснік старшыні Камітэта Савета Федэрацыі па міжнародных справах. Намеснік старшыні Таварыства расійска-кітайскага сяброўства (з 2022 года). З-за ўварвання Расіі ва Украіну знаходзіцца пад міжнароднымі санкцыямі ўсіх краін Еўрасаюза і Швейцарыі. {{Бібліяінфармацыя}} 7yai8fnqphi0p1r7xjp8uzt9dz6t19u 5120204 5120203 2026-04-03T04:24:38Z StarDeg 16311 StarDeg перанёс старонку [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў, дыпламат]] у [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]] 5120203 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзянісаў}} {{ДД}} '''Андрэй Іванавіч Дзянісаў''' (нар. 3 кастрычніка 1952, Харкаў, УССР, СССР) — расійскі дыпламат. Надзвычайны і паўнамоцны пасол Расійскай Федэрацыі ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы (2013—2022). Член Прэзідыума Расійскай рады па міжнародных справах (2011). Надзвычайны і паўнамоцны пасол (2003). Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі (2005). Сенатар Расійскай Федэрацыі (з 2022 года), першы намеснік старшыні Камітэта Савета Федэрацыі па міжнародных справах. Намеснік старшыні Таварыства расійска-кітайскага сяброўства (з 2022 года). З-за ўварвання Расіі ва Украіну знаходзіцца пад міжнароднымі санкцыямі ўсіх краін Еўрасаюза і Швейцарыі. {{Бібліяінфармацыя}} 7yai8fnqphi0p1r7xjp8uzt9dz6t19u 5120206 5120204 2026-04-03T04:25:22Z StarDeg 16311 5120206 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзянісаў}} {{ДД}} '''Андрэй Іванавіч Дзянісаў''' (нар. 3 кастрычніка 1952, Харкаў, УССР, СССР) — расійскі дыпламат. Надзвычайны і паўнамоцны пасол Расійскай Федэрацыі ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы (2013—2022). Член Прэзідыума Расійскай рады па міжнародных справах (2011). Надзвычайны і паўнамоцны пасол (2003). Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі (2005). Сенатар Расійскай Федэрацыі (з 2022 года), першы намеснік старшыні Камітэта Савета Федэрацыі па міжнародных справах. Намеснік старшыні Таварыства расійска-кітайскага сяброўства (з 2022 года). З-за ўварвання Расіі ва Украіну знаходзіцца пад міжнароднымі санкцыямі ўсіх краін Еўрасаюза і Швейцарыі. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзянісаў Андрэй Іванавіч}} pgddrrmd8gsc1ya5c19n2nugwrwww9o 5120209 5120206 2026-04-03T04:28:11Z StarDeg 16311 5120209 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзянісаў}} {{ДД}} '''Андрэй Іванавіч Дзянісаў''' (нар. [[3 кастрычніка]] [[1952]], Харкаў, УССР, СССР) — расійскі дыпламат. Надзвычайны і паўнамоцны пасол Расійскай Федэрацыі ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы (2013—2022). Член Прэзідыума Расійскай рады па міжнародных справах (2011). Надзвычайны і паўнамоцны пасол (2003). Заслужаны работнік дыпламатычнай службы Расійскай Федэрацыі (2005). Сенатар Расійскай Федэрацыі (з 2022 года), першы намеснік старшыні Камітэта Савета Федэрацыі па міжнародных справах. Намеснік старшыні Таварыства расійска-кітайскага сяброўства (з 2022 года). З-за ўварвання Расіі ва Украіну знаходзіцца пад міжнароднымі санкцыямі ўсіх краін Еўрасаюза і Швейцарыі. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзянісаў Андрэй Іванавіч}} 8nplmzovzcmplg164xwmvm2yq8tfu5b 0 805274 5120205 2026-04-03T04:24:38Z StarDeg 16311 StarDeg перанёс старонку [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў, дыпламат]] у [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]] 5120205 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Андрэй Іванавіч Дзянісаў]] 0m2zqs762jph8bedv2982hkbo5afpy9 0 805275 5120212 2026-04-03T05:29:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шчорсаўская сядзіба]] 5120212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шчорсаўская сядзіба]] c3oyhbkxbiv6ncbn2frgcxg9ehlov7s 0 805276 5120213 2026-04-03T05:30:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэн...» 5120213 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дзеячы мастацтваў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Шчорсаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] lorheleveqrcehj60ao4g4gt5iomf16 5120214 5120213 2026-04-03T05:30:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5120214 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дзеячы мастацтваў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Шчорсаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] 7yuz2r7mj65eu33dlz7ar92liealoyu 5120215 5120214 2026-04-03T05:36:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Постаці Шчорсаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120215 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дзеячы мастацтваў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] b0nukdskbe0ygp1bhyhq02oqghqckod 5120216 5120215 2026-04-03T05:44:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Творчасць */ 5120216 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == [[Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory1.JPG|міні|Паўночны фасад астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта з роспісамі Эгенфельдэра]] [[Файл:Tamaš Žabroŭski. Тамаш Жаброўскі (I. Eggenfelder, 1751-72).jpg|міні|злева|Партрэт астранома і архітэктара [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]], 2-я пал. XVIII ст.]] Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|Партрэт [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]] (1751) Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|Партрэт Эльжбеты Пузыны з Агінскіх (XVIII ст.) Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory4.JPG|Фрагмент роспісу астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|Выява зямных паўшарый у кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дзеячы мастацтваў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] cuyrbpd8mitedygp3jm2gpc083ljpgr 5120219 5120216 2026-04-03T05:49:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Творчасць */ 5120219 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == [[Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory1.JPG|міні|Паўночны фасад астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта з роспісамі Эгенфельдэра]] [[Файл:Tamaš Žabroŭski. Тамаш Жаброўскі (I. Eggenfelder, 1751-72).jpg|міні|злева|Партрэт астранома і архітэктара [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]], 2-я пал. XVIII ст.]] Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|Партрэт [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]] (1751) Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|Партрэт Эльжбеты Пузыны з Агінскіх (XVIII ст.) Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory4.JPG|Фрагмент роспісу астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|Выява армілярнай сферы ў кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|Выява зямных паўшарый у кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дзеячы мастацтваў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] 3san2ryzp61auhlc74zaubhjczeo0i3 5120227 5120219 2026-04-03T05:53:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Дзеячы мастацтваў Вільні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120227 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == [[Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory1.JPG|міні|Паўночны фасад астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта з роспісамі Эгенфельдэра]] [[Файл:Tamaš Žabroŭski. Тамаш Жаброўскі (I. Eggenfelder, 1751-72).jpg|міні|злева|Партрэт астранома і архітэктара [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]], 2-я пал. XVIII ст.]] Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|Партрэт [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]] (1751) Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|Партрэт Эльжбеты Пузыны з Агінскіх (XVIII ст.) Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory4.JPG|Фрагмент роспісу астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|Выява армілярнай сферы ў кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|Выява зямных паўшарый у кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] ksgbj4pt3z1r9ffdeb94a79j8werm6k 5120249 5120227 2026-04-03T07:07:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 + 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120249 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == [[Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory1.JPG|міні|Паўночны фасад астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта з роспісамі Эгенфельдэра]] [[Файл:Tamaš Žabroŭski. Тамаш Жаброўскі (I. Eggenfelder, 1751-72).jpg|міні|злева|Партрэт астранома і архітэктара [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]], 2-я пал. XVIII ст.]] Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|Партрэт [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]] (1751) Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|Партрэт Эльжбеты Пузыны з Агінскіх (XVIII ст.) Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory4.JPG|Фрагмент роспісу астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|Выява армілярнай сферы ў кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|Выява зямных паўшарый у кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Літвы]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Скульптары Літвы XVIII стагоддзя]] oyp7wu854mgt0i24ezk3tg76euch67f 5120262 5120249 2026-04-03T07:30:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Мастакі барока]]; +[[Катэгорыя:Скульптары барока]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120262 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}<br>{{lang-lt|Ignacas Ernestas Egenfelderis}}<br>{{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = пасля {{ДС|31|8|1777}} | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Курфюрства Саксонія}}<br>{{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[графік]], [[скульптар]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]], [[партрэт]], [[гравюра]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Эгенфельдэр}} '''Ігна́цій Э́рнест дэ Эгенфе́льдэр''' ({{lang-pl|Ignacy Ernest de Eggenfelder}}, {{lang-la|Ignatius Ernestus Eggenfelder}}; ?&nbsp;— пасля {{ДС|31|8|1777}})&nbsp;— [[мастак]], [[Графік (прафесія)|графік]] і [[скульптар]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з найлепшых майстроў насценнага жывапісу ў [[Вільня|Вільні]] ў другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Біяграфія == Дакладнае паходжанне мастака невядомае: паводле адных звестак ён паходзіў з [[Сілезія|Сілезіі]]<ref name="LIMIS">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/886453|title=Ignatius Ernestus Eggenfelder|publisher=Lietuvos integrali muziejų informacinė sistema (LIMIS)|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>, паводле іншых&nbsp;— быў французам<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/|title=Ignacy Ernest de Eggenfelder|author=Vladas Gasiūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=|accessdate=2025-01-22|lang=lt}}</ref>. Магчыма, з'яўляўся сынам мастака Яна Эрнеста Эгенфельдэра з [[Глогаў|Глогава]]. Меў саксонскае [[Шляхта|шляхецтва]]. У 1752—1777 гадах дзейнічаў у Вільні (у некаторых крыніцах згадваецца да 1781 года). Належаў да [[Віленскае брацтва Святога Марціна|Віленскага брацтва Святога Марціна]], у 1752—1774 гадах займаў пасаду яго скарбніка (ці сакратара){{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}<ref name="VLE"/>. Бацька віленскага [[Злотнік|злотніка]] Ігнація Каятана Эргенфельда (згадваецца ў 1791—1796 гадах) і жывапісца Міхала Юзафата Эргенфельда (у 1795—1799 гадах працаваў у [[Жамойць|Жамойці]], пазней&nbsp;— у Вільні)<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. == Творчасць == [[Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory1.JPG|міні|Паўночны фасад астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта з роспісамі Эгенфельдэра]] [[Файл:Tamaš Žabroŭski. Тамаш Жаброўскі (I. Eggenfelder, 1751-72).jpg|міні|злева|Партрэт астранома і архітэктара [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]], 2-я пал. XVIII ст.]] Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр быў адным з найбольш запатрабаваных віленскіх майстроў насценнага жывапісу свайго часу. Астраном [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] рэкамендаваў яго [[Іахім Літавор Храптовіч|Іахіму Храптовічу]] як «найлепшага ў Вільні мастака, які па-майстэрску распісвае сцены [[фрэска]]мі»{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У 1764 годзе з выпадку каранацыі караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] мастак разам з [[Мацвей Слушчанскі|Мацеем Случанскім]] упрыгожваў у Вільні трыумфальную браму. У 1765—1766 гадах ён выконваў работы па аздабленні [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)|дамініканскага касцёла Святых Якава і Піліпа]]: ствараў скульптуры, пазалоту і роспісы, а таксама напісаў дзве карціны для бакавых [[Алтар|алтароў]]. Каля 1772 года выканаў фрэскавыя роспісы фасада, Белай залы і іншых памяшканняў [[астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта|астранамічнай абсерваторыі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]]. Пасля 1774 года стварыў два пано для Віленскай акадэміі (сёння&nbsp;— зала [[Іахім Лялевель|Іахіма Лялевеля]] ў бібліятэцы ўніверсітэта), якія пазней былі схаваны пад новымі пластамі фарбы. У 1776 годзе мастак аздабляў інтэр'еры ў [[Шчорсаўскі палацава-паркавы ансамбль|палацы Храптовічаў у Шчорсах]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. У галіне [[Станковае мастацтва|станковага жывапісу]] аўтар ствараў рэалістычныя псіхалагічныя партрэты з насычаным каларытам. Яму прыпісваецца выкананне алейных партрэтаў [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]], які аздоблены выявамі астранамічных прылад, і астранома [[Тамаш Жаброўскі|Тамаша Жаброўскага]]<ref name="VLE"/>. Мастак таксама актыўна працаваў у тэхніцы [[медзярыт]]у. Ён з'яўляецца аўтарам выявы зямных паўшарый у кнізе [[Іларыён Карпінскі|Іларыёна Карпінскага]] «Геаграфічны лексікон для грунтоўнага разумення газет і гісторыі з розных аўтараў сабраны, перакладзены і напісаны» (Вільня, 1766), якія маюць асабісты подпіс аўтара. Таксама стварыў тры астранамічныя табліцы-ілюстрацыі для кнігі [[Якуб Накцыяновіч|Якуба Накцыяновіча]] «Матэматычныя лекцыі» (Вільня, 1759—1761) і гравіраваны партрэт [[Эльжбета Пузына|Эльжбеты Пузыны]]<ref name="LIMIS"/>{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=418}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, 1751).jpg|Партрэт [[Эльжбета Магдалена Пузына|Эльжбеты Пузыны з Агінскіх]] (1751) Файл:Alžbieta Puzyna (Aginskaja). Альжбета Пузына (Агінская) (I. Eggenfelder, XVIII).jpg|Партрэт Эльжбеты Пузыны з Агінскіх (XVIII ст.) Файл:VilniusUniversityAstronomicalObservatory4.JPG|Фрагмент роспісу астранамічнай абсерваторыі Віленскага ўніверсітэта Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 16 crop).jpg|Выява армілярнай сферы ў кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) Файл:Lexykon Geograficzny Dla Gruntownego Poięcia Gazet I Historyi (page 18 crop).jpg|Выява зямных паўшарый у кнізе Іларыёна Карпінскага «Геаграфічны лексікон…» (1766) </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул= Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ |старонкі=418 |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vle.lt/straipsnis/ignacy-ernest-de-eggenfelder/ Артыкул у Універсальнай літоўскай энцыклапедыі] {{ref-lt}} * [https://www.limis.lt/personalities/886453 Старонка ў базе LIMIS] {{ref-lt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эгенфельдэр Ігнацій Эрнест дэ}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты]] [[Катэгорыя:Графікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Скульптары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1770-я гады]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графікі Літвы]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Скульптары Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Скульптары барока]] 35d7k35kl21y2iwaomxkg6orqkslrh9 0 805277 5120217 2026-04-03T05:45:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр]] 5120217 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр]] hisvzzvtdvdqqqy0awypvmctu0i12ye 0 805278 5120218 2026-04-03T05:45:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Альжбета Магдалена Пузына]] 5120218 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Альжбета Магдалена Пузына]] aw1bosfsqajonocnfhhgjoybgkxcz6b 0 805279 5120221 2026-04-03T05:50:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр]] 5120221 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігнацій Эрнест дэ Эгенфельдэр]] hisvzzvtdvdqqqy0awypvmctu0i12ye 0 805280 5120229 2026-04-03T06:08:55Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79289422|Józef Dąbrowski (kapitan)]]» 5120229 wikitext text/x-wiki [[Файл:Józef Dąbrowski kpt. kawaler VM.jpg|міні|капітан Юзаф Дамброўскі]] '''Юзэф Дамброўскі''' (нар. [[2 лістапада]] [[1891|1891 г.]] у Вільні, памёр [[25 мая]] [[1920|1920 г.]] каля [[Акцябр (Лагойскі раён)|Хотаевічаў]] ) — афіцэр [[Руская імператарская армія|Расійскай арміі]] і беларуска-польскіх фармаванняў войска Сярэдняй Літвы ў , кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == [[Файл:Mjr_Bobiatyński_z_oficerami_85_pp_w_Leplu.png|злева|міні|Капітан Юзаф Дамброўскі, маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]], капітан Браніслаў Бальцэвіч і падпаручнік [[Мацкевіч]] у Лепелі]] Ён нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]] ў сям'і Канстанціна і Ганны Барэйкі. Скончыў Віленскае гарадское рэальнае вучылішча і Віленскае ваеннае вучылішча. У 1911 годзе быў стаў [[Падпаручнік|падпаручнікам]] і накіраваны ў 108-ы пяхотны полк. падчас 1 суветнай вайны. Ваяваў на руска-германскім фронце ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. патрапіў у нямецкі палон (1915–1918). 9 снежня 1918 года ён уступіў у адроджаную Польскую армію і быў прызначаны ў 2-і батальён [[85 Віленскі полк|Віленскага пяхотнага палка]]. У лютым 1919 года ён быў прызначаны камандзірам 7-й роты гэтага палка, а ў чэрвені — камендантам палкавой школы падафіцэраў. У лістападзе 1919 года ён часова прыняў камандаванне 2-м батальёнам і ''падчас захопу Лепеля, камандуючы адной з атакуючых калон, абышоў ворага з поўдня і атакаваў яго.'' ''Яго энергічнае, спраўнае і выключна адважнае кіраўніцтва падраздзяленнем унесла значны ўклад у перамогу і захоп горада''. За гэты чын ён быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам ордэна [[Virtuti Militari]]. У студзені 1920 г. ён быў прызначаны камандзірам 2-й роты [[85 Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]], а ў маі таго ж года прыняў камандаванне 3-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]]. Ён загінуў у баі пад Хатаевічамі. Пахаваны на могілках у [[Вільня|Вільні]]. Быў халасцяком. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4916 — пасмяротна, 1922 г. * [[Крыж Храбрых|Крыж Харобрых,]] двойчы № 56776 == Бібліяграфія == * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792 – 1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/VM/I.482.45-3515.pdf|title=Dąbrowski Józef|website=[[Wojskowe Biuro Historyczne]]}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] tkr95ji7myw9z3ws3tcrzaxf1774xjo 5120264 5120229 2026-04-03T07:32:52Z M.L.Bot 261 5120264 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Юзаф Дамброўскі''' ([[2 лістапада]] [[1891]], Вільня — [[25 мая]] [[1920|1920 г.]] каля [[Акцябр (Лагойскі раён)|Хотаевічаў]]) — афіцэр [[Руская імператарская армія|Расійскай арміі]] і беларуска-польскіх фармаванняў войска Сярэдняй Літвы ў, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == [[Файл:Mjr_Bobiatyński_z_oficerami_85_pp_w_Leplu.png|злева|міні|Капітан Юзаф Дамброўскі, маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]], капітан Браніслаў Бальцэвіч і падпаручнік [[Мацкевіч]] у Лепелі]] Ён нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]] ў сям’і Канстанціна і Ганны Барэйкі. Скончыў Віленскае гарадское рэальнае вучылішча і Віленскае ваеннае вучылішча. У 1911 годзе быў стаў [[падпаручнік]]ам і накіраваны ў 108-ы пяхотны полк. падчас 1 суветнай вайны. Ваяваў на руска-германскім фронце ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. патрапіў у нямецкі палон (1915—1918). 9 снежня 1918 года ён уступіў у адроджаную Польскую армію і быў прызначаны ў 2-і батальён [[85 Віленскі полк|Віленскага пяхотнага палка]]. У лютым 1919 года ён быў прызначаны камандзірам 7-й роты гэтага палка, а ў чэрвені — камендантам палкавой школы падафіцэраў. У лістападзе 1919 года ён часова прыняў камандаванне 2-м батальёнам і ''падчас захопу Лепеля, камандуючы адной з атакуючых калон, абышоў ворага з поўдня і атакаваў яго.'' ''Яго энергічнае, спраўнае і выключна адважнае кіраўніцтва падраздзяленнем унесла значны ўклад у перамогу і захоп горада''. За гэты чын ён быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам ордэна [[Virtuti Militari]]. У студзені 1920 г. ён быў прызначаны камандзірам 2-й роты [[85 Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]], а ў маі таго ж года прыняў камандаванне 3-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]]. Ён загінуў у баі пад Хатаевічамі. Пахаваны на могілках у [[Вільня|Вільні]]. Быў халасцяком. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4916 — пасмяротна, 1922 г. * [[Крыж Храбрых]], двойчы № 56776 == Бібліяграфія == * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792—1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/VM/I.482.45-3515.pdf|title=Dąbrowski Józef|website=[[Wojskowe Biuro Historyczne]]}} {{Бібліяінфармацыя}} f7fomo25l86s1mo6fu7ewjsbocmrhmp 5120297 5120264 2026-04-03T08:07:46Z M.L.Bot 261 5120297 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Юзаф Дамброўскі''' ([[2 лістапада]] [[1891]], Вільня — [[25 мая]] [[1920|1920 г.]] каля [[Акцябр (Лагойскі раён)|Хотаевічаў]]) — афіцэр [[Руская імператарская армія|Расійскай арміі]] і беларуска-польскіх фармаванняў войска Сярэдняй Літвы ў, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == [[Файл:Mjr_Bobiatyński_z_oficerami_85_pp_w_Leplu.png|злева|міні|Капітан Юзаф Дамброўскі, маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]], капітан Браніслаў Бальцэвіч і падпаручнік [[Мацкевіч]] у Лепелі]] Ён нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]] ў сям’і Канстанціна і Ганны Барэйкі. Скончыў Віленскае гарадское рэальнае вучылішча і Віленскае ваеннае вучылішча. У 1911 годзе быў стаў [[падпаручнік]]ам і накіраваны ў 108-ы пяхотны полк. падчас 1 суветнай вайны. Ваяваў на руска-германскім фронце ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. патрапіў у нямецкі палон (1915—1918). 9 снежня 1918 года ён уступіў у адроджаную Польскую армію і быў прызначаны ў 2-і батальён [[85-ы Віленскі полк|Віленскага пяхотнага палка]]. У лютым 1919 года ён быў прызначаны камандзірам 7-й роты гэтага палка, а ў чэрвені — камендантам палкавой школы падафіцэраў. У лістападзе 1919 года ён часова прыняў камандаванне 2-м батальёнам і ''падчас захопу Лепеля, камандуючы адной з атакуючых калон, абышоў ворага з поўдня і атакаваў яго.'' ''Яго энергічнае, спраўнае і выключна адважнае кіраўніцтва падраздзяленнем унесла значны ўклад у перамогу і захоп горада''. За гэты чын ён быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам ордэна [[Virtuti Militari]]. У студзені 1920 г. ён быў прызначаны камандзірам 2-й роты [[85-ы Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]], а ў маі таго ж года прыняў камандаванне 3-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]]. Ён загінуў у баі пад Хатаевічамі. Пахаваны на могілках у [[Вільня|Вільні]]. Быў халасцяком. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4916 — пасмяротна, 1922 г. * [[Крыж Храбрых]], двойчы № 56776 == Бібліяграфія == * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792—1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/VM/I.482.45-3515.pdf|title=Dąbrowski Józef|website=[[Wojskowe Biuro Historyczne]]}} {{Бібліяінфармацыя}} gzwguawz1atndghqzgn9c04bp0bbd00 14 805281 5120231 2026-04-03T06:18:33Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Краязнаўцы паводле краін|Літва]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы]] [[Катэгорыя:Краязнаўства Літвы]]» 5120231 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Краязнаўцы паводле краін|Літва]] [[Катэгорыя:Постаці Літвы]] [[Катэгорыя:Краязнаўства Літвы]] psc2v8bp3jh7ki8rajc6k45gpnpqn1z 14 805282 5120233 2026-04-03T06:24:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Металы]]» 5120233 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Металы]] nhg5bjzlpz94qbxc9abp3iinehziwxn 5120234 5120233 2026-04-03T06:26:10Z DzBar 156353 шаблон 5120234 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Металы]] {{Commonscat|Cobalt}} 18pwo7pfcxhhxe7sb9r84wwf0l7z9sl 14 805283 5120235 2026-04-03T06:35:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Культура Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гульні Аўстраліі]]» 5120235 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Культура Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гульні Аўстраліі]] 9o2sedenqg6qa4onw2dy1bq2mr3avgx 14 805284 5120236 2026-04-03T06:38:54Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катэгорыя для кампаній}} {{compdisestcat|2024}}» 5120236 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для кампаній}} {{compdisestcat|2024}} mm0f7gzq658t07jtun2u9d28dzf9uqx 14 805285 5120237 2026-04-03T06:41:26Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2023}}» 5120237 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2023}} ki9pnd4l8hfmzrvby0hk74q84v2xx6t 14 805286 5120238 2026-04-03T06:43:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2025}}» 5120238 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2025}} nmygpk421km6evfwn2nug6be52mlba3 14 805287 5120240 2026-04-03T06:45:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2002}}» 5120240 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2002}} q8xjavzfcu2v380usfpprog9dspsdv6 5120241 5120240 2026-04-03T06:46:56Z DzBar 156353 шаблон 5120241 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2002}}{{Commonscat|Companies disestablished in 2002}} au2mwabvjqfjl0j0ilp3pyo97p0oy8z 5120242 5120241 2026-04-03T06:47:55Z DzBar 156353 афармленне 5120242 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для кампаній}}{{compdisestcat|2002}} {{Commonscat|Companies disestablished in 2002}} 33t166jct3i8ho0pfa7y2fwpsjw72ou 14 805288 5120243 2026-04-03T06:54:09Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Composers from Argentina}} [[Катэгорыя:Постаці Аргенціны]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле краін|Аргенціна]] [[Катэгорыя:Музыканты Аргенціны]]» 5120243 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Composers from Argentina}} [[Катэгорыя:Постаці Аргенціны]] [[Катэгорыя:Кампазітары паводле краін|Аргенціна]] [[Катэгорыя:Музыканты Аргенціны]] 1xf58ju8mwfpac8j6xpcy898wukef9b 14 805289 5120245 2026-04-03T07:04:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Скульптары|Жанчыны]] [[Катэгорыя:Жанчыны паводле роду заняткаў|Cкульптары]]» 5120245 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Скульптары|Жанчыны]] [[Катэгорыя:Жанчыны паводле роду заняткаў|Cкульптары]] mnvinw89mm9168gu9l43rwgn5jtvx5x 5120248 5120245 2026-04-03T07:06:27Z DzBar 156353 шаблон 5120248 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Female sculptors}}[[Катэгорыя:Скульптары|Жанчыны]] [[Катэгорыя:Жанчыны паводле роду заняткаў|Cкульптары]] otub7fmkwfgm6pr7tb4dcbrcqpzr67z 0 805290 5120253 2026-04-03T07:11:43Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/77178197|Piotr Parfianowicz (podpułkownik)]]» 5120253 wikitext text/x-wiki [[Файл:Piotr Parfianowicz 2.JPG|міні|Пётр Парфяновіч]] '''Пётр Парфяновіч''' (нар. [[8 снежня]] [[1894|1894 г.]] у маёнтку [[Чаркасова (Мёрскі раён)|Чаркасава]], забіты вясной [[1940|1940 г.]] у [[Харкаў|Харкаве]] ) — прафесійны вайсковец [[падпалкоўнік]] пяхоты Расійскай імперыі, беларуска польскіх палкоў 1918-11920 г., Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari, ахвяра [[Катынскі расстрэл|Катынскай расправы]] . == Біяграфія == Сын Эмерыка Парафіяновіча і Міхаліны Канапацкай. Беларуска-татарскага шляхетнага паходжання. У 1914 годзе скончыў сярэднюю рамесную школу ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. З 29 верасня 1915 года ў Расійскай арміі. Выпускнік Афіцэрскай школы ў [[Пскоў|Пскове]] ў складзе [[Руская імператарская армія|Арміі Расійскай імперыі]], якую скончыў 6 снежня 1916 года. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 18 кастрычніка 1917 года, па ўласным жаданні, служыў у [[Польскі корпус|1-м Польскім корпусе ў Расіі]] ў 11-м стралковым палку. Пасля расфарміравання корпуса ў Расіі вярнуўся ў Польшчу. З лістапада 1918 года ў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]] . Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, 9 студзеня 1919 года ён уступіў у Польскую армію. Удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў складзе [[85 Віленскі полк|Віленскага стралковага]] палка ў званні [[Падпаручнік|малодшага лейтэнанта]]. 1 чэрвеня 1919 г. быў павышаны да звання [[Капітан|капітана]] пяхоты. Асабліва вызначыўся ў бітвах пад [[Радзымін|Радзымінам]] 15 жніўня 1920 года, дзе: <cite>«бачачы небяспечнае становішча свайго батальёна, ён узяў свой апошні рэзерв, атакаваў флангавыя пазіцыі польскага праціўніка і прымусіў яго адступіць, узяўшы 35 палонных»</cite>. За гэты ўчынак ён атрымаў [[Virtuti Militari|ордэн Virtuti Militari]] . Пасля вайны, да 1925 года, ён працягваў служыць у [[85 Віленскі полк|85-м пяхотным палку]], выконваючы абавязкі ад'ютанта батальёна і палка, а таксама камандзіра роты. Пазней ён быў афіцэрам у працяг гэтай часткі, [[85 Віленскі полк|85-м Віленскім стралковым палку]], дыслакаваным у Новай Вілейцы . З сакавіка па чэрвень 1925 года ён быў накіраваны на курсы падрыхтоўкі малодшых афіцэраў пяхоты ў [[Хэлмна|Хелмне]] ў якасці інструктара. У 1926–1929 гадах ён служыў у пяхотнай кадэцкай школе ў [[Остраў Мазавецка|Востраве Мазавецкі]] камандзірам 6-й кадэцкай роты. Тым часам 1 студзеня 1928 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]] са старшынством у корпусе пяхотных афіцэраў. У жніўні 1929 года ён быў пераведзены ў 64-ы пяхотны полк у [[Грудзёндз|Грудзёндзе]] ў якасці камандзіра батальёна. У сакавіку 1932 года яго перавялі ў 5-ы Падгальскі стралецкі полк у [[Пшэмысль|Перамыслі]] на пасаду кватэрмайстра. 18 красавіка 1935 года яго перавялі на пасаду камандзіра батальёна. Яму было прысвоена званне падпалкоўніка са старшынством з 1 студзеня 1936 года і 35-я пасада ў пяхотным афіцэрскім корпусе. Затым яго перавялі ў [[85 Віленскі полк|85-ы Віленскі стралецкі полк]] у Новай Вілейцы на пасаду 1-га намесніка камандзіра палка. З 23 кастрычніка 1937 года па 28 студзеня 1938 года ён камандаваў гэтым падраздзяленнем у якасці запаснога. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года ён камандаваў рэзервовым 205-м пяхотным палком . На чале яго ён удзельнічаў у абароне Львова. Пасля капітуляцыі Львоўскага гарнізона (22 верасня 1939 года) быў арыштаваны савецкімі ўладамі і перавезены ў лагер у [[Старабільск|Старабельску]], потым ў [[Казельск]]. Вясной 1940 года ён быў забіты супрацоўнікамі НКУС у [[Харкаў|Харкаве]] і пахаваны ў безыменнай брацкай магіле ў Пяціхатках, дзе з 17 чэрвеня 2000 года афіцыйна знаходзяцца Могілкі ахвяр таталітарызму ў Харкаве. Ён значыцца ў Старабельскім спісе НКУС пад нумарам 2548. Не стварыў сям'ю. == Кар'ера == * падхаружы – 6 снежня 1916 г. * падпаручнік — 1919 г. * Капітан – 1 чэрвеня 1919 г. * Маёр – 1 студзеня 1928 г. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4044 (1922) * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] (чатыры разы) * Залаты Крыж Заслугі (10 лістапада 1928 г.) * Медаль Незалежнасці (13 верасня 1933 г.) * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль за вайну 1918–1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок «За раненні і кантузіі» * Знак 5-га Падгальскага стралковага палка * Медаль Перамогі == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3507.pdf|title=Parfianowicz (Parafjanowicz) Piotr|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 – 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930. * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * Dokumenty obrony Lwowa 1939. Artur Leinwand (oprac.). Warszawa: Instytut Lwowski, 1997. ISBN 83-910659-0-1. * Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2. * Wojciech Market: 85 Pułk Strzelców Wileńskich. T. 88. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Пскова]] 9llemsc8xj7ytzeo1llkx8jit49wggd 5120303 5120253 2026-04-03T08:17:18Z M.L.Bot 261 5120303 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Пётр Парфяновіч''' (нар. [[8 снежня]] [[1894|1894 г.]] у маёнтку [[Чаркасова (Мёрскі раён)|Чаркасава]], забіты вясной [[1940|1940 г.]] у [[Харкаў|Харкаве]]) — прафесійны вайсковец [[падпалкоўнік]] пяхоты Расійскай імперыі, беларуска польскіх палкоў 1918-11920 г., Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari, ахвяра [[Катынскі расстрэл|Катынскай расправы]] . == Біяграфія == Сын Эмерыка Парафіяновіча і Міхаліны Канапацкай. Беларуска-татарскага шляхетнага паходжання. У 1914 годзе скончыў сярэднюю рамесную школу ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. З 29 верасня 1915 года ў Расійскай арміі. Выпускнік Афіцэрскай школы ў [[Пскоў|Пскове]] ў складзе [[Руская імператарская армія|Арміі Расійскай імперыі]], якую скончыў 6 снежня 1916 года. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 18 кастрычніка 1917 года, па ўласным жаданні, служыў у [[Польскі корпус|1-м Польскім корпусе ў Расіі]] ў 11-м стралковым палку. Пасля расфарміравання корпуса ў Расіі вярнуўся ў Польшчу. З лістапада 1918 года ў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]] . Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, 9 студзеня 1919 года ён уступіў у Польскую армію. Удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў складзе [[85-ы Віленскі полк|Віленскага стралковага]] палка ў званні [[Падпаручнік|малодшага лейтэнанта]]. 1 чэрвеня 1919 г. быў павышаны да звання [[капітан]]а пяхоты. Асабліва вызначыўся ў бітвах пад [[Радзымін]]ам 15 жніўня 1920 года, дзе: <cite>«бачачы небяспечнае становішча свайго батальёна, ён узяў свой апошні рэзерв, атакаваў флангавыя пазіцыі польскага праціўніка і прымусіў яго адступіць, узяўшы 35 палонных»</cite>. За гэты ўчынак ён атрымаў [[Virtuti Militari|ордэн Virtuti Militari]] . Пасля вайны, да 1925 года, ён працягваў служыць у [[85 Віленскі полк|85-м пяхотным палку]], выконваючы абавязкі ад’ютанта батальёна і палка, а таксама камандзіра роты. Пазней ён быў афіцэрам у працяг гэтай часткі, [[85 Віленскі полк|85-м Віленскім стралковым палку]], дыслакаваным у Новай Вілейцы . З сакавіка па чэрвень 1925 года ён быў накіраваны на курсы падрыхтоўкі малодшых афіцэраў пяхоты ў [[Хэлмна|Хелмне]] ў якасці інструктара. У 1926—1929 гадах ён служыў у пяхотнай кадэцкай школе ў [[Остраў Мазавецка|Востраве Мазавецкі]] камандзірам 6-й кадэцкай роты. Тым часам 1 студзеня 1928 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]] са старшынством у корпусе пяхотных афіцэраў. У жніўні 1929 года ён быў пераведзены ў 64-ы пяхотны полк у [[Грудзёндз]]е ў якасці камандзіра батальёна. У сакавіку 1932 года яго перавялі ў 5-ы Падгальскі стралецкі полк у [[Пшэмысль|Перамыслі]] на пасаду кватэрмайстра. 18 красавіка 1935 года яго перавялі на пасаду камандзіра батальёна. Яму было прысвоена званне падпалкоўніка са старшынством з 1 студзеня 1936 года і 35-я пасада ў пяхотным афіцэрскім корпусе. Затым яго перавялі ў [[85 Віленскі полк|85-ы Віленскі стралецкі полк]] у Новай Вілейцы на пасаду 1-га намесніка камандзіра палка. З 23 кастрычніка 1937 года па 28 студзеня 1938 года ён камандаваў гэтым падраздзяленнем у якасці запаснога. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года ён камандаваў рэзервовым 205-м пяхотным палком . На чале яго ён удзельнічаў у абароне Львова. Пасля капітуляцыі Львоўскага гарнізона (22 верасня 1939 года) быў арыштаваны савецкімі ўладамі і перавезены ў лагер у [[Старабільск|Старабельску]], потым ў [[Казельск]]. Вясной 1940 года ён быў забіты супрацоўнікамі НКУС у [[Харкаў|Харкаве]] і пахаваны ў безыменнай брацкай магіле ў Пяціхатках, дзе з 17 чэрвеня 2000 года афіцыйна знаходзяцца Могілкі ахвяр таталітарызму ў Харкаве. Ён значыцца ў Старабельскім спісе НКУС пад нумарам 2548. Не стварыў сям’ю. == Кар’ера == * падхаружы — 6 снежня 1916 г. * падпаручнік — 1919 г. * Капітан — 1 чэрвеня 1919 г. * Маёр — 1 студзеня 1928 г. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4044 (1922) * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] (чатыры разы) * Залаты Крыж Заслугі (10 лістапада 1928 г.) * Медаль Незалежнасці (13 верасня 1933 г.) * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль за вайну 1918—1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок «За раненні і кантузіі» * Знак 5-га Падгальскага стралковага палка * Медаль Перамогі == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3507.pdf|title=Parfianowicz (Parafjanowicz) Piotr|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 — 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930. * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792—1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * Dokumenty obrony Lwowa 1939. Artur Leinwand (oprac.). Warszawa: Instytut Lwowski, 1997. ISBN 83-910659-0-1. * Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2. * Wojciech Market: 85 Pułk Strzelców Wileńskich. T. 88. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Пскова]] 8bes6mteee9dx26itghfx27agx53s6w 5120312 5120303 2026-04-03T08:22:52Z M.L.Bot 261 5120312 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Пётр Парфяновіч''' (нар. [[8 снежня]] [[1894|1894 г.]] у маёнтку [[Чаркасова (Мёрскі раён)|Чаркасава]], забіты вясной [[1940|1940 г.]] у [[Харкаў|Харкаве]]) — прафесійны вайсковец [[падпалкоўнік]] пяхоты Расійскай імперыі, беларуска польскіх палкоў 1918-11920 г., Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari, ахвяра [[Катынскі расстрэл|Катынскай расправы]] . == Біяграфія == Сын Эмерыка Парафіяновіча і Міхаліны Канапацкай. Беларуска-татарскага шляхетнага паходжання. У 1914 годзе скончыў сярэднюю рамесную школу ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. З 29 верасня 1915 года ў Расійскай арміі. Выпускнік Афіцэрскай школы ў [[Пскоў|Пскове]] ў складзе [[Руская імператарская армія|Арміі Расійскай імперыі]], якую скончыў 6 снежня 1916 года. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 18 кастрычніка 1917 года, па ўласным жаданні, служыў у [[Польскі корпус|1-м Польскім корпусе ў Расіі]] ў 11-м стралковым палку. Пасля расфарміравання корпуса ў Расіі вярнуўся ў Польшчу. З лістапада 1918 года ў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]] . Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, 9 студзеня 1919 года ён уступіў у Польскую армію. Удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў складзе [[85-ы Віленскі полк|Віленскага стралковага]] палка ў званні [[Падпаручнік|малодшага лейтэнанта]]. 1 чэрвеня 1919 г. быў павышаны да звання [[капітан]]а пяхоты. Асабліва вызначыўся ў бітвах пад [[Радзымін]]ам 15 жніўня 1920 года, дзе: <cite>«бачачы небяспечнае становішча свайго батальёна, ён узяў свой апошні рэзерв, атакаваў флангавыя пазіцыі польскага праціўніка і прымусіў яго адступіць, узяўшы 35 палонных»</cite>. За гэты ўчынак ён атрымаў [[Virtuti Militari|ордэн Virtuti Militari]] . Пасля вайны, да 1925 года, ён працягваў служыць у [[85-ы Віленскі полк|85-м пяхотным палку]], выконваючы абавязкі ад’ютанта батальёна і палка, а таксама камандзіра роты. Пазней ён быў афіцэрам у працяг гэтай часткі, [[85 Віленскі полк|85-м Віленскім стралковым палку]], дыслакаваным у Новай Вілейцы . З сакавіка па чэрвень 1925 года ён быў накіраваны на курсы падрыхтоўкі малодшых афіцэраў пяхоты ў [[Хэлмна|Хелмне]] ў якасці інструктара. У 1926—1929 гадах ён служыў у пяхотнай кадэцкай школе ў [[Остраў Мазавецка|Востраве Мазавецкі]] камандзірам 6-й кадэцкай роты. Тым часам 1 студзеня 1928 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]] са старшынством у корпусе пяхотных афіцэраў. У жніўні 1929 года ён быў пераведзены ў 64-ы пяхотны полк у [[Грудзёндз]]е ў якасці камандзіра батальёна. У сакавіку 1932 года яго перавялі ў 5-ы Падгальскі стралецкі полк у [[Пшэмысль|Перамыслі]] на пасаду кватэрмайстра. 18 красавіка 1935 года яго перавялі на пасаду камандзіра батальёна. Яму было прысвоена званне падпалкоўніка са старшынством з 1 студзеня 1936 года і 35-я пасада ў пяхотным афіцэрскім корпусе. Затым яго перавялі ў [[85 Віленскі полк|85-ы Віленскі стралецкі полк]] у Новай Вілейцы на пасаду 1-га намесніка камандзіра палка. З 23 кастрычніка 1937 года па 28 студзеня 1938 года ён камандаваў гэтым падраздзяленнем у якасці запаснога. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года ён камандаваў рэзервовым 205-м пяхотным палком . На чале яго ён удзельнічаў у абароне Львова. Пасля капітуляцыі Львоўскага гарнізона (22 верасня 1939 года) быў арыштаваны савецкімі ўладамі і перавезены ў лагер у [[Старабільск|Старабельску]], потым ў [[Казельск]]. Вясной 1940 года ён быў забіты супрацоўнікамі НКУС у [[Харкаў|Харкаве]] і пахаваны ў безыменнай брацкай магіле ў Пяціхатках, дзе з 17 чэрвеня 2000 года афіцыйна знаходзяцца Могілкі ахвяр таталітарызму ў Харкаве. Ён значыцца ў Старабельскім спісе НКУС пад нумарам 2548. Не стварыў сям’ю. == Кар’ера == * падхаружы — 6 снежня 1916 г. * падпаручнік — 1919 г. * Капітан — 1 чэрвеня 1919 г. * Маёр — 1 студзеня 1928 г. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4044 (1922) * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] (чатыры разы) * Залаты Крыж Заслугі (10 лістапада 1928 г.) * Медаль Незалежнасці (13 верасня 1933 г.) * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль за вайну 1918—1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок «За раненні і кантузіі» * Знак 5-га Падгальскага стралковага палка * Медаль Перамогі == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3507.pdf|title=Parfianowicz (Parafjanowicz) Piotr|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 — 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930. * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792—1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * Dokumenty obrony Lwowa 1939. Artur Leinwand (oprac.). Warszawa: Instytut Lwowski, 1997. ISBN 83-910659-0-1. * Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2. * Wojciech Market: 85 Pułk Strzelców Wileńskich. T. 88. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Пскова]] ad2aje644p4s8yke45aprdgfdpq70tp 5120313 5120312 2026-04-03T08:23:28Z M.L.Bot 261 5120313 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Пётр Парфяновіч''' (нар. [[8 снежня]] [[1894|1894 г.]] у маёнтку [[Чаркасова (Мёрскі раён)|Чаркасава]], забіты вясной [[1940|1940 г.]] у [[Харкаў|Харкаве]]) — прафесійны вайсковец [[падпалкоўнік]] пяхоты Расійскай імперыі, беларуска польскіх палкоў 1918-11920 г., Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari, ахвяра [[Катынскі расстрэл|Катынскай расправы]] . == Біяграфія == Сын Эмерыка Парафіяновіча і Міхаліны Канапацкай. Беларуска-татарскага шляхетнага паходжання. У 1914 годзе скончыў сярэднюю рамесную школу ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. З 29 верасня 1915 года ў Расійскай арміі. Выпускнік Афіцэрскай школы ў [[Пскоў|Пскове]] ў складзе [[Руская імператарская армія|Арміі Расійскай імперыі]], якую скончыў 6 снежня 1916 года. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 18 кастрычніка 1917 года, па ўласным жаданні, служыў у [[Польскі корпус|1-м Польскім корпусе ў Расіі]] ў 11-м стралковым палку. Пасля расфарміравання корпуса ў Расіі вярнуўся ў Польшчу. З лістапада 1918 года ў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]] . Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, 9 студзеня 1919 года ён уступіў у Польскую армію. Удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў складзе [[85-ы Віленскі полк|Віленскага стралковага]] палка ў званні [[Падпаручнік|малодшага лейтэнанта]]. 1 чэрвеня 1919 г. быў павышаны да звання [[капітан]]а пяхоты. Асабліва вызначыўся ў бітвах пад [[Радзымін]]ам 15 жніўня 1920 года, дзе: <cite>«бачачы небяспечнае становішча свайго батальёна, ён узяў свой апошні рэзерв, атакаваў флангавыя пазіцыі польскага праціўніка і прымусіў яго адступіць, узяўшы 35 палонных»</cite>. За гэты ўчынак ён атрымаў [[Virtuti Militari|ордэн Virtuti Militari]] . Пасля вайны, да 1925 года, ён працягваў служыць у [[85-ы Віленскі полк|85-м пяхотным палку]], выконваючы абавязкі ад’ютанта батальёна і палка, а таксама камандзіра роты. Пазней ён быў афіцэрам у працяг гэтай часткі, [[85-ы Віленскі полк|85-м Віленскім стралковым палку]], дыслакаваным у Новай Вілейцы . З сакавіка па чэрвень 1925 года ён быў накіраваны на курсы падрыхтоўкі малодшых афіцэраў пяхоты ў [[Хэлмна|Хелмне]] ў якасці інструктара. У 1926—1929 гадах ён служыў у пяхотнай кадэцкай школе ў [[Остраў Мазавецка|Востраве Мазавецкі]] камандзірам 6-й кадэцкай роты. Тым часам 1 студзеня 1928 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]] са старшынством у корпусе пяхотных афіцэраў. У жніўні 1929 года ён быў пераведзены ў 64-ы пяхотны полк у [[Грудзёндз]]е ў якасці камандзіра батальёна. У сакавіку 1932 года яго перавялі ў 5-ы Падгальскі стралецкі полк у [[Пшэмысль|Перамыслі]] на пасаду кватэрмайстра. 18 красавіка 1935 года яго перавялі на пасаду камандзіра батальёна. Яму было прысвоена званне падпалкоўніка са старшынством з 1 студзеня 1936 года і 35-я пасада ў пяхотным афіцэрскім корпусе. Затым яго перавялі ў [[85 Віленскі полк|85-ы Віленскі стралецкі полк]] у Новай Вілейцы на пасаду 1-га намесніка камандзіра палка. З 23 кастрычніка 1937 года па 28 студзеня 1938 года ён камандаваў гэтым падраздзяленнем у якасці запаснога. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года ён камандаваў рэзервовым 205-м пяхотным палком . На чале яго ён удзельнічаў у абароне Львова. Пасля капітуляцыі Львоўскага гарнізона (22 верасня 1939 года) быў арыштаваны савецкімі ўладамі і перавезены ў лагер у [[Старабільск|Старабельску]], потым ў [[Казельск]]. Вясной 1940 года ён быў забіты супрацоўнікамі НКУС у [[Харкаў|Харкаве]] і пахаваны ў безыменнай брацкай магіле ў Пяціхатках, дзе з 17 чэрвеня 2000 года афіцыйна знаходзяцца Могілкі ахвяр таталітарызму ў Харкаве. Ён значыцца ў Старабельскім спісе НКУС пад нумарам 2548. Не стварыў сям’ю. == Кар’ера == * падхаружы — 6 снежня 1916 г. * падпаручнік — 1919 г. * Капітан — 1 чэрвеня 1919 г. * Маёр — 1 студзеня 1928 г. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4044 (1922) * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] (чатыры разы) * Залаты Крыж Заслугі (10 лістапада 1928 г.) * Медаль Незалежнасці (13 верасня 1933 г.) * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль за вайну 1918—1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок «За раненні і кантузіі» * Знак 5-га Падгальскага стралковага палка * Медаль Перамогі == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3507.pdf|title=Parfianowicz (Parafjanowicz) Piotr|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 — 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930. * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792—1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * Dokumenty obrony Lwowa 1939. Artur Leinwand (oprac.). Warszawa: Instytut Lwowski, 1997. ISBN 83-910659-0-1. * Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2. * Wojciech Market: 85 Pułk Strzelców Wileńskich. T. 88. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Пскова]] jk224fqdc8stdd6uoycxb8iy554b1pd 5120314 5120313 2026-04-03T08:24:18Z M.L.Bot 261 5120314 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Пётр Парфяновіч''' (нар. [[8 снежня]] [[1894|1894 г.]] у маёнтку [[Чаркасова (Мёрскі раён)|Чаркасава]], забіты вясной [[1940|1940 г.]] у [[Харкаў|Харкаве]]) — прафесійны вайсковец [[падпалкоўнік]] пяхоты Расійскай імперыі, беларуска польскіх палкоў 1918-11920 г., Войска Польскага, актывіст руху за незалежнасць, кавалер ордэна Virtuti Militari, ахвяра [[Катынскі расстрэл|Катынскай расправы]] . == Біяграфія == Сын Эмерыка Парафіяновіча і Міхаліны Канапацкай. Беларуска-татарскага шляхетнага паходжання. У 1914 годзе скончыў сярэднюю рамесную школу ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. З 29 верасня 1915 года ў Расійскай арміі. Выпускнік Афіцэрскай школы ў [[Пскоў|Пскове]] ў складзе [[Руская імператарская армія|Арміі Расійскай імперыі]], якую скончыў 6 снежня 1916 года. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з 18 кастрычніка 1917 года, па ўласным жаданні, служыў у [[Польскі корпус|1-м Польскім корпусе ў Расіі]] ў 11-м стралковым палку. Пасля расфарміравання корпуса ў Расіі вярнуўся ў Польшчу. З лістапада 1918 года ў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]] . Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, 9 студзеня 1919 года ён уступіў у Польскую армію. Удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў складзе [[85-ы Віленскі полк|Віленскага стралковага]] палка ў званні [[Падпаручнік|малодшага лейтэнанта]]. 1 чэрвеня 1919 г. быў павышаны да звання [[капітан]]а пяхоты. Асабліва вызначыўся ў бітвах пад [[Радзымін]]ам 15 жніўня 1920 года, дзе: <cite>«бачачы небяспечнае становішча свайго батальёна, ён узяў свой апошні рэзерв, атакаваў флангавыя пазіцыі польскага праціўніка і прымусіў яго адступіць, узяўшы 35 палонных»</cite>. За гэты ўчынак ён атрымаў [[Virtuti Militari|ордэн Virtuti Militari]] . Пасля вайны, да 1925 года, ён працягваў служыць у [[85-ы Віленскі полк|85-м пяхотным палку]], выконваючы абавязкі ад’ютанта батальёна і палка, а таксама камандзіра роты. Пазней ён быў афіцэрам у працяг гэтай часткі, [[85-ы Віленскі полк|85-м Віленскім стралковым палку]], дыслакаваным у Новай Вілейцы . З сакавіка па чэрвень 1925 года ён быў накіраваны на курсы падрыхтоўкі малодшых афіцэраў пяхоты ў [[Хэлмна|Хелмне]] ў якасці інструктара. У 1926—1929 гадах ён служыў у пяхотнай кадэцкай школе ў [[Остраў Мазавецка|Востраве Мазавецкі]] камандзірам 6-й кадэцкай роты. Тым часам 1 студзеня 1928 года ён быў павышаны [[Маёр|да маёра]] са старшынством у корпусе пяхотных афіцэраў. У жніўні 1929 года ён быў пераведзены ў 64-ы пяхотны полк у [[Грудзёндз]]е ў якасці камандзіра батальёна. У сакавіку 1932 года яго перавялі ў 5-ы Падгальскі стралецкі полк у [[Пшэмысль|Перамыслі]] на пасаду кватэрмайстра. 18 красавіка 1935 года яго перавялі на пасаду камандзіра батальёна. Яму было прысвоена званне падпалкоўніка са старшынством з 1 студзеня 1936 года і 35-я пасада ў пяхотным афіцэрскім корпусе. Затым яго перавялі ў [[85-ы Віленскі полк|85-ы Віленскі стралецкі полк]] у Новай Вілейцы на пасаду 1-га намесніка камандзіра палка. З 23 кастрычніка 1937 года па 28 студзеня 1938 года ён камандаваў гэтым падраздзяленнем у якасці запаснога. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] 1939 года ён камандаваў рэзервовым 205-м пяхотным палком . На чале яго ён удзельнічаў у абароне Львова. Пасля капітуляцыі Львоўскага гарнізона (22 верасня 1939 года) быў арыштаваны савецкімі ўладамі і перавезены ў лагер у [[Старабільск|Старабельску]], потым ў [[Казельск]]. Вясной 1940 года ён быў забіты супрацоўнікамі НКУС у [[Харкаў|Харкаве]] і пахаваны ў безыменнай брацкай магіле ў Пяціхатках, дзе з 17 чэрвеня 2000 года афіцыйна знаходзяцца Могілкі ахвяр таталітарызму ў Харкаве. Ён значыцца ў Старабельскім спісе НКУС пад нумарам 2548. Не стварыў сям’ю. == Кар’ера == * падхаружы — 6 снежня 1916 г. * падпаручнік — 1919 г. * Капітан — 1 чэрвеня 1919 г. * Маёр — 1 студзеня 1928 г. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4044 (1922) * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] (чатыры разы) * Залаты Крыж Заслугі (10 лістапада 1928 г.) * Медаль Незалежнасці (13 верасня 1933 г.) * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі * Памятны медаль за вайну 1918—1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Значок «За раненні і кантузіі» * Знак 5-га Падгальскага стралковага палка * Медаль Перамогі == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3507.pdf|title=Parfianowicz (Parafjanowicz) Piotr|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 — 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930. * Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792—1945. T. 2/1. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1991. ISBN 83-900510-0-1. * Dokumenty obrony Lwowa 1939. Artur Leinwand (oprac.). Warszawa: Instytut Lwowski, 1997. ISBN 83-910659-0-1. * Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2. * Wojciech Market: 85 Pułk Strzelców Wileńskich. T. 88. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Пскова]] jo7azdmnn22ybu572r61msn033jyspp 0 805291 5120257 2026-04-03T07:25:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]] 5120257 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]] ecnb94wkv7fwx84p4tarr7ltxpj1hlp 0 805292 5120259 2026-04-03T07:27:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Мастак | імя = Юзаф Фрыдэрык Обст | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Józef Fryderyk Obst}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|26|1|1716}} | месца нараджэння = [[Чэхія]] | дата смерці = {{ДС|2|10|1778}} | месца смерці...» 5120259 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Юзаф Фрыдэрык Обст | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Józef Fryderyk Obst}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|26|1|1716}} | месца нараджэння = [[Чэхія]] | дата смерці = {{ДС|2|10|1778}} | месца смерці = [[Вільня]], [[Вялікае Княства Літоўскае]] | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[манументальны жывапіс|мастак-манументаліст]], [[станковы жывапіс|станкавіст]], [[езуіты|езуіт]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[станковы жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Обст}} '''Фрыдэрык Юзаф Обст''' ({{lang-pl|Fryderyk Józef Obst}}; {{ДН|26|1|1716}}, [[Чэхія]]&nbsp;— {{ДС|2|10|1778}}, [[Вільня]])&nbsp;— манах-[[езуіты|езуіт]], [[мастак]]-[[манументальны жывапіс|манументаліст]] і [[станковы жывапіс|станкавіст]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з майстроў [[Ілюзорны жывапіс|ілюзорнага жывапісу]] і аказіянальных (часовых) дэкарацый у храмах Вялікага Княства Літоўскага ў сярэдзіне і другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 254}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. == Біяграфія і творчасць == Паходзіў з Чэхіі. У 1739 годзе ўступіў у ордэн езуітаў у Вільні. Працаваў як мастак-манументаліст і станкавіст. Фрыдэрык Юзаф Обст узначальваў работу па размалёўцы і аднаўленні езуіцкіх касцёлаў і [[Кляштар|кляштараў]] на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. Ён шмат працаваў над аздабленнем віленскіх храмаў: выконваў працы ў [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле Святога Казіміра]] (у 1741—1748 і 1753—1763 гадах; паводле іншых звестак у 1754—1757 гадах), а таксама ў [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёле Святых Янаў]] (1763—1767 і 1770—1772 гады). Акрамя таго, майстар ствараў насценныя роспісы і алтарныя карціны ў езуіцкіх рэзідэнцыях у [[Касцёл і кляштар езуітаў (Ілукшта)|Ілукшце]] (1748—1749), у [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Гародні]] (1749—1753) і ў [[Крожскі езуіцкі калегіум|Крожах]] (1768—1770, паводле іншых звестак 1770—1772){{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. У Гародні Обст працаваў разам з іншым езуітам чэшскага паходжання, мастаком [[Ігнацій Дарэці|Ігнацыем Дарэці]]. Магчыма, менавіта аднаму з іх належыць выяўленая рэстаўратарамі манаграма «B. (P?) I. D. P. 1752» на адной са сцэн у езуіцкім [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|касцёле Святога Францыска Ксаверыя]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=90, 254}}. Мастак спецыялізаваўся на стварэнні ілюзорных (аптычных) алтароў і быў вядомы як выдатны аўтар праганых дэкарацый для ўрачыстасцей. У 1763 годзе Фрыдэрык Юзаф Обст стварыў велічны [[Castrum doloris|жалобны катафалк (castrum doloris)]] у [[Кафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|Віленскім кафедральным саборы]] з нагоды пахавання караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст III|Аўгуста III]]. У 1764 годзе ён жа рабіў мастацкае аздабленне Гроба Гасподняга да Вялікай пятніцы ў віленскіх касцёлах [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)|Святога Рафала]] і [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|Святога Казіміра]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=45}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна езуітаў]] у 1773 годзе мастак заставаўся жыць у Вільні, дзе і памёр у 1778 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул=Обст Фрыдэрык Юзаф |старонкі=371 |аўтар=[[Вольга Бажэнава]] |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{bis.nlb.by|174168}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Обст Юзаф Фрыдэрык}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1716 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 2 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1778 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Постаці Гродна]] 3qvfoyy1kbwj9h7gpa2i9jedlmbx7pv 5120261 5120259 2026-04-03T07:29:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Літвы]]; +[[Катэгорыя:Мастакі барока]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120261 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Юзаф Фрыдэрык Обст | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Józef Fryderyk Obst}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|26|1|1716}} | месца нараджэння = [[Чэхія]] | дата смерці = {{ДС|2|10|1778}} | месца смерці = [[Вільня]], [[Вялікае Княства Літоўскае]] | паходжанне = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} | род дзейнасці = [[мастак]], [[манументальны жывапіс|мастак-манументаліст]], [[станковы жывапіс|станкавіст]], [[езуіты|езуіт]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[станковы жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Обст}} '''Фрыдэрык Юзаф Обст''' ({{lang-pl|Fryderyk Józef Obst}}; {{ДН|26|1|1716}}, [[Чэхія]]&nbsp;— {{ДС|2|10|1778}}, [[Вільня]])&nbsp;— манах-[[езуіты|езуіт]], [[мастак]]-[[манументальны жывапіс|манументаліст]] і [[станковы жывапіс|станкавіст]], які дзейнічаў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Адзін з майстроў [[Ілюзорны жывапіс|ілюзорнага жывапісу]] і аказіянальных (часовых) дэкарацый у храмах Вялікага Княства Літоўскага ў сярэдзіне і другой палове XVIII стагоддзя{{sfn|Klajumienė|2006|с=45, 254}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. == Біяграфія і творчасць == Паходзіў з Чэхіі. У 1739 годзе ўступіў у ордэн езуітаў у Вільні. Працаваў як мастак-манументаліст і станкавіст. Фрыдэрык Юзаф Обст узначальваў работу па размалёўцы і аднаўленні езуіцкіх касцёлаў і [[Кляштар|кляштараў]] на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. Ён шмат працаваў над аздабленнем віленскіх храмаў: выконваў працы ў [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёле Святога Казіміра]] (у 1741—1748 і 1753—1763 гадах; паводле іншых звестак у 1754—1757 гадах), а таксама ў [[Касцёл Святых Яна Хрысціцеля і Яна Багаслова (Вільня)|касцёле Святых Янаў]] (1763—1767 і 1770—1772 гады). Акрамя таго, майстар ствараў насценныя роспісы і алтарныя карціны ў езуіцкіх рэзідэнцыях у [[Касцёл і кляштар езуітаў (Ілукшта)|Ілукшце]] (1748—1749), у [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Гародні]] (1749—1753) і ў [[Крожскі езуіцкі калегіум|Крожах]] (1768—1770, паводле іншых звестак 1770—1772){{sfn|Klajumienė|2006|с=254}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. У Гародні Обст працаваў разам з іншым езуітам чэшскага паходжання, мастаком [[Ігнацій Дарэці|Ігнацыем Дарэці]]. Магчыма, менавіта аднаму з іх належыць выяўленая рэстаўратарамі манаграма «B. (P?) I. D. P. 1752» на адной са сцэн у езуіцкім [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя (Гродна)|касцёле Святога Францыска Ксаверыя]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=90, 254}}. Мастак спецыялізаваўся на стварэнні ілюзорных (аптычных) алтароў і быў вядомы як выдатны аўтар праганых дэкарацый для ўрачыстасцей. У 1763 годзе Фрыдэрык Юзаф Обст стварыў велічны [[Castrum doloris|жалобны катафалк (castrum doloris)]] у [[Кафедральны сабор Святога Станіслава (Вільня)|Віленскім кафедральным саборы]] з нагоды пахавання караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст III|Аўгуста III]]. У 1764 годзе ён жа рабіў мастацкае аздабленне Гроба Гасподняга да Вялікай пятніцы ў віленскіх касцёлах [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)|Святога Рафала]] і [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|Святога Казіміра]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=45}}. Пасля [[Скасаванне ордэна езуітаў|скасавання ордэна езуітаў]] у 1773 годзе мастак заставаўся жыць у Вільні, дзе і памёр у 1778 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=371}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул=Обст Фрыдэрык Юзаф |старонкі=371 |аўтар=[[Вольга Бажэнава]] |ref=ЭВКЛ}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{bis.nlb.by|174168}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Обст Юзаф Фрыдэрык}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1716 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 2 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1778 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Постаці Гродна]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Літвы]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] k30jwk76hh3ri5oi2fvkjoh4z54862h 0 805293 5120265 2026-04-03T07:33:55Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/76891575|Stanisław Oziewicz]]» 5120265 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stanisław Oziewicz.jpg|міні|Станіслаў Азевіч]] '''Станіслаў Озевіч''' (нар. [[5 студзеня]] [[1880|1880 г.]] у [[Лінкмяніс|Лынгмянах]], памёр [[3 мая]] [[1936|1936 г.]] ) — [[Палкоўнік|вайсковец, афіцэр Літоўска-беларускіх пяхотных фармаванняў 1918-1920, палкоўнік]] пяхоты Войска Польскага, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Нарадзіўся 5 студзеня 1880 года ў маёнтку [[Лінкмяніс|Лінгмяны]], у тагачасным [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губернатуры]], у сям'і Адольфа (1856–1911), чыноўніка віленскага магістрата, і Эмілы, народжанай Шкленік (1852–1934) <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0101.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> <ref name="Php">{{Cite web|url=https://oziewicz.pl/phpgedview/family.php?show_full=1&famid=R14|title=Stanisław Oziewicz + Stanisława Palaczyńska|first=Marek|last=Oziewicz|website=PhpGedView}}</ref> . У яго было чатыры браты і пяць сясцёр, у тым ліку [[Władysław Oziewicz|Уладзіслаў]] (1877–1931), падпалкоўнік пяхоты Войска Польскага узнагароджаны Крыжам Доблесці <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0105.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> і расійскім [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] IV ступені з мячамі і кукардай <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ria1914.info/index.php/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Озевич Владислав Адольфович|website=Офицеры русской императорской армии}}</ref>. Ён быў стрыечным братам [[Ігнацы Азевіч|Ігнацыя Азевіча]], палкоўніка пяхоты Войска Польскага<ref>{{Cite web|url=https://oziewicz.pl/joomla3/index.php/pl/indeks-nazwisk/68-rodzina-adolfa-oziewicza|title=rod Oziewiczau}}</ref>. У 1900 годзе, пасля здачы чатырохкласнага экзамену ў Арлоўскім кадэцкім корпусе, ён паступіў добраахвотнікам у 143-ці Дарагабужскі пяхотны полк 36-й пяхотнай дывізіі Расіі. У 1901 годзе, пасля здачы шасцікласнага ўступнага экзамену ў гімназіі, ён быў прыняты ў Казанскую школу юнкероў пяхоты. 9 жніўня 1904 года, пасля заканчэння школы, яму было прысвоена званне [[Падпаручнік|падпаручнікаў]] са старшынствам з 10 жніўня 1903 г. і прызваны ў 134-ы Феадоскі пяхотны полк, які ўваходзіў у склад 34-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ria1914.info/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5|title=Казанское пехотное юнкерское училище : Выпускники : Выпуск 1904 года : Озевич|website=Офицеры русской императорской армии}}</ref> . У 1905–1905 г., у якасці афіцэра 36-га Арлоўскага пяхотнага палка, удзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]]. У 1907 г. па ўласным жаданні быў пераведзены ў 108-ы Саратаўскі пяхотны полк у Вільні. У шэрагах гэтага падраздзялення, у званні [[Штабс-капітан|штабс-капітана]], ваяваў на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце Першай сусветнай вайны]] . Вызначыўся 21 верасня 1914 года ў бітве на рацэ Шырвінты, за што пазней быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй і павышаны да [[Капітан|капітана]]. У кастрычніку таго ж года ён быў паранены<ref name="Памяти героев">{{Cite web|lang=ru|url=https://gwar.mil.ru/|title=Озевич Станислав|website=Управление Министерства обороны Российской Федерации по увековечению памяти погибших при защите Отечества}}</ref> . 3 лютага 1915 года ў [[Аўгустоўская пушча|Аўгустоўскім лесе]] каля вёскі Махарцы ён быў цяжка паранены, а праз пяць дзён трапіў у палон да немцаў (627 салдат, забітых падчас баёў, спачываюць на ваенных могілках у Махарцах ). У 1918 годзе, пасля вызвалення з палону, вярнуўся ў Вільню. З 1 лістапада 1918 года ён актыўна ўдзельнічаў у [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]]. 5 студзеня 1919 года ён далучыўся да фарміруючагася [[85 Віленскі полк|Віленскага стралковага палка]], дзе прыняў камандаванне 3-й ротай. У сакавіку 1919 года на яе чале ён адправіўся на фронт супраць бальшавікоў. У другой палове таго ж года па загаду генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шаптыцкага]] ён прыняў камандаванне рэзервовым батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]], а пасля яго расфарміравання быў прызначаны на пасаду намесніка камандзіра [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]]. Затым яго перавялі на тую ж пасаду ў [[85 Віленскі полк|85-ы пяхотны полк]]. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне [[Падпалкоўнік|падпалкоўніка]] са старшынствам з 1 чэрвеня 1919 года і прысвоена 147-я пасада ў Корпусе афіцэраў пяхоты. У ліпені таго ж года, пасля заканчэння курсаў камандзіраў батальёнаў у [[Рэмбэртаў|Рэмбертаве]], ён быў пераведзены ў 66-ы пяхотны полк у Хелмне на пасаду намесніка камандзіра палка. У сакавіку 1927 года ён быў пераведзены ў 28-ы пяхотны полк у Лодзі на пасаду камандзіра палка. 1 студзеня 1928 года Прэзідэнт Рэспублікі Польшча прысвоіў яму званне палкоўніка Корпуса пяхотных афіцэраў і 7-ю пасаду, якая дзейнічала з 1 студзеня 1928 года. У тым жа годзе ён скончыў курс камандзіраў палкоў у Рэмбертаве. У лютым 1929 года яго перавялі ў [[84-ы Палескі стралковы полк|84-ы пяхотны полк]] у [[Пінск|Пінску]] на пасаду камандзіра палка. 28 лютага 1930 года ён быў звольнены ў адстаўку. У чэрвені 1933 года ён быў прызначаны на працу ў Фонд аховы здароўя ў Вільні ў якасці служачага. У той час у [[Паставы|Паставах]] па даручэнні Федэрацыі польскіх саюзаў абаронцаў Айчыны ён служыў камандзірам рэзервовага батальёна. У 1934 годзе, будучы афіцэрам у адстаўцы, ён заставаўся на ўліку Віленскага акруговага прызыўнога ўпраўлення . Яго прызначылі ў акруговы афіцэрскі кадр № III. У той час атрымаў статус «прадбачаны для выкарыстання падчас вайны» . Памёр 3 мая 1936 года. Ён быў жанаты са Станіславай, народжанай Палачыньскай (1906–1986), з якой у яго нарадзілася дачка Рэгіна (нарадзілася ў 1924 г.) і сын Казімір (1926–1993), салдат Арміі Краёвай і архітэктар. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4150 <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0097.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> * Залатая зброя Святога Георгія – 18 сакавіка 1915 г. * Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі і бантам — 3 чэрвеня 1916 г. * [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені з мячамі і стужкай — 18 лютага 1915 г. * Ордэн Святой Ганны 4-й ступені з надпісам на шаблі «За адвагу» — 5 кастрычніка 1914 г. 12 чэрвеня 1935 года Камітэт Крыжа і Медалі Незалежнасці адхіліў заяўку на ўзнагароджанне яго гэтай узнагародай «з-за адсутнасці працы па барацьбе за незалежнасць» <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0099.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> . == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3516.pdf|title=Oziewicz Stanisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе]] i230qhg7fdl4sjrmo03hvvvfitu4mbj 5120306 5120265 2026-04-03T08:18:46Z M.L.Bot 261 5120306 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} [[Файл:Stanisław Oziewicz.jpg|міні|Станіслаў Азевіч]] '''Станіслаў Озевіч''' (нар. [[5 студзеня]] [[1880|1880 г.]] у [[Лінкмяніс|Лынгмянах]], памёр [[3 мая]] [[1936|1936 г.]]) — [[Палкоўнік|вайсковец, афіцэр Літоўска-беларускіх пяхотных фармаванняў 1918—1920, палкоўнік]] пяхоты Войска Польскага, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Нарадзіўся 5 студзеня 1880 года ў маёнтку [[Лінкмяніс|Лінгмяны]], у тагачасным [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губернатуры]], у сям’і Адольфа (1856—1911), чыноўніка віленскага магістрата, і Эмілы, народжанай Шкленік (1852—1934) <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0101.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> <ref name="Php">{{Cite web|url=https://oziewicz.pl/phpgedview/family.php?show_full=1&famid=R14|title=Stanisław Oziewicz + Stanisława Palaczyńska|first=Marek|last=Oziewicz|website=PhpGedView}}</ref> . У яго было чатыры браты і пяць сясцёр, у тым ліку [[Władysław Oziewicz|Уладзіслаў]] (1877—1931), падпалкоўнік пяхоты Войска Польскага узнагароджаны Крыжам Доблесці <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0105.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> і расійскім [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] IV ступені з мячамі і кукардай <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ria1914.info/index.php/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Озевич Владислав Адольфович|website=Офицеры русской императорской армии}}</ref>. Ён быў стрыечным братам [[Ігнацы Азевіч|Ігнацыя Азевіча]], палкоўніка пяхоты Войска Польскага<ref>{{Cite web|url=https://oziewicz.pl/joomla3/index.php/pl/indeks-nazwisk/68-rodzina-adolfa-oziewicza|title=rod Oziewiczau}}</ref>. У 1900 годзе, пасля здачы чатырохкласнага экзамену ў Арлоўскім кадэцкім корпусе, ён паступіў добраахвотнікам у 143-ці Дарагабужскі пяхотны полк 36-й пяхотнай дывізіі Расіі. У 1901 годзе, пасля здачы шасцікласнага ўступнага экзамену ў гімназіі, ён быў прыняты ў Казанскую школу юнкероў пяхоты. 9 жніўня 1904 года, пасля заканчэння школы, яму было прысвоена званне [[Падпаручнік|падпаручнікаў]] са старшынствам з 10 жніўня 1903 г. і прызваны ў 134-ы Феадоскі пяхотны полк, які ўваходзіў у склад 34-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ria1914.info/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5|title=Казанское пехотное юнкерское училище : Выпускники : Выпуск 1904 года : Озевич|website=Офицеры русской императорской армии}}</ref> . У 1905—1905 г., у якасці афіцэра 36-га Арлоўскага пяхотнага палка, удзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]]. У 1907 г. па ўласным жаданні быў пераведзены ў 108-ы Саратаўскі пяхотны полк у Вільні. У шэрагах гэтага падраздзялення, у званні [[штабс-капітан]]а, ваяваў на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце Першай сусветнай вайны]] . Вызначыўся 21 верасня 1914 года ў бітве на рацэ Шырвінты, за што пазней быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй і павышаны да [[капітан]]а. У кастрычніку таго ж года ён быў паранены<ref name="Памяти героев">{{Cite web|lang=ru|url=https://gwar.mil.ru/|title=Озевич Станислав|website=Управление Министерства обороны Российской Федерации по увековечению памяти погибших при защите Отечества}}</ref> . 3 лютага 1915 года ў [[Аўгустоўская пушча|Аўгустоўскім лесе]] каля вёскі Махарцы ён быў цяжка паранены, а праз пяць дзён трапіў у палон да немцаў (627 салдат, забітых падчас баёў, спачываюць на ваенных могілках у Махарцах). У 1918 годзе, пасля вызвалення з палону, вярнуўся ў Вільню. З 1 лістапада 1918 года ён актыўна ўдзельнічаў у [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]]. 5 студзеня 1919 года ён далучыўся да фарміруючагася [[85-ы Віленскі полк|Віленскага стралковага палка]], дзе прыняў камандаванне 3-й ротай. У сакавіку 1919 года на яе чале ён адправіўся на фронт супраць бальшавікоў. У другой палове таго ж года па загаду генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шаптыцкага]] ён прыняў камандаванне рэзервовым батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]], а пасля яго расфарміравання быў прызначаны на пасаду намесніка камандзіра [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]]. Затым яго перавялі на тую ж пасаду ў [[85 Віленскі полк|85-ы пяхотны полк]]. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а са старшынствам з 1 чэрвеня 1919 года і прысвоена 147-я пасада ў Корпусе афіцэраў пяхоты. У ліпені таго ж года, пасля заканчэння курсаў камандзіраў батальёнаў у [[Рэмбэртаў|Рэмбертаве]], ён быў пераведзены ў 66-ы пяхотны полк у Хелмне на пасаду намесніка камандзіра палка. У сакавіку 1927 года ён быў пераведзены ў 28-ы пяхотны полк у Лодзі на пасаду камандзіра палка. 1 студзеня 1928 года Прэзідэнт Рэспублікі Польшча прысвоіў яму званне палкоўніка Корпуса пяхотных афіцэраў і 7-ю пасаду, якая дзейнічала з 1 студзеня 1928 года. У тым жа годзе ён скончыў курс камандзіраў палкоў у Рэмбертаве. У лютым 1929 года яго перавялі ў [[84-ы Палескі стралковы полк|84-ы пяхотны полк]] у [[Пінск]]у на пасаду камандзіра палка. 28 лютага 1930 года ён быў звольнены ў адстаўку. У чэрвені 1933 года ён быў прызначаны на працу ў Фонд аховы здароўя ў Вільні ў якасці служачага. У той час у [[Паставы|Паставах]] па даручэнні Федэрацыі польскіх саюзаў абаронцаў Айчыны ён служыў камандзірам рэзервовага батальёна. У 1934 годзе, будучы афіцэрам у адстаўцы, ён заставаўся на ўліку Віленскага акруговага прызыўнога ўпраўлення . Яго прызначылі ў акруговы афіцэрскі кадр № III. У той час атрымаў статус «прадбачаны для выкарыстання падчас вайны» . Памёр 3 мая 1936 года. Ён быў жанаты са Станіславай, народжанай Палачыньскай (1906—1986), з якой у яго нарадзілася дачка Рэгіна (нарадзілася ў 1924 г.) і сын Казімір (1926—1993), салдат Арміі Краёвай і архітэктар. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4150 <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0097.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> * Залатая зброя Святога Георгія — 18 сакавіка 1915 г. * Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі і бантам — 3 чэрвеня 1916 г. * [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені з мячамі і стужкай — 18 лютага 1915 г. * Ордэн Святой Ганны 4-й ступені з надпісам на шаблі «За адвагу» — 5 кастрычніка 1914 г. 12 чэрвеня 1935 года Камітэт Крыжа і Медалі Незалежнасці адхіліў заяўку на ўзнагароджанне яго гэтай узнагародай «з-за адсутнасці працы па барацьбе за незалежнасць» <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0099.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> . == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3516.pdf|title=Oziewicz Stanisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе]] 9blvktbm0pscu66kuo55w3m6dlme9h0 5120310 5120306 2026-04-03T08:21:27Z M.L.Bot 261 5120310 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} [[Файл:Stanisław Oziewicz.jpg|міні|Станіслаў Азевіч]] '''Станіслаў Озевіч''' (нар. [[5 студзеня]] [[1880|1880 г.]] у [[Лінкмяніс|Лынгмянах]], памёр [[3 мая]] [[1936|1936 г.]]) — [[Палкоўнік|вайсковец, афіцэр Літоўска-беларускіх пяхотных фармаванняў 1918—1920, палкоўнік]] пяхоты Войска Польскага, кавалер ордэна Virtuti Militari . == Біяграфія == Нарадзіўся 5 студзеня 1880 года ў маёнтку [[Лінкмяніс|Лінгмяны]], у тагачасным [[Свянцянскі павет (1921—1940)|Свянцянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губернатуры]], у сям’і Адольфа (1856—1911), чыноўніка віленскага магістрата, і Эмілы, народжанай Шкленік (1852—1934) <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0101.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> <ref name="Php">{{Cite web|url=https://oziewicz.pl/phpgedview/family.php?show_full=1&famid=R14|title=Stanisław Oziewicz + Stanisława Palaczyńska|first=Marek|last=Oziewicz|website=PhpGedView}}</ref> . У яго было чатыры браты і пяць сясцёр, у тым ліку [[Władysław Oziewicz|Уладзіслаў]] (1877—1931), падпалкоўнік пяхоты Войска Польскага узнагароджаны Крыжам Доблесці <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0105.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> і расійскім [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] IV ступені з мячамі і кукардай <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ria1914.info/index.php/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Озевич Владислав Адольфович|website=Офицеры русской императорской армии}}</ref>. Ён быў стрыечным братам [[Ігнацы Азевіч|Ігнацыя Азевіча]], палкоўніка пяхоты Войска Польскага<ref>{{Cite web|url=https://oziewicz.pl/joomla3/index.php/pl/indeks-nazwisk/68-rodzina-adolfa-oziewicza|title=rod Oziewiczau}}</ref>. У 1900 годзе, пасля здачы чатырохкласнага экзамену ў Арлоўскім кадэцкім корпусе, ён паступіў добраахвотнікам у 143-ці Дарагабужскі пяхотны полк 36-й пяхотнай дывізіі Расіі. У 1901 годзе, пасля здачы шасцікласнага ўступнага экзамену ў гімназіі, ён быў прыняты ў Казанскую школу юнкероў пяхоты. 9 жніўня 1904 года, пасля заканчэння школы, яму было прысвоена званне [[Падпаручнік|падпаручнікаў]] са старшынствам з 10 жніўня 1903 г. і прызваны ў 134-ы Феадоскі пяхотны полк, які ўваходзіў у склад 34-й пяхотнай дывізіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ria1914.info/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5|title=Казанское пехотное юнкерское училище : Выпускники : Выпуск 1904 года : Озевич|website=Офицеры русской императорской армии}}</ref> . У 1905—1905 г., у якасці афіцэра 36-га Арлоўскага пяхотнага палка, удзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]]. У 1907 г. па ўласным жаданні быў пераведзены ў 108-ы Саратаўскі пяхотны полк у Вільні. У шэрагах гэтага падраздзялення, у званні [[штабс-капітан]]а, ваяваў на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце Першай сусветнай вайны]] . Вызначыўся 21 верасня 1914 года ў бітве на рацэ Шырвінты, за што пазней быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй і павышаны да [[капітан]]а. У кастрычніку таго ж года ён быў паранены<ref name="Памяти героев">{{Cite web|lang=ru|url=https://gwar.mil.ru/|title=Озевич Станислав|website=Управление Министерства обороны Российской Федерации по увековечению памяти погибших при защите Отечества}}</ref> . 3 лютага 1915 года ў [[Аўгустоўская пушча|Аўгустоўскім лесе]] каля вёскі Махарцы ён быў цяжка паранены, а праз пяць дзён трапіў у палон да немцаў (627 салдат, забітых падчас баёў, спачываюць на ваенных могілках у Махарцах). У 1918 годзе, пасля вызвалення з палону, вярнуўся ў Вільню. З 1 лістапада 1918 года ён актыўна ўдзельнічаў у [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароне]]. 5 студзеня 1919 года ён далучыўся да фарміруючагася [[85-ы Віленскі полк|Віленскага стралковага палка]], дзе прыняў камандаванне 3-й ротай. У сакавіку 1919 года на яе чале ён адправіўся на фронт супраць бальшавікоў. У другой палове таго ж года па загаду генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шаптыцкага]] ён прыняў камандаванне рэзервовым батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага стралковага палка]], а пасля яго расфарміравання быў прызначаны на пасаду намесніка камандзіра [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]]. Затым яго перавялі на тую ж пасаду ў [[85-ы Віленскі полк|85-ы пяхотны полк]]. 3 мая 1922 года яму было прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а са старшынствам з 1 чэрвеня 1919 года і прысвоена 147-я пасада ў Корпусе афіцэраў пяхоты. У ліпені таго ж года, пасля заканчэння курсаў камандзіраў батальёнаў у [[Рэмбэртаў|Рэмбертаве]], ён быў пераведзены ў 66-ы пяхотны полк у Хелмне на пасаду намесніка камандзіра палка. У сакавіку 1927 года ён быў пераведзены ў 28-ы пяхотны полк у Лодзі на пасаду камандзіра палка. 1 студзеня 1928 года Прэзідэнт Рэспублікі Польшча прысвоіў яму званне палкоўніка Корпуса пяхотных афіцэраў і 7-ю пасаду, якая дзейнічала з 1 студзеня 1928 года. У тым жа годзе ён скончыў курс камандзіраў палкоў у Рэмбертаве. У лютым 1929 года яго перавялі ў [[84-ы Палескі стралковы полк|84-ы пяхотны полк]] у [[Пінск]]у на пасаду камандзіра палка. 28 лютага 1930 года ён быў звольнены ў адстаўку. У чэрвені 1933 года ён быў прызначаны на працу ў Фонд аховы здароўя ў Вільні ў якасці служачага. У той час у [[Паставы|Паставах]] па даручэнні Федэрацыі польскіх саюзаў абаронцаў Айчыны ён служыў камандзірам рэзервовага батальёна. У 1934 годзе, будучы афіцэрам у адстаўцы, ён заставаўся на ўліку Віленскага акруговага прызыўнога ўпраўлення . Яго прызначылі ў акруговы афіцэрскі кадр № III. У той час атрымаў статус «прадбачаны для выкарыстання падчас вайны» . Памёр 3 мая 1936 года. Ён быў жанаты са Станіславай, народжанай Палачыньскай (1906—1986), з якой у яго нарадзілася дачка Рэгіна (нарадзілася ў 1924 г.) і сын Казімір (1926—1993), салдат Арміі Краёвай і архітэктар. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4150 <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0097.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> * Залатая зброя Святога Георгія — 18 сакавіка 1915 г. * Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі і бантам — 3 чэрвеня 1916 г. * [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені з мячамі і стужкай — 18 лютага 1915 г. * Ордэн Святой Ганны 4-й ступені з надпісам на шаблі «За адвагу» — 5 кастрычніка 1914 г. 12 чэрвеня 1935 года Камітэт Крыжа і Медалі Незалежнасці адхіліў заяўку на ўзнагароджанне яго гэтай узнагародай «з-за адсутнасці працы па барацьбе за незалежнасць» <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/c/scans/kartoteki/OZGO-PACZ/Ozgo_Pacz_0099.jpg|title=Kartoteka personalno-odznaczeniowa|website=Wojskowe Biuro Historyczne}}</ref> . == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3516.pdf|title=Oziewicz Stanisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921. * Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922. * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе]] 2c6xb5hj7i8baz4vmgvjjg27h47p6yj 14 805294 5120266 2026-04-03T07:39:42Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Entomologists from the United Kingdom}} [[Катэгорыя:Энтамолагі паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Заолагі Вялікабрытаніі]]» 5120266 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Entomologists from the United Kingdom}} [[Катэгорыя:Энтамолагі паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Заолагі Вялікабрытаніі]] mbp634l1urnvh1irl161fttwoyord8o 0 805295 5120270 2026-04-03T07:48:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Мастак | імя = Ян Гундльфінгер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Jan Gundlfinger}}<br>{{lang-pl|Jan Gullfinger}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|25|1|1703}} | месца нараджэння = [[Баварыя]] | дата смерці = пасля 1750 | м...» 5120270 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ян Гундльфінгер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Jan Gundlfinger}}<br>{{lang-pl|Jan Gullfinger}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|25|1|1703}} | месца нараджэння = [[Баварыя]] | дата смерці = пасля 1750 | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = | род дзейнасці = [[мастак]], [[езуіты|езуіт]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Гундльфінгер}} '''Ян Гундльфі́нгер''' (таксама ''Гулфінгер''; {{lang-de|Jan Gundlfinger}}, {{lang-pl|Jan Gullfinger}}; {{ДН|25|1|1703}}, [[Баварыя]]&nbsp;— пасля 1750)&nbsp;— [[мастак]], манах-[[езуіты|езуіт]]. Адзін з майстроў насценнага і станковага жывапісу перыяду [[барока]], які актыўна дзейнічаў у розных гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]] у першай палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. == Біяграфія і творчасць == Паходзіў з Баварыі. Чытаў і пісаў па-нямецку, але па-польску размаўляў слаба{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. 1 чэрвеня 1731 года ўступіў у [[ордэн езуітаў]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}. Пасля заканчэння навіцыяту застаўся працаваць у горадзе пры касцёлах як мастак-дэкарататар{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1733—1738 гадах Ян Гундльфінгер працаваў над дэкарацыямі ў віленскім [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)|касцёле Святога Рафала]] і пры мясцовым [[Віленскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Для бакавых алтароў касцёла ён напісаў карціны «Арханёлы Міхал і Гаўрыіл», «Анёл-ахоўнік», «Святы Ігнацій Лаёла» і «Святы Францыск Ксаверый»{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Таксама ён аздобіў насценнымі роспісамі [[рэфекторый]] (1733) і калідор калегіума (1735){{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1738—1739 гадах мастак працаваў над аздабленнем галоўнага езуіцкага храма горада&nbsp;— [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. У далейшым мастак шмат перасоўваўся па езуіцкіх калегіумах і рэзідэнцыях Рэчы Паспалітай{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1740—1742 гадах ён працаваў у [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме ў Нясвіжы]], у 1742—1744 гадах&nbsp;— у [[Пултускі езуіцкі калегіум|Пултуску]], у 1744—1747 гадах&nbsp;— у [[Дынабургскі езуіцкі калегіум|Дынабургу]], а з 1747 па 1750 год&nbsp;— у [[Крожскі езуіцкі калегіум|Крожах]] на Жамойці{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Пасля 1750 года Ян Гундльфінгер выйшаў з ордэна езуітаў. Яго далейшы лёс невядомы{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул=Гундльфінгер Ян |старонкі=191 |аўтар= |ref=ЭВКЛ}} * {{артыкул |аўтар=M. J. |загаловак=Poczet plastyków wileńskich (XVI w. – 1945) – 12 |выданне=Znad Wilii |тып=часопіс |год=2005 |нумар= |старонкі=75 |ref=Znad Wilii}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гундльфінгер Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1703 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] orccfngv5i4levcpjcb9qqe3vbqjdsk 5120271 5120270 2026-04-03T07:49:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120271 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ян Гундльфінгер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Jan Gundlfinger}}<br>{{lang-pl|Jan Gullfinger}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|25|1|1703}} | месца нараджэння = [[Баварыя]] | дата смерці = пасля 1750 | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = | род дзейнасці = [[мастак]], [[езуіты|езуіт]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Гундльфінгер}} '''Ян Гундльфінгер''' ({{lang-de|Jan Gundlfinger}}, {{lang-pl|Jan Gullfinger}}; {{ДН|25|1|1703}}, [[Баварыя]]&nbsp;— пасля 1750)&nbsp;— [[мастак]], манах-[[езуіты|езуіт]]. Адзін з майстроў [[насценны жывапіс|насценнага]] і [[Станковы жывапіс|станковага жывапісу]] перыяду [[барока]], які актыўна дзейнічаў у розных гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]] у першай палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. == Біяграфія і творчасць == Паходзіў з [[Баварыя|Баварыі]]. Чытаў і пісаў па-нямецку, але па-польску размаўляў слаба{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. 1 чэрвеня 1731 года ўступіў у [[ордэн езуітаў]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}. Пасля заканчэння навіцыяту застаўся працаваць у горадзе пры касцёлах як мастак-дэкарататар{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1733—1738 гадах Ян Гундльфінгер працаваў над дэкарацыямі ў віленскім [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)|касцёле Святога Рафала]] і пры мясцовым [[Віленскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Для бакавых алтароў касцёла ён напісаў карціны «Арханёлы Міхал і Гаўрыіл», «Анёл-ахоўнік», «Святы Ігнацій Лаёла» і «Святы Францыск Ксаверый»{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Таксама ён аздобіў насценнымі роспісамі [[рэфекторый]] (1733) і калідор калегіума (1735){{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1738—1739 гадах мастак працаваў над аздабленнем галоўнага езуіцкага храма горада&nbsp;— [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. У далейшым мастак шмат перасоўваўся па езуіцкіх калегіумах і рэзідэнцыях Рэчы Паспалітай{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1740—1742 гадах ён працаваў у [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме ў Нясвіжы]], у 1742—1744 гадах&nbsp;— у [[Пултускі езуіцкі калегіум|Пултуску]], у 1744—1747 гадах&nbsp;— у [[Дынабургскі езуіцкі калегіум|Дынабургу]], а з 1747 па 1750 год&nbsp;— у [[Крожскі езуіцкі калегіум|Крожах]] на Жамойці{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Пасля 1750 года Ян Гундльфінгер выйшаў з ордэна езуітаў. Яго далейшы лёс невядомы{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул=Гундльфінгер Ян |старонкі=191 |аўтар= |ref=ЭВКЛ}} * {{артыкул |аўтар=M. J. |загаловак=Poczet plastyków wileńskich (XVI w. – 1945) – 12 |выданне=Znad Wilii |тып=часопіс |год=2005 |нумар= |старонкі=75 |ref=Znad Wilii}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гундльфінгер Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1703 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] k6fu6koumktgn9a3unysyzugfciucp1 5120272 5120271 2026-04-03T07:50:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5120272 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ян Гундльфінгер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Jan Gundlfinger}}<br>{{lang-pl|Jan Gullfinger}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|25|1|1703}} | месца нараджэння = [[Баварыя]] | дата смерці = пасля 1750 | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = | род дзейнасці = [[мастак]], [[езуіты|езуіт]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Гундльфінгер}} '''Ян Гундльфінгер''' ({{lang-pl|Jan Gundlfinger}}, {{lang-pl2|Gullfinger}}; {{ДН|25|1|1703}}, [[Баварыя]]&nbsp;— пасля 1750)&nbsp;— [[мастак]], манах-[[езуіты|езуіт]]. Адзін з майстроў [[насценны жывапіс|насценнага]] і [[Станковы жывапіс|станковага жывапісу]] перыяду [[барока]], які актыўна дзейнічаў у розных гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]] у першай палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. == Біяграфія і творчасць == Паходзіў з [[Баварыя|Баварыі]]. Чытаў і пісаў па-нямецку, але па-польску размаўляў слаба{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. 1 чэрвеня 1731 года ўступіў у [[ордэн езуітаў]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}. Пасля заканчэння навіцыяту застаўся працаваць у горадзе пры касцёлах як мастак-дэкарататар{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1733—1738 гадах Ян Гундльфінгер працаваў над дэкарацыямі ў віленскім [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)|касцёле Святога Рафала]] і пры мясцовым [[Віленскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Для бакавых алтароў касцёла ён напісаў карціны «Арханёлы Міхал і Гаўрыіл», «Анёл-ахоўнік», «Святы Ігнацій Лаёла» і «Святы Францыск Ксаверый»{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Таксама ён аздобіў насценнымі роспісамі [[рэфекторый]] (1733) і калідор калегіума (1735){{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1738—1739 гадах мастак працаваў над аздабленнем галоўнага езуіцкага храма горада&nbsp;— [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. У далейшым мастак шмат перасоўваўся па езуіцкіх калегіумах і рэзідэнцыях Рэчы Паспалітай{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1740—1742 гадах ён працаваў у [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме ў Нясвіжы]], у 1742—1744 гадах&nbsp;— у [[Пултускі езуіцкі калегіум|Пултуску]], у 1744—1747 гадах&nbsp;— у [[Дынабургскі езуіцкі калегіум|Дынабургу]], а з 1747 па 1750 год&nbsp;— у [[Крожскі езуіцкі калегіум|Крожах]] на Жамойці{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Пасля 1750 года Ян Гундльфінгер выйшаў з ордэна езуітаў. Яго далейшы лёс невядомы{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул=Гундльфінгер Ян |старонкі=191 |аўтар= |ref=ЭВКЛ}} * {{артыкул |аўтар=M. J. |загаловак=Poczet plastyków wileńskich (XVI w. – 1945) – 12 |выданне=Znad Wilii |тып=часопіс |год=2005 |нумар= |старонкі=75 |ref=Znad Wilii}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гундльфінгер Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1703 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] i8n57mtn0o7l9hfb07fhydtjzkwyndg 5120274 5120272 2026-04-03T07:54:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]; +[[Катэгорыя:Езуіты Літвы]]; +[[Катэгорыя:Езуіты Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5120274 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ян Гундльфінгер | арыгінальнае імя = {{lang-de|Jan Gundlfinger}}<br>{{lang-pl|Jan Gullfinger}} | імя пры нараджэнні = | фота = | шырыня = | подпіс = | дата нараджэння = {{ДН|25|1|1703}} | месца нараджэння = [[Баварыя]] | дата смерці = пасля 1750 | месца смерці = | паходжанне = | грамадзянства = | род дзейнасці = [[мастак]], [[езуіты|езуіт]] | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[рэлігійны жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Гундльфінгер}} '''Ян Гундльфінгер''' ({{lang-pl|Jan Gundlfinger}}, {{lang-pl2|Gullfinger}}; {{ДН|25|1|1703}}, [[Баварыя]]&nbsp;— пасля 1750)&nbsp;— [[мастак]], манах-[[езуіты|езуіт]]. Адзін з майстроў [[насценны жывапіс|насценнага]] і [[Станковы жывапіс|станковага жывапісу]] перыяду [[барока]], які актыўна дзейнічаў у розных гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]] у першай палове XVIII стагоддзя{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. == Біяграфія і творчасць == Паходзіў з [[Баварыя|Баварыі]]. Чытаў і пісаў па-нямецку, але па-польску размаўляў слаба{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. 1 чэрвеня 1731 года ўступіў у [[ордэн езуітаў]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}. Пасля заканчэння навіцыяту застаўся працаваць у горадзе пры касцёлах як мастак-дэкарататар{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1733—1738 гадах Ян Гундльфінгер працаваў над дэкарацыямі ў віленскім [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)|касцёле Святога Рафала]] і пры мясцовым [[Віленскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Для бакавых алтароў касцёла ён напісаў карціны «Арханёлы Міхал і Гаўрыіл», «Анёл-ахоўнік», «Святы Ігнацій Лаёла» і «Святы Францыск Ксаверый»{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Таксама ён аздобіў насценнымі роспісамі [[рэфекторый]] (1733) і калідор калегіума (1735){{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1738—1739 гадах мастак працаваў над аздабленнем галоўнага езуіцкага храма горада&nbsp;— [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. У далейшым мастак шмат перасоўваўся па езуіцкіх калегіумах і рэзідэнцыях Рэчы Паспалітай{{sfn|Klajumienė|2006|с=252}}. У 1740—1742 гадах ён працаваў у [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме ў Нясвіжы]], у 1742—1744 гадах&nbsp;— у [[Пултускі езуіцкі калегіум|Пултуску]], у 1744—1747 гадах&nbsp;— у [[Дынабургскі езуіцкі калегіум|Дынабургу]], а з 1747 па 1750 год&nbsp;— у [[Крожскі езуіцкі калегіум|Крожах]] на Жамойці{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. Пасля 1750 года Ян Гундльфінгер выйшаў з ордэна езуітаў. Яго далейшы лёс невядомы{{sfn|ЭВКЛ|2010|с=191}}{{sfn|Znad Wilii|2005|с=75}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ |том=3 |артыкул=Гундльфінгер Ян |старонкі=191 |аўтар= |ref=ЭВКЛ}} * {{артыкул |аўтар=M. J. |загаловак=Poczet plastyków wileńskich (XVI w. – 1945) – 12 |выданне=Znad Wilii |тып=часопіс |год=2005 |нумар= |старонкі=75 |ref=Znad Wilii}} * {{кніга |аўтар=Klajumienė D. |загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla |год=2006 |старонак=272 |isbn=9955-624-56-6 |ref=Klajumienė}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гундльфінгер Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1703 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баварыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Езуіты Латвіі]] oeg6l26p04fzixexy56xsaei1r6m68s 0 805296 5120275 2026-04-03T07:54:00Z Аляксандр Белы 46814 Стварыў пачатковы (чарнавы) тэкст старонкі 5120275 wikitext text/x-wiki '''Ярылаўка''' — [[Сяло|вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], размешчаная ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у [[Беластоцкі павет|Беластоцкім павеце]], у [[Грудак (гміна)|гміне Гродэк]] [1] . == Апісанне == У міжваенны перыяд Ярылаўка – вёска і маёнтак (роду Каменскіх, з якога паходзіў [[Антон Іосіфавіч Каменскі|Антоні Каменскі]] ) [2] – знаходзілася ў Польшчы, у [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства,]] у гміне Вялікая Бераставіца, г.зн. і гмінны і павятовы цэнтр знаходзіліся на сучаснай тэрыторыі Беларусі. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 35 чалавек, усе яны былі праваслаўнымі і заяўлялі пра беларускую нацыянальнасць. Тут было 7 жылых будынкаў . [[Адміністрацыйны падзел Польшчы (1975—1998)|У 1975–1998 гадах]] вёска адміністрацыйна належала да [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]] . Праваслаўныя жыхары належаць да прыходу царквы Святога апостала Іаана Багаслова ў Мастаўлянах [3] . У Ярылаўцы знаходзілася вартавая вежа WOP [4] . == Помнікі == · сядзібны парк, XVIII-XX стст., рэгістрацыйны нумар: 742 ад 19.12.1991 г. [5] . == Зноскі == 1.  ''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' (Dz. U. z 2013 r. Nr 200, poz. Не ўведзена пазіцыя!) 2.  Jaryłówka // [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich]]. Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska (польск.). — Warszawa, 1902. — S. 8. 3.  ''Kalendarz Prawosławny 2021'', Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, [[ISSN]] 1425-2171, s. 185 4.  Jaryłówka. Szef MON podziękował żołnierzom służącym na granicy z Białorusią. ''podlaskie24.pl'' (15 жніўня 2023). 5.  Рэестр нерухомых помнікаў – Падляшскае ваяводства (польск.). [[Нацыянальны інстытут спадчыны]] (30 верасня 2025). 920gh425u1c0jxqgoi4wbyljmsfkg4h 5120289 5120275 2026-04-03T08:04:26Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне 5120289 wikitext text/x-wiki '''Ярылаўка''' ([[Польская мова|пол.]] Jaryłówka) — [[Сяло|вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], размешчаная ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у [[Беластоцкі павет|Беластоцкім павеце]], у [[Грудак (гміна)|гміне Гродэк]] [1] . == Апісанне == У міжваенны перыяд Ярылаўка – вёска і маёнтак (роду Каменскіх, з якога паходзіў [[Антон Іосіфавіч Каменскі|Антоні Каменскі]] ) [2] – знаходзілася ў Польшчы, у [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства,]] у гміне Вялікая Бераставіца, г.зн. і гмінны і павятовы цэнтр знаходзіліся на сучаснай тэрыторыі Беларусі. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 35 чалавек, усе яны былі праваслаўнымі і заяўлялі пра беларускую нацыянальнасць. Тут было 7 жылых будынкаў . [[Адміністрацыйны падзел Польшчы (1975—1998)|У 1975–1998 гадах]] вёска адміністрацыйна належала да [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]] . Праваслаўныя жыхары належаць да прыходу царквы Святога апостала Іаана Багаслова ў Мастаўлянах [3] . У Ярылаўцы знаходзілася вартавая вежа WOP [4] . == Помнікі == Cядзібны парк, XVIII-XX стст., рэгістрацыйны нумар: 742 ад 19.12.1991 г. [5] . Вядомыя асобы У вёсцы нарадзілася беларуска-польская гісторык Алена Глагоўская (1959). == Зноскі == 1.  ''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' (Dz. U. z 2013 r. Nr 200, poz. Не ўведзена пазіцыя!) 2.  Jaryłówka // [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich]]. Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska (польск.). — Warszawa, 1902. — S. 8. 3.  ''Kalendarz Prawosławny 2021'', Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, [[ISSN]] 1425-2171, s. 185 4.  Jaryłówka. Szef MON podziękował żołnierzom służącym na granicy z Białorusią. ''podlaskie24.pl'' (15 жніўня 2023). 5.  Рэестр нерухомых помнікаў – Падляшскае ваяводства (польск.). [[Нацыянальны інстытут спадчыны]] (30 верасня 2025). lmber1kfwobsxjhqzr9oeav3jkwvxxk 5120296 5120289 2026-04-03T08:07:37Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя 5120296 wikitext text/x-wiki {{Polska miejscowość infobox |nazwa = Jaryłówka |rodzaj miejscowości = wieś |zdjęcie = Jaryłówka gmina Gródek 2018b.jpg |opis zdjęcia = |alt zdjęcia = |województwo = podlaskie |powiat = [[Powiat białostocki|białostocki]] |gmina = [[Gródek (gmina)|Gródek]] |sołectwo = |miejscowość podstawowa = |wysokość = |liczba ludności = 2<ref name="pwl" /><ref name="nsp" /> |rok = 2021 |strefa numeracyjna = 85 |kod pocztowy = 16-120<ref name="poczta" /> |tablice rejestracyjne = BIA |SIMC = 0029038<ref name="teryt" /> |kod mapy = Gródek (gmina) |współrzędne = 53°08'20"N 23°52'39"E<ref name="prng">{{PRNG Miejscowości|44680|data=2023-11-05}}</ref> |commons = Category:Jaryłówka |www = }} '''Ярылаўка''' ([[Польская мова|пол.]] Jaryłówka) — [[Сяло|вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], размешчаная ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у [[Беластоцкі павет|Беластоцкім павеце]], у [[Грудак (гміна)|гміне Гродэк]] [1] . == Апісанне == У міжваенны перыяд Ярылаўка – вёска і маёнтак (роду Каменскіх, з якога паходзіў [[Антон Іосіфавіч Каменскі|Антоні Каменскі]] ) [2] – знаходзілася ў Польшчы, у [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства,]] у гміне Вялікая Бераставіца, г.зн. і гмінны і павятовы цэнтр знаходзіліся на сучаснай тэрыторыі Беларусі. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 35 чалавек, усе яны былі праваслаўнымі і заяўлялі пра беларускую нацыянальнасць. Тут было 7 жылых будынкаў . [[Адміністрацыйны падзел Польшчы (1975—1998)|У 1975–1998 гадах]] вёска адміністрацыйна належала да [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]] . Праваслаўныя жыхары належаць да прыходу царквы Святога апостала Іаана Багаслова ў Мастаўлянах [3] . У Ярылаўцы знаходзілася вартавая вежа WOP [4] . == Помнікі == Cядзібны парк, XVIII-XX стст., рэгістрацыйны нумар: 742 ад 19.12.1991 г. [5] . == Вядомыя асобы == У вёсцы нарадзілася беларуска-польская гісторык Алена Глагоўская (1959). == Зноскі == 1.  ''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' (Dz. U. z 2013 r. Nr 200, poz. Не ўведзена пазіцыя!) 2.  Jaryłówka // [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich]]. Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska (польск.). — Warszawa, 1902. — S. 8. 3.  ''Kalendarz Prawosławny 2021'', Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, [[ISSN]] 1425-2171, s. 185 4.  Jaryłówka. Szef MON podziękował żołnierzom służącym na granicy z Białorusią. ''podlaskie24.pl'' (15 жніўня 2023). 5.  Рэестр нерухомых помнікаў – Падляшскае ваяводства (польск.). [[Нацыянальны інстытут спадчыны]] (30 верасня 2025). c18ssjji5so09hbhdy5jsnmt5ij00lq 5120349 5120296 2026-04-03T09:13:24Z M.L.Bot 261 5120349 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча}} '''Ярылаўка''' ({{lang-pl|Jaryłówka}}) — [[Сяло|вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], размешчаная ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у [[Беластоцкі павет|Беластоцкім павеце]], у [[Грудак (гміна)|гміне Гродэк]] [1] . == Апісанне == У міжваенны перыяд Ярылаўка — вёска і маёнтак (роду Каменскіх, з якога паходзіў [[Антон Іосіфавіч Каменскі|Антоні Каменскі]]) [2] — знаходзілася ў Польшчы, у [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства,]] у гміне Вялікая Бераставіца, г.зн. і гмінны і павятовы цэнтр знаходзіліся на сучаснай тэрыторыі Беларусі. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 35 чалавек, усе яны былі праваслаўнымі і заяўлялі пра беларускую нацыянальнасць. Тут было 7 жылых будынкаў . [[Адміністрацыйны падзел Польшчы (1975—1998)|У 1975—1998 гадах]] вёска адміністрацыйна належала да [[Беластоцкае ваяводства (1975—1998)|Беластоцкага ваяводства]] . Праваслаўныя жыхары належаць да прыходу царквы Святога апостала Іаана Багаслова ў Мастаўлянах [3] . У Ярылаўцы знаходзілася вартавая вежа WOP [4] . == Помнікі == Cядзібны парк, XVIII—XX стст., рэгістрацыйны нумар: 742 ад 19.12.1991 г. [5] . == Вядомыя асобы == У вёсцы нарадзілася беларуска-польская гісторык Алена Глагоўская (1959). == Зноскі == 1. ''Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części'' (Dz. U. z 2013 r. Nr 200, poz. Не ўведзена пазіцыя!) 2. Jaryłówka // [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich]]. Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska (польск.). — Warszawa, 1902. — S. 8. 3. ''Kalendarz Prawosławny 2021'', Wydanie Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, [[ISSN]] 1425—2171, s. 185 4. Jaryłówka. Szef MON podziękował żołnierzom służącym na granicy z Białorusią. ''podlaskie24.pl'' (15 жніўня 2023). 5. Рэестр нерухомых помнікаў — Падляшскае ваяводства (польск.). [[Нацыянальны інстытут спадчыны]] (30 верасня 2025). ent14kkixuqzp958t06xh2c6ymwdn60 0 805297 5120277 2026-04-03T07:55:40Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79171829|Bronisław Stankiewicz]]» 5120277 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bronisław Stankiewicz.JPG|міні|Браніслаў Станкевіч]] '''Браніслаў Станкевіч''' (нар. [[24 снежня]] [[1898|1898 г.]] у [[Вільня|Вільні]], памёр [[6 лістапада]] [[1937|1937 г.]] там жа) — [[старшы сяржант]] пяхоты беларускіх фармаванняў Войска Польскага, кавалер ордэна Virtuti Militari, удзельнік [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] і так званага [[Бунт Жалігоўскага|паўстання Жалігоўскага]]. == Біяграфія == Браніслаў Станкевіч нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]], у сям'і гарбара Вінцэнта і Тэрэзы Качан . У 1915 годзе ён запісаўся ў [[Руская імператарская армія|царскую армію]], дзе служыў у 3-м гвардзейскім грэнадзёрскім палку. Пасля некалькіх тыдняў на фронце яго адправілі дадому з-за хваробы. З 1 ліпеня 1916 года па 14 лістапада 1918 г. ён быў радавым у прафесійнай пажарнай брыгадзе Вільні. Паводле слоў яго дачкі, ён выратаваў ад смерці ў пажары маёра [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслава Бабяцінскага]], свайго будучага камандзіра. 15 лістапада 1918 года ён пакінуў пажарную брыгаду і далучыўся да [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароны]], якая на мяжы 1918 і 1919 гадоў спрабавала абараніць [[Вільня|Вільню]] ад набліжэння бальшавіцкіх войскаў. Пасля адступлення з горада ён быў прызваны ў фарміруемы [[85 Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]]. Сяржант. У 1919 годзе Браніслаў Станкевіч са сваім палком удзельнічаў у баях супраць бальшавікоў у [[Беларусь|Беларусі]] . Камандуючы ўзводам, ён вызначыўся ў атацы на [[Лепель]] 5 лістапада 1919 года. Пасля стабілізацыі фронту ён удзельнічаў у разведцы. 15 мая 1920 года ён вызначыўся ў цяжкім адступленні пад [[Пышна|Пышным]] . 9 чэрвеня 1920 года ў Гнездзілаве генерал [[Ян Рандкоўскі]] ўрачыста ўзвёў салдат палка ў званні. Ен атрымаў званне штабнога сяржанта. 14-15 жніўня 1920 г. ён удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|бітве пад Варшавай]] і ў баях за [[Радзымін|Радзімін]]. За ўдзел у гэтых баях ён быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]]. 14 жніўня 1920 г. <cite>«Падчас атакі 2-га батальёна ён кінуўся ў атаку з узводам 7-й роты, крычачы: «Польшча яшчэ не страчана». У наступныя гадзіны цяжкіх баёў у Радзыміне ён не дапусціў рассейвання людзей, але сабраў вакол сябе салдат. Змагаючыся ўблізку са штыком і прыкладам вінтоўкі, ён спрыяў адыходу астатняй часткі роты» {{Sfn|Waligóra|1928a}} .</cite> Пасля заканчэння баёў з бальшавікамі ён і яго полк, які ўваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі,]] удзельнічаў у адваёве Вільні ў літоўцаў,т.зв. [[Бунт Жалігоўскага|«Мяцеж Жалігоўскага»]] . Да канца існавання залежнай ад Польшчы дзяржавы, вядомай як [[Сярэдняя Літва]], Станкевіч служыў у [[85 Віленскі полк|Віленскім стралецкім палку]], які ўвайшоў у склад узброеных сілаў гэтай «дзяржавы». За ўдзел у гэтай ваеннай аперацыі ён атрымаў Крыж Заслугі Сярэднелітоўскай арміі, які пазней быў афіцыйна пацверджаны ўказам міністра ваенных спраў Польшчы пасля аб'яднання Сярэдняй Літвы з Польшчай. Падчас службы ў [[85 Віленскі полк|85-м Віленскім стралецкім палку]] ён скончыў восьмы клас пачатковай школы і курс падафіцэраў. З 13 лютага 1922 года ён быў начальнікам канцылярыі палка. З 1927 па 1929 год служыў у Вільні ў 6-м пяхотным палку легіёнаў інструктарам школы унтэр-афіцэраў. 30 красавіка 1929 года быў звольнены ў запас па ўласным жаданні з-за стану здароўя. Пасля заканчэння вайсковай службы, падчас эканамічнага крызісу, працаваў разнастайнымі заробкамі, у тым ліку служачым з падсобным аплатай, будаўніком і капачом рвоў. З 15 ліпеня 1930 года і да смерці працаваў паштальёнам (правізарам вознага), спачатку ў [[Пружаны|Пружанах]] у Беларусі, а затым у Вільні (галоўнае паштовае аддзяленне, на вуліцы Замкавай). == Прыватнае жыццё == Ён быў жанаты двойчы. Пасля пераходу ў кальвінізм і разводу з першай жонкай, 6 студзеня 1937 года Станкевіч ажаніўся з Ядвігай Малько, дачкой Адама і Антаніны, народжанай Саковіч. У гэтым шлюбе нарадзілася двое дзяцей: Збігнеў (1929–1966) і Аліцыя (нар. 1931). Дачка, Люцыя (Людміла) Янкаўскене, — польская актывістка ў Каўнасе і ўдзельніца фальклорнага гурта «Котвіца». Усе нашчадкі Браніслава з'яўляюцца грамадзянамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] . Ён раптоўна памёр ад сардэчнага прыступу 6 лістапада 1937 года. Пахаваны з вайсковымі ўшанаваннямі на [[Антокальскія могілкі|Антакальніцкіх могілках]] у Вільні, побач з магілай салдат, якія загінулі ў 1920 годзе. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4090 – 1922 * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] № 34219 {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі № 724 * Памятны медаль вайны 1918–1921 гг. {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3499.pdf|title=Stankiewicz Bronisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/edition/64519?id=64519|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 1922 r. R. 3 Nr 2}} * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Czesława Paczkowska. Podróż w czasie, nie zawsze sentymentalna. „Magazyn Wileński”, s. 33-38, styczeń 2003. ISSN 0236-4719. (pol.).  [[Катэгорыя:Памерлі ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] roo4zorotmmff3l02036z4uewc10g8p 5120307 5120277 2026-04-03T08:20:33Z M.L.Bot 261 5120307 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} [[Файл:Bronisław Stankiewicz.JPG|міні|Браніслаў Станкевіч]] '''Браніслаў Станкевіч''' (нар. [[24 снежня]] [[1898|1898 г.]] у [[Вільня|Вільні]], памёр [[6 лістапада]] [[1937|1937 г.]] там жа) — [[старшы сяржант]] пяхоты беларускіх фармаванняў Войска Польскага, кавалер ордэна Virtuti Militari, удзельнік [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] і так званага [[Бунт Жалігоўскага|паўстання Жалігоўскага]]. == Біяграфія == Браніслаў Станкевіч нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]], у сям’і гарбара Вінцэнта і Тэрэзы Качан . У 1915 годзе ён запісаўся ў [[Руская імператарская армія|царскую армію]], дзе служыў у 3-м гвардзейскім грэнадзёрскім палку. Пасля некалькіх тыдняў на фронце яго адправілі дадому з-за хваробы. З 1 ліпеня 1916 года па 14 лістапада 1918 г. ён быў радавым у прафесійнай пажарнай брыгадзе Вільні. Паводле слоў яго дачкі, ён выратаваў ад смерці ў пажары маёра [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслава Бабяцінскага]], свайго будучага камандзіра. 15 лістапада 1918 года ён пакінуў пажарную брыгаду і далучыўся да [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароны]], якая на мяжы 1918 і 1919 гадоў спрабавала абараніць [[Вільня|Вільню]] ад набліжэння бальшавіцкіх войскаў. Пасля адступлення з горада ён быў прызваны ў фарміруемы [[85-ы Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]]. Сяржант. У 1919 годзе Браніслаў Станкевіч са сваім палком удзельнічаў у баях супраць бальшавікоў у [[Беларусь|Беларусі]] . Камандуючы ўзводам, ён вызначыўся ў атацы на [[Лепель]] 5 лістапада 1919 года. Пасля стабілізацыі фронту ён удзельнічаў у разведцы. 15 мая 1920 года ён вызначыўся ў цяжкім адступленні пад [[Пышна|Пышным]] . 9 чэрвеня 1920 года ў Гнездзілаве генерал [[Ян Рандкоўскі]] ўрачыста ўзвёў салдат палка ў званні. Ен атрымаў званне штабнога сяржанта. 14-15 жніўня 1920 г. ён удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|бітве пад Варшавай]] і ў баях за [[Радзымін|Радзімін]]. За ўдзел у гэтых баях ён быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]]. 14 жніўня 1920 г. <cite>«Падчас атакі 2-га батальёна ён кінуўся ў атаку з узводам 7-й роты, крычачы: „Польшча яшчэ не страчана“. У наступныя гадзіны цяжкіх баёў у Радзыміне ён не дапусціў рассейвання людзей, але сабраў вакол сябе салдат. Змагаючыся ўблізку са штыком і прыкладам вінтоўкі, ён спрыяў адыходу астатняй часткі роты» {{Sfn|Waligóra|1928a}} .</cite> Пасля заканчэння баёў з бальшавікамі ён і яго полк, які ўваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі,]] удзельнічаў у адваёве Вільні ў літоўцаў, т.зв. «[[Бунт Жалігоўскага|Мяцеж Жалігоўскага]]» . Да канца існавання залежнай ад Польшчы дзяржавы, вядомай як [[Сярэдняя Літва]], Станкевіч служыў у [[85-ы Віленскі полк|Віленскім стралецкім палку]], які ўвайшоў у склад узброеных сілаў гэтай «дзяржавы». За ўдзел у гэтай ваеннай аперацыі ён атрымаў Крыж Заслугі Сярэднелітоўскай арміі, які пазней быў афіцыйна пацверджаны ўказам міністра ваенных спраў Польшчы пасля аб’яднання Сярэдняй Літвы з Польшчай. Падчас службы ў [[85-ы Віленскі полк|85-м Віленскім стралецкім палку]] ён скончыў восьмы клас пачатковай школы і курс падафіцэраў. З 13 лютага 1922 года ён быў начальнікам канцылярыі палка. З 1927 па 1929 год служыў у Вільні ў 6-м пяхотным палку легіёнаў інструктарам школы унтэр-афіцэраў. 30 красавіка 1929 года быў звольнены ў запас па ўласным жаданні з-за стану здароўя. Пасля заканчэння вайсковай службы, падчас эканамічнага крызісу, працаваў разнастайнымі заробкамі, у тым ліку служачым з падсобным аплатай, будаўніком і капачом рвоў. З 15 ліпеня 1930 года і да смерці працаваў паштальёнам (правізарам вознага), спачатку ў [[Пружаны|Пружанах]] у Беларусі, а затым у Вільні (галоўнае паштовае аддзяленне, на вуліцы Замкавай). == Прыватнае жыццё == Ён быў жанаты двойчы. Пасля пераходу ў кальвінізм і разводу з першай жонкай, 6 студзеня 1937 года Станкевіч ажаніўся з Ядвігай Малько, дачкой Адама і Антаніны, народжанай Саковіч. У гэтым шлюбе нарадзілася двое дзяцей: Збігнеў (1929—1966) і Аліцыя (нар. 1931). Дачка, Люцыя (Людміла) Янкаўскене, — польская актывістка ў Каўнасе і ўдзельніца фальклорнага гурта «Котвіца». Усе нашчадкі Браніслава з’яўляюцца грамадзянамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] . Ён раптоўна памёр ад сардэчнага прыступу 6 лістапада 1937 года. Пахаваны з вайсковымі ўшанаваннямі на [[Антокальскія могілкі|Антакальніцкіх могілках]] у Вільні, побач з магілай салдат, якія загінулі ў 1920 годзе. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4090 — 1922 * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] № 34219 {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі № 724 * Памятны медаль вайны 1918—1921 гг. {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3499.pdf|title=Stankiewicz Bronisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/edition/64519?id=64519|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 1922 r. R. 3 Nr 2}} * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne «Polska Zjednoczona», 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920. * Czesława Paczkowska. Podróż w czasie, nie zawsze sentymentalna. «Magazyn Wileński», s. 33-38, styczeń 2003. ISSN 0236-4719. (pol.).  {{Бібліяінфармацыя}} fobfso67q91z48oc8scs04vobgrhi9k 5120308 5120307 2026-04-03T08:20:58Z M.L.Bot 261 5120308 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Браніслаў Станкевіч''' (нар. [[24 снежня]] [[1898|1898 г.]] у [[Вільня|Вільні]], памёр [[6 лістапада]] [[1937|1937 г.]] там жа) — [[старшы сяржант]] пяхоты беларускіх фармаванняў Войска Польскага, кавалер ордэна Virtuti Militari, удзельнік [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] і так званага [[Бунт Жалігоўскага|паўстання Жалігоўскага]]. == Біяграфія == Браніслаў Станкевіч нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]], у сям’і гарбара Вінцэнта і Тэрэзы Качан . У 1915 годзе ён запісаўся ў [[Руская імператарская армія|царскую армію]], дзе служыў у 3-м гвардзейскім грэнадзёрскім палку. Пасля некалькіх тыдняў на фронце яго адправілі дадому з-за хваробы. З 1 ліпеня 1916 года па 14 лістапада 1918 г. ён быў радавым у прафесійнай пажарнай брыгадзе Вільні. Паводле слоў яго дачкі, ён выратаваў ад смерці ў пажары маёра [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслава Бабяцінскага]], свайго будучага камандзіра. 15 лістапада 1918 года ён пакінуў пажарную брыгаду і далучыўся да [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароны]], якая на мяжы 1918 і 1919 гадоў спрабавала абараніць [[Вільня|Вільню]] ад набліжэння бальшавіцкіх войскаў. Пасля адступлення з горада ён быў прызваны ў фарміруемы [[85-ы Віленскі полк|Віленскі стралковы полк]]. Сяржант. У 1919 годзе Браніслаў Станкевіч са сваім палком удзельнічаў у баях супраць бальшавікоў у [[Беларусь|Беларусі]] . Камандуючы ўзводам, ён вызначыўся ў атацы на [[Лепель]] 5 лістапада 1919 года. Пасля стабілізацыі фронту ён удзельнічаў у разведцы. 15 мая 1920 года ён вызначыўся ў цяжкім адступленні пад [[Пышна|Пышным]] . 9 чэрвеня 1920 года ў Гнездзілаве генерал [[Ян Рандкоўскі]] ўрачыста ўзвёў салдат палка ў званні. Ен атрымаў званне штабнога сяржанта. 14-15 жніўня 1920 г. ён удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|бітве пад Варшавай]] і ў баях за [[Радзымін|Радзімін]]. За ўдзел у гэтых баях ён быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]]. 14 жніўня 1920 г. <cite>«Падчас атакі 2-га батальёна ён кінуўся ў атаку з узводам 7-й роты, крычачы: „Польшча яшчэ не страчана“. У наступныя гадзіны цяжкіх баёў у Радзыміне ён не дапусціў рассейвання людзей, але сабраў вакол сябе салдат. Змагаючыся ўблізку са штыком і прыкладам вінтоўкі, ён спрыяў адыходу астатняй часткі роты» {{Sfn|Waligóra|1928a}} .</cite> Пасля заканчэння баёў з бальшавікамі ён і яго полк, які ўваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі,]] удзельнічаў у адваёве Вільні ў літоўцаў, т.зв. «[[Бунт Жалігоўскага|Мяцеж Жалігоўскага]]» . Да канца існавання залежнай ад Польшчы дзяржавы, вядомай як [[Сярэдняя Літва]], Станкевіч служыў у [[85-ы Віленскі полк|Віленскім стралецкім палку]], які ўвайшоў у склад узброеных сілаў гэтай «дзяржавы». За ўдзел у гэтай ваеннай аперацыі ён атрымаў Крыж Заслугі Сярэднелітоўскай арміі, які пазней быў афіцыйна пацверджаны ўказам міністра ваенных спраў Польшчы пасля аб’яднання Сярэдняй Літвы з Польшчай. Падчас службы ў [[85-ы Віленскі полк|85-м Віленскім стралецкім палку]] ён скончыў восьмы клас пачатковай школы і курс падафіцэраў. З 13 лютага 1922 года ён быў начальнікам канцылярыі палка. З 1927 па 1929 год служыў у Вільні ў 6-м пяхотным палку легіёнаў інструктарам школы унтэр-афіцэраў. 30 красавіка 1929 года быў звольнены ў запас па ўласным жаданні з-за стану здароўя. Пасля заканчэння вайсковай службы, падчас эканамічнага крызісу, працаваў разнастайнымі заробкамі, у тым ліку служачым з падсобным аплатай, будаўніком і капачом рвоў. З 15 ліпеня 1930 года і да смерці працаваў паштальёнам (правізарам вознага), спачатку ў [[Пружаны|Пружанах]] у Беларусі, а затым у Вільні (галоўнае паштовае аддзяленне, на вуліцы Замкавай). == Прыватнае жыццё == Ён быў жанаты двойчы. Пасля пераходу ў кальвінізм і разводу з першай жонкай, 6 студзеня 1937 года Станкевіч ажаніўся з Ядвігай Малько, дачкой Адама і Антаніны, народжанай Саковіч. У гэтым шлюбе нарадзілася двое дзяцей: Збігнеў (1929—1966) і Аліцыя (нар. 1931). Дачка, Люцыя (Людміла) Янкаўскене, — польская актывістка ў Каўнасе і ўдзельніца фальклорнага гурта «Котвіца». Усе нашчадкі Браніслава з’яўляюцца грамадзянамі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] . Ён раптоўна памёр ад сардэчнага прыступу 6 лістапада 1937 года. Пахаваны з вайсковымі ўшанаваннямі на [[Антокальскія могілкі|Антакальніцкіх могілках]] у Вільні, побач з магілай салдат, якія загінулі ў 1920 годзе. == Ордэны і ўзнагароды == * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 4090 — 1922 * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] № 34219 {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} * Крыж Заслугі Цэнтральна-Літоўскай арміі № 724 * Памятны медаль вайны 1918—1921 гг. {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці {{Sfn|Kolekcja|loc=s. 3}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.45-3499.pdf|title=Stankiewicz Bronisław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/edition/64519?id=64519|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych z 1922 r. R. 3 Nr 2}} * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne «Polska Zjednoczona», 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920. * Czesława Paczkowska. Podróż w czasie, nie zawsze sentymentalna. «Magazyn Wileński», s. 33-38, styczeń 2003. ISSN 0236-4719. (pol.).  {{Бібліяінфармацыя}} dyv5dgowyk4bk59czm0bhwgjpao02kg 0 805298 5120295 2026-04-03T08:07:34Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс (2025)}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе п...» 5120295 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс (2025)}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджана]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расеі / Следчым камітэце Расеі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны| азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Позднее азербайджанские силовики задержали двух российских сотрудников радио «Спутник», обвинив их в работе на ФСБ России<ref name=":0" />. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. А неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалм х у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. Усяго падчас аператыўных мерапрыемстваў у Азербайджане затрыманыя сем чалавек: двое арыштаваныя, пяцёра прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці. У выніку бакі абмяняліся дыпламатычнымі нотамі пратэсту. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні на былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name ="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews" />. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня 2025 года Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня 2025 года былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнэсе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} === Вынікі судмедэкспертызы цел забітых === [[Файл:Братья Гусейн и Зияддин Сафаровы.jpg|thumb|300px|Забітыя падчас рэйду Гусейн (справа) і Зіядзін (злева) Сафаравы]] 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] k4dc1n3cadw3qe8monjeyu9rwt79ccj 5120298 5120295 2026-04-03T08:07:53Z DBatura 73587 /* Вынікі судмедэкспертызы цел забітых */ 5120298 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс (2025)}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджана]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расеі / Следчым камітэце Расеі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны| азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Позднее азербайджанские силовики задержали двух российских сотрудников радио «Спутник», обвинив их в работе на ФСБ России<ref name=":0" />. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. А неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалм х у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. Усяго падчас аператыўных мерапрыемстваў у Азербайджане затрыманыя сем чалавек: двое арыштаваныя, пяцёра прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці. У выніку бакі абмяняліся дыпламатычнымі нотамі пратэсту. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні на былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name ="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews" />. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня 2025 года Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня 2025 года былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнэсе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} === Вынікі судмедэкспертызы цел забітых === 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] ixx9rd4nky1upvm17jkn51te1n2xgv6 5120299 5120298 2026-04-03T08:08:20Z DBatura 73587 5120299 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс (2025)}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджана]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расеі / Следчым камітэце Расеі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны| азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Позднее азербайджанские силовики задержали двух российских сотрудников радио «Спутник», обвинив их в работе на ФСБ России<ref name=":0" />. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. А неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалм х у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. Усяго падчас аператыўных мерапрыемстваў у Азербайджане затрыманыя сем чалавек: двое арыштаваныя, пяцёра прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці. У выніку бакі абмяняліся дыпламатычнымі нотамі пратэсту. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні на былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name ="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews" />. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня 2025 года Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня 2025 года былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнэсе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} === Вынікі судмедэкспертызы цел забітых === 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] ivgnpghlz5y30g7ejtpgk1knwy6uy24 5120300 5120299 2026-04-03T08:08:46Z DBatura 73587 5120300 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджана]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расеі / Следчым камітэце Расеі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны| азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Позднее азербайджанские силовики задержали двух российских сотрудников радио «Спутник», обвинив их в работе на ФСБ России<ref name=":0" />. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. А неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалм х у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. Усяго падчас аператыўных мерапрыемстваў у Азербайджане затрыманыя сем чалавек: двое арыштаваныя, пяцёра прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці. У выніку бакі абмяняліся дыпламатычнымі нотамі пратэсту. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні на былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name ="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews" />. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня 2025 года Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня 2025 года былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнэсе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} === Вынікі судмедэкспертызы цел забітых === 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] oohvvglt20l207vumrunj326cyarx3j 5120302 5120300 2026-04-03T08:11:43Z DBatura 73587 5120302 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні на былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name ="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews" />. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня 2025 года Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня 2025 года былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнэсе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} === Вынікі судмедэкспертызы цел забітых === 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] s7obqnw3j7hh2kg1qj2gnjokgtq2eug 5120304 5120302 2026-04-03T08:17:32Z DBatura 73587 /* Затрыманне падазраваных */ 5120304 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] e1kiv3imks5s5j86hfu3l9tq3e5dzcw 5120305 5120304 2026-04-03T08:18:38Z DBatura 73587 5120305 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб'яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкаў, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным боку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці ю<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] b0m9mf86dxqd7mc2it0t2aaeefelpgo 5120309 5120305 2026-04-03T08:21:14Z DBatura 73587 5120309 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ Пятра Волоковых праз епрымальны гвалт" падчас рэйдаў у Екацярынбургу, пры якіх, паводле звестак Баку, «два азербайджанцы былі забітыя», а дзевяць чалавек арыштаваныя <ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання таго, што здарылася ў Екацярынбургу<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана| Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]]паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] уў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Провластное азербайджанское издание Minval.Az опубликовало статью, в которой обвинило лично президента России Владимира Путина в ксенофобских атаках, волне насилия и репрессий, произошедших на территории России в последнее время. Издание вспомнило [[Катастрофа E-190 под Актау|крушение азербайджанского гражданского лайнера над Актау]], который сбило российское ПВО; систематическое подавление «дружественных» народов, которых Путин на самом деле презирает; [[Вторжение России на Украину (с 2022)|российскую агрессию против Украины]]. Издание назвало Россию «империей страха и унижения»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня амбасадар Азербайджана ў Расеі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго апошняга візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азэрбайджане былі арыштаваныя восем растйскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа.»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] 1cw9he2s0rf69zkjcrtruxbd5tesf0d 5120315 5120309 2026-04-03T08:26:18Z DBatura 73587 /* Рэакцыя ў Азербайджане */ 5120315 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] 0wdmeqapsdzph2ahtrgn3cwt2kpvdvm 5120316 5120315 2026-04-03T08:29:08Z DBatura 73587 /* Рэакцыя ў Азербайджане */ 5120316 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] pgx2mc9yha5upzz0xjleoyqwlfoebfm 5120318 5120316 2026-04-03T08:30:14Z DBatura 73587 5120318 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[ https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] tm43rgmgaa45gs22594hj71x2z971mv 5120319 5120318 2026-04-03T08:30:30Z DBatura 73587 5120319 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=": 0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] 1dfjktqg2ck4hnkwp699gqa4032u87u 5120320 5120319 2026-04-03T08:30:47Z DBatura 73587 5120320 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc 5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] bigihhf4au6l3tm5kv0erdc8ny5vr92 5120321 5120320 2026-04-03T08:31:22Z DBatura 73587 5120321 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc 4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] 8erk4ywhp0ubvyj8i48n2cltl10b7f2 5120322 5120321 2026-04-03T08:31:56Z DBatura 73587 5120322 wikitext text/x-wiki {{Пішу|DBatura}} {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] a9u6u876tn61ornke93j7blntmx5sze 5120323 5120322 2026-04-03T08:32:10Z DBatura 73587 5120323 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Азербайджанска-расійскі крызіс}} Раніцай [[27 чэрвеня]] [[2025]] года ў г. [[Екацярынбург]] быў праведзены сумесны рэйд [[Расгвардыя|Расгвардыі]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС]] і [[ФСБ Расіі]] ў некалькі кватэр, дзе пражывалі этнічныя [[азербайджанцы]], грамадзяне РФ і Азербайджана. У ходзе рэйду праваахоўнікі затрымлівалі, як сцвярджаецца расійскім бокам, падазраваных ў датычнасці да забойстваў у 2001, 2010 і 2011 гадах. Падчас затрымання загінулі выхадцы з [[Азербайджан]]а браты Зіядзін і Гусейн Сафаравы, яшчэ некалькі чалавек былі шпіталізаваныя<ref name= "bbc2"/>, астатніх даставілі ў суд з бачнымі слядамі збіцця<ref name="meduza">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|title=В Екатеринбурге прошли массовые задержания представителей азербайджанской диаспоры из-за убийства двадцатилетней давности Два человека умерли при задержании, семерых арестовали. Между Москвой и Баку разгорается дипломатический скандал|lang=ru|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630090502/https://meduza.io/feature/2025/06/29/v-ekaterinburge-proshli-massovye-zaderzhaniya-predstaviteley-azerbaydzhanskoy-diaspory-iz-za-ubiystva-dvadtsatiletney-davnosti|archive-date=2025-06-30|access-date=2025-06-30|url-status=live}}</ref>. Агулам было затрымана каля 50 чалавек, якіх даставілі ў мясцовае ўпраўленне [[Следчы камітэт РФ|Следчага камітэта]]. І хоць у [[Следчы камітэт Расіі|Следчым камітэце Расіі]] заявілі, што адзін з братоў памёр ад сардэчнага прыступу, а прычыны смерці другога ўдакладняюцца<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/articles/cly882jn768o Смерть при задержании и агенты ФСБ: как конфликт Азербайджана и России связан с геополитикой]</ref> (пазней у Баку заявілі, што, згодна з заключэннем расійскай судмедэкспертызы, ён быў забіты ў выніку траўмы, выкліканай тупым прадметам)<ref name="caliber">[https://caliber.az/post/sudmedekspert-o-prichine-smerti-ziyaddina-safarova-mnogochislennye-travmy Судмедэксперт о причине смерти Зияддина Сафарова — многочисленные травмы]</ref>, судмедэкспертыза ў Азербайджане ўстанавіла, што Гусейн Сафараў памёр ад посттраўматычнага і постгемарагічнага шоку на фоне множных пераломаў рэбраў і іншых траўмаў, а яго брат Зіядзін загінуў ад посттраўматычнага шоку. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] завяла крымінальную справу па факце наўмыснага забойства двух азербайджанцаў супрацоўнікамі праваахоўных органаў Расіі<ref name="haqqin">[https://haqqin.az/news/352743 Убийство братьев Сафаровых: Генпрокуратура возбудила уголовное дело]</ref><ref name="bbc3" />. Здарэнне адбілася на [[Азербайджанска-расійскія адносіны|азербайджанска-расійскіх адносінах]]. МЗС Азербайджана выклікаў часовага паверанага ў справах РФ праз непрымальны гвалт падчас рэйдаў у Екацярынбургу. Азербайджанскія ўлады адмянілі ўсе культурныя мерапрыемствы, звязаныя з Расіяй, адмовіліся ад супрацоўніцтва на парламенцкім узроўні, а само кіраўніцтва Азербайджана выказала пратэст у сувязі з затрыманнем<ref name="euronews"/>. МЗС Расіі заявіў, што дзеянні расійскіх сілавікоў былі ў рамках крымінальных спраў, а ў расійскім парламенце рэакцыю Азербайджана назвалі гіпертрафаванай<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/podlyj-udar-azerbajdzhan-obvinili-v-namerennom-razrushenii-otnoshenij-s-rossiej/|title=«Подлый удар»: Азербайджан обвинили в намеренном разрушении отношений с Россией|lang=ru|first=Антон|last=Чернухин|website=RTVI|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2025/06/30/21296714.shtml|title=В «Sputnik-Азербайджан» якобы задержали сотрудников ФСБ. Что происходит между Москвой и Баку?|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Пазней азербайджанскія сілавікі затрымалі двух супрацоўнікаў Р/радыё «Спутник», абвінаваціўшы іх у працы на ФСБ<ref name=":0"/>. Неўзабаве адбылося затрыманне некалькіх грамадзян Расіі, якія з’ехалі ў Азербайджан пасля 2022 — улады Баку абвінавачвалі іх у гандлі наркотыкамі з Іранам і ў здзяйсненні кіберзлачынстваў. У судзе расіяне з’явіліся з прыкметнымі гематомамі і наступствамі збіцця<ref name="bbc4">[https://www.bbc.com/russian/articles/c5y733xv2xzo Программист, предприниматель, психолог и путешественник. Что известно об арестованных в Баку россиянах]</ref>. == Затрыманне падазраваных == 27 чэрвеня 2025 года расійскія сілавікі правялі масавыя затрыманні на больш чым дзесяці адрасах. Падчас мерапрыемстваў аказалі супраціў і былі ліквідаваныя два браты, ураджэнцы горада [[Агдам]]<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/incident_v_ekaterinburge_i_antiazerbaidzhanskie_vyskazyvaniya_liderov_mneniya_v_rossii_tolkayut_otnosheniya_dvuh_stran_k_krizisnomu_sostoyaniyu___kommentarii-3632831 Инцидент в Екатеринбурге и антиазербайджанские высказывания лидеров мнения в России толкают отношения двух стран к кризисному состоянию]</ref>, малы прадпрымальнік Гусейн і таксіст Зіядзін Сафаравы, трое былі дастаўлены ў бальніцу з цяжкімі траўмамі, а дзевяць чалавек было затрымана. МУС РФ заявіла, што затрыманні былі здзейсненыя ў рамках расследавання ўчыненых злачынстваў<ref>{{Cite web|url=https://www.haberkenti.com/yekaterinburgdaki-bazi-operasyonlar-sonrasi-azerbaycanli-2-kisinin-olumunun-ardindan-rus-maslahatguzar-disisleri-bakanligina-cagrildi-540795|title=Yekaterinburg'daki Bazı Operasyonlar Sonrası Azerbaycanlı 2 Kişinin Ölümünün Ardından Rus Maslahatgüzar Dışişleri Bakanlığı'na Çağrıldı|lang=tr|website=Haber Kenti|date=2025-06-28|access-date=2025-06-30}}</ref>. Адзін з двух братоў, які аказаў супраціў падчас аперацыі, Гусейн Сафараў быў грамадзянінам Азербайджана, а другі, Зіядзін Сафараў — грамадзянінам Расіі<ref name="sputniknews">[https://az.sputniknews.ru/20250629/mid-azerbaydzhana-rasprostranil-zayavlenie-v-svyazi-s-intsidentom-v-ekaterinburge-471757691.html Четверо под стражей: в Екатеринбурге арестованы ещё уроженцы Азербайджана]</ref>. На апублікаваным азербайджанскімі СМІ відэа жыхар Екацярынбурга Раміль Сафараў распавядае, што да яго ў кватэру раніцай «уварваліся супрацоўнікі ФСБ, збілі яго і яго бацьку і патрабавалі прызнацца ў забойстве»<ref name="bbc2"/>. Чатырох затрыманых падчас рэйду суд у Екацярынбургу адправіў у СІЗА. Яшчэ двое трапілі ў бальніцу ў цяжкім стане<ref name="bbc5"/>. Адвакат аднаго з затрыманых паведаміў, што сілавікі зламалі яго падабароннаму рэбры<ref name="euronews"/>. Іншы з’явіўся ў судзе з сінякамі і гематомамі на твары, але сказаў журналістам, што «ўпаў да затрымання»<ref name="euronews"/>. Яшчэ адзін, Камол Сафараў, па выніках рэйду, трапіў у рэанімацыю<ref name="sputniknews"/>. Выданне [[Sota.Vision]] сцвярджала, што фігурантаў справы катавалі токам. На кадрах журналістаў з суда відаць, што затрыманых прывезлі на пасяджэнне са слядамі збіцця<ref name="bbc4" />. У Генпракуратуры Азербайджана заявілі, што Гусейн Сафараў памёр ад атрыманых траўмаў у той жа дзень, 27 чэрвеня, каля 15:00, прама ў адміністрацыйным будынку органаў унутраных спраў Екацярынбурга, а яго брата Зіядзіна Сафарава нібыта забілі раніцай у службовай машыне супрацоўнікаў аператыўных органаў<ref name="bbc5">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Конфликт России и Азербайджана: нескольких россиян среди задержанных в Баку опознали]</ref><ref name="caliber2"/>. Па словах азербайджанскіх следчых, затрыманыя «былі практычна бездапаможныя і не маглі абараніць сябе ад удараў, падвяргаліся катаванням і цяжкім цялесным пашкоджанням шляхам нанясення ім множных удараў цвёрдымі, тупымі прадметамі па розных частках цела як пры затрыманні, так і ў транспарце, у якім яны перавозіліся»<ref name="bbc5"/>. 2 ліпеня Следчым камітэтам РФ шасцярым падазраваным па справе аб злачыннай групе ў Екацярынбургу затрыманым 27 чэрвеня былі прад'яўленыя афіцыйныя абвінавачванні, са спасылкай, што адзін з абвінавачаных, па словах СКР, даў падрабязныя паказанні па эпізодах і выкрыў саўдзельнікаў. У ліку фігурантаў Мазахір Сафараў, Акіф Сафараў, Аяз Сафараў, Ахліман Гяджыеў, Шахін Лалаеў і Бакір Сафараў. На думку следства, заяўлена, што яны датычныя да двух забойстваў і замаху на забойства выхадцаў з Азербайджана. Матыў забойстваў — раздзел сфер уплыву ў бізнесе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/02/07/2025/68652c1a9a7947f641f2c5f5|title=Шести задержанным азербайджанцам предъявили обвинение в убийстве|lang=ru|date=2025-07-02|publisher=РБК}}</ref>. Адвакат Мазахіра Сафарава раней заяўляў, што яго падабаронны нібыта даў прызнальныя паказанні пад ціскам, у прыватнасці, пад уздзеяннем сілы і пад пагрозамі ў адрас яго сям’і<ref name="sputniknews"/>. 2 ліпеня начальнік следчага ўпраўлення Генпракуратуры Азербайджана Немат Авазаў падчас брыфінгу заявіў, што на падставе дадзеных папярэдняга расследавання было ўстаноўлена: {{Цытата|У ранішнія гадзіны 27 чэрвеня, у інтэрвале паміж 6:00 і 7:00, падчас аператыўных мерапрыемстваў у Екацярынбургу былі затрыманыя па меншай меры 14 чалавек. З іх 12 з’яўляюцца грамадзянамі Азербайджанскай Рэспублікі. Устаноўлена, што ў дачыненні да не менш за сем з іх была ўжытая фізічная сіла і катаванні. У выніку два чалавекі памерлі, двое працягваюць лячэнне ў бальніцах Екацярынбурга, яшчэ адзін пацярпелы вярнуўся ў Баку і ўжо прайшоў медыцынскую экспертызу, па двух іншых асобах — адзін знаходзіцца пад арыштам у РФ, іншы вызвалены<ref name="caliber2">[https://caliber.az/post/genprokuratura-azerbajdzhana-bratya-safarovy-skonchalis-ot-poboev-rossijskih-silovikov Генпрокуратура Азербайджана: Братья Сафаровы скончались от побоев российских силовиков]</ref>.}} == Вынікі судмедэкспертызы цел забітых == 30 чэрвеня целы двух выхадцаў з Азербайджана былі дастаўлены самалётам на гістарычную радзіму<ref>[https://report.az/ru/proisshestviya/tela-ubityh-v-ekaterinburge-bratev-peredany-rodstvennikam/ Тела двух азербайджанцев, убитых в Екатеринбурге, переданы родственникам]</ref>. Па словах гендырэктара Аб’яднання судова-медыцынскай экспертызы і патолагаанатаміі Міністэрства аховы здароўя Азербайджана Адалета Гасанава, целы падвергліся збіццю з ужываннем тупога прадмета. Як адзначыў Гасанаў, экспертыза целаў, праведзеная ў Азербайджане, выявіла шматлікія траўмы як на паверхні цела, так і ўнутры<ref name="haqqin" />. У Гусейна былі выяўленыя множныя знешнія і ўнутраныя пашкоджанні: зрушаныя пераломы костак, дэфармацыя грудной клеткі, гематома ў галіне скроні, сінякі на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі ў галіне броваў, сінякі на спіне, руках, сцягне і ў пахвіннай вобласці. Падчас выкрыцця былі зафіксаваныя нутрачарапныя кровазліцці, кровазліцці пад абалонкамі галаўнога мозгу, множныя двухбаковыя пераломы рэбраў са зрушэннем, пашкоджанні лёгкіх касцянымі адломкамі, кровазліццё ў міжрэбравыя мышцы, [[Гематоракс|парывы плевры і лёгкіх]], двухбаковы гемапнеўматаракс. Таксама адзначаны разрыў брушыны і яе прамочванне крывёю. Прычынай смерці Гусейна Сафарава Гасанаў назваў [[посттраўматычны шок|посттраўматычны]] і [[Постгемарагічная анемія|постгемарагічны]] шок<ref name="haqqin" /><ref name="bbc3"/>. Паўторная экспертыза цела Зіядзіна зафіксавала пералом носа са зрушэннем, дэфармацыю грудной клеткі, гематому памерам 14×12 см пад левым вокам, кровазліццё на слізістай абалонцы вуснаў, ранкі на лбе і ў вобласці броваў, сінякі на спіне і пэндзлях рук. Таксама былі выяўленыя ранкі ў паяснічнай вобласці і паласападобная рана на ўнутраным баку левага сцягна памерам 17×2,5 см. Унутранае абследаванне паказала масіўныя кровазліцці пад скурай галавы. Акрамя гэтага, па словах Гасанава, усе рэбры Зіядзіна былі зламаныя, а адно з іх было выдалена<ref name="haqqin" />. У перададзеным азербайджанскім бокам медыцынскім пасведчанні аб смерці Гусейна Сафарава, выдадзеным у Свярдлоўскай вобласці, у якасці прычыны смерці паказаная «траўма». У заключэнні расійскага судмедэксперта Ксеніі Валер’еўны Грачовай пазначана, што ён загінуў у выніку «траўмы, выкліканай тупым прадметам, з нявызначанымі намерамі і ў нявызначаных умовах»<ref name="caliber" />. Зіядзін Сафараў жа, паводле гэтага заключэння, памёр ад вострай сардэчнай недастатковасці<ref name="haqqin"/>. 1 ліпеня браты Сафаравы былі пахаваны на могілках вёскі Гаджыбедэлі [[Агджабедзінскі раён|Агджабедзінскага раёна]]<ref>[https://media.az/society/tela-ubityh-bratev-safarovyh-gotovyat-k-otpravke-na-rodinu В Агджабеди похоронены убитые в Екатеринбурге братья Сафаровы]</ref>. 26 жніўня расійскае інтэрнэт-выданне «[[Проект]]» паведаміла, што па сцвярджэнні яго крыніц, братам Сафаравым нібыта «адрэзалі палавыя органы», пры гэтым застаецца незразумелым, ці адбылося гэта падчас катаванняў ці ўжо пасля смерці<ref>[https://www.proekt.media/film/rossia-azerbaydjan/ Кавказские пленники. Рассказ о том, почему в Екатеринбурге убили азербайджанцев]</ref>. == Рэакцыя ў Азербайджане == Азербайджан выказаў рашучы пратэст дзеянням Расіі<ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/my-europe/2025/06/30/azerbaijan-cancels-russian-events-over-the-deaths-of-azerbaijanis-in-yekaterinburg|title=Азербайджан выразил РФ протест в связи с задержаниями и гибелью представителей диаспоры на Урале|lang=ru|website=euronews|date=2025-06-30|access-date=2025-06-30}}</ref>. Так, 28 чэрвеня МЗС Азербайджана выклікала часовага паверанага ў справах РФ Пятра Валокавых<ref>[https://www.vesti.ru/article/4575660 Баку выразил России протест из-за задержания азербайджанцев]</ref>. Дзеянні расійскага боку асудзіла таксама [[Руская абшчына Азербайджана]], заклікаўшы да аб’ектыўнага расследавання<ref>[https://rus.azattyq.org/a/smertonosnyy-reyd-v-ekaterinburge-i-reaktsiya-azerbaydzhana-chto-izvestno-/33459876.html Смертоносный рейд в Екатеринбурге и реакция Азербайджана. Что известно?]</ref>. Інцыдэнт прывёў да рэзкага пагаршэння адносін паміж Баку і Масквой. 29 чэрвеня ўсе культурныя мерапрыемствы ў Азербайджане пры ўдзеле Расіі былі адмененыя. У [[Міністэрства культуры Азербайджана|Міністэрстве культуры Азербайджана]] паведамілі, што гэта зроблена «ўлічваючы факты наўмысных і пазасудовых забойстваў і актаў гвалту, учыненых расійскімі праваахоўнымі органамі ў дачыненні да азербайджанцаў па прыкмеце іх этнічнай прыналежнасці на тэрыторыі Екацярынбургскай вобласці Расійскай Федэрацыі, а таксама той факт, што ў апошні час падобныя выпадкі сталі сістэматычнымі». Дэпутат [[Нацыянальны сход Азербайджана| Нацыянальнага сходу Азербайджана]] [[Нігяр Фікрэт кызы Мамедава]] паведаміла, што паездка віцэ-прэм’ера Расіі [[Аляксей Лагвінавіч Авярчук|Аляксея Аверчука]] ў Азербайджан у гэтым месяцы адменена з-за «гвалту супраць Азербайджана»<ref name="bbc2">[https://www.bbc.com/russian/articles/c1dne64l6kpo Баку отменил российские культурные мероприятия после задержания азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. Азербайджанскае выданне Minval.Az апублікавала артыкул, у якім абвінаваціла асабіста прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] ў ксенафобскіх нападах, хвалі гвалту і рэпрэсій, якія адбыліся на тэрыторыі Расіі апошнім часам. Выданне ўзгадала [[Катастрофа Embraer E190 у Актау|крушэнне азербайджанскага грамадзянскага лайнера над Актау]], які збіла расійскае СПА; сістэматычнае падаўленне «дружалюбных» народаў, якіх Пуцін на самай справе пагарджае; [[Уварванне Расіі на Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію супраць Украіны]]. Выданне назвала Расію «імперыяй страху і прыніжэння»<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124473065|title=Из Бучи в Екатеринбург: метод Путина в действии}}</ref>. 1 ліпеня пасол Азербайджана ў Расіі [[Рахман Сагіб аглы Мустафаеў]] падчас свайго візіту ў МЗС РФ уручыў ноту пратэсту «ў сувязі з сур’ёзным парушэннем закона ў Екацярынбургу»<ref>[https://lenta.ru/news/2025/07/01/posol-azerbaydzhana-vruchil-rossii-notu-protesta/ Посол Азербайджана вручил России ноту протеста]</ref>. [[Генеральная пракуратура Азербайджана]] распачала крымінальную справу па шэрагу цяжкіх артыкулаў, уключаючы наўмыснае забойства групай асоб з асаблівай жорсткасцю, перавышэнне службовых паўнамоцтваў з цяжкімі наступствамі і прымяненне катаванняў, якое прывяло да смерці<ref name="haqqin"/><ref name="bbc3">[https://www.bbc.com/russian/articles/c3355l5g206o Баку возбудил уголовное дело об убийстве и пытках двух азербайджанцев в Екатеринбурге]</ref>. 2 ліпеня Азербайджанскія СМІ распаўсюдзілі асабістыя звесткі супрацоўнікаў паліцыі РФ, адказных, як паведамляецца, за нібыта забойства братоў Сафаравых<ref>[https://media.az/society/rassledovanie-evocation-info-kto-stoit-za-tragediej-azerbajdzhanskih-bratev-v-ekaterinburge Расследование: кто стоит за трагедией азербайджанских братьев в Екатеринбурге?!]</ref><ref>[https://ru.axar.az/news/aktualno/991603.html Омоновцы, убившие азербайджанцев]</ref>. 30 чэрвеня азербайджанская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю расійскага інфармацыйнага агенцтва [[Sputnik]] у [[Баку]]. Былі затрыманыя кіраўнік рэдакцыі Sputnik Ігар Картавых, шэф-рэдактар Яўген Белавусаў і яшчэ пяць чалавек. Была ўзбуджаная крымінальная справа аб махлярстве, незаконным прадпрымальніцтве і легалізацыі маёмасці, набытага злачынным шляхам. МЗС Расіі выклікаў пасла Азербайджана<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/6863bc649a79474c87373aaf|title=Баку назвал уголовные статьи, по которым задержали российских журналистов |website=[[РБК]]|date=2025-06-30|access-date=2025-07-09}}</ref>. 1 ліпеня ў Азербайджане былі арыштаваныя восем расійскіх грамадзян, якія абвінавачваліся ў транзіце наркотыкаў і кіберзлачынствах. На кадрах з суда, дзе разглядалася пытанне аб абранні ім меры стрымання, відаць, што ў мужчын на тварах сінякі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/07/2025/68642dce9a794730567b7d68?from=story_6864f16a9a7947398ac28d1a|title=В Азербайджане арестовали восьмерых россиян по делу о транзите наркотиков |website=[[РБК]]|date=2025-07-01|access-date=2025-07-09}}</ref> 26 жніўня, прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў у інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» Саудаўскай Аравіі назваў катаванні і забойства братоў Сафаравых «беспрэцэдэнтным актам супраць нашага народа»<ref>[https://azertag.az/ru/xeber/prezident_azerbaidzhana_ilham_aliev_dal_intervyu_telekanalu_al_arabiya-3715927 Президент Азербайджана Ильхам Алиев дал интервью телеканалу «Аль-Арабия»]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == * {{Сцяг|ААН}} Прэс-сакратар [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]] [[Стэфан Дзюжарык]], адказваючы на пытанне карэспандэнта Report, чаму ААН дагэтуль не выступіла з афіцыйным асуджэннем інцыдэнту і не запатрабавала тлумачэнняў ад расійскага боку, заявіў, што ў сусветнай арганізацыі дасведчаныя аб тым, што адбылося, уважліва сочаць за інцыдэнтамі, якія адбываюцца ў абедзвюх краінах, і спадзяюцца, што ўсе гэтыя пытанні будуць вырашаны па дыпламатычных каналах<ref>[https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/predstavitel-genseka-oon-osvedomlena-o-napryazhennosti-mezhdu-azerbajdzhanom-i-rossiej Представитель Генсека: ООН осведомлена о напряженности между Азербайджаном и Россией]</ref>. * {{Сцяг|Украіна}} 1 ліпеня 2025 года прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Уладзімір Зяленскі]] паведаміў пра размову з Прэзідэнтам Азербайджана. Ён выказаў спачуванні ў сувязі з забойствам братоў Сафаравых у Екацярынбургу і выказаў падтрымку Азербайджану<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/rus/news/2025/07/1/7214983/|title=Зеленский поддержал Алиева на фоне конфликта Азербайджана с Россией|lang=ru|website=Европейская правда|access-date=2025-07-01}}</ref>. * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане [[Фергюс Олд]] выказаў занепакоенасць нападамі на азербайджанцаў у Расіі і падтрымаў намаганні Азербайджана па ўсталяванні справядлівасці<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/vneshnyaya-politika/fergyus-old-britaniya-obespokoena-dejstviyami-moskvy/|title=Фергюс Олд: Британия солидарна с Азербайджаном в требовании справедливости|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2025-07-03|access-date=2025-07-03}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Падзеі 27 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Расіі]] [[Катэгорыя:2025 год у Азербайджане]] [[Катэгорыя:Міжнародныя інцыдэнты]] [[Катэгорыя:Екацярынбург]] 5pqw6smfs0dp3idpfo0zn7lptcipje3 0 805299 5120330 2026-04-03T08:42:27Z Voūk12 159072 Новая старонка: «[[Файл:85pp.png|міні|знак 85 палка пяхоты "Віленскіх стралкоў"]] '''85-ы Віленскі стралковы полк''' (85 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай...» 5120330 wikitext text/x-wiki [[Файл:85pp.png|міні|знак 85 палка пяхоты "Віленскіх стралкоў"]] '''85-ы Віленскі стралковы полк''' (85 п.п.) — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] самаабароны Віленшчыны, Сярэдняй Літвы, Войска Польскага ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэчы Паспалітай]] . Полк быў сфарміраваны ў снежні 1918 года як Віленскі стралковы полк. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1919–1920 гадоў з бальшавікамі]] ён уваходзіў у склад [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ён удзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім|Слоніма]] і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] ён вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін|Радзыміна]], захапіўшы горад. У [[Бітва на Нёмане|бітве на Нёмане]] ў складзе манеўранай групы ён удзельнічаў у пераправе праз Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды, дзе разам з Менскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў 3-й Савецкай арміі. 8–15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«бунце» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]].<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 28-29.}}</ref> У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Падвіленскай Новай Вілейцы ў складзе [[19 дывізія пяхота (II РП)|19-й пяхотнай дывізіі]]. Свята палка адзначалася 15 жніўня, у гадавіну двухдзённай бітвы палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] ў хадзе [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]]. == Полк у баях за межы == === Віленская самаабарона === Пад нямецкай акупацыяй у абстаноўцы абвяшчэнняў Літвы, БНР і РСФСР група афіцэраў на чале з капітанам [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіславам Бабяцінскім]] другой палове 1918 г. стварыла на [[Віленскі край|Віленшчыне]] прапольскую падпольную ваенную арганізацыю з мясцовай шляхты і жыхароў. Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць, арганізацыя была ўключана ў склад [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскіх і Беларускіх сіл самаабароны]]. У Вільні быў сфарміраваны трохбатальённы полк, які разам з падобным падраздзяленнем з Ліды ўтварыў брыгаду самаабароны. Яе задачай было захапіць Вільню<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928b, s. 9-10.}}</ref>. [[Файл:Mjr St. Bobiatyński z dowódcami batalionów Wileńskiego Pułku Strzelców 1919.jpg|міні|камандзіры Віленскага палка сталкоў 1919 г.]] Аперацыі пачаліся 1 студзеня. Аднак да 4 студзеня дрэнна ўзброеныя палякі пад ціскам бальшавіцкага 146-га стралковага палка былі вымушаныя адступіць з горада. Большасць з іх была раззброена немцамі і перавезена ў [[Лапы (Польшча)|Лапы]]. Тут ужо фарміравалася [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларуская дывізія]] . Кожны з яе шасці запланаваных пяхотных палкоў павінен быў быць названы ў гонар аднаго з рэгіёнаў у гэтым краі<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 3-4}}</ref>. 17 снежня 1918 года пачалося фарміраванне Віленскага палка стральцоў, а 19 снежня быў выдадзены першы штодзённы загад палку. На пачатку студзеня 1919 г. былі сфарміраваны 1 батальён маёра Бабяцінскага і частка 2 батальёна. === Полк у баях за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === [[Файл:85pstrz.png|міні|баявы шлях віленскіх стральцоў 1918-1920]] У лютым 1919 года ўжо арганізаваны 1-ы батальён быў перакінуты на фронт на раку Залівянку. Разам з іншымі падраздзяленнямі ДЛБ яго задачай было спыніць бальшавіцкія падраздзяленні і не дапусціцкаб чырвоныя занялі тэрыторыі, пакінутыя нямецкімі [[Обер-Ост|войскамі Обер-Ост]]. Віленскі батальён заняў участак лініі ракі [[Зэльвянка]], ад вёскі Кашэлі да Ружан, усталяваўшы сувязь злева з 1-м батальёнам [[86-ы пяхотны полк|Мінскага палка]], а справа з падраздзяленнямі капітана [[Уладыслаў Дамброўскі (1891–1927)|Уладзіслава Дамброўскага]] . Фарміраванне батальёна было наступным: штаб батальёна, 2-я рота і кулямётная рота з цэнтрам у Ружанах, 1-я рота з узводамі ў Кошэле і Паўлавічах, 3-я рота ў [[Заполле (Пінскі раён)|Заполлі]] і Востраве, а 4-я рота прасунулася да [[Косава (горад)|Косава]]. Баі адбыліся ў канцы лютага. Батальён змагаўся з 3-й брыгадай бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіі . Войскам беларуска-літоўскай брыгады і палякам ўдалося адкінуць ворага за [[Шчара|Шчару]] і захапіць [[Слонім]]. Тут яны перайшлі да [[Абарона|абароны]] і заставаліся ў абароне на працягу ўсяго [[Сакавік|сакавіка]]. 16 красавіка на світанні батальён, дзейнічаючы ў складзе групы палкоўніка [[Аляксандр Барушчак|Аляксандра Барушчака]], пачаў наступ, а праз два дні захапіў Скварчыцы і Малаховіцы. На наступны дзень вораг пачаў адступленне. Праз слабы супраціў абаронцаў, батальён маёра Бабяцінскага лёгка захапіў [[Баранавічы]]. За свае дзеянні на полі бою ён атрымаў мянушку «Жалезны»<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 4.}}</ref>. Пасля захопу Баранавічаў батальён перамясціўся на «лінію старых нямецкіх акопаў» і 24 красавіка арганізаваў абарону ў раёне [[Вялікае Гарадзішча|Вялікага Гарадзішча]]. Там ён біўся супраць Чырвонай Арміі да канца чэрвеня. З 27 мая абарончыя пазіцыі 1-га батальёна падтрымліваў цалкам сфарміраваны 2-гі батальён Віленскага палка капітана Станіслава Вайткевіча, а камандаванне палком узяў на сябе палкоўнік Эдвард Адамскі.<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928b, s. 13-14.}}</ref> [[Файл:1 komp. Wileńskiego p. Strzelców w marszu na Słuck 1919.jpg|міні|першая рота Віленскага палка ў маршы на Слуцк 1919 г.]] У пачатку ліпеня часткі Літоўска-Беларускага фронту пачалі наступ. Віленскі і [[86-ы пяхотны полк|Мінскі]] стралковыя палкі, якія ўтварылі [[3 Літоўска-Беларуская брыгада|3-ю Літоўска-Беларускую брыгаду]], прасунуліся да [[Слуцк|Слуцка]]. У пачатку жніўня яны прарвалі абарону бальшавіцкіх 65 і 71 стралковых палкоў і пераправіліся праз [[Лань (значэнні)|раку Лань]]. 10 жніўня [[3-я Літоўска-Беларуская брыгада|3-я Літоўска-Беларуская]] франтавая брыгада захапіла [[Слуцк]] і забяспечыла паўднёвы фланг ударнай групы, маючы на мэце выйсці на зручны перыметр для абароны лініі Бярэзіны. [[Файл:Pluton 2-ej kompanii Wileńskiego Pułku Strzelców; 1919.jpg|міні|узвод другой роты віленскіх стралкоў. жнівень 1920]] [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|польскі наступ на беларускім фронце другая палова 1919 г. ]] Пасля завяршэння наступальных аперацый Віленскі стралковы полк быў пераведзены ў рэзерв і да 22 кастрычніка быў раскватараваны ў [[Новыя Дарогі|Новых Дарогах]]. Тут была рэарганізавана [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларуская дывізія]]. Полк разам з Мінскім стралковым палком сфармаваў [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|1 Літоўска-беларускую брыгаду]] пад камандаваннем палкоўніка [[Баляслаў Фрэй|Баляслава Фрэя]]. [[Файл:85 pp - 2-ga kompania km w Leplu.jpg|міні|другая рота цяжкіх куляметаў 85 пп у [[Лепель|Лепелі]].1919. у цэтнры капітан [[Юзэф Дамброўскі (капітан)|Юзаф Дамброўскі]] ]] У канцы кастрычніка полк зноў увайшоў у бой. 31 кастрычніка яго 2-гі батальён захапіў плацдарм у [[Масцішча|Масцішчах]]. Тут Віленскія стралкі адбілі [[Контратака|контратаку]] бальшавіцкага батальёна 462 стралковага палка і працягнулі наступ. 2 лістапада была фарсіравана рака [[Бярэзіна]]. Узмацняючы наступ, разам з Мінскім і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскім стралковымі палкамі]], 13 пяхотным палком і [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13 уланскім палком]] пры падтрымцы батарэй 3-га палка палявой артылерыі яны прасунуліся да [[Лепель|Лепеля]]. 5 лістапада 1919 г. Літоўска-баларускія брыгады Польскага войска захапілі горад. Усю зіму, да красавіка 1920 года, Віленскі стралковы полк чаргаваў абарончыя пазіцыі паблізу горада. У гэты час фронт быў адносна спакойным. Полк папаўняў матэрыяльныя сродкі і праводзіў падрыхтоўку. 28 красавіка да палка далучыўся нядаўна сфарміраваны 3-ці батальён . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Вільні . === Полк падчас адступлення 1920 г. === [[Файл:Dowództwo placu w Leplu.jpg|міні|Камандаванне пляцам у Лепелі зіма 1919-1920]] Вясной 1920 г. літоўска-беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. На Палессі ён дасягнуў [[Дняпро|Дняпра]], а ў маі — [[Рэчыца|ракі Рэчыца]]. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Войска Польскага былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго базе былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя Галоўнакамандуючаму. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад [[Дзвіна|Дзвіны]] да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны на [[Палессе|Палессі]], а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала з [[Літва|Літвы]] . На процілеглым баку дзейнічалі войскі [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Корка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1 літоўска-беларускай дывізіі]] . Пасля жорсткіх баёў Віленскі стралковы полк адышоў з [[Лепель|Лепеля]]. На наступны дзень ён вёў цяжкі бой каля [[Пышна|Пышнага]], але пад пагрозай акружэння адступіў на другую лінію абароны. Паміж 16 мая і 3 чэрвеня полк праводзіў аперацыі па затрымцы наступу ворага. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным пераходзе 1-й арміі і Рэзервовай арміі. Затым ён перайшоў у рэзерв арміі і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавіч]]. 23 чэрвеня ён абараняў пазіцыю ўздоўж ракі Чэрніца і два дні адбіваў варожыя атакі. [[Файл:Bitwa czernica 1920.png|міні|Бітва пад Вялікай Чэрніцай і ля Мядзеля. чэрвень-ліпень 1920.]] 4 ліпеня войскі Міхаіла Тухачэўскага пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]]. Віленскі стралковы полк вёў жорсткі бой паміж азёрамі [[Мядзел (возера)|Мядзел]] і Межусол. У наступныя дні ён адступаў да [[Нёман|ракі Нёман]], дзе была зроблена спроба спыніць ворага. Пасля прарыву абарончых ліній на ўчастку вялікапольскіх 15 і 17 пяхотных дывізій полк працягваў адступаць. 24 ліпеня разам з усёй дывізіяй ён быў адрэзаны і вымушаны прарвацца. Да 12 жніўня ён змагаўся на рэках Арлянка, [[Нурэц|Нужэц]] і [[Буг]], церпячы вялікія страты. Пасля гэтага быў адпраўлены абараняць ускраіны Варшавы. === Баі палка на подступах да Варшавы === У першай палове жніўня Польская армія рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і [[Надажын (гміна)|Надажына]]. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін|Радзымінам]] у ноч з 13 на 14 жніўня вяла баі з пераменным поспехам на загражоным участку. На наступны дзень на світанні Віленскі полк, узмоцнены маршавай пяхотай 19-га і 35-га пяхотных палкоў, атакаваў Радзымін. Пасля жорсткага штыкавага бою ён увайшоў у горад. Аднак бальшавіцкія [[Контратака|контратакі]] аказаліся настолькі эфектыўнымі, што ён быў вымушаны пакінуць захопленыя пазіцыі. Увечары віленскія ваяры паўтарылі атаку і разам з іншымі аддзеламі выканалі задачу -задабылі Радзымін. Да 19 жніўня Віленскі полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а затым быў адпраўлены для прыкрыцця аперацый у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Там 8 верасня ён правёў пераможны бой за вёску Вейкі<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 6.}}</ref>. === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === [[Файл:Przegląd Wileńskiego Pułku Strzelców pod Lidą - Marszalek Józef Piłsudski.jpg|міні|Ю.Пілскудскі праводзіць аказванне палка Віленскіх стралкоў у палях пад Лідай. жнівень 1920.]] Перамогі на рэках [[Вісла]] і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй]]. Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага змяніла кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток|Беластока]], адказваючы за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст|Брэста]] і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] да [[Уладава|Уладавы]]. 29 жніўня была разгорнута інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] . План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў сканцэнтраванне асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку Ліды. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку Баранавічаў. [[Файл:Bitwa krwawybor 1920.png|міні|бітва ў Крывавым бары 1920]] 1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, [[2-я кавалерыйская брыгада|2-й]] і 4-й кавалерыйскімі брыгадамі сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адкінула літоўскія войскі ў раёне [[Сэйны|Сейнаў]], [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска беларуская дывізія]] спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]]. Захоп Васілішак заблакаваў шлях адступлення бальшавіцкім часткам з Гродна. З 27 верасня 1-я Літоўска-Беларуская брыгада заблакавалі шлях тром савецкім дывізіям, якія прарываліся да [[Ліда|Ліды]]. У раёне Лябёды Віленскі і Мінскі палкі значна затрымалі адступленне 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазаравіча.]] Атрымаўшы вялікія стратыу бітве пад «Крывавым Борам», яны спрыялі разгрому бальшавіцкіх войскаў флангавымі часткамі 1-й пяхотнай дывізіі Легіёнаў . Аслаблены Віленскі стралковы полк быў адпраўлены ў Ліду. Там яно і заставалася да падпісання перамір'я<ref>{{Кніга|загаловак=Modrawski 2009, s. 326–327.}}</ref>. === Карты бітваў палку === <gallery widths="120" heights="130" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Bitwa_berezyna_g_1920.png|link=Plik:Bitwa_berezyna_g_1920.png|alt=Bitwa pod Berezyną Górną| Бітва пад Бярэзінай Гурнай Файл:Bitwa_lepel_1920.png|link=Plik:Bitwa_lepel_1920.png|alt=Bitwa pod Leplem| Бітва пад Лепелем Файл:Bitwa_czernica_1920.png|link=Plik:Bitwa_czernica_1920.png|alt=Bitwa pod Czernicą Wielką| Бітва пад Вялікай Чэрніцай Файл:Ofensywa_4lipca1920.png|link=Plik:Ofensywa_4lipca1920.png|alt=Bitwa nad Berezyną| [[Бітва на Бярэзіне (1920)|Бітва на Бярэзіне]] Файл:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_lida_lipiec_1920.png|alt=Bitwa pod Lidą| Бітва пад Лідай Файл:Bitwa_mosty_1920.png|link=Plik:Bitwa_mosty_1920.png|alt=Bitwa pod Mostami| Бітва пад Мастамі Файл:Bitwa_bransk_1920.png|link=Plik:Bitwa_bransk_1920.png|alt=Bitwa pod Brańskiem (1920)| Бітва пад Бранскам (1920 г.) Файл:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|link=Plik:Bitwa_ciechanowiec_1920.png|alt=Bitwa pod Ciechanowcem| Бітва пад Цеханаўцам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_radzymin_a_1920.png|link=Plik:Bitwa_radzymin_a_1920.png|alt=Bitwa pod Radzyminem| Бітва пад Радзымінам Файл:Bitwa_krwawybor_1920.png|link=Plik:Bitwa_krwawybor_1920.png|alt=Bitwa pod Krwawym Borem| Бітва пад Крававым Борам Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png|alt=Zajęcie Suwalszczyzny| Акупацыя Сувальшчыны Файл:B_n_Niemnem.png|link=Plik:B_n_Niemnem.png|alt=Bitwa nad Niemnem| [[Бітва на Нёмане]] Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png|alt=Bitwa o granice 1920| Бітва за межы 1920 года </gallery> === У Сярэдняй Літве === [[Файл:Wkroczenie_do_Wilna_-_gen._Żeligowski_mjr_Bobiatyński.jpg|міні|240x240пкс|Уезд у Вільню - генерал Люцыян Жэлігоўскі з камендантам горада маёрам Станіславам Бабятынскім]] [[Файл:Święto_85_Pułku_Strzelców_Wileńskich_w_Wilnie_1928_NAC_1-W-1309.jpg|міні|240x240пкс|Святкаванне 85-га Віленскага стралецкага палка ў Вільні — салдаты ў поўным адзенні перад Віленскім кафедральным саборам; верасень 1928 г.]] Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі контрнаступленне з боку [[Нёман|ракі Нёман]]. Аднак любыя афіцыйныя ваенныя дзеянні па захопу Вільні былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] пачаў разглядаць неабходнасць «неафіцыйных» ваенных дзеянняў. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала Люцыяна Жалігоўскага ў штаб-кватэру ў Беластоку. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не жадаюць апынуцца пад уладай Літвы або бальшавікоў<ref>{{Кніга|загаловак=Łach 2014, s. 94.}}</ref>.{{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Марш аддзелаў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка. Іх асновай была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] . На наступны дзень слабы супраціў літоўцаў быў зламаны. Вільня была захоплена. Адным з першых падраздзяленняў, якія ўвайшлі ў горад, быў Віленскі стралковы полк. У наступныя дні полк прасоўваўся ў напрамку Рыконтаў і 18 кастрычніка захапіў лінію Краснае-Рыконты. Да 21 лістапада 1920 г., падпісання перамір'я, ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды на перадавыя лініі абароны. Пазней полк быў пераведзены на ратацыйнае дзяжурства: адзін батальён заставаўся «ў лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 7-8}}</ref>. Пасля заканчэння [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] Віленскі стралковы полк увайшоў у склад [[войска Сярэдняй Літвы]], а пасля далучэння да Польшчы — у склад Польскай арміі. 1 кастрычніка 1921 года полк атрымаў нумар '''85''' і ўвайшоў у склад [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . === Баланс дзейнасці === У баях за мяжу загінула 13 афіцэраў і 218 радавых палка. 55 афіцэраў і салдат былі ўзнагароджаны Крыжам Virtuti Militari, 56 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 265 — Крыжам Харобрых. Полк захапіў 916 палонных, а таксама, сярод іншага, 12 гармат, 73 цяжкія кулямёты і 2 лакаматывы<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 8.}}</ref>. За ўсе ваенныя подзвігі 19 красавіка 1922 года сцяг палка быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]], а 15 жніўня полк быў перайменаваны ў 85 Віленскі полк стральцоў<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 31-35.}}</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="3" |Жаўнеры палка адзначаныя Сярэбраным крыжам Вайсковага Ордэну Virtuti Militari за вайну 1918–1920<ref>{{Кніга|загаловак=Waligóra 1928, s. 34-35.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Dz. Pers. MSWojsk., Nr 2 z 18 lutego 1922 roku, s. 108-109.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Dz. U. z 1919 r. Nr 67, poz. 409}}</ref> |- |пар. Петр Аленцыновіч nr 8047 |кпт. Браніслаў Бальцэвіч nr 3350 |маер [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] |- |узв. Ян Баркоўскі |ппар. Вацлаў Булхароўскі nr 4097 |пхар. Стэфан Булаўскі nr 4907 |- |ппар. Алаіз Буткевіч |ст. страл. Каоаль Чаплінскі nr 2621 |слаўнай памяці (с.п.) [[Юзэф Дамброўскі (капітан)|кпт. Юзаф Дамброўскі]] nr 4916 |- |узв. Сеаярын Дароўскі |с.п. старал. Браніслаў Даноўскі nr 8049 |кпр. Юзаф Дакурна nr 4101 |- |с.п. кпт. Рычард Запольскі Доўнар |ст. страл. Mіхал Дамашэвіч nr 4073 |шэр. Нікадзім Гінтоўт - Дзеялтоўскі |- |капрал Аляксандр Гронд |ст. страл. Ян Яцкевіч |ппар. Ян Янікоўскі nr 4069 |- |ст. страл. Гілары Янкоўскі nr 4050 |пдхар. Канстанцін Юркевіч nr 4908 |серж. Казімір Кавалак |- |кпр. Уладзіслаў Клімовіч nr 3591 |капр. Браніслаў Крукоўскі nr 4285 |серж. Генрык Камароўскі nr 4167 |- |серж. Антон Кавальчык nr 4909 |серж. Аляксандр Кунца |кпр. Адам Кітоўскі nr 4163 |- |с.п. ппхар. Уладзіслаў Ляховіч nr 8055 |падхар. Аляксандр Лікшо nr 4041 |пар. Бенэдыкт Матарэвіч |- |кпр. Канстанцін Масевіч |узв. Вацлаў Міхалевіч nr 4180 |кпр. Антон Мікуліч |- |узв. Эўгеніюш Наўроцкі nr 4176 |узв. Уладзіслаў Акрэя (Okrzeja) |кпр. Яўген Асінскі nr 4111 |- |узв. Уладзіслаў Асінскі nr 4076 |пар. Уладзіслаў Арэхоўскі |[[Станіслаў Азевіч|кпт. Станіслаў Азевіч]] nr 4150 |- |узв. Bronisław Pupinik nr 4254 |ппар. [[Пётр Парфяновіч (падпалкоўнік)|Пётр Парфяновіч]] nr 4044 |кпр. Ян Пятрашка |- |узв. Рафал Пятроўскі |ппхар. Міхал Рыбікоўскі nr 4906 |кпт. Леон Рабшэвіч |- |узв. Станіслаў Серафіньскі nr 3587 |пдахар. Уладзіслаў Слованеўскі nr 8063 |пар. Васіль Сабалеў nr 4072 |- |ппар. Станіслаў Сынось nr 4110 |пар. Станіслаў Шэмет Палачынскі nr 4917 |кпт. Вітальд Шчарбіцкі nr 3752 |- |кпр. Станіслаў Сысс |узв. Шчэпан Слянзак (Ślązak) nr 4075 |серж. [[Браніслаў Станкевіч]] nr 4090 |- |пар. Вітальд Трубіцкі nr 4161 |пар. Ян Венгрын nr 4188 |вахм. Павел Залескі |- |с.п. сярж. Стэфан Затонь nr 8067 |узв. Фелікс Завіша nr 4127 | |} === Кавалеры Крыжа Заслугі войска Сярэдняй Літвы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Салдаты палка ўзнагароджаны Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы |- | Кадэт Ян Адамэк | Старшы сяржант Ваўжын Адамчык | Капітан Браніслаў Бальцэвіч |- | Сяржант Казімір Бісігірскі | Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі]] | Лейтэнант Густаў Будрэвіч |- | Лейтэнант Ян Данюшэвіч | стралок Ян Фік | стралок Ян Гурал |- | Лейтэнант Ян Янікоўскі | Лейтэнант Ян Янішэўскі | Сяржант Хілары Янкоўскі |- | Хар. Канстанцін Юркевіч | Сяржант Медарт Юшкевіч | Лейтэнант Юзэф Кепінскі |- | Лейтэнант Станіслаў Кіяк | Паручнік Вацлаў Каталоўскі | Хар. Войцех Красадомскі |- | Сяржант Уладзіслаў Крук | Капітан Аляксандр Кульчынскі | Старшы стралок Эдмунд Куроўскі |- | Капрал Аляксандр Макоўскі | стралок Юзэф Маслоха | стралок Ян Міхальскі |- | Капітан Альфонс Міхновіч | Сяржант Яўгеніюш Наўроцкі | Капрал Уладзіслаў Нога |- | Капітан Фелікс Оскерка | Паручнік Уладзіслаў Ажэхоўскі | Паручнік Станіслаў Арлоўскі |- | Лейтэнант Антоні Атрэмбскі | Сяржант Уладзіслаў Астроўскі | Лейтэнант Пётр Парфяновіч |- | Лейтэнант Януарый Пастушэнка | Лейтэнант Ян Наперскі | Хор. Генрык Паўліцкі |- | Сяржант Браніслаў Пупінік | Сяржант Юзэф Пёрка | Капітан Леон Рапшэвіч |- | Кадэт Міхал Рыбікоўскі | Капрал Антоні Руткоўскі | Сяржант Юзэф Сенчэк |- | Сяржант Баляслаў Скварка | Капітан Уладзіслаў Сакалоўскі | Старшы сяржант Браніслаў Станкевіч |- | Сяржант Уладзіслаў Сова | Старшы стралок Міхал Сянкевіч | Паручнік Вацлаў Тжэтжэвінскі |- | Кадэт Мечыслаў Тэадорчык | Капрал Адам Тубелевіч | Паручнік Баляслаў Валігора |- | Сяржант Ігнацы Васілеўскі | Сяржант Юзэф Вандольскі | Лейтэнант Захарыяш Вежбіцкі |- | стралок Юзэф Вітынскі | Паручнік Тадэвуш Закшэньскі | |} == Полк у мірны час == [[Файл:JerzyRossowski_NowaWilejka1.jpg|міні|240x240пкс|85-ы Віленскі стралковы полк, 1935 г., Нова-Вілейка, вяртанне з манеўраў]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 85-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў акрузе корпуса № III у Новай Вілейцы каля Вільні ў складзе [[19 дывізія пяхоты (II РП)|19 пяхотнай дывізіі]] . З 1930 года 85-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотныя палкі III тыпу са статусам, падобным да ваеннага. Ён прызначаўся для аперацый прыкрыцця ў ваенны час. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабісты склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 падафіцэраў і жаўнераў . == 85 пп у верасневай кампаніі == === мабілізацыя баявыя дзеянні === Падчас мабілізацыі па трывозе ў Чырвонай групе ў гарнізоне Нова-Вілейка 85-ы пяхотны полк мабілізаваў: 85-ы пяхотны полк знаходзіўся ў вайсковай арганізацыі і на вайсковым дзяжурстве, з А+18 па А+36, Рота дапамогі № 132. У першай хвалі агульнай мабілізацыі былі мабілізаваны наступныя: Спецыяльны маршавы батальён № 5, Спецыяльны маршавы батальён № 6 быў мабілізаваны з прафесійных кадравых аб'яднанняў 86-га пяхотнага палка ў складзе 85-га пяхотнага палка, Маршавае ўзмацненне роты № 32 кулямётнай і дапаможнай зброі. Спецыяльныя маршавыя батальёны першапачаткова меркавалася ўвайсці ў склад умацаванага раёна «Вільнюс». Загадам начальніка Генеральнага штаба спецыяльныя маршавыя батальёны № 5 і № 6 былі перафарміраваны ў 2-і і 3-і батальёны 206-га рэзервовага пяхотнага палка 35-й рэзервовай пяхотнай дывізіі<ref>{{Кніга|загаловак=Rybka i Stepan 2010 ↓, s. CXXXVIII-CXL.}}</ref>. З рэшткаў мабілізаваных маршавых батальёнаў спецыяльнага прызначэння № 5 і 6, якія не ўвайшлі ў склад 206-га рэзервовага пяхотнага палка, г.зн. са стралковых і кулямётных рот, былі сфарміраваны імправізаваныя 2-гі і 3-ці батальёны 2-га пяхотнага палка ўмацаванага раёна «Гродзенскі»<ref>{{Кніга|загаловак=Wesołowski (red.) i 1/2018, s. 39-44.}}</ref>. '''У бітве пад Пётркавам Трыбунальскім''' У адпаведнасці з загадам галоўнакамандуючага аб сканцэнтраванні паўночнай групы арміі «Прусы» паміж Пётркавам Трыбунальскім і Тамашавам Мазавецкім, раніцай 1 верасня 85-ы полк (без 3-га батальёна) пачаў свой марш па маршруце Яцохаў, Пшчонаў, Ежуў і Воля-Локатава, дасягнуўшы яго 2 верасня да поўдня. Пасля адпачынку ў ноч з 2 на 3 верасня ён дасягнуў Уязда, дзе разгарнуўся, забяспечваючы прыкрыццё астатняй часткі дывізіі. Ён быў атакаваны нямецкай авіяцыяй. У ноч з 3 на 4 верасня ён рушыў па маршруце Уязд, Воўбож і Машчэніца, заняўшы пазіцыі прыкладна ў 10 км на поўнач ад Пётркава Трыбунальскага. 4 верасня 85-ы полк арганізаваў абарону на паўднёвым краі лесу, які прасціраўся паміж Пётркувам Трыбунальскім і Машчэніцай. I/85-ы пяхотны полк, узмоцнены чатырма супрацьтанкавымі гарматамі, арганізаваў абарону на дарозе Пётркув Трыбунальскі–Машчэніца. II/85-ы пяхотны полк, узмоцнены пяццю супрацьтанкавымі гарматамі і ўзводам пяхотнай артылерыі, заняў абарончыя пазіцыі на чыгуначнай лініі Пётркув Трыбульскі–Калушкі. Разведвальная рота забяспечвала прыкрыццё на захад ад пазіцыі I/85-га пяхотнага палка. Зыходзячы з новага загаду камандуючага Прускай арміі, камандзір 19-й пяхотнай дывізіі перагрупаваў 85-ы пяхотны полк у другі эшалон абароны дывізіі, тым самым расцягнуўшы II/85-ы пяхотны полк на фронце шырынёй 4 кіламетры. За ім ён згрупаваў батальён і палкавыя падраздзяленні I/85-га пяхотнага палка разам з I/19-й пяхотнай дывізіяй. Прыбыўшы толькі раніцай 5 верасня пасля фарсіраванага маршу ў раён размяшчэння палка, III/85-ы пяхотны полк заняў абарону на дарозе Пётркуф-Трыбунальскі–Вольбуж і на дарозе на Машчэніцу. 8-я стралковая рота з узводам цяжкіх кулямётаў была разгорнута ў першым эшалоне на фронце 1,2 кіламетра. З-за няправільнай пабудовы палка да будучай бітвы камандуючым арміяй «Прусы» генерал-маёрам С. Дэмбай-Бернацкім і камандзірам 19-й пяхотнай дывізіі брыгадным генералам Я. Квацішэўскім полк апынуўся ў складаным становішчы перад першай атакай нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі. Недастаткова ўзмоцнены цяжкім узбраеннем, распылены, па-за сувяззю з суседзямі і з адкрытымі флангамі. Пазіцыі палка 4 і 5 верасня сталі аб'ектам нямецкіх авіяцыйных нападаў. 5 верасня а 12:00, а 10:00 пры моцнай артылерыйскай падтрымцы і авіяўдарах нямецкая 1-я бранятанкавая дывізія атакавала 86-ы пяхотны полк, які абараняўся ў першым эшалоне дывізіі. А 17:00 абарона 86-га пяхотнага палка была канчаткова прарвана. Каля 17:00 нямецкія танкі і матарызаваная пяхотная артылерыя атакавалі пазіцыі ўзмоцненай 8-й стралковай роты, якая нейтралізавала і знерухавіла каля 12 нямецкіх танкаў і спыніла наступ на шляху да Вольбужа. Нямецкія часткі абышлі 8-ю роту з флангаў, і 7-я рота ўмяшалася, пашырыўшы абарону 8-й роты. Пасля 19:00 III/85-ы пяхотны полк пачаў адыход да Вольбужа. Пакуль батальён ліквідаваў свае абарончыя пазіцыі, камандзір палка загадаў падарваць склады боепрыпасаў у Мешча, што выклікала замяшанне. Пасля гэтага з'явіліся танкі, якія стралялі па палаючых стогах сена. У выніку 7-я і 9-я роты былі раскіданыя. Каля 17:00 падчас абеду нямецкая атака групы з 40 танкаў і матарызаванай пяхоты з 1-й бранятанкавай дывізіі была накіравана на палкавыя часці і частку II/85-га батальёна. З невялікімі стратамі нямецкая атака была адбітая. Пазіцыі I/85-га пяхотнага палка былі забяспечаны групай супрацьтанкавых мін, і завязаўся абарончы бой, у выніку якога некалькі танкаў былі выведзены з ладу. I і II батальёны заставаліся на сваіх абарончых пазіцыях. Нямецкія танкі ў вячэрнія і начныя гадзіны прарвалі праломы ў абароне 19-й пяхотнай дывізіі і на стыку з Лодзінскай арміяй, дасягнуўшы тылу 85-й пяхотнай дывізіі. Па загаду падпалкоўніка Крука-Шміглі I і II батальёны павінны былі сканцэнтравацца каля дарогі Пётркуф-Трыбунальскі — Машчэніца. Пасля знішчэння сваіх эшалонаў з забеспячэннем падраздзяленні пачалі прабівацца да горада Кола, дзе было загадана сканцэнтравацца 19-й пяхотнай дывізіі. Пасля адпраўлення прыблізна ў 1:00 ночы 6 верасня батальёны і палкавыя падраздзяленні расфармаваліся падчас маршу праз лясы. З гэтага моманту батальёны дзейнічалі асобна<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 16-20.}}</ref>. '''Батальён I/85 пп''' Рухаючыся на паўднёвы ўсход праз лясы, ён страціў сувязь з астатнімі часткамі палка і з камандзірам батальёна. Капітан А. Паўлоўскі прыступіў да выканання сваіх абавязкаў. Раніцай 6 верасня батальён быў атакаваны нямецкай авіяцыяй, а пасля абеду ён фарсіраваў раку Піліцу. Батальён працягнуў свой марш уздоўж паўночнага берага Піліцы праз лясы ў напрамку Інаўлодзі. Увечары 7 верасня 1-ы батальён быў расфармаваны каля Студзяны, а 2-я і 3-я роты страцілі сувязь з астатнімі часткамі батальёна. Абедзве стралковыя роты пад сумесным камандаваннем лейтэнанта Ф. Сенкевіча выйшлі з раёна Джэвіцы на дарогу на [[Радам]] і аднавілі свой марш у напрамку Радама. У ноч з 7 на 8 верасня роты былі расфармаваны; 3-я рота была яшчэ больш распылена. 2-я рота, губляючы салдат на маршы, дасягнула ваколіц Радама, які быў заняты нямецкімі войскамі, пасля абеду 8 верасня. Нямецкія часткі таксама разагналі 2-ю роту. Капітан Паўлоўскі разам з астатнімі ротамі і тымі, хто выжыў з 19-га палка лёгкай артылерыі, перасек мост у Мацеёвіцах 10 верасня. Далейшы лёс гэтай групы невядомы.[55] Паводле вынікаў расследавання, рэшткі батальёна разам з капітанам Артурам Паўлоўскім пасля атрымання падмацавання ў раёне [[Люблін|Любліна]] ўвайшлі ў склад [[77 пяхотны полк|77-га пяхотнага палка]] ў якасці яго 1-га батальёна<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 20-23}}</ref>. '''Батальён II/85 пяхотнага палка''' 6 верасня а 1-й гадзіне ночы пад камандаваннем падпалкоўніка Крука-Сміглі невялікая частка палкавых падраздзяленняў, батальён II/85 пяхотнага палка і эскадрон I/19 PAL рушылі ў марш. Група падпалкоўніка Я. Крука-Сміглі перасекла дарогу Пётркув-Вольбуж. Калон быў скарочаны, і да раніцы быў дасягнуты пункт канцэнтрацыі палка ў вёсцы Кола. Падчас маршу да групы далучыўся палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі, камандзір дывізійнай пяхоты 19-га пяхотнага палка, і частка яго штаба. Падчас маршу адзін з узводаў 5-й стралковай роты быў аддзелены і дасягнуў ракі Вісла каля Дэмбліна. Падчас пераправы ён быў рассеяны агнём нямецкай артылерыі і кулямётаў. Эскадрон I/19 PAL застаўся ў раёне Кола з-за стомленасці коней. Астатнія войскі 85-га пяхотнага палка рушылі ў раён Барковіц-Мокрае, куды яны дасягнулі ўвечары. Раніцай 7 верасня група 85-га пяхотнага палка пераправілася праз раку Піліцу, ідучы за 81-м пяхотным палком 29-й пяхотнай дывізіі. Астатнія войскі 85-га пяхотнага палка цэлы дзень адпачывалі ў навакольных лясах. Палкоўнік Т. Пелчынскі і адзін з штабных афіцэраў адправіліся на разведку і не далучыліся да групы. Пасля абеду яны рушылі на ўсход і 8 верасня дасягнулі раёна Антонюва ў Смардзевіцкім лясным масіве. Там падпалкоўнік Я. Крук-Смігла ўступіў у кантакт з групай войскаў 19-й пяхотнай дывізіі пад камандаваннем падпалкоўніка С. Гансёрэка (77-ы пяхотны полк, II батальён/86-ы пяхотны полк, IV дывізія/19-я ПАЛ, вагоны забеспячэння Віленскай кавалерыйскай брыгады) і прыняў камандаванне над імі. Гэта была група з прыкладна 7000 салдат, 16 75-мм гармат, 14 супрацьтанкавых гармат, 300 вазоў і каля 1000 коней. Падраздзяленні, раскватараваныя ў лясах, занялі абарончыя пазіцыі: 77-ы пяхотны полк з поўдня, а батальёны II/85-га пяхотнага палка і I/86-га пяхотнага палка з поўначы. Былі зроблены дрэўныя насыпы і ўсталяваны назіральныя пункты. Група апынулася глыбока ў тыле нямецкага корпуса, які наступаў на Варшаву і Віслу. У ноч з 10 на 11 верасня былі здзейснены рэйды супраць нямецкіх падраздзяленняў; 77-ы пяхотны полк атакаваў Апочна, рота 4-га/85-га пяхотнага палка беспаспяхова атакавала Інаўлодзь, а рота 6-га/85-га пяхотнага палка часткова паспяхова атакавала нямецкі аэрадром. З-за таго, што група была раскрыта, падпалкоўнік Я. Крук-Смігла перакінуў свае падпарадкаваныя падраздзяленні двума калонамі на ўсход. Паўночная калона пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Крука-Сміглы складалася з батальёнаў I/86-га пяхотнага палка, II/85-га пяхотнага палка і забяспечвальнага абозу Віленскай кавалерыйскай брыгады, а паўднёвая калона пад кіраўніцтвам падпалкоўніка Гасёрэка з 77-га пяхотнага палка з IV/19-га пяхотнага палка. 11 верасня абедзве калоны распачалі начныя маршы на адлегласці некалькіх кіламетраў адна ад адной, адпачываючы ў лясах удзень. Без баёў яны дасягнулі Ставішына на паўднёвы захад ад Бялобжэгі 13 верасня<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 21-23.}}</ref>. 4 верасня групу выкрылі нямецкія войскі. Паўночная калона была атакавана, прычым батальён II/85-га пяхотнага палка абараняў ускраіну лесу з боку вёскі Ясенная, а батальён I/86-га пяхотнага палка — з боку Ставішына. Іх цягнікі з забеспячэннем былі схаваны глыбока ў лесе. У суцэльным баі на акружэнне абодва батальёны, пры падтрымцы батарэі IV/19-га паўночна-ўсходняга палка (PAL), нанеслі цяжкія страты нямецкай пяхоце і бранятанкавым часткам. Самі яны панеслі страты ад нямецкага артылерыйскага агню і авіяналётаў. Пасля наступлення цемры яны атакавалі навакольныя нямецкія часткі. Батальён I/77-га пяхотнага палка з двума гарматамі IV/19-га паўночна-ўсходняга палка атакаваў Ставішын звонку, спрыяючы прарыву. Пакуль баявыя батальёны збіраліся ў лесе каля вёскі Камень, нямецкая артылерыя адкрыла моцны і люты агонь па лесе, рассеяўшы батальёны ў цемры. Каля 2:30 ночы падпалкоўніку Круку-Смігле ўдалося сабраць роту 6/85-га пяхотнага палка, адну роту салдат з 86-га пяхотнага палка і аб'яднаную роту з абодвух палкоў. З гэтымі салдатамі ён ноччу рушыў да нямецкага аэрадрома. Па прыбыцці ён выявіў, што самалёты ўжо зляцелі. Падчас маршу група была скарачаная, засталося толькі некалькі дзясяткаў салдат, у тым ліку камандзір палка. Дасягнуўшы Гловачаўскага лесу, група знянацку разграміла і разграміла ўзвод нямецкай пяхоты, які адпачываў. Да 16 верасня група не знайшла ніякіх іншых арганізаваных падраздзяленняў. У ноч з 20 на 21 верасня, падчас пераправы праз раку Піліцу каля яе ўпадзення ў Віслу, падпалкоўнік Крук-Смігла і некалькі салдат былі захоплены немцамі. Маёр Мацеёўскі сабраў каля 120 салдат з разбітага батальёна і 16 верасня дасягнуў Грабавых Лясоў. Уначы яго падраздзяленне трапіла пад абстрэл і падзялілася на дзве групы, якія дасягнулі ракі Вісла. Пераправіўшыся праз раку каля Мацеёвіц, яны зноў аб'ядналіся на яе ўсходнім беразе 19 верасня. Да падраздзялення далучыліся яшчэ некалькі дзясяткаў салдат з 19-й пяхотнай дывізіі. 24 верасня падраздзяленне маёра Мацеёўскага і капітана Дзявульскага далучылася да групы палкоўніка Мікалая Пруса-Венчкоўскага ў раёне Гарволіна. Яны дзейнічалі з ім да яго расфарміравання<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 24-25.}}</ref>. '''Батальён III/85 пяхотнага палка''' 6 верасня на світанні лейтэнант Урбановіч, афіцэр інфармацыі, накіраваны падпалкоўнікам Янам Крукам-Сміглай, загадаў калоне, якая складалася са штаба палка, разведвальнай роты, узводаў сувязі, піянерскага і супрацьгазавага ўзводаў, а таксама імправізаванай роты табарытаў лейтэнанта Свяневіча, рухацца на ўсход. Да маршу далучылася група салдат з II/19 дывізіі ПАЛ. Гэтая калона дасягнула лясной мясцовасці Любохня, дзе за 13-й пяхотнай дывізіяй падпалкоўнік Тадэвуш Рудніцкі арганізаваў групоўку 19-га пяхотнага палка, якая складалася з 19-га інжынернага батальёна, большай часткі II/19 дывізіі ПАЛ і 19-й медыцынскай роты. Ён уключыў у сваю групу рэшткі разбітага III/85-га пяхотнага палка, палкавыя падраздзяленні 85-га пяхотнага палка і тых, хто застаўся ў жывых з 86-га пяхотнага палка, утварыўшы зводны пяхотны батальён. Ён прайшоў з імі да Спалы, дзе пераправіўся праз раку Піліцу. 7 верасня ён дасягнуў Інаўлодзя, а 8 верасня, каля Джэвіцы, далучыўся да частак разбітых 13-га і 29-га пяхотных палкоў. З-за рашучай атакі нямецкай матарызаванай пяхоты пры падтрымцы артылерыі і авіяцыі, часткі не аказалі арганізаванага супраціву і былі разбітыя. Сярод тых, хто выжыў і адступаў да Віслы, былі групы салдат з 85-га пяхотнага палка. Большасці з іх удалося пераправіцца праз Віслу каля Мацеёвіц 10 верасня, пасля таго, як мост быў узарваны. Затым палкавы сцяг быў перакінуты праз раку. Гарволінскай плошчай камандаваў камандзір батальёна маёр Л. Навакоўскі. Разам з лейтэнантам Свяневічам ён сфармаваў дзве стралковыя роты з тых, хто выжыў, пераважна з 85-га пяхотнага палка, для якіх зброя і рыштунак былі дастаўлены з галоўнага склада ўзбраення № 2 у Ставах каля Дэмбліна. Пасля таго, як гэтыя роты прайшлі на ўсход, у раёне Хелма-Любельскага, яны ўвайшлі ў склад адноўленай 19-й пяхотнай брыгады пад камандаваннем палкоўніка Яна Карказовіча. Салдаты 85-га пяхотнага палка, якія апынуліся ў раёне Хелма, былі ўключаны ў склад батальёна адноўленага 77-га пяхотнага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Густава Навасельскага. Батальён удзельнічаў у абароне ракі Буг каля Дарахуска, у другой бітве пад Тамашавам-Любельскім і баях пад Краснабрудом. Яго рэшткі былі захоплены саветамі каля Любачова. У Язвінах каля Гарволіна камандзір разведвальнай роты капітан Чэслаў Восціцкі сфармаваў з тых, хто застаўся ў жывых, атрад з 800 чалавек. Ён быў разбіты нямецкім батальёнам 1-й пяхотнай дывізіі. Капітан Восціцкі загінуў<ref>{{Кніга|загаловак=Мarkert 2003, s. 26-27.}}</ref>. '''У абароне Гродна''' Па загаду брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня а 3:00 раніцы 85-ы пяхотны полк і частка аб'екта разам з ротай дзяржаўнай паліцыі адправіліся чыгункай у Гродна. Рэшткі палка ў Новай Вілейцы знішчылі пакінутую дакументацыю і разам з узброенымі добраахвотнікамі рушылі ў Вільнюс, а затым у Гродна або Літву. Казармы і склады ў Новай Вілейцы былі разрабаваны і разбураны дэмабілізаванымі салдатамі і мірнымі жыхарамі. 85-ы пяхотны полк (II батальён OZ, 19-я пяхотная дывізія) прыняў удзел у абароне Гродна. Пасля высадкі на чыгуначным вакзале а 10:00 раніцы 20 верасня 85-ы пяхотны полк заняў абарону на ўсход ад Гродна на хрыбце ўзгоркаў на поўдзень ад чыгуначнай станцыі Капліца. Справа ўтрымліваў свае пазіцыі 86-ы пяхотны полк. 21 верасня па загаду падпалкоўніка І. Блумскага батальёны пачалі манеўр адступлення да горада. Падчас гэтага манеўру батальёны АЗ 19-й пяхотнай дывізіі былі атакаваныя двума танкавымі батальёнамі савецкага 119-га стралковага палка. Атрымаўшы падтрымку ад батальёна КОП «Ораны», батальёны цэнтра перайшлі ў контратаку, увайшоўшы ў пралом у фармаванні савецкага палка і выйшаўшы з яго тылу. Прыбыццё свежых падраздзяленняў выратавала іх ад поўнага разгрому савецкіх частак. Дзве атакі Чырвонай Арміі былі адбіты на папярэдніх пазіцыях. Па загаду генерала Пшэздзецкага, днём 21 верасня полк падпалкоўніка Блумскага адышоў на поўнач, да горада Станіслаў. Уначы полк перагрупаваўся ў Гожы. 22 верасня, абмінаючы Сапоцькіне, ён рушыў да горада Кодзе на літоўскай мяжы. 23 верасня, па загаду падпалкоўніка Блумскага, 85-ы пяхотны полк быў расфармаваны. Частка салдат засталася і пайшла дадому, а іншыя, усё яшчэ моцныя, не менш за 145 салдат, перасеклі мяжу з Літвой і былі інтэрнаваныя. Узвод узмацнення роты № 32-й масавай і батальённай артылерыйскай палкоў пад камандаваннем лейтэнанта запасу Алексія Ваховіча 17 верасня рушыў у Вільнюс, удзельнічаў у падрыхтоўцы да яго абароны, а затым 19 верасня разам з часткай Віленскага гарнізона адышоў у Літву<ref>{{Кніга|загаловак=Markert 2003, s. 30-33.}}</ref>. ;: Камандзіры палка * Палкоўнік Уладзімір Скшышэўскі (12 снежня 1918 — 19 красавіка 1919) * Палкоўнік Стэфан Янкоўскі (19 красавіка — 24 мая 1919 г.) * Палкоўнік Уладзіслаў Азевіч (24 мая – 3 чэрвеня 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (3 чэрвеня — 7 ліпеня 1919) * Палкоўнік Эдвард Адамскі (7 ліпеня – 4 лістапада 1919 г.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (4.11.1919 — 9.10.1920) * Падпалкоўнік Ежы Ваўковіцкі (9 кастрычніка 1920 г. — 1 сакавіка 1921 г.) * Падпалкоўнік Уладзімір Максімавіч-Рачынскі (10 – 27 чэрвеня 1921 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Эўгеніюш Гадзееўскі (23 снежня 1921 – 1922 гг.) * Маёр [[Станіслаў Бабяцінскі|Станіслаў Бабятынскі]] (да 10 лістапада 1922 г. → камандаванне ўмацаванага лагера «Віленскі» ) * Падпалкоўнік Мікалай Кастэцкі (з 10 лістапада 1922 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Лявіцкі (1932) * Падпалкоўнік пяхоты Эдвард Корвін-Касакоўскі (12 красавіка 1934 — 3 жніўня 1935 → камендант плошчы Модлін) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў Літынскі (3 жніўня 1935 г. — 18 кастрычніка 1937 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Пётр Парфяновіч (пасля 23 кастрычніка 1937 г. — 28 студзеня 1938 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Ян Крук-Смігла (28 студзеня 1938 — 20 верасня 1939) == Бібліяграфія == * Dzienniki Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych [online] [dostęp 2016-10-10] . * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Piotr Bieliński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 19 Dywizja Piechoty. Tom 19. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2017. ISBN 978-83-7945-611-6. * Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919–1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010. * Tadeusz Kutrzeba: Bitwa nad Niemnem (wrzesień–październik 1920 roku). Warszawa: Wojskowy Instytut Wydawniczy. Napoleon V (reprint), 1926. ISBN 978-83-7889-669-2. * KarolK. Firich KarolK., StanisławS. Krzysik StanisławS., TadeuszT. Kutrzeba TadeuszT., StanisławS. Müller StanisławS., JózefJ. Wiatr JózefJ., Almanach oficerski na rok 1923/24, t. 2, Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923 . * ZdzisławZ. Jagiełło ZdzisławZ., Piechota Wojska Polskiego 1918–1939, Warszawa: Bellona, 2007, ISBN 978-83-11-10206-4 . * Wiesław B. Łach: „Bunt Żeligowskiego”. Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920–1922. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13198-9. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich w latach 1918–1939. Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej tom 1. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2003. ISBN 83-88773-27-5. * Wojciech Markert: 77 Pułk Strzelców Kowieńskich. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 91. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2002. ISBN 83-88773-29-1. * Wojciech Markert: 85 pułk Strzelców Wileńskich. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 2003, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej, zeszyt 88. ISBN 83-88773-53-4. * Hubert Modrawski: Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009. ISBN 978-83-245-8844-2. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937–1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny "W" i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * KazimierzK. Satora KazimierzK., Opowieści wrześniowych sztandarów, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990, ISBN 83-211-1104-1 . * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Pantera Books, 2007. ISBN 83-204-3299-5. * Bolesław Waligóra: Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1928. * Bolesław Waligóra: Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920. * Historia Polski Ordery i odznaczenia Odznaka 85 Pułku Strzelców Wileńskich, t. 49, Warszawa: De Agostini, 2005 . * Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 1: Dokumenty 1-16 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-64-8. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] c6b4ephe2wbc3ts7kf5gg206jgrcr1u 5120339 5120330 2026-04-03T09:01:34Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[85-ы Віленскі полк]] 5120339 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[85-ы Віленскі полк]] p5afaytpnwid9r18albwe9tnhqi32py 0 805300 5120337 2026-04-03T08:59:16Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78309892|19 Dywizja Piechoty (II RP)]]» 5120337 wikitext text/x-wiki [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|міні|240x240пкс|19-я пяхотная дывізія ў 1938 годзе]] '''19-я пяхотная дывізія''' (19 ДП) — буйное пяхотнае [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі . У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенны]] перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні. У 1923 годзе яна складалася з [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-га пяхотнага палка]], [[85-ы Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]] і [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]].Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] дывізія змагалася ў складзе арміі «Прусы» . Яе [[86-ы пяхотны полк]] змагаўся на ўскраіне Пётркува-Трыбунальскага супраць нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі . Пацярпеўшы паразу пры адступленні за Віслу, яна была адноўлена ў Люблінскай вобласці як 19-я пяхотная брыгада. Яна ўдзельнічала ў другой бітве пад Тамашовам. == Фарміраванне і арганізацыйныя змены == [[Файл:Didzioji_Street_7.JPG|міні|240x240пкс|У былым палацы Пацаў размяшчаўся штаб 19-й пяхотнай дывізіі.]] У выніку рэарганізацыі Войска Польскага ў 1921 годзе ліквідаваная [[Войска Сярэдняй Літвы|Армія Сярэдняй Літвы]] была падзелена на дзве дывізіі: 19-ю і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-ю пяхотныя дывізіі]] . У склад 19-й пяхотнай дывізіі ўваходзілі 85-ы (Віленскі) пяхотны полк, 86-ы (Мінскі) пяхотны полк са [[Літоўска-беларускія дывізіі|складу 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|77 (Ковенскі) пяхотны полк]] са [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|складу 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У міжваенны перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні ў былым палацы Паца на вуліцы Вялікай . {| class="wikitable" |+Штаб камандавання 19-й пяхотнай дывізіі ў сакавіку 1939 г. {{Sfn|Rocznik oficerski|1939}} ! Пазіцыя ! Ступень, імя і прозвішча |- | камандзір дывізіі | Брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі |- | камандзір пяхотнай дывізіі | Пяхотны дыпл.палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі |- | камандзір дывізійнай артылерыі | Палкоўнік арт. [[Эдвард Рабакевіч]] |- | штабны афіцэр камандзіра дывізійнай артылерыі | пар. арт. Веслаў Аляксандр Дэнкер |- | Начальнік штаба | Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі |- | супрацоўнік па ўвядзенні ў эксплуатацыю | Маёр дыпл. пях. Казімір Шчэкоўскі |- | 1-ы штабны афіцэр | Капітан пяхоты Ян Кжыжаноўскі |- | Другі штабны афіцэр | Капітан пяхоты Міхал Пясляк |- | Камандзір коннай ваеннай паліцыі акругі | Маёр кавалерыі Мечыслаў Гаўрылкевіч |- | начальнік сапёраў | Маёр саксонскай ваеннай паліцыі Юзэф I Сташэўскі |- | камандзір сувязі | вакансія |- | афіцэр вагона | Капітан Станіслаў XI Навіцкі |- | камісар | Капітан унутраных спраў Ян Возняк |} == Дывізія ў вераснёўскай кампаніі == === Ваенныя аперацыі ў верасні 1939 года === 19-я пяхотная дывізія пад камандаваннем генерала Юзэфа Квацішэўскага ўваходзіла ў склад паўночнай групоўкі арміі «Прусы» генерала Стэфана Дамб-Бернацкага. Пасля разгрузкі на разгрузачных пунктах, па загаду камандуючага арміяй, 19-я пяхотная дывізія ў ноч з 1 на 2 верасня перагрупавалася ўздоўж дзвюх дарог на адлегласці 25 км і засяродзілася ў раёне Глухава, Ежува, Волі Локатавай . Яна размясціла свой камандны пункт у сядзібе ў Прусах. Для камплектавання складу не хапала III/85-й пяхотнай дывізіі, якая яшчэ не прыбыла па чыгунцы.2 верасня дывізія атрымала загад працягнуць перагрупоўку. Яна пачала марш позна ў другой палове дня і да світання 3 верасня дасягнула раёна Уязд — [[Тамашаў Мазавецкі]] — Любонская пушча. Асобныя палкі былі сканцэнтраваны наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на поўдзень ад Тамашава, 77-ы пяхотны полк — у паўночнай частцы Любоцкай пушчы і 85-ы пяхотны полк — у яе заходняй частцы. Камандны пункт быў створаны ў Любочні. У наступную ноч, з 3 на 4 верасня, генерал Стэфан Даб-Бернацкі вырашыў перакінуць паўночную групу ў раёны на поўдзень і паўночны ўсход ад [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркува]], каля лясоў Любень, [[Сулееў|Сулеёў]], Дамброва, Тамашаў і Уяздоў. Гэты раён павінен быў стаць адпраўной кропкай для баёў . На змярканні пачалася перагрупоўка падраздзяленняў дывізіі. Пасля 30-кіламетровага маршу, каля 8:00 раніцы, дывізія дасягнула лясной мясцовасці на паўночны ўсход ад Пётркува. Камандны пункт быў створаны ў Прошэне . Задачай дывізіі было сарваць нямецкі [[наступ]] у гэтым кірунку. Для дасягнення гэтай мэты генерал Квацішэўскі згрупаваў дывізію наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на дарозе Пётркув-Тамашаў, з перадавой на паўднёва-заходнім краі лесу; 85-ы полк пашырыў сваю перадавую лінію абароны ў лесе на поўдзень ад дарогі Пётркув — [[Лодзь]], маючы задачу забяспечыць дывізію з захаду; 77-ы пяхотны полк быў другой лініяй . 5 верасня дывізія абараняла [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркув-Трыбунальскі]] ад нямецкай 10-й арміі. Яе 86-ы пяхотны полк адбіў першыя атакі нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі ў той дзень. Да вечара дывізія паддалася ціску немцаў і адступіла з Пётркува. 6 верасня камандзір дывізіі трапіў у засаду і быў захоплены ў палон. Да вечара 7 верасня часткі дывізіі — разам з 13-й пяхотнай дывізіяй і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіяй]] — разышліся. Большасць пяхотных батальёнаў адышла да пераправаў [[Вісла|праз Віслу]], а камандаванне палкоў спрабавала аб'яднаць разрозненыя часткі вакол сябе, сканцэнтраваўшы іх у Брудзевіцкай пушчы. Большасць батальёнаў пад камандаваннем палкоўніка Пелчынскага пераправіліся праз Віслу ў Люблінскую вобласць, дзе 8 верасня пачалася рэарганізацыя дывізіі. Яна складалася з адноўленага 77-га пяхотнага палка, 86-га пяхотнага палка, спешаных артылерыстаў і інжынераў. Паводле загаду генерала Даб-Бернацкага тактычнае фармаванне павінна было называцца брыгадай да захопу артылерыйскіх гармат. 18 верасня палкоўнік Ян Карказавіч прыняў камандаванне 19-й брыгадай. Брыгада ўвайшла ў склад дывізіі генерала Ваўковіцкага . 19-я брыгада прыняла ўдзел у бітве пад Тамашавам Любельскім і капітулявала 27 верасня. Раскіданыя палкі змагаліся ў тыле нямецкіх ліній. 77-ы пяхотны полк (два батальёны цяжкага ўзбраення) пераправіўся праз Віслу і здаўся немцам 2 кастрычніка разам з групай палкоўніка Зелянеўскага . Зборны батальён 85-га пяхотнага палка таксама пераправіўся праз Віслу і накіраваўся на Варшаву. 20 верасня ён быў разбіты пад Фаленіцай . Найбуйнейшая групоўка была сфарміравана з 86-га пяхотнага палка і 19-га палка (пад кіраўніцтвам камандзіра 85-га пяхотнага палка падпалкоўніка Яна Крука-Сміглы ). Яна была раскідана ў другой палове верасня на захад ад Віслы. Рэзервовы цэнтр дывізіі знаходзіўся ў [[Ліда|Лідзе]] . 17 верасня, пасля атрымання інфармацыі пра савецкую агрэсію, полк падпалкоўніка Зыгмунта Блумскага з 4500 чалавек з 19-й пяхотнай дывізіі быў дэмабілізаваны ў Лідзе. Частка салдат была сфарміравана ў «штурмавую роту» колькасцю 150 чалавек, якая рушыла ў напрамку [[Вільня|Вільні]] . Затым яе марш быў зменены на [[Гродна]] . Рота ўдзельнічала ў абароне гэтага горада, а затым у аперацыях на літоўскай мяжы. ; Штаб 19-й пяхотнай дывізіі * Камандзір дывізіі — брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі * афіцэр-параднік — лейтэнант Эдвард Альфрэд Вархалоўскі (нямецкі палон) <ref name="Straty">{{Cite web|url=https://straty.pl/|title=Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”|website=Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”}}</ref> * Камандзір дывізіі пяхоты – палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі * камандзір дывізійнай артылерыі — палкоўнік Эдвард Рабакевіч * Штаб-афіцэр камандзіра дывізіённай артылерыі – маёр артылерыі Вандалін Конрад Стачынскі †8 верасня 1939 * разведчык – капітан Павел Савіцкі †12 студзеня 1941 * Начальнік штаба – падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі * Камандзір сувязі — лейтэнант-маёр Тадэвуш Фелікс Кулігоўскі (нямецкі палон) ; Часткі * [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Аўгуст Навасельскі * [[85-ы Віленскі полк|85-ы полк пяхоты]] – падпалкоўнік Ян Крук-Смігла * [[86-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Валенты Пешэк * 19-ы лёгкі артылерыйскі полк — падпалкоўнік Леон Пільх * 19-ы цяжкі артылерыйскі дывізіён «Б» з 19-м вайсковым узводам * 19-ы інжынерны батальён * матарызаваная зенітна-артылерыйская батарэя тыпу А № 19 * Тэлефонная рота 19-й пяхотнай дывізіі (рота сувязі 19-й пяхотнай дывізіі ў [[Маладзечна|Маладэчне]] ) — капітан-лейтэнант Стэфан Пінеўскі * Узвод сувязі штаба 19-й пяхотнай дывізіі (як паказана вышэй, станцыя Х'юза існавала і ў мірны час) — запасны другі лейтэнант Казімеж Тымульт. ** камандзір узвода – 2-й лейтэнант Эрнэст Яськовяк <ref>{{Cite web|url=https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/ernest-jaskowiak,18520.html|title=Ernest Jaśkowiak|website=Muzeum Powstania Warszawskiego}}</ref> ** камандзір узвода – падпаручнік запасу Ежы Заржыцкі * Радыёўзвод 19-й пяхотнай дывізіі (гл. вышэй) — лейтэнант Леанард Копіш †1940 Катынь {{Sfn|Убиты в Катыни|2015}} * Каманда парку сувязі 19-й пяхотнай дывізіі (jw) * 2-гі гоначны галубят ( [[Маладзечна|Маладэчна]] ) незалежнай каманды гоначных галубоў № 15 у Вільнюсе * Дывізійны кавалерыйскі эскадрон № 19 ** камандзір эскадрыллі – маёр Мечыслаў Гаўрылкевіч ** камандзір узвода — другі лейтэнант [[Вітольд Пілецкі]] * Веласіпедная рота № 32 (77 чалавек) * Супрацьтанкавая рота тыпу I № 19 (86-ы пяхотны полк) - паручнік Чэслаў Гняздоўскі * Асобная рота кулямётаў і дапаможнай зброі (86-ы пяхотны полк) № 32 * Жандарскі пяхотны ўзвод № 19 – лейтэнант жандармерыі запасу Мечыслаў Маслоўскі †1940 г. Харкаў * паслугі == Камандны склад дывізіі ў 1919-1939 гг. == ; Камандзіры дывізій * Палкоўнік пяхоты/брыгадны генерал Міхал Такажэўскі-Карашэвіч (12 мая 1921 г. — 17 сакавіка 1927 г. → начальнік аддзела кадраў Міністэрства ваенных спраў) * Брыгадны генерал Тадэвуш Каспшыцкі (17 сакавіка 1927 г. — 19 чэрвеня 1931 г. → намеснік першага намесніка міністра ваенных спраў) * Пяхотны палкоўнік/брыг. Генерал Эўгеніюш Гадзееўскі (19.06.1931 – красавік 1936 → намеснік камандзіра корпуснай акругі № III) * Брыг. Генерал Юзэф Квацішэўскі (17 красавіка 1936 – верасень 1939) ; Камандзіры пяхотных падраздзяленняў * Пяхотны палкоўнік [[Валерыян Чума]] (снежань 1922 — 2 мая 1927 → камандзір вайсковай часткі «Вільня») * Пяхотны палкоўнік Юльян Скокоўскі (з 2 мая 1927 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=z 5 V 1927, nr 14, s. 126}} ) * палкоўнік Баляслаў Кжыжаноўскі * Палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі (студзень – верасень 1939 г.) ; Камандзір 2-й пяхотнай дывізіі * Палкоўнік Леапольд Цэхак (23 сакавіка 1932 г. – 1934 гг. → начальнік артылерыйскага ўпраўлення Міністэрства ваенных спраў). * Палкоўнік мастацтва Вінцэнт Кавальскі (1934 – май 1937 → камандзір 8-й пяхотнай дывізіі) ; Начальнікі штабоў * Маёр памежнай аховы Аляксандр Зыгмунт Мышкоўскі (1922) * Капітан памежнай аховы Уладзіслаў Хмура (студзень 1923 – 15 студзеня 1925 → начальнік штаба 25-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік памежнай аховы Мікалай Фройнд-Красіцкі (чэрвень 1925 г. – кастрычнік 1926 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў I Дворжак (да верасня 1931 г. → намеснік камандзіра 6-га пяхотнага палка легіёнаў) * Маёр пяхоты Францішак Гвіздак (1 верасня 1931 г. – красавік 1934 г. → выкладчык у Цэнтры падрыхтоўкі пяхоты) * Магістр мастацтваў Леон Гарадэцкі (з красавіка 1934 г. ) * Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш II Рудніцкі (да верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Piotr Bieliński: 19 Dywizja Piechoty. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017, seria: Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918–1939. ISBN 978-83-7945-611-6. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. III/2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5. * Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939: organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. T. 7. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik Oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Artur Wodzyński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 1 Dywizja Piechoty Legionów. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2016. ISBN 978-83-7945-593-5. * Jan Wróblewski: Armia „Prusy” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07212-4. * Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Znak Horyzont, 2019. ISBN 978-83-240-5692-7. 8zmm9dzl1htuuchw0w5rl7ivnk29mg7 5120343 5120337 2026-04-03T09:06:32Z Voūk12 159072 5120343 wikitext text/x-wiki [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|міні|240x240пкс|19-я пяхотная дывізія ў 1938 годзе]] '''19-я пяхотная дывізія''' (19 ДП) — буйное пяхотнае [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі . У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенны]] перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні. У 1923 годзе яна складалася з [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-га пяхотнага палка]], [[85-ы Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]] і [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]].Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] дывізія змагалася ў складзе арміі «Прусы» . Яе [[86-ы пяхотны полк]] змагаўся на ўскраіне Пётркува-Трыбунальскага супраць нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі . Пацярпеўшы паразу пры адступленні за Віслу, яна была адноўлена ў Люблінскай вобласці як 19-я пяхотная брыгада. Яна ўдзельнічала ў другой бітве пад Тамашовам. == Фарміраванне і арганізацыйныя змены == [[Файл:Didzioji_Street_7.JPG|міні|240x240пкс|У былым палацы Пацаў размяшчаўся штаб 19-й пяхотнай дывізіі.]] У выніку рэарганізацыі Войска Польскага ў 1921 годзе ліквідаваная [[Войска Сярэдняй Літвы|Армія Сярэдняй Літвы]] была падзелена на дзве дывізіі: 19-ю і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-ю пяхотныя дывізіі]] . У склад 19-й пяхотнай дывізіі ўваходзілі 85-ы (Віленскі) пяхотны полк, 86-ы (Мінскі) пяхотны полк са [[Літоўска-беларускія дывізіі|складу 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|77 (Ковенскі) пяхотны полк]] са [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|складу 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У міжваенны перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні ў былым палацы Паца на вуліцы Вялікай . {| class="wikitable" |+Штаб камандавання 19-й пяхотнай дывізіі ў сакавіку 1939 г. {{Sfn|Rocznik oficerski|1939}} ! Пазіцыя ! Ступень, імя і прозвішча |- | камандзір дывізіі | Брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі |- | камандзір пяхотнай дывізіі | Пяхотны дыпл.палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі |- | камандзір дывізійнай артылерыі | Палкоўнік арт. [[Эдвард Рабакевіч]] |- | штабны афіцэр камандзіра дывізійнай артылерыі | пар. арт. Веслаў Аляксандр Дэнкер |- | Начальнік штаба | Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі |- | супрацоўнік па ўвядзенні ў эксплуатацыю | Маёр дыпл. пях. Казімір Шчэкоўскі |- | 1-ы штабны афіцэр | Капітан пяхоты Ян Кжыжаноўскі |- | Другі штабны афіцэр | Капітан пяхоты Міхал Пясляк |- | Камандзір коннай ваеннай паліцыі акругі | Маёр кавалерыі Мечыслаў Гаўрылкевіч |- | начальнік сапёраў | Маёр саксонскай ваеннай паліцыі Юзэф I Сташэўскі |- | камандзір сувязі | вакансія |- | афіцэр вагона | Капітан Станіслаў XI Навіцкі |- | камісар | Капітан унутраных спраў Ян Возняк |} == Дывізія ў вераснёўскай кампаніі == === Ваенныя аперацыі ў верасні 1939 года === 19-я пяхотная дывізія пад камандаваннем генерала Юзэфа Квацішэўскага ўваходзіла ў склад паўночнай групоўкі арміі «Прусы» генерала Стэфана Дамб-Бернацкага. Пасля разгрузкі на разгрузачных пунктах, па загаду камандуючага арміяй, 19-я пяхотная дывізія ў ноч з 1 на 2 верасня перагрупавалася ўздоўж дзвюх дарог на адлегласці 25 км і засяродзілася ў раёне Глухава, Ежува, Волі Локатавай . Яна размясціла свой камандны пункт у сядзібе ў Прусах. Для камплектавання складу не хапала III/85-й пяхотнай дывізіі, якая яшчэ не прыбыла па чыгунцы.2 верасня дывізія атрымала загад працягнуць перагрупоўку. Яна пачала марш позна ў другой палове дня і да світання 3 верасня дасягнула раёна Уязд — [[Тамашаў Мазавецкі]] — Любонская пушча. Асобныя палкі былі сканцэнтраваны наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на поўдзень ад Тамашава, 77-ы пяхотны полк — у паўночнай частцы Любоцкай пушчы і 85-ы пяхотны полк — у яе заходняй частцы. Камандны пункт быў створаны ў Любочні. У наступную ноч, з 3 на 4 верасня, генерал Стэфан Даб-Бернацкі вырашыў перакінуць паўночную групу ў раёны на поўдзень і паўночны ўсход ад [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркува]], каля лясоў Любень, [[Сулееў|Сулеёў]], Дамброва, Тамашаў і Уяздоў. Гэты раён павінен быў стаць адпраўной кропкай для баёў . На змярканні пачалася перагрупоўка падраздзяленняў дывізіі. Пасля 30-кіламетровага маршу, каля 8:00 раніцы, дывізія дасягнула лясной мясцовасці на паўночны ўсход ад Пётркува. Камандны пункт быў створаны ў Прошэне . Задачай дывізіі было сарваць нямецкі [[наступ]] у гэтым кірунку. Для дасягнення гэтай мэты генерал Квацішэўскі згрупаваў дывізію наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на дарозе Пётркув-Тамашаў, з перадавой на паўднёва-заходнім краі лесу; 85-ы полк пашырыў сваю перадавую лінію абароны ў лесе на поўдзень ад дарогі Пётркув — [[Лодзь]], маючы задачу забяспечыць дывізію з захаду; 77-ы пяхотны полк быў другой лініяй . 5 верасня дывізія абараняла [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркув-Трыбунальскі]] ад нямецкай 10-й арміі. Яе 86-ы пяхотны полк адбіў першыя атакі нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі ў той дзень. Да вечара дывізія паддалася ціску немцаў і адступіла з Пётркува. 6 верасня камандзір дывізіі трапіў у засаду і быў захоплены ў палон. Да вечара 7 верасня часткі дывізіі — разам з 13-й пяхотнай дывізіяй і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіяй]] — разышліся. Большасць пяхотных батальёнаў адышла да пераправаў [[Вісла|праз Віслу]], а камандаванне палкоў спрабавала аб'яднаць разрозненыя часткі вакол сябе, сканцэнтраваўшы іх у Брудзевіцкай пушчы. Большасць батальёнаў пад камандаваннем палкоўніка Пелчынскага пераправіліся праз Віслу ў Люблінскую вобласць, дзе 8 верасня пачалася рэарганізацыя дывізіі. Яна складалася з адноўленага 77-га пяхотнага палка, 86-га пяхотнага палка, спешаных артылерыстаў і інжынераў. Паводле загаду генерала Даб-Бернацкага тактычнае фармаванне павінна было называцца брыгадай да захопу артылерыйскіх гармат. 18 верасня палкоўнік Ян Карказавіч прыняў камандаванне 19-й брыгадай. Брыгада ўвайшла ў склад дывізіі генерала Ваўковіцкага . 19-я брыгада прыняла ўдзел у бітве пад Тамашавам Любельскім і капітулявала 27 верасня. Раскіданыя палкі змагаліся ў тыле нямецкіх ліній. 77-ы пяхотны полк (два батальёны цяжкага ўзбраення) пераправіўся праз Віслу і здаўся немцам 2 кастрычніка разам з групай палкоўніка Зелянеўскага . Зборны батальён 85-га пяхотнага палка таксама пераправіўся праз Віслу і накіраваўся на Варшаву. 20 верасня ён быў разбіты пад Фаленіцай . Найбуйнейшая групоўка была сфарміравана з 86-га пяхотнага палка і 19-га палка (пад кіраўніцтвам камандзіра 85-га пяхотнага палка падпалкоўніка Яна Крука-Сміглы ). Яна была раскідана ў другой палове верасня на захад ад Віслы. Рэзервовы цэнтр дывізіі знаходзіўся ў [[Ліда|Лідзе]] . 17 верасня, пасля атрымання інфармацыі пра савецкую агрэсію, полк падпалкоўніка Зыгмунта Блумскага з 4500 чалавек з 19-й пяхотнай дывізіі быў дэмабілізаваны ў Лідзе. Частка салдат была сфарміравана ў «штурмавую роту» колькасцю 150 чалавек, якая рушыла ў напрамку [[Вільня|Вільні]] . Затым яе марш быў зменены на [[Гродна]] . Рота ўдзельнічала ў абароне гэтага горада, а затым у аперацыях на літоўскай мяжы. ; Штаб 19-й пяхотнай дывізіі * Камандзір дывізіі — брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі * афіцэр-параднік — лейтэнант Эдвард Альфрэд Вархалоўскі (нямецкі палон) <ref name="Straty">{{Cite web|url=https://straty.pl/|title=Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”|website=Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”}}</ref> * Камандзір дывізіі пяхоты – палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі * камандзір дывізійнай артылерыі — палкоўнік Эдвард Рабакевіч * Штаб-афіцэр камандзіра дывізіённай артылерыі – маёр артылерыі Вандалін Конрад Стачынскі †8 верасня 1939 * разведчык – капітан Павел Савіцкі †12 студзеня 1941 * Начальнік штаба – падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі * Камандзір сувязі — лейтэнант-маёр Тадэвуш Фелікс Кулігоўскі (нямецкі палон) ; Часткі * [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Аўгуст Навасельскі * [[85-ы Віленскі полк|85-ы полк пяхоты]] – падпалкоўнік Ян Крук-Смігла * [[86-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Валенты Пешэк * 19-ы лёгкі артылерыйскі полк — падпалкоўнік Леон Пільх * 19-ы цяжкі артылерыйскі дывізіён «Б» з 19-м вайсковым узводам * 19-ы інжынерны батальён * матарызаваная зенітна-артылерыйская батарэя тыпу А № 19 * Тэлефонная рота 19-й пяхотнай дывізіі (рота сувязі 19-й пяхотнай дывізіі ў [[Маладзечна|Маладзечне]]) — капітан-лейтэнант Стэфан Пінеўскі * Узвод сувязі штаба 19-й пяхотнай дывізіі (як паказана вышэй, станцыя Х'юза існавала і ў мірны час) — запасны падхаружы Казімеж Тымульт. ** камандзір узвода – 2-й лейтэнант Эрнэст Яськовяк <ref>{{Cite web|url=https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/ernest-jaskowiak,18520.html|title=Ernest Jaśkowiak|website=Muzeum Powstania Warszawskiego}}</ref> ** камандзір узвода – падпаручнік запасу Ежы Заржыцкі * Радыёўзвод 19-й пяхотнай дывізіі (гл. вышэй) — лейтэнант Леанард Копіш †1940 Катынь {{Sfn|Убиты в Катыни|2015}} * Каманда парку сувязі 19-й пяхотнай дывізіі (jw) * 2-гі паштовая галубятня ([[Маладзечна]]) самастойнай каманды паштовых галубоў № 15 у Вільнюсе * Дывізійны кавалерыйскі швадрон № 19 ** камандзір эскадрыллі – маёр Мечыслаў Гаўрылкевіч ** камандзір узвода — другі лейтэнант [[Вітольд Пілецкі]] * Веласіпедная рота № 32 (77 чалавек) * Супрацьтанкавая рота тыпу I № 19 (86-ы пяхотны полк) - паручнік Чэслаў Гняздоўскі * Асобная рота кулямётаў і дапаможнай зброі (86-ы пяхотны полк) № 32 * Жандарскі пяхотны ўзвод № 19 – лейтэнант жандармерыі запасу Мечыслаў Маслоўскі †1940 г. Харкаў * паслугі == Камандны склад дывізіі ў 1919-1939 гг. == ; Камандзіры дывізій * Палкоўнік пяхоты/брыгадны генерал Міхал Такажэўскі-Карашэвіч (12 мая 1921 г. — 17 сакавіка 1927 г. → начальнік аддзела кадраў Міністэрства ваенных спраў) * Брыгадны генерал Тадэвуш Каспшыцкі (17 сакавіка 1927 г. — 19 чэрвеня 1931 г. → намеснік першага намесніка міністра ваенных спраў) * Пяхотны палкоўнік/брыг. Генерал Эўгеніюш Гадзееўскі (19.06.1931 – красавік 1936 → намеснік камандзіра корпуснай акругі № III) * Брыг. Генерал Юзэф Квацішэўскі (17 красавіка 1936 – верасень 1939) ; Камандзіры пяхотных падраздзяленняў * Пяхотны палкоўнік [[Валерыян Чума]] (снежань 1922 — 2 мая 1927 → камандзір вайсковай часткі «Вільня») * Пяхотны палкоўнік Юльян Скокоўскі (з 2 мая 1927 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=z 5 V 1927, nr 14, s. 126}} ) * палкоўнік Баляслаў Кжыжаноўскі * Палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі (студзень – верасень 1939 г.) ; Камандзір 2-й пяхотнай дывізіі * Палкоўнік Леапольд Цэхак (23 сакавіка 1932 г. – 1934 гг. → начальнік артылерыйскага ўпраўлення Міністэрства ваенных спраў). * Палкоўнік мастацтва Вінцэнт Кавальскі (1934 – май 1937 → камандзір 8-й пяхотнай дывізіі) ; Начальнікі штабоў * Маёр памежнай аховы Аляксандр Зыгмунт Мышкоўскі (1922) * Капітан памежнай аховы Уладзіслаў Хмура (студзень 1923 – 15 студзеня 1925 → начальнік штаба 25-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік памежнай аховы Мікалай Фройнд-Красіцкі (чэрвень 1925 г. – кастрычнік 1926 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў I Дворжак (да верасня 1931 г. → намеснік камандзіра 6-га пяхотнага палка легіёнаў) * Маёр пяхоты Францішак Гвіздак (1 верасня 1931 г. – красавік 1934 г. → выкладчык у Цэнтры падрыхтоўкі пяхоты) * Магістр мастацтваў Леон Гарадэцкі (з красавіка 1934 г. ) * Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш II Рудніцкі (да верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Piotr Bieliński: 19 Dywizja Piechoty. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017, seria: Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918–1939. ISBN 978-83-7945-611-6. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. III/2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5. * Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939: organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. T. 7. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik Oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Artur Wodzyński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 1 Dywizja Piechoty Legionów. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2016. ISBN 978-83-7945-593-5. * Jan Wróblewski: Armia „Prusy” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07212-4. * Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Znak Horyzont, 2019. ISBN 978-83-240-5692-7. h2kkspnul97re6acnke2x9c88jayaj5 5120344 5120343 2026-04-03T09:06:40Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[19-я пяхотная дывізія (Другая Польская Рэспубліка)]] у [[19-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)]] 5120343 wikitext text/x-wiki [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|міні|240x240пкс|19-я пяхотная дывізія ў 1938 годзе]] '''19-я пяхотная дывізія''' (19 ДП) — буйное пяхотнае [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі . У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенны]] перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні. У 1923 годзе яна складалася з [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-га пяхотнага палка]], [[85-ы Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]] і [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]].Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] дывізія змагалася ў складзе арміі «Прусы» . Яе [[86-ы пяхотны полк]] змагаўся на ўскраіне Пётркува-Трыбунальскага супраць нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі . Пацярпеўшы паразу пры адступленні за Віслу, яна была адноўлена ў Люблінскай вобласці як 19-я пяхотная брыгада. Яна ўдзельнічала ў другой бітве пад Тамашовам. == Фарміраванне і арганізацыйныя змены == [[Файл:Didzioji_Street_7.JPG|міні|240x240пкс|У былым палацы Пацаў размяшчаўся штаб 19-й пяхотнай дывізіі.]] У выніку рэарганізацыі Войска Польскага ў 1921 годзе ліквідаваная [[Войска Сярэдняй Літвы|Армія Сярэдняй Літвы]] была падзелена на дзве дывізіі: 19-ю і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-ю пяхотныя дывізіі]] . У склад 19-й пяхотнай дывізіі ўваходзілі 85-ы (Віленскі) пяхотны полк, 86-ы (Мінскі) пяхотны полк са [[Літоўска-беларускія дывізіі|складу 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|77 (Ковенскі) пяхотны полк]] са [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|складу 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У міжваенны перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні ў былым палацы Паца на вуліцы Вялікай . {| class="wikitable" |+Штаб камандавання 19-й пяхотнай дывізіі ў сакавіку 1939 г. {{Sfn|Rocznik oficerski|1939}} ! Пазіцыя ! Ступень, імя і прозвішча |- | камандзір дывізіі | Брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі |- | камандзір пяхотнай дывізіі | Пяхотны дыпл.палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі |- | камандзір дывізійнай артылерыі | Палкоўнік арт. [[Эдвард Рабакевіч]] |- | штабны афіцэр камандзіра дывізійнай артылерыі | пар. арт. Веслаў Аляксандр Дэнкер |- | Начальнік штаба | Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі |- | супрацоўнік па ўвядзенні ў эксплуатацыю | Маёр дыпл. пях. Казімір Шчэкоўскі |- | 1-ы штабны афіцэр | Капітан пяхоты Ян Кжыжаноўскі |- | Другі штабны афіцэр | Капітан пяхоты Міхал Пясляк |- | Камандзір коннай ваеннай паліцыі акругі | Маёр кавалерыі Мечыслаў Гаўрылкевіч |- | начальнік сапёраў | Маёр саксонскай ваеннай паліцыі Юзэф I Сташэўскі |- | камандзір сувязі | вакансія |- | афіцэр вагона | Капітан Станіслаў XI Навіцкі |- | камісар | Капітан унутраных спраў Ян Возняк |} == Дывізія ў вераснёўскай кампаніі == === Ваенныя аперацыі ў верасні 1939 года === 19-я пяхотная дывізія пад камандаваннем генерала Юзэфа Квацішэўскага ўваходзіла ў склад паўночнай групоўкі арміі «Прусы» генерала Стэфана Дамб-Бернацкага. Пасля разгрузкі на разгрузачных пунктах, па загаду камандуючага арміяй, 19-я пяхотная дывізія ў ноч з 1 на 2 верасня перагрупавалася ўздоўж дзвюх дарог на адлегласці 25 км і засяродзілася ў раёне Глухава, Ежува, Волі Локатавай . Яна размясціла свой камандны пункт у сядзібе ў Прусах. Для камплектавання складу не хапала III/85-й пяхотнай дывізіі, якая яшчэ не прыбыла па чыгунцы.2 верасня дывізія атрымала загад працягнуць перагрупоўку. Яна пачала марш позна ў другой палове дня і да світання 3 верасня дасягнула раёна Уязд — [[Тамашаў Мазавецкі]] — Любонская пушча. Асобныя палкі былі сканцэнтраваны наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на поўдзень ад Тамашава, 77-ы пяхотны полк — у паўночнай частцы Любоцкай пушчы і 85-ы пяхотны полк — у яе заходняй частцы. Камандны пункт быў створаны ў Любочні. У наступную ноч, з 3 на 4 верасня, генерал Стэфан Даб-Бернацкі вырашыў перакінуць паўночную групу ў раёны на поўдзень і паўночны ўсход ад [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркува]], каля лясоў Любень, [[Сулееў|Сулеёў]], Дамброва, Тамашаў і Уяздоў. Гэты раён павінен быў стаць адпраўной кропкай для баёў . На змярканні пачалася перагрупоўка падраздзяленняў дывізіі. Пасля 30-кіламетровага маршу, каля 8:00 раніцы, дывізія дасягнула лясной мясцовасці на паўночны ўсход ад Пётркува. Камандны пункт быў створаны ў Прошэне . Задачай дывізіі было сарваць нямецкі [[наступ]] у гэтым кірунку. Для дасягнення гэтай мэты генерал Квацішэўскі згрупаваў дывізію наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на дарозе Пётркув-Тамашаў, з перадавой на паўднёва-заходнім краі лесу; 85-ы полк пашырыў сваю перадавую лінію абароны ў лесе на поўдзень ад дарогі Пётркув — [[Лодзь]], маючы задачу забяспечыць дывізію з захаду; 77-ы пяхотны полк быў другой лініяй . 5 верасня дывізія абараняла [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркув-Трыбунальскі]] ад нямецкай 10-й арміі. Яе 86-ы пяхотны полк адбіў першыя атакі нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі ў той дзень. Да вечара дывізія паддалася ціску немцаў і адступіла з Пётркува. 6 верасня камандзір дывізіі трапіў у засаду і быў захоплены ў палон. Да вечара 7 верасня часткі дывізіі — разам з 13-й пяхотнай дывізіяй і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіяй]] — разышліся. Большасць пяхотных батальёнаў адышла да пераправаў [[Вісла|праз Віслу]], а камандаванне палкоў спрабавала аб'яднаць разрозненыя часткі вакол сябе, сканцэнтраваўшы іх у Брудзевіцкай пушчы. Большасць батальёнаў пад камандаваннем палкоўніка Пелчынскага пераправіліся праз Віслу ў Люблінскую вобласць, дзе 8 верасня пачалася рэарганізацыя дывізіі. Яна складалася з адноўленага 77-га пяхотнага палка, 86-га пяхотнага палка, спешаных артылерыстаў і інжынераў. Паводле загаду генерала Даб-Бернацкага тактычнае фармаванне павінна было называцца брыгадай да захопу артылерыйскіх гармат. 18 верасня палкоўнік Ян Карказавіч прыняў камандаванне 19-й брыгадай. Брыгада ўвайшла ў склад дывізіі генерала Ваўковіцкага . 19-я брыгада прыняла ўдзел у бітве пад Тамашавам Любельскім і капітулявала 27 верасня. Раскіданыя палкі змагаліся ў тыле нямецкіх ліній. 77-ы пяхотны полк (два батальёны цяжкага ўзбраення) пераправіўся праз Віслу і здаўся немцам 2 кастрычніка разам з групай палкоўніка Зелянеўскага . Зборны батальён 85-га пяхотнага палка таксама пераправіўся праз Віслу і накіраваўся на Варшаву. 20 верасня ён быў разбіты пад Фаленіцай . Найбуйнейшая групоўка была сфарміравана з 86-га пяхотнага палка і 19-га палка (пад кіраўніцтвам камандзіра 85-га пяхотнага палка падпалкоўніка Яна Крука-Сміглы ). Яна была раскідана ў другой палове верасня на захад ад Віслы. Рэзервовы цэнтр дывізіі знаходзіўся ў [[Ліда|Лідзе]] . 17 верасня, пасля атрымання інфармацыі пра савецкую агрэсію, полк падпалкоўніка Зыгмунта Блумскага з 4500 чалавек з 19-й пяхотнай дывізіі быў дэмабілізаваны ў Лідзе. Частка салдат была сфарміравана ў «штурмавую роту» колькасцю 150 чалавек, якая рушыла ў напрамку [[Вільня|Вільні]] . Затым яе марш быў зменены на [[Гродна]] . Рота ўдзельнічала ў абароне гэтага горада, а затым у аперацыях на літоўскай мяжы. ; Штаб 19-й пяхотнай дывізіі * Камандзір дывізіі — брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі * афіцэр-параднік — лейтэнант Эдвард Альфрэд Вархалоўскі (нямецкі палон) <ref name="Straty">{{Cite web|url=https://straty.pl/|title=Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”|website=Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”}}</ref> * Камандзір дывізіі пяхоты – палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі * камандзір дывізійнай артылерыі — палкоўнік Эдвард Рабакевіч * Штаб-афіцэр камандзіра дывізіённай артылерыі – маёр артылерыі Вандалін Конрад Стачынскі †8 верасня 1939 * разведчык – капітан Павел Савіцкі †12 студзеня 1941 * Начальнік штаба – падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі * Камандзір сувязі — лейтэнант-маёр Тадэвуш Фелікс Кулігоўскі (нямецкі палон) ; Часткі * [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Аўгуст Навасельскі * [[85-ы Віленскі полк|85-ы полк пяхоты]] – падпалкоўнік Ян Крук-Смігла * [[86-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Валенты Пешэк * 19-ы лёгкі артылерыйскі полк — падпалкоўнік Леон Пільх * 19-ы цяжкі артылерыйскі дывізіён «Б» з 19-м вайсковым узводам * 19-ы інжынерны батальён * матарызаваная зенітна-артылерыйская батарэя тыпу А № 19 * Тэлефонная рота 19-й пяхотнай дывізіі (рота сувязі 19-й пяхотнай дывізіі ў [[Маладзечна|Маладзечне]]) — капітан-лейтэнант Стэфан Пінеўскі * Узвод сувязі штаба 19-й пяхотнай дывізіі (як паказана вышэй, станцыя Х'юза існавала і ў мірны час) — запасны падхаружы Казімеж Тымульт. ** камандзір узвода – 2-й лейтэнант Эрнэст Яськовяк <ref>{{Cite web|url=https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/ernest-jaskowiak,18520.html|title=Ernest Jaśkowiak|website=Muzeum Powstania Warszawskiego}}</ref> ** камандзір узвода – падпаручнік запасу Ежы Заржыцкі * Радыёўзвод 19-й пяхотнай дывізіі (гл. вышэй) — лейтэнант Леанард Копіш †1940 Катынь {{Sfn|Убиты в Катыни|2015}} * Каманда парку сувязі 19-й пяхотнай дывізіі (jw) * 2-гі паштовая галубятня ([[Маладзечна]]) самастойнай каманды паштовых галубоў № 15 у Вільнюсе * Дывізійны кавалерыйскі швадрон № 19 ** камандзір эскадрыллі – маёр Мечыслаў Гаўрылкевіч ** камандзір узвода — другі лейтэнант [[Вітольд Пілецкі]] * Веласіпедная рота № 32 (77 чалавек) * Супрацьтанкавая рота тыпу I № 19 (86-ы пяхотны полк) - паручнік Чэслаў Гняздоўскі * Асобная рота кулямётаў і дапаможнай зброі (86-ы пяхотны полк) № 32 * Жандарскі пяхотны ўзвод № 19 – лейтэнант жандармерыі запасу Мечыслаў Маслоўскі †1940 г. Харкаў * паслугі == Камандны склад дывізіі ў 1919-1939 гг. == ; Камандзіры дывізій * Палкоўнік пяхоты/брыгадны генерал Міхал Такажэўскі-Карашэвіч (12 мая 1921 г. — 17 сакавіка 1927 г. → начальнік аддзела кадраў Міністэрства ваенных спраў) * Брыгадны генерал Тадэвуш Каспшыцкі (17 сакавіка 1927 г. — 19 чэрвеня 1931 г. → намеснік першага намесніка міністра ваенных спраў) * Пяхотны палкоўнік/брыг. Генерал Эўгеніюш Гадзееўскі (19.06.1931 – красавік 1936 → намеснік камандзіра корпуснай акругі № III) * Брыг. Генерал Юзэф Квацішэўскі (17 красавіка 1936 – верасень 1939) ; Камандзіры пяхотных падраздзяленняў * Пяхотны палкоўнік [[Валерыян Чума]] (снежань 1922 — 2 мая 1927 → камандзір вайсковай часткі «Вільня») * Пяхотны палкоўнік Юльян Скокоўскі (з 2 мая 1927 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=z 5 V 1927, nr 14, s. 126}} ) * палкоўнік Баляслаў Кжыжаноўскі * Палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі (студзень – верасень 1939 г.) ; Камандзір 2-й пяхотнай дывізіі * Палкоўнік Леапольд Цэхак (23 сакавіка 1932 г. – 1934 гг. → начальнік артылерыйскага ўпраўлення Міністэрства ваенных спраў). * Палкоўнік мастацтва Вінцэнт Кавальскі (1934 – май 1937 → камандзір 8-й пяхотнай дывізіі) ; Начальнікі штабоў * Маёр памежнай аховы Аляксандр Зыгмунт Мышкоўскі (1922) * Капітан памежнай аховы Уладзіслаў Хмура (студзень 1923 – 15 студзеня 1925 → начальнік штаба 25-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік памежнай аховы Мікалай Фройнд-Красіцкі (чэрвень 1925 г. – кастрычнік 1926 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў I Дворжак (да верасня 1931 г. → намеснік камандзіра 6-га пяхотнага палка легіёнаў) * Маёр пяхоты Францішак Гвіздак (1 верасня 1931 г. – красавік 1934 г. → выкладчык у Цэнтры падрыхтоўкі пяхоты) * Магістр мастацтваў Леон Гарадэцкі (з красавіка 1934 г. ) * Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш II Рудніцкі (да верасня 1939 г.) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Piotr Bieliński: 19 Dywizja Piechoty. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017, seria: Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918–1939. ISBN 978-83-7945-611-6. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. III/2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» – Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5. * Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939: organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. T. 7. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik Oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Artur Wodzyński: Wielka księga piechoty polskiej 1918–1939. 1 Dywizja Piechoty Legionów. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2016. ISBN 978-83-7945-593-5. * Jan Wróblewski: Armia „Prusy” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07212-4. * Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Znak Horyzont, 2019. ISBN 978-83-240-5692-7. h2kkspnul97re6acnke2x9c88jayaj5 5120346 5120344 2026-04-03T09:07:15Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ 5120346 wikitext text/x-wiki [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|міні|240x240пкс|19-я пяхотная дывізія ў 1938 годзе]] '''19-я пяхотная дывізія''' (19 ДП) — буйное пяхотнае [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі . У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенны]] перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні. У 1923 годзе яна складалася з [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-га пяхотнага палка]], [[85-ы Віленскі полк|85-га пяхотнага палка]] і [[86-ы пяхотны полк|86-га пяхотнага палка]].Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] дывізія змагалася ў складзе арміі «Прусы» . Яе [[86-ы пяхотны полк]] змагаўся на ўскраіне Пётркува-Трыбунальскага супраць нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі . Пацярпеўшы паразу пры адступленні за Віслу, яна была адноўлена ў Люблінскай вобласці як 19-я пяхотная брыгада. Яна ўдзельнічала ў другой бітве пад Тамашовам. == Фарміраванне і арганізацыйныя змены == [[Файл:Didzioji_Street_7.JPG|міні|240x240пкс|У былым палацы Пацаў размяшчаўся штаб 19-й пяхотнай дывізіі.]] У выніку рэарганізацыі Войска Польскага ў 1921 годзе ліквідаваная [[Войска Сярэдняй Літвы|Армія Сярэдняй Літвы]] была падзелена на дзве дывізіі: 19-ю і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-ю пяхотныя дывізіі]] . У склад 19-й пяхотнай дывізіі ўваходзілі 85-ы (Віленскі) пяхотны полк, 86-ы (Мінскі) пяхотны полк са [[Літоўска-беларускія дывізіі|складу 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] і [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)|77 (Ковенскі) пяхотны полк]] са [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|складу 2-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У міжваенны перыяд камандаванне 19-й пяхотнай дывізіі знаходзілася ў Вільні ў былым палацы Паца на вуліцы Вялікай . {| class="wikitable" |+Штаб камандавання 19-й пяхотнай дывізіі ў сакавіку 1939 г. {{Sfn|Rocznik oficerski|1939}} ! Пазіцыя ! Ступень, імя і прозвішча |- | камандзір дывізіі | Брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі |- | камандзір пяхотнай дывізіі | Пяхотны дыпл.палкоўнік Тадэвуш Пелчынскі |- | камандзір дывізійнай артылерыі | Палкоўнік арт. [[Эдвард Рабакевіч]] |- | штабны афіцэр камандзіра дывізійнай артылерыі | пар. арт. Веслаў Аляксандр Дэнкер |- | Начальнік штаба | Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі |- | супрацоўнік па ўвядзенні ў эксплуатацыю | Маёр дыпл. пях. Казімір Шчэкоўскі |- | 1-ы штабны афіцэр | Капітан пяхоты Ян Кжыжаноўскі |- | Другі штабны афіцэр | Капітан пяхоты Міхал Пясляк |- | Камандзір коннай ваеннай паліцыі акругі | Маёр кавалерыі Мечыслаў Гаўрылкевіч |- | начальнік сапёраў | Маёр саксонскай ваеннай паліцыі Юзэф I Сташэўскі |- | камандзір сувязі | вакансія |- | афіцэр вагона | Капітан Станіслаў XI Навіцкі |- | камісар | Капітан унутраных спраў Ян Возняк |} == Дывізія ў вераснёўскай кампаніі == === Ваенныя аперацыі ў верасні 1939 года === 19-я пяхотная дывізія пад камандаваннем генерала Юзэфа Квацішэўскага ўваходзіла ў склад паўночнай групоўкі арміі «Прусы» генерала Стэфана Дамб-Бернацкага. Пасля разгрузкі на разгрузачных пунктах, па загаду камандуючага арміяй, 19-я пяхотная дывізія ў ноч з 1 на 2 верасня перагрупавалася ўздоўж дзвюх дарог на адлегласці 25 км і засяродзілася ў раёне Глухава, Ежува, Волі Локатавай . Яна размясціла свой камандны пункт у сядзібе ў Прусах. Для камплектавання складу не хапала III/85-й пяхотнай дывізіі, якая яшчэ не прыбыла па чыгунцы.2 верасня дывізія атрымала загад працягнуць перагрупоўку. Яна пачала марш позна ў другой палове дня і да світання 3 верасня дасягнула раёна Уязд — [[Тамашаў Мазавецкі]] — Любонская пушча. Асобныя палкі былі сканцэнтраваны наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на поўдзень ад Тамашава, 77-ы пяхотны полк — у паўночнай частцы Любоцкай пушчы і 85-ы пяхотны полк — у яе заходняй частцы. Камандны пункт быў створаны ў Любочні. У наступную ноч, з 3 на 4 верасня, генерал Стэфан Даб-Бернацкі вырашыў перакінуць паўночную групу ў раёны на поўдзень і паўночны ўсход ад [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркува]], каля лясоў Любень, [[Сулееў|Сулеёў]], Дамброва, Тамашаў і Уяздоў. Гэты раён павінен быў стаць адпраўной кропкай для баёў . На змярканні пачалася перагрупоўка падраздзяленняў дывізіі. Пасля 30-кіламетровага маршу, каля 8:00 раніцы, дывізія дасягнула лясной мясцовасці на паўночны ўсход ад Пётркува. Камандны пункт быў створаны ў Прошэне . Задачай дывізіі было сарваць нямецкі [[наступ]] у гэтым кірунку. Для дасягнення гэтай мэты генерал Квацішэўскі згрупаваў дывізію наступным чынам: 86-ы пяхотны полк на дарозе Пётркув-Тамашаў, з перадавой на паўднёва-заходнім краі лесу; 85-ы полк пашырыў сваю перадавую лінію абароны ў лесе на поўдзень ад дарогі Пётркув — [[Лодзь]], маючы задачу забяспечыць дывізію з захаду; 77-ы пяхотны полк быў другой лініяй . 5 верасня дывізія абараняла [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркув-Трыбунальскі]] ад нямецкай 10-й арміі. Яе 86-ы пяхотны полк адбіў першыя атакі нямецкай 1-й бранятанкавай дывізіі ў той дзень. Да вечара дывізія паддалася ціску немцаў і адступіла з Пётркува. 6 верасня камандзір дывізіі трапіў у засаду і быў захоплены ў палон. Да вечара 7 верасня часткі дывізіі — разам з 13-й пяхотнай дывізіяй і [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіяй]] — разышліся. Большасць пяхотных батальёнаў адышла да пераправаў [[Вісла|праз Віслу]], а камандаванне палкоў спрабавала аб'яднаць разрозненыя часткі вакол сябе, сканцэнтраваўшы іх у Брудзевіцкай пушчы. Большасць батальёнаў пад камандаваннем палкоўніка Пелчынскага пераправіліся праз Віслу ў Люблінскую вобласць, дзе 8 верасня пачалася рэарганізацыя дывізіі. Яна складалася з адноўленага 77-га пяхотнага палка, 86-га пяхотнага палка, спешаных артылерыстаў і інжынераў. Паводле загаду генерала Даб-Бернацкага тактычнае фармаванне павінна было называцца брыгадай да захопу артылерыйскіх гармат. 18 верасня палкоўнік Ян Карказавіч прыняў камандаванне 19-й брыгадай. Брыгада ўвайшла ў склад дывізіі генерала Ваўковіцкага . 19-я брыгада прыняла ўдзел у бітве пад Тамашавам Любельскім і капітулявала 27 верасня. Раскіданыя палкі змагаліся ў тыле нямецкіх ліній. 77-ы пяхотны полк (два батальёны цяжкага ўзбраення) пераправіўся праз Віслу і здаўся немцам 2 кастрычніка разам з групай палкоўніка Зелянеўскага . Зборны батальён 85-га пяхотнага палка таксама пераправіўся праз Віслу і накіраваўся на Варшаву. 20 верасня ён быў разбіты пад Фаленіцай . Найбуйнейшая групоўка была сфарміравана з 86-га пяхотнага палка і 19-га палка (пад кіраўніцтвам камандзіра 85-га пяхотнага палка падпалкоўніка Яна Крука-Сміглы ). Яна была раскідана ў другой палове верасня на захад ад Віслы. Рэзервовы цэнтр дывізіі знаходзіўся ў [[Ліда|Лідзе]] . 17 верасня, пасля атрымання інфармацыі пра савецкую агрэсію, полк падпалкоўніка Зыгмунта Блумскага з 4500 чалавек з 19-й пяхотнай дывізіі быў дэмабілізаваны ў Лідзе. Частка салдат была сфарміравана ў «штурмавую роту» колькасцю 150 чалавек, якая рушыла ў напрамку [[Вільня|Вільні]] . Затым яе марш быў зменены на [[Гродна]] . Рота ўдзельнічала ў абароне гэтага горада, а затым у аперацыях на літоўскай мяжы. ; Штаб 19-й пяхотнай дывізіі * Камандзір дывізіі — брыгадны генерал Юзэф Квацішэўскі * афіцэр-параднік — лейтэнант Эдвард Альфрэд Вархалоўскі (нямецкі палон) <ref name="Straty">{{Cite web|url=https://straty.pl/|title=Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”|website=Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”}}</ref> * Камандзір дывізіі пяхоты – палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі * камандзір дывізійнай артылерыі — палкоўнік Эдвард Рабакевіч * Штаб-афіцэр камандзіра дывізіённай артылерыі – маёр артылерыі Вандалін Конрад Стачынскі †8 верасня 1939 * разведчык – капітан Павел Савіцкі †12 студзеня 1941 * Начальнік штаба – падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш ІІ Рудніцкі * Камандзір сувязі — лейтэнант-маёр Тадэвуш Фелікс Кулігоўскі (нямецкі палон) ; Часткі * [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|77-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Аўгуст Навасельскі * [[85-ы Віленскі полк|85-ы полк пяхоты]] – падпалкоўнік Ян Крук-Смігла * [[86-ы пяхотны полк]] – падпалкоўнік Валенты Пешэк * 19-ы лёгкі артылерыйскі полк — падпалкоўнік Леон Пільх * 19-ы цяжкі артылерыйскі дывізіён «Б» з 19-м вайсковым узводам * 19-ы інжынерны батальён * матарызаваная зенітна-артылерыйская батарэя тыпу А № 19 * Тэлефонная рота 19-й пяхотнай дывізіі (рота сувязі 19-й пяхотнай дывізіі ў [[Маладзечна|Маладзечне]]) — капітан-лейтэнант Стэфан Пінеўскі * Узвод сувязі штаба 19-й пяхотнай дывізіі (як паказана вышэй, станцыя Х'юза існавала і ў мірны час) — запасны падхаружы Казімеж Тымульт. ** камандзір узвода – 2-й лейтэнант Эрнэст Яськовяк <ref>{{Cite web|url=https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/ernest-jaskowiak,18520.html|title=Ernest Jaśkowiak|website=Muzeum Powstania Warszawskiego}}</ref> ** камандзір узвода – падпаручнік запасу Ежы Заржыцкі * Радыёўзвод 19-й пяхотнай дывізіі (гл. вышэй) — лейтэнант Леанард Копіш †1940 Катынь {{Sfn|Убиты в Катыни|2015}} * Каманда парку сувязі 19-й пяхотнай дывізіі (jw) * 2-гі паштовая галубятня ([[Маладзечна]]) самастойнай каманды паштовых галубоў № 15 у Вільнюсе * Дывізійны кавалерыйскі швадрон № 19 ** камандзір эскадрыллі – маёр Мечыслаў Гаўрылкевіч ** камандзір узвода — другі лейтэнант [[Вітольд Пілецкі]] * Веласіпедная рота № 32 (77 чалавек) * Супрацьтанкавая рота тыпу I № 19 (86-ы пяхотны полк) - паручнік Чэслаў Гняздоўскі * Асобная рота кулямётаў і дапаможнай зброі (86-ы пяхотны полк) № 32 * Жандарскі пяхотны ўзвод № 19 – лейтэнант жандармерыі запасу Мечыслаў Маслоўскі †1940 г. Харкаў * паслугі == Камандны склад дывізіі ў 1919-1939 гг. == ; Камандзіры дывізій * Палкоўнік пяхоты/брыгадны генерал Міхал Такажэўскі-Карашэвіч (12 мая 1921 г. — 17 сакавіка 1927 г. → начальнік аддзела кадраў Міністэрства ваенных спраў) * Брыгадны генерал Тадэвуш Каспшыцкі (17 сакавіка 1927 г. — 19 чэрвеня 1931 г. → намеснік першага намесніка міністра ваенных спраў) * Пяхотны палкоўнік/брыг. Генерал Эўгеніюш Гадзееўскі (19.06.1931 – красавік 1936 → намеснік камандзіра корпуснай акругі № III) * Брыг. Генерал Юзэф Квацішэўскі (17 красавіка 1936 – верасень 1939) ; Камандзіры пяхотных падраздзяленняў * Пяхотны палкоўнік [[Валерыян Чума]] (снежань 1922 — 2 мая 1927 → камандзір вайсковай часткі «Вільня») * Пяхотны палкоўнік Юльян Скокоўскі (з 2 мая 1927 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=z 5 V 1927, nr 14, s. 126}} ) * палкоўнік Баляслаў Кжыжаноўскі * Палкоўнік пяхоты Тадэвуш Пелчынскі (студзень – верасень 1939 г.) ; Камандзір 2-й пяхотнай дывізіі * Палкоўнік Леапольд Цэхак (23 сакавіка 1932 г. – 1934 гг. → начальнік артылерыйскага ўпраўлення Міністэрства ваенных спраў). * Палкоўнік мастацтва Вінцэнт Кавальскі (1934 – май 1937 → камандзір 8-й пяхотнай дывізіі) ; Начальнікі штабоў * Маёр памежнай аховы Аляксандр Зыгмунт Мышкоўскі (1922) * Капітан памежнай аховы Уладзіслаў Хмура (студзень 1923 – 15 студзеня 1925 → начальнік штаба 25-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік памежнай аховы Мікалай Фройнд-Красіцкі (чэрвень 1925 г. – кастрычнік 1926 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Станіслаў I Дворжак (да верасня 1931 г. → намеснік камандзіра 6-га пяхотнага палка легіёнаў) * Маёр пяхоты Францішак Гвіздак (1 верасня 1931 г. – красавік 1934 г. → выкладчык у Цэнтры падрыхтоўкі пяхоты) * Магістр мастацтваў Леон Гарадэцкі (з красавіка 1934 г. ) * Падпалкоўнік пяхоты Тадэвуш II Рудніцкі (да верасня 1939 г.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Piotr Bieliński: 19 Dywizja Piechoty. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2017, seria: Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918—1939. ISBN 978-83-7945-611-6. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24. T. III/2. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918—1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Убиты в Катыни. Книга Памяти польских военнопленных — узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Лариса Еремина (red.). Москва: Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья», 2015. ISBN 978-5-78700-123-5. * Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie: krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939: organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. T. 7. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik Oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Artur Wodzyński: Wielka księga piechoty polskiej 1918—1939. 1 Dywizja Piechoty Legionów. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2016. ISBN 978-83-7945-593-5. * Jan Wróblewski: Armia «Prusy» 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1986. ISBN 83-11-07212-4. * Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Znak Horyzont, 2019. ISBN 978-83-240-5692-7. {{Бібліяінфармацыя}} nxu4883kyycu55agggwe6hyclcixk4h 0 805301 5120340 2026-04-03T09:02:29Z Аляксандр Белы 46814 Стварыў пачатковы (чарнавы) тэкст старонкі 5120340 wikitext text/x-wiki Алена Глагоўская [1] (нар. 8 красавіка 1959 году, Ярылаўка, Польшча) — польская і беларуская гісторык, беларусістка. Старшыня  Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску. Біяграфія Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Падляшшы [2]. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук Варшаўскага унівэрсытэту[3] і стала працаваць у Гданьскім універсітэце. З 1997 годзе на новастворанай кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, пазней у Вышэйшай школе інфарматыкі і эканомікі ў Ольштыне і на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Быдгашчы. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца пытаннямі нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кніг і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах[4]. У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысэртацыі «Культурныя змены ў Беларусі ў 1914-1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысэертацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагоддзі. Ад Расійскай імперыі да Еўрапейскага Саюзу»)[5]. У снежні 2025 году з ініцыятывы Алены Глагоўскай і пад яе кіраўніцтвам паўстаў помнік-крыж змагарам за Беларусь<ref>[https://belsat.eu/90466529/kryzh-u-gdansku У Гданьску паставілі Крыж змагарам за Беларусь. Збіраюць грошы на завяршальныя працы перад адкрыццём] // belsat.eu 10.12.2025 </ref>. == Кнігі == · “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) · '“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) · “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) · “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) Зноскі skq1d0t2girrmkob07njpwo6qlo5wmr 5120341 5120340 2026-04-03T09:03:36Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5120341 wikitext text/x-wiki Алена Глагоўская [1] (нар. 8 красавіка 1959 году, Ярылаўка, Польшча) — польская і беларуская гісторык, беларусістка. Старшыня  Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску. == Біяграфія == Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Падляшшы [2]. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук Варшаўскага унівэрсытэту[3] і стала працаваць у Гданьскім універсітэце. З 1997 годзе на новастворанай кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, пазней у Вышэйшай школе інфарматыкі і эканомікі ў Ольштыне і на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Быдгашчы. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца пытаннямі нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кніг і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах[4]. У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысертацыі «Культурныя змены ў Беларусі ў 1914-1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысертацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагоддзі. Ад Расійскай імперыі да Еўрапейскага Саюзу»)[5]. У снежні 2025 году з ініцыятывы Алены Глагоўскай і пад яе кіраўніцтвам паўстаў помнік-крыж змагарам за Беларусь<ref>[https://belsat.eu/90466529/kryzh-u-gdansku У Гданьску паставілі Крыж змагарам за Беларусь. Збіраюць грошы на завяршальныя працы перад адкрыццём] // belsat.eu 10.12.2025 </ref>. == Кнігі == · “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) · '“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) · “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) · “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) == Зноскі == 3q43o6w8kw2midw9c4dkjuopq54dhrw 5120342 5120341 2026-04-03T09:06:16Z Аляксандр Белы 46814 шаблон 5120342 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} Алена Глагоўская [1] (нар. 8 красавіка 1959 году, [[Ярылаўка (Беластоцкі павет)|Ярылаўка]], Польшча) — польская і беларуская гісторык, беларусістка. Старшыня  Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску. == Біяграфія == Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Падляшшы [2]. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага унівэрсытэту]][3] і стала працаваць у Гданьскім універсітэце. З 1997 годзе на новастворанай кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, пазней у Вышэйшай школе інфарматыкі і эканомікі ў Ольштыне і на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Быдгашчы. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца пытаннямі нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кніг і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах[4]. У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысертацыі «Культурныя змены ў Беларусі ў 1914-1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысертацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагоддзі. Ад Расійскай імперыі да Еўрапейскага Саюзу»)[5]. У снежні 2025 году з ініцыятывы Алены Глагоўскай і пад яе кіраўніцтвам паўстаў помнік-крыж змагарам за Беларусь<ref>[https://belsat.eu/90466529/kryzh-u-gdansku У Гданьску паставілі Крыж змагарам за Беларусь. Збіраюць грошы на завяршальныя працы перад адкрыццём] // belsat.eu 10.12.2025 </ref>. == Кнігі == · “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) · '“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) · “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) · “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) == Зноскі == pi4ch2kmy46p6nwlzemxi2hm0lrk77u 5120354 5120342 2026-04-03T09:29:46Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне 5120354 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} Алена Глагоўская ([[Польская мова|пол.]] Helena Glogowska. нар. 8 красавіка 1959 году, [[Ярылаўка (Беластоцкі павет)|Ярылаўка]], Польшча) — польска-беларуская гісторык, беларусістка. Старшыня  Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску. == Біяграфія == Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Падляшшы <ref name=":0">[https://mostmedia.io/2026/01/20/alena-glagouskaja «Не расплысціся ў моры польскасці». Пагутарылі з даследчыцай, якая 33 гады працуе ў беларускай арганізацыі ў Гданьску] MOST, 20 студзеня 2026, </ref>. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага унівэрсытэту]] і стала працаваць у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. З 1997 годзе працавала на новастворанай кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, пазней у Вышэйшай школе інфарматыкі і эканомікі ў Ольштыне і на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Быдгашчы <ref name=":1">[https://www.ukw.edu.pl/pracownicy/strona/helena_glogowska/zyciorys-naukowy/ Dr hab. Głogowska Helena. Życiorys naukowy] // Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz, </ref> . Жыве ў Гданьску. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца пытаннямі беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кніг і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах <ref name=":0" /> . У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысертацыі «Культурныя змены ў Беларусі ў 1914—1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысертацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагоддзі. Ад Расійскай імперыі да Еўрапейскага Саюзу») <ref name=":1" /> . У снежні 2025 году з ініцыятывы Алены Глагоўскай і пад яе кіраўніцтвам паўстаў помнік-крыж змагарам за Беларусь<ref>[https://belsat.eu/90466529/kryzh-u-gdansku У Гданьску паставілі Крыж змагарам за Беларусь. Збіраюць грошы на завяршальныя працы перад адкрыццём] // belsat.eu 10.12.2025 </ref>. == Кнігі == · “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) · '“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) · “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) · “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) Вонкавыя спасылкі Працы [https://independent.academia.edu/HelenaGlogowska Helena Glogowska] на academia.edu == Зноскі == eb4di732o2j228bj1v4m1zuibk5m46y 5120358 5120354 2026-04-03T09:36:16Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя - катэгорыі, шаблон 5120358 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} Алена Глагоўская ([[Польская мова|пол.]] Helena Glogowska. нар. 8 красавіка 1959 году, [[Ярылаўка (Беластоцкі павет)|Ярылаўка]], Польшча) — польска-беларуская гісторык, беларусістка. Старшыня  Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску. == Біяграфія == Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Падляшшы <ref name=":0">[https://mostmedia.io/2026/01/20/alena-glagouskaja «Не расплысціся ў моры польскасці». Пагутарылі з даследчыцай, якая 33 гады працуе ў беларускай арганізацыі ў Гданьску] MOST, 20 студзеня 2026, </ref>. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага унівэрсытэту]] і стала працаваць у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. З 1997 годзе працавала на новастворанай кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, пазней у Вышэйшай школе інфарматыкі і эканомікі ў Ольштыне і на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Быдгашчы <ref name=":1">[https://www.ukw.edu.pl/pracownicy/strona/helena_glogowska/zyciorys-naukowy/ Dr hab. Głogowska Helena. Życiorys naukowy] // Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz, </ref> . Жыве ў Гданьску. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца пытаннямі беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кніг і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах <ref name=":0" /> . У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысертацыі «Культурныя змены ў Беларусі ў 1914—1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысертацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагоддзі. Ад Расійскай імперыі да Еўрапейскага Саюзу») <ref name=":1" /> . У снежні 2025 году з ініцыятывы Алены Глагоўскай і пад яе кіраўніцтвам паўстаў помнік-крыж змагарам за Беларусь<ref>[https://belsat.eu/90466529/kryzh-u-gdansku У Гданьску паставілі Крыж змагарам за Беларусь. Збіраюць грошы на завяршальныя працы перад адкрыццём] // belsat.eu 10.12.2025 </ref>. == Кнігі == · “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) · '“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) · “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) · “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) Вонкавыя спасылкі Працы [https://independent.academia.edu/HelenaGlogowska Helena Glogowska] на academia.edu == Зноскі == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] 1pub051kfcnz8z8uotdfmmwfhh3r2ou 5120359 5120358 2026-04-03T09:37:34Z Аляксандр Белы 46814 5120359 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} Алена Глагоўская ([[Польская мова|пол.]] Helena Glogowska. нар. 8 красавіка 1959 году, [[Ярылаўка (Беластоцкі павет)|Ярылаўка]], Польшча) — польска-беларуская гісторык, беларусістка. Старшыня  Беларускага культурнага таварыства «Хатка» ў Гданьску. == Біяграфія == Нарадзілася 8 красавіка 1959 году ў вёсцы Ярылаўка на Падляшшы <ref name=":0">[https://mostmedia.io/2026/01/20/alena-glagouskaja «Не расплысціся ў моры польскасці». Пагутарылі з даследчыцай, якая 33 гады працуе ў беларускай арганізацыі ў Гданьску] MOST, 20 студзеня 2026, </ref>. У 1983 годзе скончыла факультэт журналістыкі і палітычных навук [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага унівэрсытэту]] і стала працаваць у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. З 1997 годзе працавала на новастворанай кафедры беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце, пазней у Вышэйшай школе інфарматыкі і эканомікі ў Ольштыне і на гістарычным факультэце ўніверсітэта ў Быдгашчы <ref name=":1">[https://www.ukw.edu.pl/pracownicy/strona/helena_glogowska/zyciorys-naukowy/ Dr hab. Głogowska Helena. Życiorys naukowy] // Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz, </ref> . Жыве ў Гданьску. Больш за 40 гадоў Алена Глагоўская займаецца пытаннямі беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама польска-беларускімі адносінамі. Яна выдала некалькі кніг і больш за 700 артыкулаў, апублікаваных у польскіх і замежных зборніках і часопісах <ref name=":0" /> . У 1995 годзе атрымала ступень доктаркі гуманітарных навук (на падставе дысертацыі «Культурныя змены ў Беларусі ў 1914—1929 гг.»), а ў 2013 годзе — ступень доктаркі габілітаванай па сацыяльных навуках (на падставе дысертацыі «Польска-беларускія адносіны ў ХХ стагоддзі. Ад Расійскай імперыі да Еўрапейскага Саюзу») <ref name=":1" /> . У снежні 2025 году з ініцыятывы Алены Глагоўскай і пад яе кіраўніцтвам паўстаў помнік-крыж змагарам за Беларусь<ref>[https://belsat.eu/90466529/kryzh-u-gdansku У Гданьску паставілі Крыж змагарам за Беларусь. Збіраюць грошы на завяршальныя працы перад адкрыццём] // belsat.eu 10.12.2025 </ref>. == Кнігі == · “Беларусь 1914-1929 пад наступам палітыкі” (1996) · '“Беларусы на Гданьскім узбярэжжы” (2003) · “Stosunki polsko-białoruskie w XX wieku. Od Imperium Rosyjskiego do Unii Europejskiej”, Białystok (2012) · “Za Białorusią świata nie widział”. Rzecz o Teodorze Iljaszewiczu – białoruskim poecie, historyku i działaczu, Wyd. Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok (2021) == Вонкавыя спасылкі == Працы [https://independent.academia.edu/HelenaGlogowska Helena Glogowska] на academia.edu == Зноскі == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] qea3kmo3olbh3bh8y4tlvao3x1mhgaq 0 805302 5120345 2026-04-03T09:06:40Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[19-я пяхотная дывізія (Другая Польская Рэспубліка)]] у [[19-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)]] 5120345 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[19-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)]] 68hyae0b0bc8xozd8p3qq1rmu2v40t0 0 805303 5120347 2026-04-03T09:10:36Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)]] 5120347 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[77 пяхотны полк (Другая Польская Рэспубліка)]] g3c1wc17jvq5wnocouxvmos860dkqj2 0 805304 5120351 2026-04-03T09:26:37Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{цёзкі2|Ярашэвіч}} {{Асоба}} '''Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1988). == Біяграфія == Нарадзілася 1 чэрвеня 1940 года ў в. Анд...» 5120351 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ярашэвіч}} {{Асоба}} '''Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10 склікання. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1988). == Біяграфія == Нарадзілася 1 чэрвеня 1940 года ў в. [[Андрушы (Нясвіжскі раён)|Андрушы]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў сялянскай сям’і. У 1957 годзе скончыла [[Сейлавічы|Сейлавіцкую]] сярэднюю школу і пачала працаваць у паляводчай брыгадзе, а з 1959 года стала брыгадзірам льнаводчага звяна<ref name="hero">[https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14338 Ярошевич Зинаида Петровна]</ref>. З 1962 года працавала аператарам машыннага даення малочнатаварнай фермы «Пагарэлае» калгаса «Перамога» Сталбцоўскага раёна<ref name="stol">[https://stolbtsy.gov.by/region/izvestnye-lyudi Известные люди]</ref>. Паступіла ў сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1980-х гадах уступіла ў [[КПСС]]<ref name="hero"/>. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 17 жніўня 1988 года за выдатныя поспехі, дасягнутыя ў развіцці сельскай гаспадаркі, выдатныя працоўныя поспехі ўдастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]<ref name="hero"/>. У 1990 годзе выбрана загадчыцай фермы «Пагарэлае» калгаса «Радзіма Якуба Коласа», дзе і працуе па цяперашні час<ref name="stol"/>. == Узнагароды == * [[ордэн «Знак Пашаны»]] (1973)<ref name="stol"/>, * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1976)<ref name="stol"/>, * [[ордэн Леніна]] (1982)<ref name="stol"/>, * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1988), * [[ордэн Леніна]] (1988), * [[медаль «Серп і Молат»]] (1988). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ярашэвіч Зінаіда Пятроўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС]] 87gb1c2qyo5g5rs8q6rdce0vujysbch 1 805305 5120352 2026-04-03T09:28:43Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}}» 5120352 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} ppgfofmjyq82gwqcbskdmenvgbxnzkr 0 805306 5120362 2026-04-03T09:58:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Якуб Брэтцар]] 5120362 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Якуб Брэтцар]] 18cp2slud42qnjuxbhnj4ysc8dspk9h 0 805307 5120369 2026-04-03T10:24:27Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Складападзе{{subst:націск}}л''' — вызначэнне меж паміж [[Склад (мова)|складамі]] ў [[Слова|слове]] і на стыках слоў<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Складападзел|том=14|старонкі=459—460}}</ref>. Пры ўспрыманні слова на слых колькасць складоў у ім вызначаецца лёгк...» 5120369 wikitext text/x-wiki '''Складападзе́л''' — вызначэнне меж паміж [[Склад (мова)|складамі]] ў [[Слова|слове]] і на стыках слоў<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Складападзел|том=14|старонкі=459—460}}</ref>. Пры ўспрыманні слова на слых колькасць складоў у ім вызначаецца лёгка, аднак межы паміж імі могуць расстаўляцца па-рознаму. На пісьме складападзел ужываецца для правільнага пераносу частак слоў<ref name="БелЭн" />. == Прынцыпы складападзелу == === Прынцып павелічэння гучнасці === Прынцып павелічэння гучнасці, прапанаваны [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Р. І. Аванесавым]], улічвае слыхавыя якасці гукаў. [[Зычныя]], якія папярэднічаюць пры пабудове складоў [[Галосныя|галоснаму]], заўсёды ствараюць з ім паслядоўнасць з павелічэннем гучнасці (''ва-пна'')<ref name="БелЭн" />. === Прынцып мускульнага напружання === У аснове прапанаванага [[Леў Уладзіміравіч Шчэрба|Л. У. Шчэрбам]] прынцыпу мускульнага напружання ляжаць артыкуляцыйна-фізіялагічныя адрозненні зычных гукаў. Міжскладовай мяжой лічыцца месца найбольшага напружання, звычайна пры вымаўленні галоснага (''вап-на, шап-ка'')<ref name="БелЭн" />. === Прынцып верагоднасці склада === Прынцып верагоднасці склада, прапанаваны [[Міхаіл Васільевіч Ламаносаў|М. В. Ламаносавым]], дазваляе пакідаць збег зычных у складзе, калі ў лексіцы ёсць словы з такімі спалучэннямі зычных у пачатку: ''да-звол'' (ёсць беларускае слова ''зварот''). Але недазваляльны складападзел тыпу ''ка-лгас'', бо з пачатковым ''лг'' беларускіх слоў няма<ref name="БелЭн" />. === Прынцып імкнення да адкрытых складоў === Паводле прынцыпу імкнення да адкрытых складоў зычны гук незалежна ад яго якасці, месца [[націск]]у ў слове і аддаленасці ад наступнага галоснага акустычна звязаны з наступным галосным мацней, чым з папярэднім (''ка-лга-сы, вы-ра-зна'')<ref>{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Складападзел|старонкі=500—501}}</ref>. === Псіхалінгвістычны прынцып === Псіхалінгвістычны прынцып тлумачыць пэўны несвядомы (рознымі людзьмі па-рознаму) падзел спалучэнняў зычных пры пераносе слоў з радка ў радок (''шап-ка, ша-пка'')<ref name="БелЭн" />. == У беларускай мове == У [[Беларуская мова|беларускай мове]] пашыраны прынцып складападзелу ў адпаведнасці з павелічэннем гучнасці<ref name="БелЭн" />: * Калі ў слове апошні гук галосны, а зычныя і галосныя гукі размешчаны па чарзе, складападзел праводзіцца паміж галосным і наступным зычным (''ба-ра-на-ва-лі''). * Калі паміж галоснымі ёсць спалучэнне шумных зычных ці шумнага і санорнага, складападзел праводзіцца перад першым зычным гэтага спалучэння (''мя-тла''). * Калі паміж галоснымі ёсць спалучэнні санорных зычных, санорнага, [й] і [ў] з шумным, складападзел праходзіць паміж зычнымі (''гал-ка, пам-рэ''). * Спалучэнні зычных гукаў у пачатку і ў канцы слова (незалежна ад тыпу зычных) цалкам адносяцца да склада, утворанага суседнім галосным гукам (''зра-бі-ла, ка-лібр''). * Складападзел на стыку [[Марфема|марфем]] праводзіцца паводле агульнага прынцыпу, таму падзел слова на марфемы (''пад-ыгр-а-л-і'') можа не супадаць з падзелам на склады (''па-ды-гра-лі''). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Фанетыка]] erbjvz3as6ip8yjmzzmrtp03bxwzbt4 0 805308 5120375 2026-04-03T10:37:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святых Янаў]] 5120375 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святых Янаў]] t8gpqj4fm4tn5wo16ypgkdlqhi0ojof 0 805309 5120385 2026-04-03T10:59:42Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Аксюмаран]] 5120385 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аксюмаран]] q0efzicxz1n0cphv2wk9po1gg88s3ki